O‘simlik kasalliklariga qarshi uyg‘unlashgan kurash usuli - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	77.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘simlik kasalliklariga qarshi uyg‘unlashgan kurash usuli

Купить

MAVZU: O’SIMLIK KASALLIKLARIGA QARSHI UYG’UNLASHGAN
KURASH USULI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I. BOB. O’simliklar kasalliklari haqida ………………………………………...6
1.1. O’simliklarning kasalliklari haqida umumiy ma’lumotlar……………….6
1.2. Noinfeksion va infeksion kasalliklar……………………………………….10
II.BOB. O’simliklarda kasalliklarni keltirib chiqaruvchilar…………………14
2.1. Viruslar va ular qo’zg’atadigan kasalliklar……………………………….14
2.2. Bakteriyalar va zamburug’lar……………………………………………..17
2.3. Parazit va yarim parazit o’simliklar…………………………………….…23
III. BOB. Kasalliklarga qarshi kurash usullari………………………………..25
3.1. Karantin usuli, agrotexnik usuli, kimyoviy usul, biologik usuli…………25
3.2. Uyg’unlashgan himoya qilish usuli……………………………………...…27
XULOSA…………………………………………………………………………29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31
1

KIRISH
O’zbekiston qishloq xo’jaligi oldida paxtachilikni va boshqa texnik ekinlar
yetishtirishni rivojlantirish , aholini o’zimizda yetishtirilgan don , sabzavot ,
kartoshka , meva , uzum , sitrus va poliz ekinlari mahsulotlari bilan to’la ta’minlash
vazifasi qo’yilgan bo’lib , bu sohada mustaqillik yillari davomida muayyan
muvaffaqiyatlarga erishildi . Shu bilan birga qishloq xo’jaligini yanada
rivojlantirish va hosildorlikni keskin oshirish uchun imkoniyatlar mavjud . Buni
amalga oshirish uchun o’simlikshunoslikning zamonaviy intensiv texnologiyalarini
qo’llash , jumladan ekinlarni o’suv davrida va yig’ilgan hosilni omborxonalarda
saqlash paytida zararli hasharotlar va kasalliklardan ishonchli himoya qilish lozim .
Ekinlarni kasalliklardan himoya qilish uchun birinchi navbatda kasallik
qo’zg’atuvchi organizmlarni to’g’ri aniqlash , ularning biologiyasi va ekologik
faktorlarga talablari , rivojlanishi , tarqalishi , bir mavsumdan ikkinchisigacha
qanday saqlanishi haqidagi va boshqa ma’lumotlarga ega bo’lish va shular asosida
ekinni himoya qilishning samarali usullarini bilish va ularni to’g’ri muddatlarda
qo’llash lozim bo’ladi . Buning uchun fitopatologiya asoslarini , jumladan yuqorida
keltirilgan ma’lumotlarni chuqur o’zlashtirgan , ekinlarda uchraydigan kasallik
qo’zg’atuvchilarini to’g’ri aniqlay oladigan , samarali kurash choralarini aniq
biladigan va ularni o’z vaqtida qo’llashni tashkil qila oladigan malakali
mutaxassislar tayyorlash ta’lim tizimining negizi hisoblanadi .
Fitopatologiya - o’simlik kasalliklari haqidagi fan bo’lib, uning asosiy
vazifasi - qishloq xo’jaligiga fitopatogen organizmlar keltiradigan zararni
kamaytirishdan iboratdir. Fitopatologiya kasallangan o’simlikni, kasallik paydo
bo’lishining sabablarini va atrof-muhit sharoitlarining kasallik rivojlanishiga
ta’sirini o’rganadi.
Fitopatologiya umumiy fitopatologiya va qishloq xo’jalik fitopatologiyasiga
bo’linadi.
Umumiy fitopatologiya kasalliklar paydo bo’lishining sabablarini, kasalliklar
rivojlanishining xususiyatlarini, qo’zg’atuvchilarni va himoya metodlarini
o’rganadi.
2

Qishloq xujalik fitopatologiyasi muayyan ekinlarning kasalliklarini,
qo’zg’atuvchilarning tur tarkibini, har xil mintaqalarda o’sadigan o’simliklardagi
kasallik belgilarini va himoya usullarini o’rganadi.
Fitopatologiya fanining rivojlanishi yangi maxsus fanlar, jumladan, kasallik
sabablarini o’rganuvchi etiologiya, o’simliklarning kasalliklarga chidamliligini
o’rganuvchi fitoimmunologiya, kasalliklar paydo bo’lishining qonuniyatlarini va
ular yalpi tarqalishining sabablarini o’rganuvchi epifitotiologiya va o’simliklarni
kasalliklardan himoya qilish fanlari paydo bo’lishiga olib keldi.
Keyinchalik o’simliklar immuniteti, kasalliklar paydo bo’lishi va tarqalishini
bashorat qilish, o’simliklarni himoya qilishning biologik usuli va o’simliklar
karantini kabi yangi va mustaqil fanlar ajralib chiqdi.
Barcha maxsus fanlar kabi fitopatologiya ham bir qator chegaradosh fanlar,
jumladan mikologiya, mikrobiologiya, virusologiya, botanika fanlarining bilimlar
sistemasiga tayanadi va mikologiya fitopatologiyaning asoschisi hisoblanadi.
Fitopatologiya sohasi bo’lmish epifitotiologiya fanining asosini, iqlim
faktorlarining qo’zg’atuvchilarga ta’sirini hisobga olgan holda, kasalliklar paydo
bo’lishining qonuniyatlarini o’rganish tashkil etadi. Ob-havo bashorati
ma’lumotlarini kasallik kechishini iqlimga bog’liq holda tadqiq etib olingan
ma’lumotlar bilan solishtirish kasallik paydo bo’lishining vaqti va rivojlanishining
xarakterini oldindan bashorat qilishga imkon yaratadi. Shunday qilib
epifitotiologiya, yoki kasalliklar bashorati haqidagi fan, meteorologiya bilan
yaqindan bog’liq. Keyingi yillarda kasalliklar paydo bo’lishini bashorat qilish
uchun qo’zg’atuvchilar rivojlanishiga ta’sir etuvchi ob-havo sharoitlarini hisobga
oluvchi matematik modellardan foydalanishmoqda.
Fitopatologiya o’simlikshunoslik, dehqonchilik va agrokimyo fanlari bilan
uzviy bog’langan. Kasalliklar rivojlanishining xarakteri ko’p tomondan qishloq
xo’jalik ekinlarini o’stirish texnologiyalariga bog’liq: kasallik qo’zg’atuvchilari
dalada to’planishi jarayonida almashlab ekish muhim rol o’ynaydi; o’g’it turi va
miqdori o’simliklar zararlanishi darajalariga ta’sir etadi va h. Keyingi davrda
kasalliklarga chidamli navlar yaratishning ahamiyati tobora ortmoqda.
3

Anchagina fitopatologik tadqiqotlar entomologik ma’lumotlarga tayanadi.
Buning sabablari, birinchidan, ayrim hasharotlar virus kasalliklari
qo’zg’atuvchilarining tashuvchilari ekanligi, ikkinchidan, o’simliklar zararli
hasharotlar bilan shikastlanishi qo’zg’atuvchilar o’simlik to’qimalariga kirishiga
imkon yaratishi va kasalliklar rivojlanishiga ta’sir etishidir.
O’simliklarni himoya qilish chora-tadbirlarining samaradorligini baholashda
fitopatologiya ko’p iqtisodiy va matematik tadqiq qilish metodlarini qo’llaydi.
4

I. BOB. O’SIMLIKLAR KASALLIKLARI HAQIDA
1.1. O’simliklarning kasalliklari haqida umumiy ma’lumotlar
O’simlik kasalligi - kasallik qo’zg’atuvchi organizm , o’simlik va atrof - muhit
faktorlari oralaridagi munosabatlarga asoslangan patologik jarayondir . Rossiyaning
24507-81 raqamli GOST iga ko’ra kasallik - fitopatogen yoki atrof - muhitning
noqulay sharoitlari ta’sirida o’simlikning hujayralari , a’zolari yoki barcha
qismlarida normal modda almashinuvi jarayoni buzilishidir . Kasallik tufayli
o’simlikning nafas olishi , fotosintezi , transpirasiyasi , assimilyatlari barglardan
ildizlarga oqib o’tishi , fermentlari va hujayra membranasining faoliyati , hujayraga
lozim bo’lgan moddalar sintezi va boshqa funksiyalari ham buziladi .
Patologik jarayon . O’simliklardagi patologik jarayon bir - biri bilan yaqin
aloqadagi va rivojlanishi bir - biri bilan yaqindan bog’liq bo’lgan morfologik va
fiziologik - biokimyoviy o’zgarishlar shaklida namoyon bo’lishi mumkin . Masalan ,
normal o’stirish birikmalari sintezi buzilsa ( fiziologik - biokimyoviy o’zgarishlar
yuz bersa ), o’sish xususiyatlari o’zgaradi , misol uchun , o’simlik pakana bo’lib
qoladi ( morfologik o’zgarish ).
Patomorfologik o’zgarishlar o’simlik o’sishi , butun o’simlik yoki uning
ayrim organlarining shakli buzilishi bilan ifodalanadi .
O’simliklar o’sishi buzilishi ko’pincha ularning zaiflashishi bilan ifodalanadi .
Misol uchun , bug’doy qattiq qorakuya ( TSheIa sape $ ) bilan zararlanganida poya
uzunligi va boshoqchalar soni kamayadi , natijada o’simliklarning hosildorligi
pasayadi .
Virus kasalliklari ko’pincha o’simlik bo’yini kuchli darajada pasaytiradi , ular
hatto karlik ( pakana ) bo’lib qolishi mumkin . Bunda butun o’simlikning yoki uning
ayrim organlarining shakli buzilishi deformasiya deb ataladi . Masalan , zang
kasalligi bilan zararlangan ixroj ( sutlama ) o’simligining barcha qismlari
deformasiyasiga uchraydi . Fitoplazma qo’zg’atadigan pomidorning stolbur
kasalligi gullarning shakli buzilishiga olib keladi : gulkosabarglar hajmi
kattalashadi , ular ko’pincha uzunasiga bir - biri bilan tutashib , qo’shilib , o’sib
5

ketadi , gullar qo’ng’iroqchalar shakliga kiradi .
Ko’p kasallik qo’zg’atuvchilari gipertrofiya, giperplaziya, gipoplaziya,
degenerasiya va o’simlik to’qimalari nekrozi jarayonlarini paydo qilishi tufayli
o’simliklarda gallar, bo’rtmalar, shishlar paydo qiladi.
Aksariyat hollarda o’simlik organlarining shakli o’zgarishi bilan birga
kechadigan o’simlik hujayralarining hajmi kattalashishi gipertrofiya deb ataladi.
Masalan, kila kasalligi qo’zg’atuvchisi (R1a$toShorkoga ‘ga$$gsaye) bilan
zararlangan karam ildizlari hujayralarining hajmi kattalashadi, shakli o’zgaradi,
natijada ildizda shishlar rivojlanadi. Kasallikning shunga o’xshash belgilari
kartoshka tuganaklarida o’simlik rak kasalligi qo’zg’atuvchisi (8upsku1gsht
yenyo’yuysit) bilan zararlanganida ham namoyon bo’ladi.
Giperplaziya deb patogen yoki boshqa kasallik qo’zg’atuvchi agent ta’sirida
va o’simlik hujayralari tez-tez bo’linishi natijasida hujayralar soni ko’payib ketishi
tushiniladi. Bo’rtma va gallar hosil bo’lishi, daraxt poyasida shishlar va bo’qoqlar
rivojlanishi giperplaziyaning misollaridir. Ba’zan gipertrofiya va giperplaziya
birga uchraydi va tezda yirik gallar paydo bo’ladi; misol uchun bu makkajo’xori
pufak qorakuyasi (qo’zg’atuvchi i$Shado geaye) bilan zararlanganida namoyon
bo’ladi.
Patologik jarayon tufayli hujayralarda degenerasiya kuzatilishi mumkin.
Bunda ularning qobiqlari kimyoviy tarkibi har xil bo’lgan moddalarga aylanadi,
ular o’simlikda to’planishi yoki to’qimalardan tashqariga chiqarilishi mumkin.
Degenerasiyaning misoli kasallik bilan zararlangan danakli mevali daraxtlar
tanasida yelim paydo bo’lishi va oqib chiqishidir.
Patologik jarayon natijasida nekroz - hujayralar nobud bo’lishi va nobud
bo’lgan to’qima qismlari hosil bo’lishi kuzatiladi. Nobud bo’lgan hujayralarning
yig’indisi - o’simlik to’qimasining jigarrang tusli uchastkalari - nekrogen to’kima
yoki nekroz deb ataladi. Aksariyat hollarda hujayralar nekrozi o’simlik barglari
zararlanganida dog’lar shaklida namoyon bo’ladi.
Patologik jarayon to’qima hujayralari sklerotizasiya bo’lishi, ya’ni
yog’ochlashishiga olib kelishi mumkin. Hujayralar sklerozining misoli pomidor
6

stolbur bilan zararlanishidir. Sog’lom pomidor mevalarining tomir-tola dastalari
juda kam rivojlangan, faqat ba’zi tolalarigina spiral shaklli va qalinlashgan bo’ladi.
Zararlangan mevalarning tomir-tola dastalari kuchli rivojlangan, tolalari
g’ovaklashgan va yog’ochlashgan bo’ladi.
Patologik jarayon epidermis chatnashi va yorilishiga sabab bo’lishi mumkin.
Misol uchun epidermis yorilishi tok antraknoz va g’o’za ildiz chirishi bilan
zararlanganida uchraydi.
Zamburug’lar va bakteriyalar qo’zg’atadigan chirish jarayonida maserasiya,
ya’ni hujayralararo modda erishi natijasida hujayra devorchalari yumshashi va
hujayralar bir-biridan ajralib ketishi kuzatiladi.
Patofiziologik o’zgarishlar. Fitopatogen xo’jayin o’simlik to’qimasiga kirishi
bilan ularning o’zaro munosabatlari boshlanadi. Bunda kasal o’simlikda paydo
bo’ladigan fiziologik va biokimyoviy o’zgarishlar asosan to’qimalar suv bilan
ta’minlanishi tartibi, fotosintetik faollik, nafas olish, fermentlar faoliyati,
karbonsuv va oqsil almashinuvi va ba’zi boshqa faoliyatlar buzilishiga olib keladi.
Suv bilan ta’minlanish buzilishi. O’simliklar kasallanishi odatda to’qimalar
suvsizlanishiga olib keladi.
Ildizlardan yuqorigi qismlarga ksilema orqali suv va mineral tuzlar
o’tkazilishi buzilganda o’simlik yoki uning ayrim shoxlari butunlay nobud bo’lishi
mumkin. Suv transporti buzilishining sabablari ksilema hujayralari nobud bo’lishi,
ildiz sistemasi kasallanishi, ildizchalar nobud bo’lishi va boshqalar bo’lishi
mumkin.
Danakli mevali daraxtlar sitosporoz qo’zg’atuvchisining toksinlari ta’sirida
zararlanishdan bir sutka o’tgandayoq, novda tomirlarida yelimsimon moddalar
paydo bo’ladi va ular tomirlarning ichki yo’llarini butunlay bekitib qo’yadi.
Hujayralar suv bilan ta’minlanishi tartibi buzilishi butun o’simlik yoki uning
ayrim qismlari nobud bo’lishiga olib keladi.
Fotosintez buzilishi. Patologik jarayon, o’simlik barglarining bir qismi nobud
bo’lishi yoki bargda qo’zg’atuvchi zamburug’ miseliysi o’sishi tufayli, odatda
fotosintetik jarayon susayishiga olib keladi. Kasal o’simlikka xos bo’lgan belgi -
7

xlorofill miqdori kamayishi - parazit mikroorganizmlar ta’sirida xloroplastlar
yemirilishi bilan bog’liq. Fotosintez faolligi kamayishining sababi zararlangan
o’simlik floemasining hujayralari nobud bo’lishi tufayli fotosintez mahsulotlari
bargdan o’simlikning boshqa qismlariga oqib borishi (transporti) jarayoni buzilishi
ham bo’lishi mumkin.
Karbonsuvlar almashinuvi buzilishi. O’sayotgan o’simliklarda karbonsuvlar
miqdorini aniqlovchi fotosintez darajasi kuchli ravishda patologik jarayon
darajasiga bog’liq. O’tkazuvchi sistema zararlanganida fotosintez mahsulotlarining
assimilyasiya organlaridan o’simlikning boshqa qismlariga transporti ham buzilishi
mumkin.
Azot almashinuvi buzilishi. Zararlangan o’simlikning tarkibida azot bo’lgan
birikmalari o’zgarishi shartlaridan biri - patogen mikroorganizmlarning proteolitik
fermentlari mavjud bo’lishidir. Oqsillar parchalanishi va aminokislotalar
to’planishini parazit toksinlari ta’sirida faollashgan xo’jayin o’simlikning o’zining
proteazalari ham amalga oshirishi mumkin.
O’simlik hayotida oqsillar muhim faoliyatlarni bajarishi tufayli, oqsil
almashinuvi buzilishi kasal o’simlikning butun modda almashinuviga salbiy ta’sir
qiladi.
Nafas olish buzilishi. O’simliklar kasallanishi hollarining aksariyatida
o’simlik nafas olishi oldin ancha faollashadi, keyinchalik esa pasayadi. Bu jarayon
kuchayishining darajasi birinchi navbatda qo’zg’atuvchi va o’simlik to’qimalari
xususiyatlari bilan aniqlanadi.
Patogen bilan munosabatga kirgan o’simlik nafas olishining faollashishi
oksidlovchi fermentlar faolligi o’zgarishi bilan birga kuzatiladi. Patologik
jarayonlarning aksariyati zararlangan to’qimalarda peroksidaza faolligi
kuchayishiga olib keladi. Kartoshka rak qo’zg’atuvchisi bilan zararlanganida bu
fermentning faolligi 1,5 martadan 8 martagacha kuchayishi mumkin.
Ko’p kasalliklar, misol uchun kartoshka fitoftorozi, sabzi fomozi
polifenoloksidaza fermentining faolligi kuchayishiga olib keladi.
Patologik jarayon barcha bosqichlarini fermentlar nazorat qilib turadigan
8

o’simlik modda almashinuvini buzadi. Shu sababdan, karbonsuvlar va oqsil
almashinuvi hamda nafas olish jarayonlari buzilishi muayyan - gidrolitik,
proteolitik, oksidlovchi fermentlar guruhlarining - o’zgarishlari bilan uzilmas
shaklda bog’liqdir.
Shunday qilib, patologik jarayon o’simlik modda almashinuvi va o’simlik
o’sishi va rivojlanishi buzilishiga, natijada hosil pasayishiga olib keladi. O’simlik
hayotidagi buzilishlar qancha kuchli bo’lsa, kasallik tufayli qishloq xo’jaligi
ekinlarining hosili o’shancha ko’p pasayadi.
Kasallik rivojlanishi va patologik jarayonning o’simlik hayot kechirishiga
ta’siri kuchli darajada atrof-muhit sharoitlariga bog’liq, demak ushbu jarayonni
muayyan agrotexnik usullar vositasida jilovlab turish mumkin. Patologik jarayon
rivojlanishining xususiyatlari birinchi navbatda o’simlik va parazitning
xususiyatlari, undan keyingina atrof-muhitning kompleks sharoitlari bilan
belgilanadi, shu sababdan o’simlik kasalliklarini chuqur o’rganish uchun
tadqiqotlar uchta yo’nalishda o’tkazilishi lozim. Birinchidan, kasallik sabablarini
bevosita o’rganish, ikkinchidan, o’simlik va kasallik qo’zg’atuvchisi orasidagi
munosabatlarni aniqlash, va uchinchidan, patologik jarayon rivojlanishiga atrof-
muhit sharoitlarining ta’sirlarini o’rganish lozim.
1.2. Noinfeksion va infeksion kasalliklar
Kasalliklar klassifikasiyasi. Fanda barcha kasalliklarni guruhlarga bo’lishadi.
Kasalliklarning klassifikasiyasi, yoki sistematikasi, ularning diagnostikasida, ya’ni
ular paydo bo’lishining sabablarini aniqlashda, muhim ahamiyat kasb etadi.
Kasalliklar, ularni qo’zg’atadigan sabablar asosida, ikkita - infeksion (yuqumli) va
noinfeksion (yuqumsiz) kasalliklar guruhlariga bo’linadi.
Infeksion kasalliklarni har xil organizmlar - zamburug’lar, bakteriyalar,
viruslar, viroidlar, fitoplazmalar, nematodalar, yuksak gulli o’simliklar va
boshqalar qo’zg’atadi. Infeksion kasalliklarning barchasiga xos bo’lgan xususiyat -
ular bir o’simlikdan ikkinchisiga o’tib, tarqala olishidir.
Noinfeksion kasalliklar o’simliklar o’sishi uchun tuproqda, suvda va havoda
har xil noqulay sharoitlar mavjudligi tufayli paydo bo’ladi.
9

Atrof-muhit sharoitlari (iqlim, tuproq, o’g’itlar, tuproqqa ishlov berish va
ekish usullari va h.) ayni paytda ham o’simlikka, ham parazitga, yoki faqat ulardan
bittasiga kuchli ta’sir etishi mumkin. Ammo ulardan qaysi biri kuzatilmasin,
patologik jarayon o’zgaradi. Shu sababdan ham o’simlikka, ham parazitga ta’sir
qiluvchi va ular orasidagi munosabatlarni goh biri, goh ikkinchisi foydasiga
o’zgartiruvchi atrof-muhit sharoitlarini o’rganish patologik jarayonni boshqarish
yo’llarini topishga, ba’zan esa uning oldini olishga imkon beradi.
Yuqorida ko’rsatilgan kasalliklarning barcha klassifikasiya xillari o’simliklar
kasalliklarini aniqlash sistemasini yaratishga mo’ljallangan. Kasallikni
aniqlashning oxirgi maqsadi - uning etiologiyasini, ya’ni kelib chiqishining
sabablarini aniqlashdir. Shuning uchun kasalliklarni qo’zg’atuvchi sabablar asosida
guruhlarga ajratuvchi quyidagi etiologik klassifikasiya ko’proq qo’llaniladi.
Noinfeksion kasalliklar:
noqulay tuproq sharoitlari qo’zatgan kasalliklar;
noqulay meteorologik sharoitlar qo’zatgan kasalliklar;
mexanik ta’sirlar tufayli rivojlanadigan kasalliklar;
havoda zararli moddalar ta’sirida paydo bo’ladigan kasalliklar;
ionlovchi nurlar qo’zg’atadigan kasalliklar.
Infeksion (yusumli) kasalliklar:
zamburug’ kasalliklari (mikozlar);
bakterial kasalliklar (bakteriozlar);
virus kasalliklari (virozlar);
viroid kasalliklari (viroidozlar);
fitoplazma (mikoplazma) lar qo’zg’atadigan kasalliklar (fitoplazmozlar).
O’simliklarning noinfeksion kasalliklari infeksion kasalliklardan tubdan farq
qiladi va ularning o’ziga xos uchta xususiyati bor: 1) noinfeksion kasalliklarning
qo’zg’atuvchisi mavjud emas, kasallik rivojlanishining sababi esa atrof-muhitning
abiotik faktorlaridir; 2) noinfeksion kasalliklarning belgilari o’simliklarning
barchasida birdan paydo bo’ladi; 3) noinfeksion kasalliklar o’simlikdan o’simlikka
10

yuqmaydi.
Infeksion kasalliklar kabi noinfeksion kasalliklar ham hosil miqdori va sifatini
pasaytiradi. Ular tufayli hosil 50% va undan ham ko’proqqa kamayishi mumkin.
Noinfeksion kasalliklarning muhim salbiy ta’siri - o’simliklar zaiflashishidir.
Natijada o’simliklarning patogenlarga chidamliligi pasayadi. Noinfeksion kasallik
bilan undan keyin paydo bo’ladigan infeksion kasallik orasadagi aloqa ulangan
kasallik (sopryajyonnoye zabolevaniye), deb ataladi. Ulangan kasalliklar yuqumli
kasalliklar qo’zg’atuvchilarining zarar keltirish xususiyatini kuchaytiradi. Masalan,
ekin o’stirish texnologiyasi buzilganda bodring ildiz chirishi paydo bo’ladi.
Noqulay harorat, namlik, ayniqsa kunduz soatlari bilan kecha soatlari davomida
ular kuchli o’zgarib turishi o’simliklarni zaiflashtiradi va ularning ildiz chirish
qo’zg’atuvchilari bilan zararlanishga moyilligini oshiradi. Bunday holda ildiz
chirishi ulangan kasallik sifatida yuzaga chiqadi (noto’g’ri agrotexnik sharoitlar
ta’sirida o’simliklar zaiflashishi va patogenlar bilan zararlanishning ta’sirlari
qo’shiladi) va u keng tarqalib ketadi.
Paydo bo’lishiga sabab bo’luvchi faktorlar xilma-xilligi, yalpi uchrashi,
bevosita va bavosita zarari bo’yicha noinfeksion va infeksion kasalliklarning
mavqyesi teng, deb hisoblanadi.
Noinfeksion kasalliklar paydo bo’lishining sabablari quyidagilardir. 1) iqlim
faktorlari - harorat, yorug’lik, havo namligi va b. (do’l, jala, kuchli qor yog’ishi va
muzlashlar, kuchli shamol); 2) noqulay tuproq sharoitlari - namligi, strukturasi, rN,
kimyoviy tarkibi - mineral ozuqa moddalari yetishmasligi yoki o’simlik uchun
toksik kimyoviy birikmalar mavjud bo’lishi va b. 3) mineral ozuqalar va
mikroelementlar (K, R, K, Sa, Mp, V, Si, 2p, Mo, A1, S1) yetishmasligi yoki
keragidan ortiq bo’lishi; 4) mexanik yoki kimyoviy shikastlanish; 5) atrof-muhit va
o’simliklar SO2, SO3, MG, SO4, S, N0, N02, ozon va b. bilan ifloslanishi; 6)
pestisidlarni noto’g’ri qo’llash natijasida yatrogen kasalliklar paydo bo’lishi); 7)
nurlanishlar (ionlovchi, masalan, radioaktiv nurlar, ultrabinafsha nurlar va h.).
Infeksion kasalliklar qatoriga o’simlikdan o’simlikka yuqadigan kasalliklar
kiradi. Ularni zamburug’lar, bakteriyalar, viruslar, viroidlar, fitoplazmalar,
11

nematodalar va gulli parazit o’simliklar qo’zg’atadi.
Kasallik qo’zg’atuvchi organizmlar patogenlik, virulentlik va agressivlik
xususiyatlariga ega bo’ladi. Organizmning o’simlikda kasallik qo’zg’atish
qobiliyati patogenlik, organizmning o’zi esa fitopatogen (yoki patogen) deb
ataladi. Sog’lom o’simliklarni kuchli zararlash qobiliyatiga ega bo’lgan
qo’zg’atuvchilar kuchli patogen, faqat zaif o’simliklarni, ular uchun noqulay
bo’lgan muayyan ob-havo va boshqa sharoitlar mavjud bo’lganidagina
zararlaydigan qo’zg’atuvchilarni esa kuchsiz patogen yoki yarim parazit, deb
atashadi. Infeksion kasalliklar asosida parazitizm, ya’ni bir organizm o’zining
energiyaga ehtiyojini o’simlik orqali qoplashi jarayoni yotishi tufayli o’simlik
kasalliklari qo’zg’atuvchilarini ko’p hollarda parazitlar deb ham atashadi.
Parazitga ozuqa manbai bo’lib xizmat qiladigan o’simlik xo’jayin o’simlik deb
ataladi. Parazitning o’simlikning moddalarini o’zlashtirishi jarayoni o’simlikning
normal hayoti buzilishiga, ya’ni kasallik paydo bo’lishiga olib keladi.
12

II.BOB. O’SIMLIKLARDA KASALLIKLARNI KELTIRIB
CHIQARUVCHILAR
2.1. Viruslar va ular qo’zg’atadigan kasalliklar
XIX asrning oxirida fitopatologlarning obyekti sifatida patogenlarning yangi
guruhi - viruslar yuzaga chiqdi. Viruslar inson, hayvon va o’simliklarda kasallik
qo’zg’atuvchi juda mayda (submikroskopik - yorug’lik mikroskoplarida
ko’rinmaydigan) organizmlardir. Ular hujayra tuzilishiga ega emas, sun’iy ozuqa
muhitlarida o’smaydi va faqat xo’jayin organizmning tirik hujayralari ichida hayot
kechiradi.
Viruslarning o’simliklar kasalliklari paydo bo’lishidagi roli aniqlanishi
fitopatologiyaning yana bir - fitovirusologiya yo’nalishiga asos yaratdi.
Fitopatogen zamburug’lar kabi viruslar ham o’simlik kasalliklarining muhim
qo’zg’atuvchilari hisoblanadi. Ular o’simliklarda keng tarqalgan va o’ta zararli
kasalliklar (virozlar) ni qo’zg’atadi. Keyingi o’n yilliklarda aniqlangan fitopatogen
viruslarning soni keskin ko’paydi. Hozir viruslar bilan zararlanmaydigan bironta
ham madaniy o’simlik turi yo’k. Viruslar bilan zararlangan ekin maydonlari
kengaymoqda va hosil yo’qotilishi oshmoqda.
Virozlar tufayli yo’qotiladigan hosil miqdorini aniqlash qiyin, chunki
virozlarni har doim to’g’ri aniqlashmaydi. Ko’p hollarda ular keltiradigan zararni
noqulay ob-havo va tuproq sharoitlariga to’nkashadi. Hisob-kitoblarga ko’ra
barcha ekinlarning kasallik va zararkunandalar tufayli yo’qotiladigan hosilining
taxminan 20 foizi viruslar tufayli kuzatilar ekan. Ko’pincha viruslar o’simliklarni
o’ldirmaydi, ularning zarari hosil miqdori va sifati pasayishi, ekin zaif, boshqa
kaslliklarga va past haroratga chidamsiz bo’lib qolishi, kasal o’simliklardan
olingan urug’ sifatsiz va unuvchanligi past bo’lishi bilan ifodalanadi.
Virus bilan zararlangan o’simliklardan olinadigan ozuqa va yem-xashakning
sifati va mahsulotlarning qayta ishlashga yaroqliligi o’zgaradi. Misol uchun, virus
sariqligi bilan zararlangan qand lavlagining ildizmevalarida qand miqdori 1-2% ga,
har xil viruslar bilan zararlagan kartoshka tuganaklaridagi kraxmal miqdori 1,5-2%
ga kamayadi.
13

Virus kasalliklarining belgilari asosan 5 xil bo’ladi. Bular a) o’simliklar
o’sishdan orqada qolishi (pakana bo’lib qolishi); b) barglarda mozaika rivojlanishi
- ularning normal yashil tusli qismlari anormal (och-yashil, sarg’ish-yashil yoki
sariq) tusli qismlar bilan galma-gal joylashishi, yoki barg yuzasida har xil tusli,
tartibsiz ravishda joylashgan yoki har xil (xalqa, yarim oy, chiziqcha) shakllar
hosil qiluvchi dog’lar paydo bo’lishi; och-sariq yoki oq tusli mozaika aukuba, barg
butunlay xloroz bilan qoplanishi sariqlik deb ataladi; v) o’simlik a’zolari (barg,
meva yoki gullari) ning to’qimalari xunuk shakl olishi; g) o’simlik poyasi, barg
bandlari va tomirchalarida nekroz (dog’, xalqa, tasma, chiziqcha va b.) lar hosil
bo’lishi (misollar: pomidorning juft strik, olxo’rining shishgan meva kasalliklari va
h.); d) o’simliklarning reproduktiv funksiyalari buzilishi (gullar va tugunchalar
to’kilishi, ularning ayrim qismlari xunuklashishi yoki yo’qotilishi, bepushtlik,
urug’ hosil bo’lmasligi va b.).
Viruslarning shakllari ularning nukleokapsidlarining shakllari bilan
aniqlanadi. Fitopatogen viruslarning ko’pchiligini quyidagi 4 ta: tayokcha va
ipsimon 50 (2000x10 nm gacha), sfera (diametri 17-75 nm) va basilla (250x70 nm)
shaklli morfologik guruhlarga bo’lish mumkin.
Viruslarning kimyoviy tarkibi oqsil va nuklein kislotalaridan -
nukleoproteidlardan - iborat. Nuklein kislotasi dumaloq shaklli viruslar tarkibining
15-45 foizi, tayoqchasimon viruslarning taxminan 5 foizi va basilla shaklli
viruslarning takminan 1 foizini tashkil qiladi, ularning qolgan qismlari oqsildan
iborat; masalan, kartoshka X-virusining zarrachalari tarkibida 5-6% RNK va 94-
95% oqsil mavjud. Lekin aynan RNK infeksiya tashuvchi va irsiy belgilarni
aniqlovchi agent bo’lib, oqsil faqat ushbu nuklein kislotasini (virus hujayradan
tashqarida bo’lganida) himoyalovchi qobiq vazifasini bajaradi.
Viruslarning ko’payishi. Viruslarning nuklein kislotalari o’sish va bo’linib
ko’payishga qodir emas. Ular faqat o’simlik hujayralarini nuklein kislotalari bilan
zararlaganda, o’simlikning ribosomalaridan foydalanib ko’payadi; bu absolyut
parazitizm hisoblanadi. Fitopatogen viruslarning ko’pchiligida infeksion agent
funksiyasini RNK (juda kam hollarda DNK) bajaradi, ular oqsildan tashkil topgan
14

qobiqqa ega. Hujayraga kirgan virusning oqsil va nuklein kislotasi ajralib ketadi.
Viruslar tarsalishi. Viruslar kontakt-mexanik usul bilan (o’simlik qismlari bir-
biriga tekkanda, ekinga ishlov berish jihozlari va uskunalar, ishchilarning qo’llari
va kiyimlari orqali, payvand paytida payvandtag va payvandust vositasida,
chekanka, pikirovka qilish paytida va h.; misollar - TMV, kartoshka X-virusi,
mozaika qo’zg’atuvchi viruslar va b.), vektorlar (kasallik tashuvchilar) - shiralar,
qandalalar, saraton (sikada) lar, tripslar, kanalar, nematodalar va zamburug’lar -
vositasida (misollar - lavlagi va loviya mozaikalari, bodringning 1-mozaikasi,
kartoshkaning ¥-, A- va M- viruslari, pomidor olachipor so’lishi, qovoq mozaikasi
va b.), urug’, gul changi bilan va boshqa usullar yordamida tarqaladi.
Virus kasalliklari bilan kurash choralari shartli ravishda profilaktik va
terapevtik (davolovchi) tadbirlarga bo’linadi. Profilaktik choralarga ekish uchun
virussiz material ishlatish, viruslar va vektorlarga chidamli ekin navlarini qo’llash,
vektorlar bilan kurash, vaksinasiya, agrotexnik usullar va karantin, davolovchilarga
termoterapiya va b. kiradi.
Ekish uchun virussiz material ishlatish. Bu material virus bilan zararlanmagan
o’simliklardan tayyorlanadi. Urug’lik ekinlar, ko’chatxonalardagi nihollar yagana
qilinadi va yaqqol virus bilan zararlanganlari olib tashlanadi. Ammo virus latent
shaklda bo’lsa, kasallikning tashqi belgilari hosil bo’lmaydi. Bunda o’simliklar
serologik usul yordamida analiz qilinadi va virus bilan zararlanganlari yo’qotiladi.
Virussiz material tayyorlash uchun o’simlikning apikal (tepa qismi)
meristemasi kulturasini tayyorlash usuli (masalan, kartoshka, qulupnay, chinnigul
va boshqa ekinlarni yetishtirishda) keng ishlatiladi.
Vektorlar va viruslarning rezervatorlari bo’lgan begona o’tlar bilan kurashish
muhim tadbirlar hisoblanadi va ular mexanik (ekinlarni chopiq qilish, hasharotlarni
tutqichlar yordamida yo’qotish) usullarni yoki ko’proq darajada kimyoviy
preparatlarni qo’llash orqali amalga oshiriladi. Ayniqsa sistemali insektisidlar
ekinlarni virus tashuvchi hasharotlardan uzoq muddat davomida samarali himoya
qiladi.
Chidamli navlar. Virus kasalliklari bilan kurashda virusga yoki uning
15

vektoriga chidamli navlar o’stirish samarali va iqtisodiy jihatdan foydali usul
hisoblanadi. Ayniqsa bir necha virusga chidamli navlarning ahamiyati katta.
Hozirgi davrda viruslar va boshqa patogen mikroorganizmlarga chidamli bo’lgan
ko’p ekinlar navlari, jumladan, transgen navlar yaratilgan va amaliyotda
qo’llaniladi.
Vaksinasiya (emlash) - o’simliklarni viruslarning avirulent yoki kam virulent
shtammlari bilan oldindan zararlab, ularning virulent shtammlarga chidamliligini
oshirishdir. Bunda o’simlikda latent (yashirin) yoki zo’rg’a ko’rinadigan infeksiya
(sub’infeksiya) rivojlanadi.
O’simlik vaksinasiyasi odamlar va hayvonlar vaksinasiyasidan farq qilmaydi.
Har ikki holda ham organizmda infeksiyaga immunitet paydo bo’ladi. Ammo
hayvonlar va o’simliklar immuniteti mexanizmlari bir xil emas. Hayvonlar qonida
kasallik qo’zg’atuvchining rivojlanishi va ko’payishini to’xtatadigan antitelolar
hosil bo’ladi, o’simliklarda esa emlash viruslar interferensiyasiga asoslangan, ya’ni
hujayralarga oldin kiritilgan avirulent virusning u yerda ko’payishi keyin kirgan
patogen virus ko’payishiga to’siq bo’lib xizmat qiladi.
Agrotexnik tadbirlar. Ekinni optimal muddatlarda ekish va tavsiya qilingan
tup sonini saqlash ko’p hollarda virozlarning tarqalishi va zararini kamaytiradi.
Termoterapiya. Ba’zi o’simlik virozlarini yuqori harorat (ya’ni termoterapiya)
yordamida kamaytirish yoki to’xtatish mumkin. Buning uchun ekinga issiq havo
yoki issiq suv bilan ishlov beriladi. Masalan, olxo’rining nekrotik xalqali
dog’lanishiga qarshi 38oS li havo bilan 17 kun yoki 35oS li suv bilan 36 soat
davomida, nok qobig’i nekroziga qarshi 37oS li havo bilan 28 kun, olmaning
xlorotik xalqali dog’lanishiga qarshi 38oS li havo bilan 7 kun, qulupnay virozlariga
qarshi 43oS li suv bilan 30 min davomida ishlov beriladi va h. Termoterapiya
urug’lik, nihol, ko’chat va payvand uchun qo’llaniladigan materiallarni viruslardan
tozalash uchun ham qo’llaniladi.
2.2. Bakteriyalar va zamburug’lar
O’simliklarning bakterial kasalliklari haqidagi fan fitopatologiyaning bir
qismidir. XIX asrning 60-nchi yillarigacha o’simlik kasalliklarining
16

qo’zg’atuvchilari faqat zamburug’lar deb hisoblangan. Fitopatologlar va
mikrobiologlar o’simliklar fitopatogen bakteriyalar bilan zararlanishi “prinsipial
shaklda mumkin emas” ligini, demak bunday bakteriyalar ham mavjud emasligini
isbotlashga urinishgan.
Nemis olimi Robert Kox (1843-1910) bakteriyalar inson va hayvonlarda
kasalliklar qo’zg’atishini birinchi bo’lib isbotlagandan keyin ko’p vaqt o’tmasdan,
1878 yilda, yuksak o’simliklar ham bakteriyalar bilan parazitik shaklda
zararlanishi mumkinligini, mevali daraxtlar kuyish kasalligining bakterial tabiatini
aniqlagan va 1882 yilda o’simlikda birinchi bakteriozni kashf etgan amerikalik
olim Tomas Djon Barril (1839-1916) isbotladi.
Fitopatologiyaning bakteriozlar haqidagi yo’nalishiga amerikalik fitopatolog
Ervin Smit asos soldi. U o’simliklar ildiz bo’g’zining rak kasalligini bakteriya
(Adgoas1yegsht ShtDasgepz) qo’zg’atishini isbotladi. U o’simliklarning ko’p
bakterial kasalliklarini tadqiq qilibgina qolmasdan, balki fitopatologiyada
bakteriologik tadqiqot o’tkazish metodikalarini yaratdi va XX asrning boshida
o’simliklar kasalliklarining bakterial tabiatini ishonarli shaklda isbotladi. 1915
yilga kelib o’simliklarning 144 turkumiga mansub turlarida bakteriyalar aniqlandi,
1920-yillarda esa o’simliklarda aniqlangan bakteriozlar soni inson va
hayvonlarning bakterial kasalliklari sonidan oshib ketdi. MDH, mamlakatlarida
fitobakteriologiya fanining rivojlanishiga M. S. Voronin, M. V. Gorlenko, I. V.
Voronkevich, O’zbekistonda esa S.A. Asqarova, J. Safiyazov va R.K. Sattarovalar
katta hissa qo’shganlar.
Bakteriyalar prokariot organizmlar bo’lib, ularning shakllangan yadrosi
mavjud emas, nukleoplazmasi (yadro moddasi) sitoplazmadan hyech qachon
membrana vositasida ajralmaydi. Bakteriyalar oddiy ikkiga (binar) bo’linish
vositasida ko’payadi.
Bakteriyalar xlorofillsiz, bir hujayrali tuban, geterotrof organizmlardir. Ular
tayyor organik modda hisobiga oziqlanadi. Ularning hujayralarining uzunligi 0,5-
4,5 mkm, eni 0,3-0,8 mkm. Bakteriyalar sporali, sporasiz, harakatlanuvchi va
harakatsiz shakllarga ega. Harakatchan bakteriyalarning xivchinchalari mavjud.
17

Xivchinchalarning hujayradagi soni va joylashishiga qarab bakteriyalarni
monotrixlar (hujayraning bir uchida bitta xivchinchali), lofotrixlar (hujayraning bir
uchida bir dasta xivchinchali) va peritrixlarga (xivchinchalar hujayra ustining
barcha qismlarini qoplagan) ajratishadi.
Fitopatogen bakteriyalar sog’lom o’simlik to’qimalariga kasal o’simlik bilan
kontakt orqali, o’simliklardagi tabiiy teshiklar - gullar, barglardagi ustisalar,
gidatodalar, mevali daraxtlar ildizlaridagi kavakchalar, kartoshka tuganaklaridagi
kavakchalar va ko’zchalar - hamda har xil mexanik jarohatlar va yaralar orqali
kiradi. Bakteriozlarning infeksiya manbaalari qatoriga zararlangan o’simliklar,
urug’lar va ekish uchun qo’llaniladigan materiallar, zararlangan o’simliklarning
qoldiqlari, tuproq kiradi. Sog’lom o’simliklarga bakteriyalar hasharotlar, qushlar,
qishloq xo’jalik ish qurollari, havo oqimlari va yomg’ir tomchilari bilan tarqaladi.
Bakteriozlarning belgilari va tiplari. Kasallik belgilariga asoslanib
bakteriozlarni 2 ta - diffuz va lokal tiplarga bo’lishadi.
Diffuz (sistemali) bakteriozda bakteriyalar o’tkazuvchi naychalarga kirib
oladi, ushbu naychalar va ularning atrofidagi to’qimalar bo’ylab tarqaladi.
Bakteriyalar ko’payishi jarayonida oldin alohida organlarning, keyin esa butun
o’simlikning o’tkazuvchi naychalari bakteriya massalari bilan to’lib, tiqilib qoladi,
to’qimalarga suv yetkazilishi buziladi va o’simlik so’liydi. So’lish sistemali
bakteriozlarning asosiy belgisi hisoblanadi. Misol uchun, pomidor va poliz
ekinlarining bakterial so’lish kasalliklari (qo’zg’atuvchilari S1au/as1yeg
tgskgdapepzE zzr. tgskgdapepzE va Yegmta G’askegrkIa) oldin alohida barglar,
keyin ayrim novda va palaklar, oxirida butun o’simlik so’lishiga olib keladi.
So’lish - o’simlik to’qimalarining turgori yo’qotilishi tufayli paydo bo’ladigan
patologik o’zgarishlar natijasidir.
Lokal bakteriozda o’simliklarning ayrim organlari - barglari, novdalari,
qobiqlari va mevalarining parenxima to’qimalari zararlanadi. Asosiy belgilari -
nekrozlar, chirishlar, xlorozlar, shishlar, gallar va bakterial shilimshiq - ekssudat
hosil bo’lishidir.
Nekroz - halok bo’lgan, qo’ng’ir yoki qora tus olgan hujayralarning bir
18

guruhidir. Keyin nekroz atrofidagi boshqa hujayralarga tarqaladi. Misol uchun,
mevali daraxtlarning gullari va barlglarida Yegtta atu1ouoga qo’zg’atgan belgilari.
Chirish - ildizmevalar va tuganaklar kabi, tarkibida shira (namlik) va
karbonsuvlar miqdori yuqori bo’lgan parenxima to’qimalari zararlanishi natijasidir.
Bunda pektinaza va protopektinaza fermentlari ta’sirida to’qima yumshaydi,
bo’tqaga o’xshab qoladi va o’ziga xos (ko’pincha badbo’y) hid chiqaradi. Misol -
sabzi, kartoshka va boshqa ildizmevalar Yegtta sago/ogoga ta’sirida chirishi.
Xlorozlar ko’pincha kasallik rivojlanishining ilk bosqichlarida va keyinchalik
nekrozlar bilan birga (odatda nekrozlar atrofida) paydo bo’ladi, misol - o’simlik
barglarining zararlangan joyi atrofida hosil bo’ladigan xlorofilli kam bo’lgan
qismlari. Xlorofill kamayishi bakteriyalar toksinlarining ta’siridir.
Shishlar (gallar, bo’rtmalar) kamroq uchraydi. Misol - ko’p daraxtlarning ildiz
bo’g’zida va poyalarida rak qo’zg’atuvchi AdgoaNegsht ite/asgepz bakteriyasi
qo’zg’atadigan belgilar.
Ba’zi bakteriyalar bir vaqtning o’zida o’simliklarda bir necha xil kasallik
qo’zg’atishi mumkin, Yegmta sago/oyeoga dalada kartoshka nihollari chirishi va
poyalari so’lishiga, omborxonalarda tuganaklar chirishiga olib keladi. Ba’zi
bakteriyalar (misol uchun mevali daraxtlar kuyishi qo’zg’atuvchisi va b.) bakterial
ekssudat hosil qiladi.
Zamburug’lar bir va ko’p hujayrali, shakllangan yadroga ega bo’lgan eukariot
organizmlarning o’ziga xos guruhini tashkil etadi. Xalqaro mikologiya instituti
direktori prof. D. Xouksvortning hisoblariga ko’ra tabiatda zamburug’larning 1,5
mln ga yaqin turi mavjud 6, ammo hozirgacha fan tomonidan ularning taxminan 70
mingtasi (5 foizi) aniqlangan (A1yexoroi1oz ye! a1., 2007). O’simliklar
kasalliklarining aksariyatini mikroskopik zamburug’lar qo’zg’atadi.
Zamburug’larning tirik mavjudotlar orasida tutgan o’rni haqida fanda hali
ham bahslar ketmoqda. Oldin barcha tirik mavjudotlar o’simlik va hayvonot
dunyolariga bo’linar edi. Zamburug’larni o’simliklar dunyosida joylashtirib, suv
o’tlari bilan birga tuban (sporali) o’simliklar guruhiga kiritishar edi. Haqiqatan,
hujayralarining polyarligi, ustki (apikal) qismi o’sishi chegaralanmaganligi, yaxshi
19

shakllangan hujayra devorchalari va vakuolalari mavjudligi, vegetativ holatda
harakatsiz bo’lishi jihatidan zamburug’lar o’simliklarga o’xshaydi. Ammo
zamburug’larning o’simliklardan farqlari va hayvonlar bilan o’xshashlik belgilari
ham bor. Bular - zamburug’larning geterotrof oziqlanishi, vitaminlarga ehtiyoji,
azot almashinuvi jarayonida mochevina hosil bo’lishi va yig’ilishi, zahira ozuqa
moddasi sifatida glikogen va ba’zi boshqa birikmalar sintez qilinishi, ko’p
turlarning hujayra qobig’i xitin (va gemisellyuloza) dan tashkil topishi va b. Shu
bilan birga ba’zi belgilari - vegetativ tanasi miseliydan iborat bo’lishi va osmotrof
oziqlanishi; o’ziga xos yadro sikllari, getero- va dikarioz mavjudligi bilan
zamburug’lar o’simliklardan ham, hayvonlardan ham farq qiladi.
Zamburug’larning vegetativ tanasi miseliydan iborat. Miseliy odatda eni 1-10
mkm, ba’zan 20 mkm yoki kengroq bo’lgan, shoxlangan uzun iplar - gifalardan
tashkil topgan. Gifalar hujayralarga bo’linmagan yoki to’siqchalar (septalar)
vositasida bo’lingan. Ba’zi tuzilishi oddiy bo’lgan soxta va tuban haqiqiy
zamburug’larning vegetativ tanasi yalang’och (qobiqsiz) sitoplazmadan iborat va u
plazmodiy deb ataladi. An’anaviy ravishda, vegetativ tanasi plazmodiy yoki
hujayralarga bo’linmagan gifalardan tashkil topgan turlar tuban zamburug’lar,
hujayralarga bo’linganlari esa yuksak zamburug’lar guruhlariga kiritiladi. Hujayra
bo’linishi jarayonida septalar gifa devorchasidan o’rtasiga qarab o’sib, hosil
bo’ladi. Hujayra o’rtasiga yetgan septaning qismlari qo’shilib ketmaydi va hujayra
o’rtasida bir yoki bir necha teshik qoladi. Bu teshik orqali ozuqa moddalar va
organellalar gifaning bir hujayrasidan boshqalariga o’tadi.
Gifalar doim apikal qismi bilan uzunasiga o’sadi va ularning o’sishi
cheklanmagan. O’sish tezligi ozuqa moddalar gifa uchiga yetkazib berilishi bilan
bog’liq va odatda soatiga 0,1-6,0 mm ga teng.
O’simliklarni kasalliklardan ishonchli himoya qilmasdan qishloq xo’jalik
sohasi samarali bo’lishini va yuqori hosil olishni ta’minlash mumkin emas.
O’simliklarni himoya qilishda profilaktik, yoki fitosanitar (kasalliklarning oldini
olishga qaratilgan) va terapevtik (davolovchi) chora-tadbirlar qo’llanadi.
Fitosanitar tadbirlar o’simliklarni himoya qilishning negizidir. Ularga seleksion-
20

urug’chilik va agrotexnik usullar, davolovchilarga esa fizik-mexanik, biologik va
kimyoviy tadbirlar kiradi. Karantin alohida fan sifatida ajratiladi.
Seleksion-urugchilik usulning maqsadi o’simliklarning kasalliklarga
chidamliligini oshirishdir. Bu usul chidamli duragaylar yaratish, ekishga
mo’ljallangan urug’ va ko’chatlarning sifatini nazorat qilish ishlarini o’z ichiga
oladi hamda ularni tashish va saqlash davrida qoidalarga rioya qilishni boshqaradi.
Profilaktik tadbirlardan urug’chilik va ko’chat yetishtirishni tashkil qilishning
ahamiyati katta va ular ekish uchun sog’lom material tayyorlashni ta’minlaydi.
Urug’, qalamcha va boshqa ekiladigan materiallar yuqori sifatli, patogen
mikroorganizmlar bilan zararlanmagan - davlat urug’ nazorat tashkilotlari
tomonidan sifatli ekanligi va ularda infeksiya yo’qligi sertifikatlangan bo’lishi
lozim.
Urugchilik tizimi quyidagi vazifalarni bajarishi o’ta muhim: a) ekishga
mo’ljallangan materialda infeksiya mavjudligi yoki yo’qligini baholash
(fitopatologik ekspertiza); b) ekiladigan materialni zararsizlantirish va urug’
yetishtirish uchun ekilgan ekinlarni ikkilamchi zararlanishdan himoyalash; v) bu
ekinlarni muntazam fitopatologik nazorat qilish va onda-sonda uchraydigan
kasallangan o’simliklardan tozalab turish.
Agrotexnik usul bir qator tadbirlardan (yerni tayyorlash, ekinni parvarishlash,
almashlab ekish tizimini yo’lga qo’yish va h.) iborat bo’lib, ular yordamida ekin
uchun qulay, kasallik rivojlanishi, qo’zg’atuvchilar tuproqda ko’payishi va
tarqalishi uchun noqulay sharoitlar yaratiladi. Bu tadbirlar quyidagilardan iborat:
Muayyan tuproq-iqlim sharoitlariga mos keladigan, jumladan kasalliklar
kuchli tarqalishi va rivojlanishi xavfi bo’lgan joylarda chidamli navlar ekish.
Yerni agrotexnika qoidalariga rioya qilgan holda tayyorlash; ekish vaqtini,
ekin qalinligini to’g’ri tanlash. Bu qoidalarga rioya qilmaslik ekinlarning
kasalliklarga chidamliligi pasayishiga olib keladi. Misol uchun, ko’chat va nihollar
juda qalin ekilishi ularda kasalliklar tez tarqalishi va daraxtlar kuchli zararlanishi
yoki nobud bo’lishiga olib keladi.
O’simliklar kasalliklar bilan zararlanishiga o’gitlarning ta’siri katta. Organik
21

va mineral o’g’itlarni qo’llash o’simliklar ko’p (ayniqsa tuproq zamburug’lari
qo’zg’atadigan) kasalliklar bilan zararlanishini kamaytiradi, saprotrof mikobiotani
faollashtiradi, tuproqdagi infeksiya zahirasini kamaytiradi, o’simliklar o’sish
sharoitlarini yaxshilaydi, natijada ularning kasalliklarga chidamliligi ortadi.
2.3. Parazit va yarim parazit o’simliklar
Fitopatogen zamburug’lar va bakteriyalar kabi, ayrim yuksak (gulli)
o’simliklar ham to’la yoki qisman boshqa avtotrof organizmlar (yuksak
o’simliklar) hosil qiladigan organik modda hisobiga hayot kechira oladi. Ular
xo’jayin o’simliklarining talaygina kasalliklarini qo’zg’atishi mumkin. Xo’jayin
o’simlikning ildizi yoki poyasiga yopishib, parazitlar ularning modda
almashinuvini buzadi, suv va ozuqa moddalarini so’rib oladi va o’simliklar
tanasiga o’zlarining modda almashinuvida hosil bo’lgan mahsulotlarini chiqaradi.
Natijada xo’jayin o’simliklar zaiflashadi, yaxshi rivojlanmaydi, kam hosil qiladi,
ba’zan nobud bo’ladi.
Yuksak parazit o’simliklar qo’zg’atadigan kasalliklar qishloq xo’jaligiga
jiddiy zarar yetkazadi. Misol uchun, urug’lik beda gulli parazit - zarpechak - bilan
zararlanganida, ko’pincha 80% va ko’proq urug’ hosili yo’qotilishi mumkin.
Zarpechak bilan zararlangan beda va yo’ng’ichqa (sebarga) ni yegan mollar
zaharlanishi va nobud bo’lishi mumkin. Zarpechak bilan zararlangan lavlagi
ildizmevasining og’irligi va undagi qand moddasining miqdori kamayadi.
Shumg’iya ko’p hollarda sabzavot, poliz va tamaki zkinlarini butunlay quritishi
mumkin.
Parazit yuksak o’simliklarning parazitizm usullari. Parazit yuksak
o’simliklarning 2500 dan ko’proq turlari mavjud. Ularning xo’jayin o’simlik turiga
bog’liqlik darajalari har xil. Ba’zi turlari, misol uchun omelalar, xlorofillga ega,
ammo ildizlari yo’q, xo’jayin o’simlikka faqat suv va mineral moddalar manbaasi
uchun bog’liq. Boshqalar, misol uchun zarpechaklar, xlorofillga ega emas yoki
xlorofilli oz, haqiqiy ildizlari ham yo’q; bular hayot kechirishi uchun xo’jayin
ekinlarga to’la bog’liq.
Bu belgilariga asoslanib parazit yuksak o’simliklar yashil yarim parazitlar va
22

xlorofillsiz to’lik parazitlar guruhlariga bo’linadi. Xo’jayin o’simlikning qanday
qismiga yopishishiga qarab ham parazit yuksak o’simliklarni ikki guruhga:
xo’jayin o’simlikning novda, shox, poya va boshqa yerusti qismlariga
yopishadigan yerusti yoki poya parazitlari hamda xo’jayin o’simlikning ildizlariga
yopishib o’sadigan yerosti yoki ildiz parazitlariga ajratishadi.
Qishloq xo’jalik ekinlari va o’rmon daraxtlarida parazit sifatida hayot
kechiradigan yuksak o’simliklarning soni nisbatan oz. Eng keng tarqalgan va
jiddiy zarar yetkaza oladigan parazitlar qatoriga zarpechaklar, kassitiya, pakana
omelalar, Amerika va Yevropa omelalari, shumg’iyalar va strigalar kiradi.
Markaziy Osiyoda uchraydigan parazit yuksak (gulli) o’simliklar qatoriga
shumg’iyalar va zarpechaklar kiradi.
23

III. BOB. Kasalliklarga qarshi kurash usullari
3.1. Karantin usuli, agrotexnik usuli, kimyoviy usul, biologik usuli.
O’simliklarni himoya qilish fani qishloq xo’jalik entomologiyasi, qishloq
xo’jalik fitopatologiyasi va zaharli kimyoviy moddalar pestisidlar haqidagi fan
bo’lib, o’simliklarga zarar yetkazadigan hasharotlarni, kasalliklarni va ularga
qarshi kimyoviy usul qo’llanilishini, kasallik tarqatuvchi manbaalar ta’siri va
tashqi keltiriladigan zararini o’rgatadi.
O’simliklarni himoya qilish fanining nazariy asosi qishloq xo’jaligida
ishlatilayotgan zaharli moddalarni o’rganuvchi agronomik toksikologiya
hisoblanadi. Bu faning nazariy asosi turli xildagi o’simliklarni kimyoviy usulda
himoya qilish vositalarining zararli hasharotlar va kasallik tarqatuvchi manbalariga
fiziologik nuqtai nazardan ta’sirini o’rganish yo’li bilan qarshi kurashishning yangi
usullarini izlab topishdan iboratdir.
Bunga erishish uchun agrotexnik, karantin, fizik, mexanik, biologik va
kimyoviy usullarni o’z ichiga oladigan kompleks tadbirlarni o’z vaqtida bajarilishi
shart.
Ekin ekiladigan dalalarga eng xavfli zararkunandalar kasalliklar begona o’tlar
va boshqa manbaalarni chetdan kirib kelishi oldini olishda o’tkaziladigan davlat
tadbiriga karantin tadbir deyiladi. Bu tadbirlar mamlakat ichida va tashqarisida
ham birdek amalga oshirilishi shart. Bu tadbirni o’tkazilishiga asosiy sabab yildan
yilga o’sib borayotgan tovar ayri boshlashning ko’payishidir.
Agrotexnik tadbirlariga o’simliklarni o’sishi va rivojlanishi bir me’yorda
o’sishda taminlaydigan darajadagi barcha sharoitlarni yaratish, zararli hasharotlar
va kasalliklarga o’simliklarni chidamliligini oshirish bularga: tuproqqa ishlov
berish, yerni ekishga tayyorlash, urug’likni ekish muddatini belgilash va ekishni
sifatli o’tkazish, o’g’itlash, sug’orish va qator oralariga ishlov berishni sifatli
o’tkazish, shu bilan birga g’o’za va boshqa ekinlarning kasallik va
zararkunandalarga chidamli navlarini yetishtirib ekish muhim ahamiyatga egadir.
Ekinlarni ayniqsa g’o’zani hamda bug’doyni parvarishlashda azotli o’g’itlar
miqdorini ko’paytirmagan holda fosforli va kaliyli o’g’itlar bilan o’simlikni to’g’ri
24

oziqlantirilsa g’o’za va bug’doydagi vertisillioz, fuzarioz vilti, gommoz,
g’alladonli ekinlardan kuzgi bug’doydagi boshoq fuzariozi, ildiz chirish va zang
kasalliklarini keskin kamaytiradi. Tuproq orqali va o’simliklarning bargi orqali va
boshqa mikroelementlar bilan oziqlantirilsa o’simliklarni turli xildagi bakterioz,
virus, fuzarioz kasalliklarini kamaytirishi mumkin.
Zararkunadalar va kasalliklarga qarshi kurashning fizik usuliga ketmon
chapigi, kultivasiya, yuqori va past harorat berish ultratovush, yuqori
kuchlanishdagi elektr tokini berish, lazer va radiasiya nurlari berish kiradi.
Hasharotlar va kasallik tarqatuvchi manbaalarni yo’qotishdagi mexanik
usulga, yerni kuzda shudgorlash, qishda chilla suvi yaxshilab berish, hasharotlarni
mayli tutqich belbog’lar, tutgich chuqurlar kavlash, yorug’lik tutgichlari
yordamida hasharotlarni tutib olish kabilar kiradi.
3. O’simliklarni kimyoviy usulda himoya qilish zararli hasharotlarga qarshi
turli xildagi organik va anorganik birikmalarni qo’llashga asoslangan bo’lib,
o’simliklarni kimyoviy usulda himoya qilish vositalarining ko’pchiligini turli
xildagi zararkunandalarga, kasalliklarga va begona o’tlarga ta’sir etishi bilan
farqlanadi. O’simliklarni himoya qilishning kimyoviy vositalari yordamida har xil
qishloq xo’jalik ekinlaridagi zararkunanda va kasalliklarga, omborxonalardagi
zararkunanda va kasalliklarga issiqxonalarga va elivatorlardagi zararkunandalarga
qarshi kurash ishida keng ko’lamda foydalaniladi.
4. Hasharotlar va kasallik tarqatuvchi manbaalarga qarshi kurashda tabiatdagi
foydali hasharotlardan, laboratoriya sharoitida ishlab chiqariladigan trixogramma,
brakon, oltinko’z podizus kabi foydali hasharotlar, fiteseyulyus, psevdafikus,
lindarus, fito-bakteriomisin, entobakterin, dendrabasillin, bitotsibasillin, trixotesin,
lepodosid kabi biologik vositalarni qo’llash biologik usul deb ataladi. Hozirgi
paytda eng istiqbolli ekologik jihatdan toza, iqtisodiy, jihatdan arzon qarshi kurash
usuli biologik usul hisoblanadi. Bu usul haqida maxsus o’simliklarni biologik
usulda himoya qilish fanini o’tish bilan to’liq tushuncha beriladi.
25

3.2. Uyg’unlashgan himoya qilish usuli.
O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasi. O’simliklarni
uygunlashgan himoya qilish sistemasi atrof-muhitni himoya qilishga eng mos va
samarali usullar majmuasidir. O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasi
alohida zararli organizmlarning barchasini mexanik qirib tashlashga emas (aslida
buni hech qachon bajarib bo’lmaydi), balki ularning miqdorini xavfsiz darajada
ushlab turish va ayni vaqtda atrof-muhit uchun kuzatiladigan salbiy ta’sirlarni iloji
boricha kamaytirishga yo’naltirilgan. Kurash choralari eng samarali va iqtisodiy
tomondan maqbul bo’lishi uchun ekin, uning kasalliklarining qo’zg’atuvchilari,
oldingi mavsumlarda kuzatilgan kasalliklar, navlarning kasalliklarga chidamliligi,
kutilayotgan ob-havo (ob-havo bashorati) haqidagi va boshqa ma’lumotlarga ega
bo’lish lozim. O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasi ning
o’simliklarni kasalliklardan himoya qilish bo’yicha asosiy vazifalari
quyidagilardan iborat: birlamchi inokulyumni yo’qotish yoki kamaytirish;
birlamchi inokulyum qo’zg’atadigan kasallik miqdorini kamaytirish; xo’jayin
o’simlikning chidamliligini oshirish; o’simlik ikkilamchi zararlanishlarini
kamaytirish.
O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasi mavjud bo’lgan barcha
kurash usullarini jamlashtiradi va quyidagilarga asoslangan: yuqori agrotexnika;
chidamli navlarni qo’llash; tabiatda foydali organizmlar (antagonistlar) ni saqlab
qolish, ularning faoliyatini kuchaytirish hamda fitopatogenlar miqdorini
boshqarishga qaratilgan usullarni keng qo’llash; biologik va kimyoviy himoya
usullarini zararli organizm rivojlanishining va u keltirishi mumkin bo’lgan
zararning bashoratini tahlil qilish asosida qo’llash.
Shunday qilib, o’simliklarni uygunlashgan himoya qilish sistemasi, muayyan
ekologik-geografik mintaqada muayyan ekin turini zararlaydigan kasalliklar
(hamda begona o’tlar va zararli hasharotlar) kompleksiga qarshi ishlatiladigan
biologik, kimyoviy, fizik va boshqa usullarning eng maqbul yig’indisidir.
O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasini qo’llashdan maqsad -
tabiatdagi foydali organizmlar sonini saqlagan holda, zararli organizmlar miqdorini
26

iqtisodiy zarar yetkaza olmaydigan darajagacha kamaytirishdir.
O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasining amaliyotdagi
yutuqlari qishloq xo’jalik ekinlari himoyasida agrotexnik va oldini oluvchi,
birinchi navbatda kasalliklarga chidamli navlarni qo’llash bilan bog’liq bo’lib, bu
o’tkaziladigan kimyoviy ishlovlar sonini kamaytirishga yoki ularni butunlay
qo’llamaslikka imkon yaratadi. Chidamli navlarni keng qo’llash nafaqat kasalliklar
tufayli hosil yo’qotilishini kamaytiradi, balki agrobiosenozlardagi ekologik
sharoitni tubdan yaxshilaydi, atrof-muhit va qishloq xo’jalik ekinlari mahsulotlari
pestisidlar qoldiqlari bilan ifloslanishini kamaytiradi. Almashlab ekish, ekish
muddatlari, tuproqqa to’g’ri ishlov berish va o’g’itlarni to’g’ri qo’llashga rioya
qilish, kimyoviy usulni keng qo’llamasdan ekinlarni kasalliklardan himoya
qilishga imkoniyat yaratadi.
Zararli organizmlar bilan faol kurashish usullari (biologik, kimyoviy, fizik va
boshqa tadbirlar) O’simliklarni uyg’unlashgan himoya qilish sistemasi da zararli
organizmlar rivojlanishining va hosil yo’qotilishining obyektiv bashorati -
iqtisodiy zararlilik mezonini aniqlash - asosida qo’llaniladi.
Iqtisodiy zararlilik mezoni (IZM) - zararli organizm turi populyasiyasining
shunday zichligiki, bunda kimyoviy yoki boshqa biror faol himoya usulini qo’llash
iqtisodiy nuqtai-nazardan maqsadga muvofiqdir. Bunda himoya usulini qo’llash
ishlab chiqarish rentabelligini (foydaliligini) oshirada va mahsulot tannarxini
kamaytiradi.
Kimyoviy usulni IZM ni hisobga olgan holda qo’llash o’simliklarni
uyg’unlashgan himoya qilish sistemasida pestisidlarni ishlatish hajmini ancha
qisqartirishga imkon yaratadi. O’simliklar himoyasiga uyg’unlashgan himoya
nuqtai-nazaridan yondashish biologik usulni kengroq qo’llash asosida amalga
oshiriladi.
27

XULOSA
O’simliklarning uyg’unlashgan himoyasi yuqori agrotexnika; chidamli navlar
ekish; tabiatdagi foydali organizmlarni asraydigan va ularning faoliyatini
kuchaytiradigan usullarni keng qo’llash; biologik va kimyoviy himoya chora-
tadbirlarini, zararli organizm rivojlanishi va keltirishi mumkin bo’lgan zararini
bashorat qilishga asoslanib, sharoitni tahlil qilish asosida qo’llash sistemasidir.
O’simliklarni kasalliklardan himoya qilishda dehqonchilik madaniyatini
yuksaltirish va dehqonchilikning intensiv metodlarini qo’llash bilan bir qatorda
kasalliklarga qarshi ishlatiladigan agrotexnik-tashkiliy, biologik (jumladan
genetik- seleksion) va kimyoviy kurash chorlarini tadqiq qilish va ulardan eng
samaralilarini tanlab olib, amaliyotda qo’llash ijobiy natija beradi. Bunda
ekinzorlarning fitosanitar holatini yaxshilash uchun urug’lik va ekish uchun
qo’llaniladigan materiallar sifatli, ularning ichki va ustki qismlari kasallik
qo’zg’atuvchi mikroorganizmlardan toza bo’lishini hamda tuproqdagi infeksiya
miqdori iqtisodiy zarar keltiradigan miqdordan kamroq bo’lishini ta’minlash, o’suv
davrida o’simliklarni kasalliklardan himoya qilishni tashkil qilish talab etiladi.
Undan keyin, hosilni yig’ish, idishlarga joylash, tashish, omborxonalarga qo’yish
va u yerda saqlash davrida kasalliklardan himoya qilish ham o’ta muhim vazifalar
qatoriga kiradi, chunki, bu ishlarni tashkillash davrida qoidaga rioya qilmaslik
natijasida dala ekinlari va mevali bog’lardan olingan mahsulotlarning ancha qismi
yo’qotiladi.
Urug’lik va ekish uchun qo’llaniladigan materiallarni ekishdan oldin dorilash
bilan bir qatorda, o’simliklarni o’suv davrida va o’simlik mahsulotlarini
omborxonalarda saqlash paytida kasalliklardan himoya qilish maqsadida
ishlatiladigan usullar orasida eng muhimlaridan biri kimyoviy usuldir. Dunyoning
qishloq xo’jaligi ekinlari himoyasida ishlatiladigan zaharli moddalar ishlab
chiqaruvchi yetakchi kompaniyalari tomonidan o’simlik kasalliklariga qarshi
kurashda qo’llashga mo’ljallangan dorilarga - fungisidlarga - qo’yiladigan talablari
- ular muayyan kasallik qo’zg’atuvchilariga qarshi yuqori biologik va iqtisodiy
samaraga, kontakt yoki sistemali ta’sirga ega bo’lishi, ishlatish usuli qulayligi,
28

ushbu dorilarga kasallik qo’zg’atuvchi mikroorganizmlar tezda chidamlilik hosil
qilmasligi, atrof-muhitga va inson salomatligiga bezarar yoki kam xavfli bo’lishi
lozimligidir. O’zbekistonda o’simliklarni kasalliklardan himoya qilish uchun
ruxsat qilingan fungisidlarning aksariyati ushbu talablarga javob beradi.
Yuqorida ko’rsatilgan vazifalar bajarilishini amalga oshirish maqsadida 2000
yilda “O’zbekiston Respublikasining qishloq xo’jaligi o’simliklarini
zararkunandalar, kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilish to’g’risidagi
Qonuni” va 1995 yilda “O’zbekiston Respublikasining o’simliklar karantini
to’g’risidagi Qonuni” qabul qilingan. O’simliklarni himoya qilish bo’yicha ushbu
qonunlarda ko’zda tutilgan ishlarni amalga oshiradigan asosiy davlat tashkilotlari
quyidagilardir: 1) O’zbekiston Respublikasining qishloq va suv xo’jaligi vazirligi,
uning huzuridagi Ilmiy-ishlab chiqarish markazi, ITI lari va b.; 2) Respublika
o’simliklarni himoya qilish va agrokimyo markazi, uning viloyat va tumanlardagi
bo’limlari; 3) O’zbekiston Respublikasi kimyolashtirish va o’simliklarni himoya
qilish vositalari davlat komisiyasi (Davlat kimyo komissiyasi); 4) O’zbekiston
Respublikasi o’simliklar karantini bosh davlat inspeksiyasi, viloyat tuman
inspeksiyalari va b.; 5) O’zR FA ning institutlari; 6) oliy o’quv yurtlari,
universitetlar va b.
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Bo’riyev H., Jo’rayev R., Alimov O. Meva-sabzavotlarni saqlash va ularga
dastlabki ishlov berish. Toshkent: “Mehnat”, 2002, 184 b.
2. Sattarova R.K., Rahimov U.X., Hakimova N.T. Virusologiya, bakteriologiya
va mikoplazma. Talabalar uchun ma’ruza matnlari. Toshkent: ToshDAU nashr
tahririyati bo’limi, 2003, 63 bet.
3. Sattarova R.K., Xolmurodov E.A., Zuparov M.A., Hakimova N.T.
Mikroorganizmlar sistematikasi. Magistratura talabalari uchun ma’ruza matnlari.
Toshkent: 2003, 63 bet.
4. Hamrayev A.Sh., Azimov J.A., Niyozov T.B. va b. Bog’, Tokzorlarning
zarakunandalari, kasalliklari va ularga qarshi kurash tizimi. Toshkent: “Fan”, 1995,
160 b.
5. Xamrayev A. Sh., Hasanov B. A., Kimsanboyev X. X. va b. Biozararlanish.
Oliy o’quv yurtlari biologiya mutaxassisligi uchun o’quv qo’llanma. Toshkent,
ToshDAU, 2009, 318 b.
6. Hasanov B.A., Hamrayev A.Sh., Eshmatov O.T. va b. G’o’zani
zararkunanda, kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilish. Toshkent:
“Universitet”, 2002, 384 bet.
7. Hasanov B.A., Ochilov R.O., Gulmurodov R.A. Sabzavot, kartoshka hamda
poliz ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi kurash. O’quv qo’llanma. Toshkent,
2009, 244 bet
30

O‘simlik kasalliklariga qarshi uyg‘unlashgan kurash usuli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish