O‘simliklar ekofiziologiyаsi fanining uslublari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklar ekofiziologiyаsi fanining uslublari

Купить

O‘SIMLIKLAR EKOFIZIOLOGIY А SI FANINING USLUBLARI
Reja:
1. O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining aspektlari
2. Ekologik-fiziologik tadqiqotlarning fiziologik tadqiqotlardan farqi.
3. O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining asosiy uslublari
4. Kuzatish uslubi
5. Eksperimental uslublar
6. Modellashtirish.
7. Ekologik qatorlar uslubi
8. Dala sharoitida o‘tkaziladigan ekologik-fiziologik tadqiqotlar

O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining aspektlari quyidagilar:
– struktura-vazifa munosabati. Hujayralar, organlar, organizm, populyatsiya va
o‘simliklar birlashmalarining ekologik tekshirilishi, ma’lumotlarni turli muhit
ta’sirida doimo solishtirilishi.
–ekologiya-evolyutsiya munosabati. Ekologik hodisalarni tushuntirish uchun
bioekologiyada evolyutsion yo‘llardan foydalanish. Boshqa tomondan, zamonaviy
biologik ob’ektlarni shakllanishi, o‘tgan davrning muhit sharoitida ular uchun
ekologik xisoblangan, shuning uchun ularning evolyutsiyasida ekologik
qonuniyatlarni hisobga olish zarur. Bunda o‘simlik ob’ektlarini moslashish
xususiyatlari turlicha bo‘ladi.
O‘simliklar ekofiziologiyasi fani tuproqshunoslik fani bilan bog‘liq: tuproq-
o‘simlik – dialektik butunlik hisoblanadi.
Zamonaviy tadqiqotlar uchun matematik uslublar keng qo‘llaniladi
(statistika, klassifikatsiya, ordinatsiya, matematik modellashtirish). Kimyogarlar va
fiziklar o‘zlarining uslublari va asboblaridan foydalanishni tavsiya etadilar.
Ekologo-fiziologik tadqiqotlarning fiziologik tadqiqotlardan farqi.
Ekologiya fani vazifalari fiziologiya fani vazifalaridan farq qiladi.
O‘simlikning alohida vazifasini ma’lum sharoitda bitta o‘zgaradigan omil ta’sirida
laboratoriya sharoitda o‘rganish mumkin, ammo tabiatda o‘simlik doimo
o‘zgaradigan sharoitda, boshqa o‘simliklar bilan konkurensiya sharoitida o‘sadi.
Ekologik-fiziologik tadqiqotlar fiziologik tadqiqotlardan quyidagi belgilari bilan
farq qiladi:
O‘simlik yagona organizm sifatida o‘rganiladi, alohida vazifalari bir - biri
bilan bog‘liq bo‘ladi; 2) tajribalar muhitning doimo o‘zgargan sharoitida
o‘tkaziladi, vaqt- vaqti bilan bironta ekstremal omil faollashishi mumkin; 3)
biologik omillar hisobga olinishi zarur (masalan, bir xil turlarni raqobati); 4) analiz
–sintez talab etiladi, o‘simlikning tabiiy sharoitda o‘sishida turli omillarning
bog‘liqligi hisobga olinadi. (Valter, 1974).
1.2. O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining asosiy uslublari.

Zamonaviy o‘simliklar ekofiziologiyasi vazifalarini yechish uchun quyidagi
turli uslublardan foydalanadilar. Ular orasida uchta asosiy guruhni ajratish
mumkin:
– dala kuzatishlari;
– dala va laboratoriyadagi tajribalar;
– modellashtirish.
1. Kuzatish uslubi qo‘llanilganda tadqiqotchi tabbiiy sistemaga aralashmaydi.
Bunda botanik ob’ekti aniqlanadi, ajratiladi va tabiatda tarqalgan atrofidagi
elementlar bilan birgalikda tavsiflanadi, ularning o‘zaro sifati va mikdori
ko‘rsatgichlari ko‘rsatiladi.
Hozirgi vaqtda ekologik kuzatishlar o‘tkazilishi uchun zamonavi ekologik
dasturlar mavjud, ular asboblar yordamida uzoq vaqt davomida kuzatish ishlarini
olib borishi mumkin.
2. Eksperimental uslublar – tadqiqotchi ma’lum o‘zgarishlar ro‘y bergan sistemani
o‘rganadi. Bunda tabiiy qonuniyatlar hisobga olinishi zarur. Tadqiqotchi
o‘simlikka va uning atrofiga turlicha ta’sir qilishi mumkin.
Ko‘pgina dala tabiiy sharoitida o‘tkaziladigan tadqiqotlar nazoratda
bo‘lmaydi, tajriba boshlanishida tadqiqotchi ekosistemaga yoki alohida
ob’ektlariga ta’sir etadi va keyinchalik o‘zgarishlar bo‘yicha kuzatishlar o‘tkazadi.
Laboratoriya sharoitida tajriblar nazorat darajasida o‘tkaziladi (maxsus
murakkab asboblar-fitotronlarda ko‘pgina ekologik omillar ta’siri nazorat etiladi).
O‘simliklarning laboratoriya va dala sharoitida maxsus o‘stirilishi juda katta
ahamiyatga ega.
Fiziklarda asosan bitta omil ta’sir etadigan tajriblar o‘tkaziladi, bunda bitta
tanlangan omil boshqalariga ta’sir etganligi kuzatiladi, lekin biologik ob’ektlarda
uning o‘sish va rivojlanishi ko‘pgina bir- biriga bog‘liq bo‘lgan omillarga bog‘liq
bo‘ladi. Shuning uchun o‘simliklar ekofiziologiyasida ko‘p faktorli tadqiqotlar
tarqalgan bo‘ladi. Har bir variantning bir qator tajribalarida tadqiqotchi bir nechta
omilni hisobga oladi va natijada matematik ishlov yordamida natijalar olinadi.
3) Modellashtirish .

Tabiiy fanlarda nazariy ma’lumotlarni effektiv shaklda ko‘rsatish uchun modellar
ko‘llaniladi, samarador uslublardan biri modellashtirish uslubi hisoblanadi–
tuzilishi, nazorat, modellarni tekshirish va ular orqali olingan natijalarni tahlil
qilish. Modellashtirishda tabiiy sistemani o‘rniga boshqa sistema ishlatiladi. Model
– soddalashgan originalning obrazi, o‘rganiladigan ob’ektni qo‘pal olingan alohida
qismlari. Modeldan originalga qayta o‘tish – modelning interpretatsiyasi deyiladi.
Modelning turli tiplari ko‘llaniladi. Asosan ularga quyidagilar kiradi:
a) real (tabiiy, analoglar) fizik tabiati bo‘yicha originalga o‘xshash. Masalan,
akvarium o‘zining tirik organizmli bilan tabiiy suv havzasiga o‘xshaydi.
Bunday modellar bilan ishlashda asosiy muammo – modelni originalga
o‘xshatishni qiyinchiligi va modellashtirish natijalarini ko‘llash imkoniyatlari.
b) ideal (belgili)modellar original sistemani simvol yordamida tasvirlash va ularda
ish olib borish. Ekologiyada belgili modellarni ikkita turi ko‘llaniladi - matematik
va konseptual:
– konseptual modeli – o‘rganiladigan ob’ekt yoki jarayonning shaklli va sistemaga
kiritilgan varianti, ilmiy tekstdan tuzilib tarkibida sxemalar, grafiklar va boshka
rasmlar bo‘lishi mumkin. Bu modellar ma’lum ilmiy konsepsiya doirasida
o‘rganilgan vokea bo‘yicha ma’lumot beradi. Masalan «somatik reduksiya »
konsepsiyasida o‘simliklar hayotiy shakllari evolyutsiyasi daraxt shakllardan to
o‘tchil shaklligacha berilgan, «energetik konsepsiyasida» esa biotsenozda
moddalar va energiya harakatlanish sxemalarining tuzilish ko‘rsatilishi mumkin,
ular tekst, jadval va grafiklar orqali tushuntiriladi.
– matematik modellar asosan abstraktli belgili tuzilishlardan foydalanadi. Ular
orqali ekosistemani alohida komponentlarini o‘zaro ta’sirini aniqlash mumkin.
4) Ekologik katorlar uslubi ma’lum bir o‘simlik turini muhitga munosabatini
solishtirish uchun qo‘llaniladi. Bu uslubni birinchi marotaba B.A. Keller (1908)
ishlab chiqqaan va ko‘llagan. Ekologik qatorlarga ma’lum o‘simliklar tarqalgan
joylari kiritiladi, bunda alohida ekologik omilning o‘zgarishi hisobga olinadi
namlik, tuproqning tarkibi, rh, sho‘rlanish darajasi va tarkibi, quyosh nurining
ta’siri va h.k).

O‘simliklar o‘sadigan tabiiy joylardan tashqari ekologik qatorlarni tadqiqot
uchastkalari tashkil etishi mumkin (turli miqdorda o‘g‘itlar kiritilganda, namlik va
h.k). Ekologik qatorda alohida o‘simliklarning morfologiyasi, anatomiyasi,
ontogenezning o‘tish tezligi, kimyoviy tarkibi, gidratura va harorat o‘zgarib turadi.
Ekologik sharoitlar ta’sirida o‘simliklarning taqsimlanishi o‘rganilganda birdaniga
bir nechta omilning ta’siri hisobga olinadi. Ekologik qatorlardan tashqari
o‘simliklar ontogenezining vegetatsiyaning bir yoki turli davrlarida o‘rganish
mumkin, bu esa fenologik kuzatishlar bilan bog‘liq.
5) Dala sharoitida o‘tkaziladigan ekologik-fiziologik tadqiqotlar
Bunday sharoitda o‘tkazilgan tadqiqotdar uchun alohida uslublar ko‘llaniladi.
Tabiatda kuzatish olib borilganda sezgir asboblarni va yordamchi laboratoriya
vositalarini ishlatish juda qiyin (muhit sharoitlari doimo o‘zgaradi, o‘rgandigan
material har xil bo‘ladi).
Shuning uchun o‘rtacha ko‘rsatgichlarni aniqlash uchun namunalarda ko‘p
marotaba o‘lchovlar o‘tkazish lozim. Tadqiqotlar asosan bir joyda uzoq vaqt
davomida o‘tkaziladi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklar ekofiziologiyаsi fanining uslublari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish