Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 26.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi yutuqlari va muammolari

Купить
O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi yutuqlari va muammolari Reja : 1. O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi. 2. O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi yutuqlari 3. O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi muammolari O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi. O‘simliklarning kasallik va hashoratlarga chidamlilik seleksiyasi eng murakkab ilmiy masala hisoblanadi. Inson qishloq xo‘jalik ekinlarining navlarini yaratish jarayonida o‘simlik evolyusiyasini hashorat va kasallik qo‘zg‘atuvchisining seleksiyasi jarayoni bilan bog‘lab olib borishi zarur. Y a ’ni seleksioner olimlar fitopatologlar, entomologlar bilan hamkorlikda ish olib borishi zarur. Yaratiladigan yangi navlarni kasallikka va hashoratlarga chidamlilik darajasiga qarab 3 guruhga bo‘lish mumkin. 1. O‘simlikning kasallikka chidamliliga-ya’ni parazitlarning rivojlanishini to‘xtatish xususiyati. Bunda parazit rivojlanishi sekinlashishi, xayot jarayoni to‘xtashi yoki ular sonining ma’lum miqdorga pasayishi nazarda tutiladi. Bunda o‘simlikning immunitet xususiyati asosiy rol o‘ynadi. 2. Parazitga bardoshlik deganda-kasallik qo‘zg‘atuvchi o‘simlikda n ormal rivojlansada, o‘simlik qoniqarli miqdorda hosil beradi. Parazitdan chetlab o‘tish. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi va o‘simlikni rivojlanish f azalaridagi har xil muddatning vujudga kelishi. Ko‘pchilik o‘simliklar qisqa muddat ichida pishib etishganligidan kasallik yoki hashoratlar o‘z rivojlanishi tezda tugallab ulgurmaydi. Masalan. ko‘pgina g‘alla ekinlari zang z amburug‘idan shunday qilib saqlanib qoladi. Kartoshkaning erta eqiladigan navlarining etishtirish fitoftoraning tarqalishiga imkon bermaydi. Yuksak o‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi gen vositasida nazorat qilinadi. 1905 yil Biffen tomonidan bug‘doyning zang zamburug‘iga chidamliligi Mendel qonuniga amal qiladi deb ko‘rsatgan. Haqiqatdan ham har qanday o‘simlik navi yaratishida fitopatologlar va genetiklar hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Har qanday o‘simlikning kasalliklarga chidamliligi bir necha genlar asosida amalga oshadi. Ko‘p genga ega bo‘lgan o‘simliklarda ko‘p kasalliklarga chidamlilik hosil qiladi. Bunda kasallik qo‘zg‘atuvchilarininng fiziologik rassalari asosiy rol o‘ynaydi. Har bir rassa mustaqil parazit hisoblanib, unga chidamlilikni o‘simlikning ma’lum bir fiziologik yoki bioximik xususiyatlari paydo bo‘ladi. Masalan, g‘o‘zaning vilt kasalligiga chidamli navlarni yaratish jarayonida tuproqdagi mikroorganizmlarni ham seleksiya qilib boriladi. Vaqt o‘tishi bilan hosil bo‘lgan rassalar yangi navni ham zararlash xususiyatiga ega bo‘ladi. Kasallikning keng tarqalishi asosan qulay ekologik sharoit va infeksiya manbaining ko‘payib ketishiga sabab buladi. Ma’lum bir paytda bir xil navdagi o‘simlikni surunkasiga etishtirish kasallikning keng tarqalishiga sabab bo‘ladi. Masalan, kartoshkada fitoftorioz, g‘alla ekinlarida zang, uzumning mildyu kasalligi, g‘o‘zada vilt kasalliklari keng tarqalgandan ular orasida kasalliklarga chidamli o‘simliklarni ajratib olish seleksiya ishlaridagi dastlabki bosqich hisoblanadi. SHunday usulda tanlab olingan o‘simliklar mavjud navlardan tanlab olingan chidamli navlar bilan o‘zaro chatishtirish boshlanadi. Masalan, zang kasalligiga chidamli bo‘lgan kungaboqarni Zelenka navi, fitoftoriozga chidamli bo‘lgan kartoshkaning Chempion, fuzariozga chidamli bo‘lgan kanopning Bizon navlari chidamli navlar ichidan tanlab olingan o‘simliklarni chatishtirish asosida hosil qilingan. Bu navlarni eteshtirish jarayonida ular ham ma’lum muddatdan keyin yana kasalliklarga chidamliligini yo‘qotib, turli miqdorda kasallana boshlaydi. Kasallikning keng tarqalishi oldini olish maqsadida seleksiya, urug‘chilik, navlarni rayonlashtirish ishlari amalga oshirila boshlaydi. Bu masalani muvoffaqiyatli rivojlanishida konvergent navlarni yaratish, ko‘p liniyali navlar yaratish va poligen chidamli navlar yaratish ishlari muhim ahamiyatga ega. Konvergent navlarning xususiyati. Konvergent navlar bir necha chidamli genlarga ega bo‘lib, bu genlar ma’lum fiziologik rassalarga chidamlilik xususiyatini namoyon qiladi. Bunday chidamlilikni monoge chidamlilik deyiladi. Monogen chidamlilik o‘simliklarni kasalliklardan himoya qilishi mumkin edi, lekin ko‘pgina patogen organizmlarga xos bo‘lgan o‘zgaruvchanlik tufayli yangi rassalar hosil bo‘lib turadi. Har qanday yangi nav gen va gen nazariyasiga asosan o‘simliklarning chidamlilik xususiyatiga nisbatan patogenning agressivlik xususiyatini namoyon qiladi. Lekin, bu agressivlikning kelib chiqishiga 4-5 yil o‘tishi mumkin. YAngi nav yaratilishi bilan yangi rassalar hosil bo‘ladi va u ma’lum vaqtdan keyin turlicha zararlanadigan bulib qoladi. SHuning uchun konvergent navlarni yaratishni rejalashtirilganda navbatdagi yangi muddatda yana yangi nav yaratishni rejalashtirib qo‘yish kerak. Ko‘p liniyali navlar-o‘simlikning agronomik belgilari bilan bir xil bo‘lsada, har xil chidamlilik xususiyatlari bilan farq qiladi. Ya’ni ko‘p liniyali navlar xar xil kasalliklarga nisbatan har xil chidamlilikka ega bo‘lgan genotiplar yig‘indisidir. Bunday navlar bug‘doyni un shudring, sariq zang-kasalligidan saqlashda keng foydalaniladi. Ular Meksikada keltirib chiqarilgan bo‘lsada 10 yil davomida muvoffaqiyatli etishtirilmoqda. Poligenli chidamlilik . Poligenli chidamlilik xususiyatiga ega bo‘lgan o‘simliklar barcha patogenlarning rassasiga chidamlilik qiladi. Bu turdagi chidamlilik gorizontal yoki daladagi chidamlilik deyiladi. Poligen chidamlilikning hosil bo‘lishida zamburug‘larning kirib kelishiga chidamlilik, tarqalishiga chidamlilik, inkubatsion davriga chidamlilik turiga bo‘linadi. Zamburug‘larning kirib kelishiga to‘sqinlik qiluvchi faktorlar quyidagilar b o‘ ladi: 1. Bargning tashqi tomonidan tuk bilan qoplanganligi. 2. Bargning ustki qismida mumli qavatning mavjudligi. 3. Ustitsalar soni va kutikula ning q alinligi . 4. Patogenning o‘sishini tezlashtiradigan yoki to‘xtadigan moddalarning mavjudligi. Infeksiyaning tarqalishiga chidamlilik quyidagi faktorlar asosida bo‘ladi: 1.K ollenxima va sklerenxima qavatning bo‘lishi; 2.O‘simlik tarkibida parazit uchun zararli moddalrning bo‘lishi; 3. Parazit uchun zarur oziqaning bo‘lmasligi. Poligen chidamlilik sababli o‘simlik mikroorganizmlarining kirib kelishiga, uning tarqalishiga, o‘zining spora hosil qilishini kamayishiga olib keladi. Natijada o‘simlikning zararlanishi kechikib, o‘simlik normal rivojlanib, hosil miqdori ortadi. O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi yutuqlari O‘simliklar seleksiyasi fanining yutuqlari tufayli ekin maydonlarida 10- 15 % kasalliklarga chidamli navlar eqiladi. Kasalliklarga chidamli navlar yaratilishi zararli ximikatlar ishlatmaslikka olib keladi. Natijada tabiatni muhofaza qilish asosida ekologik sof maxsulot etishtirish imkoniyatlari vujudga keldi. Bug‘doy seleksiyasidagi zang kasalligiga chidamli navlar yaratish borasidagi asosiy ishlar tur ichida geografik uzoq shakillarni duragaylash asosida turlararo va avlodlar aro chatishtirish usulidan foydalanib chidamli navlar yaratishdir. Seleksiya yutuqlari tufayli ekinlar hosildorligi ortib, maxsulot sifati yaxshilandi. Bug‘doyning Odessa-3 navi yaratilishi natijasida zang kasalligiga chidamliligi ortib hosil miqdori 3-4 s, Bezostaya navi tufayli hosildorlik 18-20 s ga ortadi. Qand lavlagining ildiz chirish kasalligiga chidamli navlar yaratilishi natijasida hosildorlik ko‘payishi 2-3 marta ortadi. G‘o‘zaning Toshkent 1,2,3,4 navlarini yaratilishi hosildorlikni 2 marta ko‘payishiga imkon berdi. Gibridlash usulidan foydalanib bug‘doy kavil gibridi (N. V. Sitsin) tamonidan chang qora kuya, qattiq qora kuya va un shudringga chidamli navlarni yaratgan, tritikale (A. F. Shulindin), tomakining turlararo gibridi (M. F. Ternovskiy) ,kungaboqar (G. V. Pustovoy) g‘o‘za (S. M. Miraxmedov) ning uzoq formalarni chatishtirishi natijasidagi ishlari bu ekinlarning kasalliklarga chidamli navlarini yaratib, qishloq xo‘jaligining intensiv rivojlanishi ta’minlandi. Bug‘doyning chang qorakuya kasalligiga chidamli Lyutessens 758, Saratovskaya 29, 33, 36, 39 navlari, qo‘ng‘ir zang kasalligiga Kanada, Argentina, Sovet bug‘doylarini chatishtirilib Bezostaya 1, Skorospelka 3 yaratilgan. Madaniy ch idamli navlarni yaratish va ularni etishtirish qishloq xo‘jaligiga katta iqtisodiy foyda keltiradi. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi turli yo‘llar bilan keltirib chiqariladi: ayrim geografik shakl va turli yoshdagi chidamlilik xususiyatlarini turlararo chatishtirishda jinsiy va vegetativ gibridlashdan foydalaniladi. Ikkinchi yo‘nalish- chidamsiz navlar va turlar orasidan chidamli o‘simliklarni tanlash usuli va nixoyat, yovvoyi xolda o‘suvchi qardosh o‘simliklarni turlarini maxalliy navlar bilan chatishtirish. Keyingi yillarda turli agrofonda o‘sayotgan o‘simliklarni ximiyaviy va fizikaviy mutantlar ta’sirida chidamli navlarni yaratishga xarakat qilinmoqda. I. V. Michurin tadqiqotlari asosida mevali va rezovor ekinlarni kasallikka chidamli navlari yaratilgan. Masalan, malinaning amerika un shudringiga chidamli navi Qora Negusni uzoq geografik turlar-evropaning yirik mevali navi Anibutni shimoliy Amerika malinasi Krasilniy bilan chatishtirib hosil qilgan. Bunday xususiyatli navlarga: Misovskiy 17, Russkiy, Ryasniy kabilar kiradi. Kasallikka chidamli navlar yaratish borasida g‘allachilikda xam yuksak yutuqlarga erishilgan. N. I. Sitsin tamonidan uzoq formalarni chatishtirish usulidan foydalanib pireyni bug‘doy bilan chatishtirilib qo‘ng‘ir zang va qora kuya kasalliklariga chidamli N 1 va 599 navlari yaratilgan. P. M. Jukovskiy Timofeev bug‘doyini persid bug‘doyi bilan chatishtirib griboboyniy bug‘doy navi-Triticum fulgicidum un shudring, uch xil zang, ikki xil qora kuyaga chidamlilikni namayon qiladi. YAna shunday xususiyatga ega bo‘lgan navlar qatoriga Triticum soveticum turi xisoblanib, u Triticum timopeevi va Tr.durum gibridlarni chatishtirish yo‘li bilan olingan. P.L.Lukyanenko navlararo chatishtirish usulidan foydalanib Tezpishar 3, Bezostaya 1, Kuban 131 navlarni yaratgan. Bu navlar zang, un shudring, qora kuya kasalliklariga chidamli bo‘lishi bilan birga yuqori hosildorlikka ega navlar hisoblanadi. L.N.Jdanov tadqiqotlari asosida shumg‘iya (Orobanche cumana Wallr.) ning fiziologik rassalari A (kuchli kasallantiradigan) va B (kasallantirmaydigan) turlarga bo‘linishini aniqlagandan keyin tanlash usulidan foydalanib kungaboqarning chidamli navlari: Jdanov-8182,-6432,-800 chiqarilgan. V.S.Pustovoyt tadqiqotlari asosida kungaboqarning hosildor, qora kuya va shumg‘uyaga chidamli navlarni yaratish borasida ishlab, VNIIMK-1646, VNIIMK-6540, VNIIMK-8883, VNIIMK-8931, Armavir-3497 navlarini yaratadi. Bu navlar zang, soxta un shudring kasalliklariga chidamlilikni namayon qiladi. Keyingi yillarda kartoshkaning madaniy va yovvoyi turi Solanum tuberosum ni chatishtirish asosida rak, fitoftoroz, mozaika, halqali chirish kasalliklariga chidamli navlari yaratilgan. Kartoshkaning Agronom, Loshitskiy, Falinskiy, Odessa -1646 navlari rak va mozaika kasalliklariga chidamli bo‘lsa, Veselevskiy, Falinskiy navlari fitoftoriozga chidamlilikni namayon qiladi. M.F.Ternovskiy uzoq formalarni chatishtirish usulidan foydalanib tomaki va moxorkaning mozaika va un shudring kasalligiga chidamli navlarini yaratgan. Buning uchun yovvoyi tomaki Nicotiana glutinosa ni madaniy tomaki Nicotiana tabacum bilan chatishtirib Dyubek 7, Dyubek 566, Trapezond 161, Amerikan 287 , Immunniy 580 navlarini yaratgan. Uzoq formalarni chatishtirish asosiy-bug‘doy-bug‘doyiq , tritikal, moxorka, kungaboqar kabi o‘simliklarning Poleggiya-70- septarioz va qora kuyaga, Krasnodarskaya-39-zang, Ilichevka-qo‘ng‘ir zang qora kuyaga, ildiz chirishiga, Dnepetrovskiy 247, makkajo‘xori navlari, ingichka tolali g‘o‘zaning AQSH 25, 5904 - I navlari yaratilgan. O‘simliklar immunitetining seleksiyadagi roli g‘oyat kattadir. Lekin, bu soxada yangi izlanishlarni amalga oshirishni talab qiladi. Xozirgi vaqtda kasalliklarga kopleks chidamlilik xususiyatiga ega bo‘lgan navlar yaratish muommasi mutaxassislar oldida turibdi. Masalan bug‘doyning un shudring, zang, ildiz chirish, qora kuyaga, kartoshkaning rak, fitoftoroz, virus kasalliklariga, g‘o‘zaning fuzarioz, vertitsillez, ildiz chirish, gommoz kasalliklariga chidamli navlarini yaratish muxim axamiyatga ega. Ayniqsa bu boradagi tadqiqotlarni olib boradigan mutaxasislarni tarbiyalash oliy ta’lim tizimining ajralmas qismini tashkil qiladi. Seleksiya ishlaridagi muxim vazifalar qatoriga viltga chidamli navlar yaratish masalasi xisoblanadi. Bunda Meksikada o‘suvchi yovvoyi va yarim yovvoyi tur xillari orasida vertitsillyoz viltiga chidamli turlar borligi aniqlangan. Ularni rayonlashtirilgan navlar bilan chatishtirish, qimmatli belgili duragaylarni qayta chatishtirish bilan viltga chidamli navlar yaratish mumkin. Asosiy adabiyotlar 1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London . 1968. 25 4 bet 2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet 3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent, 2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet. 4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979. Darslik, 272 bet. 5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv qo‘llanma. 152 bet

O‘simliklar immuniteti xususiyatlarining seleksiya sohasidagi yutuqlari va muammolari

Купить