O‘simliklar mineral oziqlanishining fiziologik ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklar mineral oziqlanishining fiziologik ahamiyati

Купить

O‘simliklar m ineral oziqlanish i ning fiziologik ahamiyati
REJA:
1. Mineral oziqlanishning o‘simlik hayotidagi ahamiyati.
2. Mineral elementlarning o‘simliklar tanasidagi miqdori.
3. Ionlarning membranalar orqali transport mexanizmi.
4. Ildizlarda ionlarning yaqin masofaga va u zoqqa tashiluvi.

Mineral oziqlanishning o‘simlik hayotidagi ahamiyati. O‘simliklarning
oziqlanishi ikki shakldan iborat bo‘lib, havodan va tuproqdan oziqlanish
jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Bu ikki jarayon-fotosintez va mineral elementlarni
tuproqdan yutish – birgalikda o‘simliklarning avtotroflik xususiyatlarini belgilaydi.
Mana shu uzviy bog‘liqlik natijasida o‘simliklarning organik asosga ega
to‘qimalari, organlari va umumiy tanasi hosil bo‘ladi. Ularning o‘sishi va
rivojlanishini to‘la ta’minlash uchun tuproqdan juda ko‘p mineral elementlar
yutiladi. Shuning uchun ham bunga o‘simliklarning ildiz orqali oziqlanishi
deyiladi.
O‘simliklarning ildiz orqali oziqlanishida tuproq xususiyatlari va
unumdorligi, ayniqsa tuproqning suv o‘tkazuvchanlik, havo o‘tkazuvchanlik
xossalari, tarkibidagi organik moddalar va o‘simliklar uchun muhim oziq
elementlarni to‘plash qobiliyati katta ahamiyatga ega.
O‘simliklarning ildiz orqali oziqlanishi haqidagi ta’limotning rivojlanishi.
Qadimgi zamonlardayoq (yangi er. av. 600-500 yillarda) dehqonchilik bilan
shug‘ullangan odamlar kul va chirindilarga boy tuproqda hosilning ko‘proq
bo‘lishini bilganlar va bundan foydalanganlar. Keyinchalik o‘simliklarni
oziqlantirish to‘g‘risidagi tushunchalar rivojlanib bordi.
O‘rta asrlarda yashagan gollandiyalik tabiatshunos Y.V.Van-Gelmont
tajribalari ayniqsa dikkatga sazovor. U sopol idishga 91 kg quruq tuproq solib
og‘irligi 2,25 kg ga teng tol shoxchasini ekadi va yomg‘ir suvi bilan sug‘orib
turadi. 5 yildan so‘ng tolning og‘irligi 77 kg ga yetadi. Idishdagi tuproqning
og‘irligi esa faqat 56,6 g ga kamayadi. Van-Gelmontning fikricha agar o‘simliklar
o‘z tanasini tuproq hisobiga tuzadigan bo‘lsa, u holda tol shoxchasi qancha
ko‘paysa, idishdagi tuproq shuncha kamayishi kerak edi. Lekin bu holat sodir
bo‘lmaydi. Shuning uchun ham u o‘simliklar o‘z gavdasini suvdan tuzadi degan
xulosaga keladi. Shu tarika o‘simliklar oziqlanishining «suv nazariyasi» vujudga
keladi va uzoq muddat davomida e’tirof etildi.

Lekin bundan ancha avval Aristotel (eramizdan avvalgi 384-322 yillar)
o‘simliklar tuproqdan murakkab moddalarni surib oladi va ushalar hisobiga o‘z
tanasini tuzadi degan edi.
Bu tushunchani XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida nemis
agronomi A.Teyer yanada rivojlantirdi. U «gumus nazariyasi» ni yaratdi. Unga
ko‘ra o‘simliklar asosan suv va gumus moddalari bilan oziqlanadi. Tuproqda
chirindi moddalar qancha ko‘p bo‘lsa, o‘simliklar shuncha faol o‘sish va
rivojlanish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
O‘simliklar uchun mineral tuzlarning ahamiyati fransuz agroximigi
J.B.Bussengo (1837) ishlarida yanada aniqrok ko‘rsatildi. Uning tasdiqlashicha
toza qumda ham (suv, kul va mineral tuzlar solinganda) o‘simliklar yaxshi o‘sishi
mumkin. Buni isbotlash uchun u vegetasion tajribalar o‘tkazadi va birinchilar
qatorida o‘simliklar atmosfera azotini o‘zlashtirolmaydi, balki boshqa elementlar
qatorida ildiz orqali o‘zlashtiradi, degan xulosaga keldi.
O‘simliklarning mineral oziqlanish nazariyasini har tomonlama
rivojlantirgan olimlardan nemis ximigi Y.Libix bo‘ldi. 1840 yil Y.Libix
o‘simliklarning mineral oziqlanish nazariyasini rivojlantirish bilan bir qatorda
gumus nazariyasini inkor qildi. Libix fikricha, tuproq unumdorligi faqat mineral
moddalarga bog‘liq. Y.Libix birinchi bo‘lib tuproqqa o‘g‘itlar sifatida toza tuzlarni
solishni taklif etdi. U mineral elementlarning ahamiyatini to‘g‘ri baholadi, lekin
o‘simliklar azotni havodan ammiak holida qabul qiladi, deb oylaydi. Keyinchalik u
bu fikr xatoligini tushundi va o‘simliklar azotni ildiz orqali nitratlar holida qabul
qiladi degan fikrga qo‘shildi. Biroq, shu bilan birga Libix tuproqdagi organik
moddalarning ahamiyatini inkor qildi. Holbuki tuproq tarkibidagi gumus
o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi, tuproq mikroflorasini rivojlantirish va
boshqalarda katta ahamiyatga ega. Y.Libix « minimum qonuni » va « qaytarilish
qonunlari »ni taklif etdi. Bu qonunlar boyicha tuproqda o‘simliklarga zarur mineral
elementlar minimumga yetmasa, ularning foydasi ham bo‘lmaydi. Qaytarilish
qonunida esa o‘simliklar o‘z hosili bilan tuproqdan qancha mineral modda olsa,
o‘rniga shuncha qaytarish zarur, deb tushuntiriladi. Aks holda yildan yilga tuproq

unumdorligi, demak hosildorlik ham kamayib boradi. Libixning fikrlari umuman
to‘g‘ri. Agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri o‘tkazish va tuproqni mineral elementlar
bilan o‘z vaqtida ta’minlash natijasida hosildorlikni oshirib borish mumkin.
I.Knop va Y.Sakslarning 1859 yilda o‘tkazgan tajribalari ham «gumus
nazariyasi» ni inkor qildi. Ularning fikricha faqat 7 ta element: azot, fosfor,
oltingugurt, kaliy, kalsiy, magniy va temir bo‘lsa, o‘simliklarni suvda ham o‘stirish
mumkin. Shunday qilib, ular o‘simliklarni vegetasion usullar bilan (tuproq, suv,
kum) o‘stirish mumkinligini isbotladilar va mineral oziqlanish nazariyasini
tasdiqladilar.
O‘simliklarni ildiz orqali oziqlanish g‘oyasini P.A.Kostichev,
V.V.Dokuchayev, K.K.Gedroys, D.N.Pryanishnikov va boshqa olimlar yanada
rivojlantirdilar.
Mineral elementlarning o‘simliklar tanasidagi miqdori. O‘simliklar
tabiiy muhitdan oz yoki ko‘p miqdorda, davriy jadvalda ko‘rsatilgan
elementlarning hammasini yutish qobiliyatiga ega. Lekin shu elementlardan
hozirgacha faqat 19 tasining o‘simliklar uchun ahamiyati kattaligi, ularni boshqa
elementlar bilan almashtirib bo‘lmasligi aniqlangan. Bular uglerod, vodorod,
kislorod, azot, fosfor, oltingugurt, kaliy, kalsiy, magniy, temir, marganes, mis, rux,
molibden, bor, xlor, natriy, kremniy va kobalt. Shulardan 16 tasi mineral
elementlar gruppasiga kiradi. Chunki uglerod, vodorod va kislorod o‘simlikka
CO
2 , O
2 va H
2 O holida qabul qilinadi.
O‘simliklar suv va barcha mineral elementlarni ildiz orqali tuproqdan qabul
qiladilar. Mineral moddalar tuproq eritmasida, chirindida, organik va anorganik
birikmalar tarkibida va tuproq kolloidlariga adsorbsiyalangan holatda uchraydi.
Ionlarning o‘zlashtirilishi faqat o‘simliklarga bog‘liq bo‘lmay, balki shu ionning
tuproqdagi konsentrasiyasiga, uning tuproqdagi siljishiga va tuproq reaksiyalariga
bog‘liq.
O‘simliklar tanasidagi elementlarning 95% ni to‘rtta element: uglerod,
vodorod, kislorod va azot tashkil etadi. Bu elementlar organogenlar ham deyiladi.

Chunki ular o‘simlik tanasidagi organik moddalarning (oqsillar, yog‘lar,
uglevodlar) asosini tashkil etadi.
Qolgan barcha elementlar- 5% ni tashkil etadi va ular o‘simlik kuli tarkibiga
kiradi. Ya’ni o‘simliklar kuydirilganda ma’lum miqdorda kul holida qoldiq qoladi.
Bu mineral elementlardan iborat. Uning miqdori o‘simlik turiga va organlariga
bog‘liq.
Masalan, o‘tchil o‘simliklarda, (% hisobida): donlarida – 3%, poyasida –
4%, ildizida – 5%, barglarida – 15%;
yog‘ochchil o‘simliklarda, (% hisobida): poyada – 3%, yog‘ochlik qismida –
1%, tana po‘stlogida – 7%, barglarida – 11%; bo‘lishi mumkin. Modda almashinuv
jarayoni faol bo‘lgan barglarda kul miqdori eng ko‘p (2-15%) bo‘lishi mumkin.
Kulning mineral tarkibi ham murakkab xarakterga ega ( jadval, %):
O‘simliklar K
2 O Na
2 O Ca O Mg O Fe
2 O
3 P
2 O
5 CO
2 Si
2 O Cl
Makkaj o‘ xori
d onlari 29,8 1,1 2,2 15,5 0,8 45,6 0,8 2,1 0,9
Poyasi 27,2 0,8 5,7 11,4 0,8 9,1 - 40,2 -
Mineral elementlarning o‘simliklar tanasidagi miqdori asosida uch guruhga
bo‘linadi :
1) makroelementlar , 2) mikroelementlar , 3) ultramikroelementlar .
Makroelementlarga - o‘simliklar tarkibidlagi miqdori 10 -2
% va undan ko‘p
bo‘lgan barcha elementlar ( N , P , K , Ca , Na , Mg , va boshqalar ) kiradi .
Mikroelementlarga - o‘simliklar tarkibidagi miqdori 10 -3
-10 -5
% bo‘lgan
elementlar ( Mn , B , Cu , Zn , Mo va boshqalar ) kiradi .
Ultramikroelementlarga - o‘simlik tarkibidagi miqdori juda oz (10 -6
% va
undan kam ) elementlar kiradi ( Cs , Se , Hg , Ag , Au , Li , Ra ).
O‘simliklar tanasidagi har bir mineral element ma ’ lum fiziologik funksiyani
bajaradi .
Ionlarning membranalar orqali transport mexanizmi. Fanda ancha vaqt
o‘simlik ildizlariga tuproqdan mineral moddalarning kirishi transpirasiyaga

to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq, ya’ni transpirasiya kuchi ta’sirida suvning o‘simlik
ildizlariga va so‘ngra tana orqali barglarga qarab harakat qilish jarayonida juda
suyuq tuproq eritmasi ham deyarli o‘zgarmasdan o‘simlik ildizlariga kiradi, degan
fikr hukm so‘rgan. Keyingi yillardagi tekshirishlar, bu jarayonning ancha
murakkab ekanligini va o‘simlikka kirib unda to‘planayotgan mineral
moddalarning miqdoriga mo‘tanosib bo‘lganligini ko‘rsatdi.
Shunday qilib, o‘simlik ildizlariga mineral tuzlar uzluksiz so‘riladigan suv
bilan passiv ravishda kiradi, deyilgan tushunchaning asossiz ekanligi aniqlandi.
Lekin bundan mineral tuzlarning o‘zlashtirilishida transpirasiya oqimi hech qanday
ahamiyatga ega emas degan ma’no chiqmaydi. Chunki ildiz hujayralari orqali
traxeya va naylarga o‘tgan mineral moddalar, ksilema shirasi holatida
o‘simliklarninng boshqa organlariga transpirasiya kuchi orqali taqsimlanadi.
Mineral elementlarning hujayraga yutilishi dastavval hujayra po‘stidan
boshlanadi va so‘ngra membranada davom etadi . Hujayra po‘sti asosan sellyuloza ,
gemisellyuloza va pektin moddadan iborat . Pektin moddasi o‘z tarkibida karboksil
gruppalarni saqlaydi va kation almashinuv xususiyatiga ega bo‘ladi . Bu esa musbat
zaryadlangan moddalarni to‘plash sharoitini yaratadi . Natijada ionlar tuproq
eritmasidan hujayra po‘stiga diffuziyalanadi . Diffuziyalanish jarayonida po‘stdagi
erkin bo‘shliqlar to‘lib , ionlar konsentrasiyasi tashqi eritmaning konsentrasiyasiga
tenglashguncha davom etadi . Hujayra po‘stidagi erkin bo‘shliqlar o‘rtacha 5-10
hajmga ega bo‘lib , po‘stdagi molekulalararo , plazmalemma hamda po‘st
o‘rtasidagi bo‘shliqlar yig‘indisidan iborat . Erkin bo‘shliqlarning mineral ionlar
bilan to‘lishi oddiy diffuziyaga asoslangan . Uning konsentrasiyasi tashqi eritma
konsentrasiyasiga bog‘liq . Tuproq eritmasining konsentrasiyasi o‘zgarishi erkin
bo‘shliqdagi elementlar miqdoriga ham ta ’ sir etadi . Masalan , ildizlar toza suvga
solinsa erkin bo‘shliqdagi ionlar suvga qaytib chiqadi . Ionlarning po‘stdagi erkin
bo‘shliqlardan sitoplazmaga o‘tkazilishi almashinuv adsorbsiyasiga asoslangan .
ya ’ ni sitoplazmadagi nafas olish jarayonida hosil bo‘lgan H +
kationlarga va HCO
3 -
( OH -
) yoki organik kislotalarning anionlari mineral moddalarning anionlariga
almashinadi . Ildizning suruvchi qismi bilan tuproq zarrachalari umumiy kolloid

tizimni hosil qiladi va u moddalarning adsorbsiyalanishida muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi . Ildiz tukchalari odatda tuproq zarrachalariga mahkam yopishadi va shu
tufayli o‘simlik ildizlarida almashinish reaksiyalari ancha yengil bo‘ladi .
Sitoplazmaga o‘tgan ionlar metabolizm jarayonida ishtirok etadi.
1. Agar moddalar lipidlarda eruvchan bo‘lsa, u holda ular membrananing lipid
fazasida oddiy diffo‘zlanadi.
2. Lipofil tashuvchilar yordamida gidrofil moddalarning diffuziyasi.
3. Ion kanallari orqali oddiy diffuziY.
4. Moddalarni aktiv tashuvchilar (nasoslar) yordamida o‘tkazish.
5. Moddalarni ekzositoz va endositoz yo‘llari bilan o‘tkazish.
Moddalarni membranalar orqali bunday harakatlari faol va sust xarakterga
ega bo‘ladi.
Moddalarning (yoki ionlarning) gradiyentga asosan oddiy diffuziyalanish
yo‘li bilan yoki tashuvchilik vazifasini bajaruvchi maxsus oqsillar ishtirokida
o‘tishiga sust transport (tashish) deyiladi. U tashqi sharoitda ionlarning
konsentrasiyasi hujayradagi miqdordan ko‘p bo‘lganda sodir bo‘ladi.
Faol transport. Bunda moddalarning membrana orqali tashilishi gradiyentga
qarama-qarshi sodir bo‘ladi. Ya’ni hujayradagi moddalarning konsentrasiyasi
tashqi sharoitdagiga nisbatan bir necha baravar ko‘p bo‘lganda ham ionlarning
membrana orqali tashilishi davom etadi. Bu jarayon energiya (ATF) sarflanishi
bilan bog‘liq. Faol transport: H +
ATFaza, Na +
va K +
- ATFaza, Ca +
- ATFaza,
anion ATFaza ion nasoslari misol bo‘ladi.
Tashuvchilik vazifasini bajaruvchi oqsillar membranada bitta erigan
moddani o‘tkazsa bunga unkport deyiladi. Birinchi erigan moddaning o‘tkazilishi
ikkinchi moddaning o‘tkazilishiga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ya’ni ularning
ikkalasi ham bir tomonga (simport) yoki qarama-qarshi tomonga (antiport)
o‘tkazilishi mumkin. Mineral elementlarning radial transporti ikki yo‘l bilan sodir
bo‘ladi: 1) apoplast, 2) simplast.
Ildizlarda ionlarning yaqin masofaga va u zoqqa tashiluvi.

Apoplast harakat. Hujayraning po‘stiga diffuziya va almashinuv
adsorbsiyasi bilan to‘plangan ionlar eritmaning gradiyenti asosida harakat qiladi va
bu harakat suv yordamida tezlashadi. Po‘stdan-po‘stga adsorbsiyalanish yo‘li bilan
ionlarning so‘rilishi ildizning to ichki endoderma qavatigacha davom etadi va
sitoplazmaga o‘tib, simplast yo‘li bilan harakat qiladi. Chunki endodermadagi
Kaspari belbog‘i deb ataluvchi suberin moddasi bo‘lgan qalin po‘st oziqa
moddalarini o‘tkazmaydi. Bu yo‘l qisqa bo‘lsa ham ildizlarning tashqi muhit bilan
aloqa sathini ko‘p marta oshiradi.
Simplast harakat mineral moddalar transportining asosiy yo‘lidir. Ya’ni
sitoplazmaga o‘tgan moddalar sitoplazmaning harakati va sitoplazmatik tur
kanallari orqali hujayradan – hujayraga plazmodesmalar yordamida o‘tadi. Bu
harakat tezligiga moddalarning konsentrasiya gradiyenti ham ta’sir qilishi mumkin.
yuqorida aytilgandek endoderma qavatida bunga apoplast yo‘li bilan tashilayotgan
ionlar ham qo‘shiladi va yagona simplast yo‘li bilan davom etadi. Bu harakat
natijasida oziqa moddalar traxeid va ksilema naylariga o‘tkaziladi. Bu naylardagi
shiralar transpirasiya kuchi va ildiz bosimi asosida o‘simlikning boshqa qismlariga
tarqaladi.
O‘simliklarda moddalarning tashiluvini ikkita asosiy jarayon taminlaydi.
Bulardan birinchisi transpiratsion oqim, ya’ni suv va unda erigan moddalarning
ildizdan o‘simlikning yer ustki qismlariga tashilishi. Ikkinchisi esa assimilyatlar
oqimi bo‘lib bu fotosintez jarayonida barglarda hosil bo‘lgan moddalarning
o‘simlikning yer ostki va yer usti vegetativ hamda generativ organlariga
tashilishidir.
Moddalarning o‘simlik tanasi bo‘ylab tashilishi ikki bo‘limga bo‘lib qaraladi
ya’ni yaqinga va uzoqqa tashish.
Yaqinga tashish - bu hujayra va to‘qimalar o‘rtasida bo‘lib, ionlar,
metabolitlar va suvning harakatlanishidir.
Uzoqga tashish - bu butun o‘simlik organizm bo‘ylab uning organlari
o‘rtasidagi moddalarning tashilishidir.

O‘z navbatida suv va unda erigan moddalarning harakati bar bir
to‘qimalarda apoplast bo‘yicha, ya’ni hujayra devorlari orqali hamda simplast
bo‘yicha, ya’ni plazmodesmalar bilan bog‘langan hujayralar sitoplazmalari orqali
bo‘lishi mumkin. Shuningdek moddalarning tashilishi plazmodesmalar ishtirokida
endoplazmatik retikulum bo‘yicha ham sodir bo‘lishi mumkin.
Shuni aytib o‘tish lozimki, simplast tashiluv bo‘yicha mineral va organik
moddalarning harakati, apoplast tashilishda esa suv va anorganik ionlar tashiluvi
ustunlik qiladi. Vakuolalar sistemasida faqatgina suv tashilishi ro‘y beradi.
Simplast bo‘yicha moddalarning tashilishi diffuziyaga nisbatan jadalroq
bo‘ladi va uning tezligi 1-6 sm/soat atrofida bo‘ladi. Moddalarning tashilishining
ushbu tipi energiya sarflanishini talab qilmaydi.
Moddalarning uzoq masofalarga tashilishi uchun evolyutsiya jarayonida
o‘simliklarda maxsus o‘tkazuvchi to‘qimalar shakllangandir. Masalan,
transpiratsion oqim uchun ksilemadagi nay va traxeidlar, assimilyatlar oqimi uchun
esa floemadagi elaksimon naychalardir.
Elaksimon naychalar sitoplazmaga boy bo‘lgan metabolitik faol, yo‘ldosh
hujayra bilan tutashgan bo‘ladi. Yo‘ldosh hujayralar elaksimon naychalar bilan
ko‘p sonli plazmodesmalar yordamida bog‘lagandir. Oqsillar va ATF sintezi mana
shu yo‘ldosh hujayralarda bo‘ladi deb taxmin qilinadi.
Elaksimon naychalardan ajratilgan shiraning kontsetratsiyasi 10-25%
atrofida bo‘lib deyarli konsentrlangan eritmani tashkil qiladi. O‘simlik hujayrasi
shirasining miqdori va konsentratsiyasi sutkaning kunduzgi qismida kechasiga
nisbatan yuqori bo‘ladi.
Hujayra shirasida erigan moddalarning -90% uglevodlardan iborat bo‘lib,
tashiluvchi qand asosan saxaroza holatida bo‘ladi. Ammo, ayrim o‘simliklarda
saxarozaga nisbatan, rafinoza miqdor jihatidan ustunlik qilishi mumkin. Bundan
tashqari shirada turli xil aminokislotalar, nukleotidlar, organik kislotalar,
gormonlar va boshqa moddalar uchraydi. Shuningdek shirada qisman bo‘lsada
ATF mavjud.

O‘simlik barglaridagi fotosintezlovchi hujayralarning xloroplastlaridagi
birlamchi assimilyatlar tezlikda barglardan o‘simlikning boshqa organlariga
uzatiladi. Assimilyatlarning harakati xloroplastlarda boshlanib, floemaning maxsus
o‘tkazuvchi hujayralarida davom etadi.
Bargning mayda tomirlarining uchki qismlarini floema tufayli doimiy
ravishda fotosintez mahsulotlari bilan to‘ldirilib turiladi.
Fotosintez natijasida, barglarda sintezlangan organik moddalar floema orqali
to‘qimalarga yetib borib metabolizm jarayonlariga sarf bo‘ladi yoki zahiraga
yig‘iladi. Organik moddalar poya bo‘ylab yuqori o‘suvchi qismlarga, pishayotgan
mevalarga va bargdan poyaga, u yerdan o‘suvchi ildizlarga va yer ostki
zahiralovchi organlarga tashiladi.
Barg plastikasining fotosintezlovchi va o‘tkazuvchi hujayralari orasidagi
erkin bo‘shliq assimilyatlar oqimidagi oraliq zonani egallaydi. Barg
plastinkasining mezofilida hosil bo‘luvchi assimilyatlar tezda erkin bo‘shliqda
paydo bo‘ladi. Ularning harakatlanishi o‘tkazuvchi tutamlar to‘ri orqali amalga
oshiriladi.
Xloroplastlarda hosil bo‘luvchi triozofosfatlar sitoplazmaga o‘tganidan
so‘ng ulardan saxaroza sintezlanadi va shu ko‘rinishda o‘simlikning barcha
organlariga tashiladi. O‘simlikning boshqa barcha organlarda bargga nisbatan
saxarozaning miqdori kam bo‘ladi. Ushbu tashiluv hamma moddalar uchun xos
emas. Masalan azotli birikmalar asosan aminokislotalar va amid formasida
konsentratsiyalar gradienti bo‘yicha tashiladi.
O‘simliklar mevalarining pishishi davrida oziqa moddalarning vegetativ
organlardan reproduktiv organlarga tashilishi kuzatiladi. Zahiralovchi organlarda
qand va aminokislotalardan biopolimerlar ya’ni polisaxaridlar, yog‘lar va oqsillar
hosil bo‘ladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, floema bo‘yicha eritmalarning harakati
donordan aktseptorga qarab yo‘nalgandir.
Floemali tashish mexanizmi nemis olimi Myunx tomonidan taklif qilingan
bo‘lib, uning asosida oqimni bosim ostidagi harakatlanishi nazariyasi yotadi. Bu

nazariya o‘simliklarda moddalarning harakatlanishi haqidagi ta’limotning
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Myunx nazariyasiga asosan floemada tashiluvchi moddalarning
harakatlantiruvchi kuchning kattaligi o‘tkazuvchi to‘qimalarning qarama-qarshi
tomonlarining uchlaridagi osmotik va turgor bosimlarining farqi bilan o‘lchanadi.
Myunx fikriga ko‘ra, qandlar va boshqa harakatlanuvchi moddalarning eritmasi
elaksimon naychalar bo‘ylab tashiladi va plazmodesmadan o‘tib, simplastning
plazmodesma kanallarini to‘ldiruvchi sitoplazma orqali filtrlanadi.
Fandagi keyingi izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, o‘simliklarda fotosintez
jarayonida hosil bo‘lgan qandlar, mayda barg tomirlarining elaksimon naylariga
faol beriladi. Ushbu jarzyonni floemani to‘ldirish deb ataladi va u konsentratsiyalar
gradientiga qarama qarshi ravishda sodir bo‘ladi. Floema bo‘yicha saxarozaning
tashilishi hujayraning faol metabolizmi bilan bog‘langan. Chunki, saxaroza bilan
birga vodorod ionlari ham harakatlanadi. Ularning harakatlanishi elaksimon
naylarning plazmolemmasidagi maxsus ferment orqali, hamda pH gradienti va
elektrokimyoviy gradient bo‘yicha bo‘ladi.
Plazmodesmalarning soni to‘rlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, bug‘doyning
1 sm2 barg plastinkasida mezoflll hujayralari bilan floema o‘rtasida 2-108 dona
atrofida plazmodesmalar bo‘ladi va barglardagi assimilyatlarning tashilishi
plazmodesmalar orqali diffuziya yo‘li bilan sodir bo‘ladi.
Plastik moddalarining floemaning o‘tkazuvchi to‘qimalarida harakatlanishi,
sitoplazmada, molekulalarning tashilishi natijasida amalga oshiriladi va ular
plazmodesmalar orqali uzluksiz oqimni hosil qiladi.
Akademik A.L. Kursanovning. nazariyasiga ko‘ra, floemada organik
moddalarning harakatlanishi nafas olish energiyasining (ATF) sarflanishi bilan
bog‘liq. Bunda isbotlanganki, elaksimon naychalar orqali organik moddalarning
tez tashilishi jadal nafas olish bilan ko‘zatiladi.
O‘simliklar ontogenezida, o‘suvchi va g‘amlovchi to‘qimalar,
assimilyatlarning barglardagi oqimini yo‘naltirishda muhim o‘rin tutadi. Shuni
aytib o‘tish lozimki, o‘simliklarda bir qancha iste’mol qiluvchi (attragirlovchi)

zonalar ham mavjud. Masalan, novdaning uchki meristemasi, ildiz uchlari,
interkalyar o‘sishning qismlari, mevalar va g‘amlovchi parenximatik to‘qimalar
shular jumlasidandir. Yuqoridagi zonalar, o‘simliklar ontogenezida ma’lum bir
ketma-ketlikda paydo bo‘ladi va ularda assimilyatlarga bo‘lgan talab ham har
xildir.
Moddalarning o‘simliklarda tashiluvi ulardagi maxsus to‘qimalar
o‘tkazuvchi suv naychalari tutamlari orqali ro‘y beradi. O‘z navbatida barcha
to‘qimalardagi suv va unda erigan moddalarning harakati ikki tipda, ya’ni hujayra
devorlari orqali (apoplast bo‘yicha) hamda bir biri bilan plazmodesmalar orqali
tutashgan hujayra sitoplazmalari orqali (simplast bo‘yicha) bo‘lishi mumkin. Suv
va unda erigan moddalarning o‘tkazuvchi naychalar tutamlari orqali tashiluvi ham
ikki tipda ya’ni ksilema to‘qimalari bo‘ylab (ildizlardan poya organlarigacha
bo‘lgan «yuqoriga ko‘tariluvchi oqim») va floema to‘qimalari bo‘ylab tashiluv
(barglarda biosintez bo‘lgan organik birikmalarning o‘simlikning geterotrof
oziqlanuvchi boshqa organlariga yoki zahiralovchi qismiga tashiluvi «pastga
harakatlanuvchi oqim») ko‘rinishida bo‘ladi. Shuningdek floema bo‘ylab zahira
moddalar metabolitlari ham tashilishi mumkin.
Ko‘p hujayrali suv o‘tlarida metabolitlarning harakati simplast orqali ro‘y
beradi. Faqatgina qung‘ir suv o‘tlaridan bo‘lgan laminariyalarda ularning
tallomlari to‘qimalarga ajralganligi sababli suv o‘tkazuvchi naychalar tutamlari
poya’ning o‘rtasida shakllangandir. Suv va unda erigan moddalarning butun
o‘simlik tanasi bo‘ylab harakati moxlarga ham xosdir. Ammo qolgan barchayer
o‘stki yuksak o‘simliklarida trexeidlardan yoki ksilema naychalaridan tashkil
topgan o‘tqazuvchi to‘qimalar hamda elaksimon to‘qimalar va yo‘ldosh hujayra
floemalari mavjud. Shuningdek suv va unda erigan moddalarni o‘tkazishga
moslashgan parenxima va boshqa maxsus hujayralar mavjud. O‘tkazuvchi nay
tutamlari suv va unda erigan moddalarni bir necha ditsemetrdan bir necha o‘n
metrgacha tashishi tufayli o‘simlikning barcha organlarini tutashtirib turadi.
Yuksak o‘simliklarda o‘tkazuvchi to‘qimalar mavjudligi sababli
moddalarning hujayra devorlari va sitoplazma bo‘ylab tashiluvi bir necha millimetr

atrofida bo‘ladi xolos. Ildizlar va poyadagi moddalarning radial tashiluvi va barg
mezofili bo‘ylab moddalarning harakati bunga yaqqol misoldir.
Ionlar antogonizmi . Bir valentli va ikki valentli ionlarning har xil, hatto
qarama-qarshi fiziologik ta’sirlari mavjudligi aniqlangan. Masalan, natriy va kaliy
(Na +
, K +
) kationlari sitoplazmaning kuchliroq gidrotasiyaga uchrashiga va shu
tufayli uning zarrachalarining faollashuviga hamda qovushqoqligi kamayishiga
sabab bo‘ladi. Bu sitoplazmaning ko‘proq suv bilan ta’minlanishiga olib keladi.
Kaliy eritmasida sitoplazma tezlikda qavariq plazmolizga o‘tadi. Kalsiy kationi
(Ca +
) esa sitoplazmaning qovushqoqligini oshiradi. Kalsiy ioni ta’sirida hosil
bo‘lgan plazmoliz uzoq vaqtgacha qirrali shaklda (qalpoqchali) bo‘ladi.
Bir va ikki valentli kationlarning bunday har xil va hatto qarama-qarshi
fiziologik ta’siri – antogonizm deyiladi.
Metallarning toza tuzlari (boshqa tuzlar aralashmasi bo‘lmaganda)
o‘simliklarga zaharli ta’sir etadi. Faqat boshqa tuzlarning aralashmasigina oziqa
sifatida ishlatilishi mumkin. X1X asrning oxirlaridayoq yaxshi tozalangan NaC1
tuzining zaharli ta’sir etishi aniqlangan edi. Bu eritmaga ozroq kalsiy va magniy
tuzlari aralashtirilganda esa darhol natriyning zaharli ta’siri yo‘qoladi.
Fiziologik tenglashtirilgan eritmalar – o‘simliklarni oziqali eritmada
o‘stirish uchun eng qulay hisoblanadi. Chunki, bu eritmalarda o‘simlik juda yaxshi
rivojlanadi. Agar shu eritmadan birorta ion chiqarilsa o‘simlikning o‘sish va
rivojlanishi keskin pasayadi.
Ayrim elementlar boshqa elementlarning fiziologik ta’sirini kuchaytirishi
ham mumkin. Bunday jarayonlarga sinergizm deyiladi. Masalan, g‘o‘zaga azot,
fosfor va kaliy o‘g‘itlarini birgalikda berish natijasida olingan hosil, har doim
ularni alohida-alohida berilganda olingan hosil yig‘indisidan ko‘p bo‘ladi.

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

O‘simliklar mineral oziqlanishining fiziologik ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish