O‘simliklarda asosiy makro- va mikroelementlarning fiziologik ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	66.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarda asosiy makro- va mikroelementlarning fiziologik ahamiyati

Купить

O‘simliklarda asosiy makro - va m ikroelementlarning fiziologik ahamiyati
REJA:
1. O‘simliklarda asosiy makroelementlarning ahamiyati .
2. O‘simliklarda asosiy m ikroelementlarning ahamiyati .
3. O‘simliklarning tabiiy tuproqdan oziqlanishi.
4. O‘g‘itlashning fiziologik asoslari .
1.

O‘simliklarda asosiy makroelementlarning ahamiyati .
Azot. Azot o‘simliklar hayoti uchun eng kerakli elementdir. U hayotiy
muhim birikmalar - oqsillar, fermentlar, nuklein kislotalar va boshqa bir qator
birikmalar tarkibiga kiradi.
Azot o‘simliklar quruq og‘irligining 1-3% ni tashkil etadi. Tabiatdagi asosiy
azot manbasi atmosfera tarkibida bo‘lib, uning umumiy miqdori 75,6% tashkil
etadi. Bir kvadrat metr yer o‘stida 8 tonnagacha azot bor. Lekin yashil o‘simliklar
atmosfera tarkibidagi molekulyar azotni bevosita o‘zlashtirolmaydi. Chunki
molekulyar azot o‘ta turg‘un bo‘lib, uni faol holga o‘tkazish uchun juda katta
energiya sarflash kerak.
N = N - N – N -
turgun holat faol holati
Turg‘un holatdagi atmosfera azotni asosan ikki yo‘l bilan faol holatga
o‘tkazish mumkin: 1) ximiyaviy, 2) biologik. Kimyoviy yo‘l juda yuqori harorat
(500) va bosim (35mPa) ostida boradi.
Biologik yo‘l . Tabiatda molekulyar azotni ammiakkacha qaytaruvchi
ko‘pgina organizmlar (mikroorganizmlar va ayrim suv o‘tlari) mavjud. Bular azot
o‘zlashtiruvchi yoki azotofiksatorlar deb ataladi. Azot o‘zlashtiruvchi
mikroorganizmlar ikki guruhga bo‘linadi: 1) erkin yashovchi azotofiksatorlar, 2)
o‘simliklar bilan simbioz holida yashovchi azotofiksatorlar.
Azotofiksatorlar planetamizda yiliga bir necha million tonna erkin azotni
qaytarib, ammiakka aylantiradi. Odatda, ammiak o‘simliklar tanasida
aminokislotalar hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
Barcha yashil o‘simliklar mineral azotni o‘zlashtirish qobiliyatiga ega. Bu
asosan tuproq hisobiga sodir bo‘ladi. Tuproq tarkibidagi azot asosan ikki holda
uchraydi: 1) organik moddalar tarkibidagi azot, 2) mineral tuzlar tarkibidagi azot.
Organik moddalar asosan o‘simlik va hayvon qoldiqlaridan iborat bo‘lib,
ular tarkibidagi azot mikroorganizmlar ishtirokida ammonifikasiya va nitrifikasiya
jarayonlar natijasida o‘zlashtiriladigan holatga o‘tadi.

Tuproq tarkibidagi azotning mineral formasi ammoniy tuzlari (NH
4 Cl,
(NH
4 )
2 SO
4 , NH
4 NO
3 va boshqalar) va nitrat tuzlari (NaNO
3 , KNO
3 , Ca(NO
3 )
2 va
boshqalar) holida bo‘ladi. Bu mineral tuzlar ionlanish xususiyatiga ega ekanligi
uchun ham oson o‘zlashtiruvchi azot manbasini tashkil etadi. Chunki o‘simliklar
azotni tuproqdan kation –NH +4
yoki anion –NO -3
holatida o‘zlashtiradi. Bunday
erkin azot tuproqlarda uncha ko‘p emas. Masalan, eng unumdor qora tuproqlarning
bir gektarida 200 kg/ga yaqin o‘zlashtiriladigan azot mavjud. Podzol tuproqlarda
esa bu ko‘rsatkich 3-4 marta kam.
Nitrat anioni –NO
3 -
tuproq zarrachalari bilan mustahkam birlashmaydi.
Shuning uchun tez yuvilib ketishi mumkin va ko‘p to‘planib ham qolmaydi.
Nitratlar miqdori tuproqda ayniqsa yoz fasllarida, mikroorganizmlar faollashgan
vaqtlarda ko‘p bo‘lishi mumkin. Umuman, ionlarning (NO -
3 ) tuproqdagi miqdori
o‘simliklarning o‘zlashtirish tezligiga, mikrobiologik jarayonlarning jadalligiga va
yuvilish jarayonlariga bog‘liq.
O‘simliklarning ko‘pi nitratlarni yaxshi o‘zlashtiradi. Nitratlarning
o‘zlashtirilishi bir necha bosqichdan iborat:
Mo Cu Mn
NO
3 NO
2 NH
2 OH NH
3
Nitrat nitrit gidroksil
Reduktaza reduktaza amin reduktaza
Bu reaksiyalar natijasida hosil bo‘lgan ammiak o‘simliklarda to‘planmay,
aminokislotalar hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
Umuman, ammoniy tuzlari holatida o‘zlashtirilgan yoki nitratlarning
qaytarilishi natijasida hosil bo‘lgan ammiak, ketokislotalar bilan reaksiyaga
kirishib, aminokislotalar hosil qiladi.
Shunday qilib, tuproqdagi ammoniy tuzlaridan yoki nitratlarning qaytarilishi
natijasida olingan ammiakning ishtirokida faqat uchta aminokislota: asparat, alanin
va glutamat hosil bo‘ladi. o‘simliklardagi qolgan aminokislotalar shu uchta
aminokislotadan qayta aminlanish natijasida hosil bo‘ladi. Qayta aminlanish

reaksiyalari 1937 yilda A.YE.Braunshteyn va M.G.Krisman tomonidan ochilgan
edi. Ya’ni fermentlar ishtirokida aminogruppalarning bir molekuladan ikkinchi
molekulaga o‘tkazilishi natijasida yangi aminokislotalar hosil bo‘ladi.
Demak, ammoniy kationi glikoliz va Krebs siklida hosil bo‘lgan organik
kislotalar bilan ildizlardayoq reaksiyaga kirishadi va aminokislotalar yoki amidlar
holida yer osti qismlariga tarqaladi. O‘simliklar nitratlar bilan oziqlanganda esa
qabul qilingan anion (NO
3 -
) barglarda o‘zlashtiriladi. Bu jarayonda akseptorlik
vazifasini fotosintez va yorug‘likda nafas olishning birlamchi mahsulotlari
bajaradi.
Umuman, yashil o‘simliklarda azot ishtirokida hosil bo‘lgan oqsillar miqdori
80-95 %, nuklein kislotalar –10 %, aminokislotalar va amidlar 5%ni tashkil etadi.
Oqsillarning ko‘pi fermentlardan iborat bo‘lib, o‘simliklardagi metabolitik jarayon
reaksiyalarining xarakterini belgilaydi. Oqsillar zapas holda ham to‘planadi.
Bulardan tashqari azot fosfolipidlar, koenzimlar, xlorofillar, fitogormonlar va
boshqa birikmalarning ham tarkibiga kiradi.
Shuning uchun azot boshqa mineral elementlarga nisbatan bir necha baravar
ko‘proq o‘zlashtiriladi. Agar tuproqda azot yetmasa o‘sish ham sekinlashadi,
barglar maydalashib, sarg‘aya boshlaydi, ildiz tizimi jarohatlanadi. Gullar va yosh
meva tugunlari to‘kila boshlaydi. Azot juda kam bo‘lsa, o‘simliklar ko‘rib qoladi.
Fosfor . O‘simliklar uchun fosforning ahamiyati nihoyatda katta, lekin
tuproqda uning o‘zlashtiriladigan shakllari juda kam. Tuproqda fosfor asosan tirik
organizmlarda, o‘simliklarning nobud bo‘lgan organlarida, chirindilar tarkibida,
tuproqning mineral tarkibida va tuproq eritmasida bo‘ladi, fosforning o‘simliklar
o‘zlashtirilishi qulay bo‘lgan birikmalari oz. Ular minerallanish natijasida vujudga
keladi.
O‘rta Osiyo tuproqlarida o‘zlashtiriladigan fosforning miqdori 0,08% dan
0,3 % gacha bo‘ladi. Bu o‘simliklar uchun yetarli emas. Shuning uchun ham ular
qo‘shimcha fosfor bilan ta’minlanishi zarur.
Fosforning tabiatdagi asosiy manbasi tog‘ jinslari tarkibidagi apatitlar
[Ca
5 (PO
4 )
3 F] va boshqalardir. Bu apatitlar superfosfat zavodlarida qayta ishlash

natijasida o‘zlashtiriladigan fosfor o‘g‘itlariga aylantiriladi. O‘simliklarga zararli
ta’sir etuvchi ftor ajratib olinadi. Fosforning suvda eriydigan va o‘simliklar
o‘zlashtirishi uchun eng qulay bo‘lgan manbasidir Ca(H
2 PO
4 )
2 dir, o‘simliklar
ildizlari Ca
3 (PO
4 )
2 tuzini ham qisman o‘zlashtiradi. Bu tuzlar tuproqda uchraydi.
O‘simliklar fosforni tuproqdan asosan PO
4 -
anioni holida qabul qiladi. Ular
ayrim organik fosfor (shakarlar, fitin va boshqalar) birikmalarni ham o‘zlashtirishi
mumkin. Natijada fosforning doiraviy almashuvi hosil bo‘ladi.
O‘simliklar tanasida fosfor organik birikmalar, fosfor kislotasi va tuzlari
holida uchraydi. Fosfor o‘simliklar tanasidagi oqsillar (fosfoproteinlar), nuklein
kislotalari, fosfolipidlar, shakarlarning fosfor efirlari, nukleotidlar, makroergik
bog‘larga ega bo‘lgan (ATF, NAD +
) birikmalar, vitaminlar va boshqalar tarkibiga
kiradi.
Fosfor ayniqsa hujayraning energetik asosini tashkil etishda juda katta
ahamiyatga ega. Eng erkin kimyoviy energiya fosfor birikmalaridagi makroergik
(C-O~P) bog‘lar holda tirik hujayralarda to‘planadi. Ayniqsa, ATF molekulalari
tarkibidagi energiya o‘simlik hujayralarida energiya almashinuvining asosini
tashkil etadi. Nukleotidlar bir yoki ikki molekula fosfat kislota biriktirib olishi
natijasida di –va trifosfat nukleotidlar hosil bo‘ladi. Bular energiyaga boy
birikmalar deb ataladi. Chunki gidroliz qilinganda ko‘p kimyoviy energiya ajralib
chiqadi.
Umuman, o‘simliklardagi metabolitik jarayonlarning juda ko‘p reaksiyalari
fosforga bog‘liq. Uning o‘rnini boshqa bironta element almashtirolmaydi.
O‘simliklarga fosfor yetmaganda to‘qimalardagi parchalanish jarayonlari
kuchayadi. Sintez jarayonlari aksincha sekinlashadi yoki to‘xtaydi. Asosiy belgilar
o‘simliklarning tashqi ko‘rinishida ham sodir bo‘ladi, ya’ni o‘sish va rivojlanish
sekinlashadi.
Oltingugurt. Oltingugurt o‘simliklar tarkibidagi asosiy mineral
elementlardan biridir. Kul tarkibida 2-6 % oltingugurt mavjud. U tuproqlarda
organik birikmalar shaklida uchraydi. Sulfatlar yaxshi eriydi va oson yuvilib
ketadi. Tuproqda anorganik fosfor asosan tuzlar (CaSO
4 , MgSO
4 , Na
2 SO
4 va

boshqalar) shaklida bo‘lib, eritmada ionlar shaklida yoki tuproq kolloidlariga
adsorbsiyalangan bo‘ladi.
Oltingugurt o‘simliklar ildizi orqali asosan SO
4 anioni Shaklida
o‘zlashtiriladi. Oltingugurtning SO
2 yoki H
2 S shakllari o‘zlashtirilmaydi va
o‘simlik uchun zaharli sanaladi.
Oltingugurt o‘simliklardagi aminokislotalar tarkibida sulfgidril (-SN-) yoki
disulfid (---S---S---) holida uchraydi. Masalan, sistein aminokislota tarkibida
sulfgidril gruppasi holida bo‘ladi:
NH
2
HS – CH
2 CH
COOH
Sistin aminokislota tarkibida esa disulfid gruppasi holida bo‘ladi:
S – CH
2 ---- CHNH
2 ---- COOH
S – CH ----- CHNH
2 ---- COOH
Bu aminokislotalar biri ikkinchisiga o‘tishi ham mumkin:
S – CH
2 ---- CHNH
2 ---- COOH
+H
2  2HS→CH
2 – CHNH
2 -- COOH
S – CH
2 ----- CHNH
2 ---- COOH sistein
sistin
Aminokislotalarning bunday o‘zgarishi hujayralarning oksidlanish –
qaytarilish potensiallariga, proteolitik fermentlar faoliyatiga ta’sir etadi.
Oltingugurt o‘simliklardagi eng muhim aminokislotalardan biri – metionin
tarkibiga ham kiradi. Metionin ko‘p fermentlarning faol markazidan topilgan.
Oltingugurt piyoz, sarimsoq va boshqalarda bo‘ladigan maxsus yog‘larning
tarkibiga ham kiradi.
Disulfid bog‘lar (-S-S-) oqsillarning strukturaviy asosida katta rol oynaydi.
Masalan, oqsil molekulasini tashkil qiladigan polipeptid zanjir tarkibidagi sistein
aminokislotasi disulfid bog‘lar tufayli polipeptid zanjirlarning ma’lum qismida
yoki ular orasida disulfid ko‘prikchalar hosil qilish xususiyatiga ega:

CH
2 S S CH
2

H
2 NCH – COOH H
2 N CH COOH
Bunday disulfid bog‘lar ko‘p oqsillar tarkibida uchraydi. Insulin
molekulasida 3 ta, ribonuqleazada 4 ta, disulfid bog‘ bor.
Disulfid bog‘lar (-S-S-) sulfgidril (-SH-) gruppadagi vodorod atomining
ajralib chiqishi tufayli hosil bo‘ladi.
Kaliy. Kaliy o‘simliklar uchun zarur metallar guruhiga kiradi. o‘simliklar
tanasida, ularning quruq og‘irligiga nisbatan 0,5-1,2% kaliy bo‘ladi. To‘qimalarda
kaliy boshqa kationlarga nisbatan ancha ko‘p.
Kaliyning umumiy miqdori tuproqda ham boshqa elementlarga nisbatan
ko‘p. Masalan, fosforga nisbatan 8-40 va azotga nisbatan 5-50 marta ko‘p bo‘ladi.
Tuproqdagi kaliy o‘zlashtirilmaydigan va o‘zlashtiriladigan shakllarda mavjud.
Asosiy o‘zlashtiriladigan shakli tuproq eritmasidagi erigan tuzlar holida uchraydi.
Bu umumiy kaliy miqdorining 0,5-2% ni tashkil etishi mumkin.
O‘simliklar kaliyni kation (K +
) shaklida o‘zlashtiradi. Kaliy o‘simliklarning
asosan yosh va modda almashuv jarayoni faol boradigan to‘qimalarida:
meristemalar, kambiy, yosh barglar, poyalar va kurtaklarda ko‘p to‘planadi.
Hujayrada kaliy ion shaklida bo‘lib, organik moddalar tarkibiga kirmaydi. Uning
qari organlardan yosh organlarga siljish (kuchish) qobiliyati kuchli bo‘lib, bunga
reo‘tilizasiya deyiladi.
Hujayralarda umumiy kaliyning 80% ga yaqini vakuolalarda bo‘ladi. U
hujayra shirasining asosiy kation manbasini tashkil etadi. Shuning uchun ham kaliy
o‘simliklardan yuvilib chiqishi ham mumkin. Kaliyning 20% hujayra
sitoplazmasida joylashgan va asosan sitoplazmaning kolloid xususiyatlariga kuchli
ta’sir etadi. Kolloidlarning burtishi uchun imkoniyat yaratadi va hujayraning turgor
holatini saqlab turadi. Yorug‘likda kaliyning sitoplazma kolloidlari bilan
bog‘lanish kuchi qorong‘ilikka nisbatan yuqori bo‘ladi. Shuning uchun ham
kechalari kaliy ildiz tizimi orqali ajratilishi mumkin.

Kaliy barg og‘izchalarining ochilishi va yepilishiga ham ta’sir etadi.
Yorug‘likda kaliy og‘izchalarning to‘tashtiruvchi hujayralarida 4-5 marta
ko‘payadi va suvni shimib olib turgor holatini kuchaytiradi. Bu esa og‘izchalarning
ochilishiga sababchi bo‘ladi. Qorong‘ida kaliy tutashtiruvchi hujayralardan chiqa
boshlaydi, turgor bosimi kamayadi va og‘izchalar yopiladi.
Hozirgi vaqtda 60 ga yaqin ferment kaliy ishtirokida aktivlashishi
aniqlangan.
Agar kaliy yetmay qolsa to‘qimalarda natriy, magniy, kalsiy, erkin ammiak
va mineral fosfatlar to‘planishi mumkin. Ayniqsa, ammiakning ortiqcha to‘planishi
o‘simlik to‘qimalarini zaharlanishiga olib keladi. o‘simliklarning tashqi
ko‘rinishida ham o‘zgarishlar bo‘ladi. Barglar sarg‘ayib, quriy boshlaydi. Eng
yuqoridagi o‘suvchi kurtaklar o‘sishdan to‘xtaydi va nobud bo‘ladi. Umuman,
kaliy yetishmasligini aks ettiruvchi belgilar o‘sishning susayishi, eski barglardagi
tomirlar oralig‘ida xloroz sodir bo‘lishi, barglarning qizg‘ish-binafsha rangga
kirishi va boshqalardan iborat.
Kalsiy. Kalsiy ham o‘simliklarga zarur bo‘lgan mineral elementlardan
biridir. Uning miqdori o‘simliklarda har xil bo‘ladi. Daraxtlarning po‘stlog‘ida va
qari barglarda kalsiy eng ko‘p bo‘ladi. O‘rtacha bir gramm quruq og‘irlik hisobiga
5-30 mg kalsiy to‘g‘ri keladi.
Kalsiyning miqdori tuproq turiga qarab o‘zgaradi. Nordon reaksiyaga ega
podzol tuproqlarda kam va neytral reaksiyali tuproqlarda ko‘p bo‘ladi. O‘rta Osiyo
tuproqlarida kalsiy ko‘p bo‘lganligi uchun ham u maxsus o‘g‘itlar sifatida
ishlatilmaydi. Agar o‘simliklar oziqali eritmada o‘stirilsa, kalsiyga bo‘lgan talab
tezlik bilan seziladi.
O‘simliklar kalsiyni tuproqdan kation (Ca +
) holatida qabul qilib oladi.
Oziqali eritmada (suv kulturasida) o‘tkazilgan tajribalar kalsiy yosh o‘simlaklarga
va yosh organlarga ko‘proq kerakligini ko‘rsatdi. U yetmaganda ildizlar ham
zararlana boshlaydi. Chunki kalsiy organizmdagi modda almashinuv jarayonining
turli xil funksiyalarini bajaradi, ayniqsa kalsiy ionining sitoplazmadagi miqdori
muhim ahamiyatga ega. U misellalarning kolloid xususiyatlariga ta’sir etadi. Bu

(ikki valentli kation) o‘zining protoplazmaga ta’siri bilan ko‘p jihatdan kaliyga
qarama-qarshidir. Kaliy sitoplazmaning disperslik darajasini oshirib plazma
biokolloidlarining gidratasiyasini kuchaytirsa, kalsiy, aksincha plazmani
suvsizlantiradi va suv bilan kamroq ta’minlanishiga sabab bo‘ladi.
Professor R.A.Azimovning ko‘rsatishicha kalsiy o‘simliklarning sho‘rlikka
chidamliligini oshiradi. Umuman kalsiy ionlari tuproqda eng ko‘p bo‘lib,
ionlarning umumiy muvozanatini boshqaradi.
Kalsiy yetmaganda birinchi navbatda o‘simliklarning yosh meristematik
to‘qimalari va ildiz tizimi zararlanadi. Lekin ko‘pchilik to‘qimalarda kalsiy ko‘p
bo‘lganligi uchun ham bunday belgilar kam uchraydi. Bunday holatni asosan faqat
fiziologik nordon yoki sho‘rlangan tuproqlarda kuzatish mumkin.
Natriy . Natriy ham o‘simliklar tanasida, ayniqsa sho‘r tuproqlarda yashovchi
- galofitlar tarkibida ko‘p bo‘ladi. Chunki bunday tuproqlar natriyga boy. Madaniy
o‘simliklardan shakar lavlagining natriyga ancha aloqasi borligi aniqlangan.
Shakar lavlagi o‘stirilgan yerlarga biroz NaCl solinganda hosildorlik oshgani va
shakarning miqdori 0,5 – 1 % gacha ko‘paygani kuzatilgan. Tuproqqa solingan
natriy tuproqdagi eritma kompleksidan kaliyni va boshqa elementlarni siqib
chiqarish va shu yo‘l bilan ularni o‘simliklar ildizlari oladigan holatga keltirishi
mumkin. Dengiz suvida natriy juda ko‘p, kaliy esa oz bo‘ladi, lekin shunga
qaramay, dengiz suv o‘tlari tarkibida natriydan ko‘ra kaliy ko‘proq. Bu
o‘simliklarning o‘ziga zarur elementlarni to‘plashini ko‘rsatadi. Natriyning
o‘simliklardagi roli to‘la o‘rganilmagan.
Tuproqdagi natriy miqdorining ko‘payib ketishi o‘simliklardagi kationlar
balansi buzilishiga olib keladi.
Xlor . O‘simliklar kulida ma’lum miqdorda xlor mavjudligi aniqlangan.
Keyingi yillardagi izlanishlar natijasining ko‘rsatishicha xlor ham o‘simliklar
uchun zarur element hisoblanadi. U karboksilaza fermentining tarkibiga kiradi.
Boshqa ionlarning ayniqsa fosfor anionining o‘simliklarga qabul qilinishini
tezlashtiradi. Tuproqdagi xlorli tuzlar fiziologik nordon tuzlar qatoriga kiradi.

Shuning uchun ham ular fosfotidlardan fosfor anionini o‘zlashtirishini tezlashtiradi
va hujayra shirasining osmotik potensialini hosil qilishda ishtirok etadi.
Xlor hujayralardagi oksidativ fosforlanish va yorug‘likda fosforlanish
jarayonlarini faollashtirish yo‘li bilan o‘simliklarning energiya almashinuvi
jarayonida ham ishtirok etadi. O‘simlik ildizlarining kislorodni yutishi va
fotosintez jarayonida kislorod ajralib chiqishi ham xlor ishtirokida faollashadi.
Umuman o‘simliklar normal o‘sishi va rivojlanishi uchun biroz bo‘lsa ham xlor
zarur.
Kremniy . Turli o‘simliklarda kremniy turli miqdorda uchragani uchun
V.I.Vernadskiy ularni uch guruhga bo‘ladi: 1) kremneorganizmlar – bu o‘simliklar
tarkibida kremniy 10 % dan ko‘proq bo‘ladi (diatom suv o‘tlari va
solikoflagelatalar) 2) tarkibida 1-2% dan ko‘proq kremniy saqlovchilar
(qirqbo‘g‘imlar, moxlar, paporotniksimonlar), 3) tarkibida 01, -0,0001 % gacha
kremniy bo‘ladigan barcha o‘simliklar.
V.I. Vernadskiyning ko‘rsatishicha bironta tirik organizm ham kremniysiz
yashay olmaydi. Tuproqda kremniy juda ko‘p. Uning uglerodga nisbati (kremniy:
uglerod) 276: 1 ga va gumusga –15:1 ga teng.
Diatom suv o‘tlarida kremniyli pansir hosil bo‘lib, u muxofaza vazifasini
bajaradi. DNKning sintezi jarayonida ishtirok etish yo‘li bilan o‘simliklarning
ko‘payishiga ham ta’sir etadi. Organizmda aminokislotalar, oqsillar, xlorofillar
sintezini kuchaytiradi.
Qishloq–xo‘jalik o‘simliklari (bug‘doy, arpa, suli, sholi va boshqalar) va
daraxtsimonlar tuproqdan kremniyni faol o‘zlashtiradi. O‘simliklar tanasida
anorganik kremniyni organikka aylantiruvchi maxsus ferment–silikazalar topilgan.
Lekin hozirgacha kremniyning organizmdagi roli to‘la o‘rganilmagan.
Magniy. O‘simlik kuli tarkibida magniy boshqa elementlar - azot, kaliy,
kalsiyga nisbatan kamroq uchraydi. Yuqori o‘simliklarda quruq og‘irligiga
nisbatan 0,02-3,1 % gacha, suv o‘tlarida 3,0-3,5 % bo‘lishi mumkin. Qisqa kunda
o‘simliklarning (makkajo‘xori, tariq, kanop, kartoshka lavlagi, tamaki va
boshqalar) bir kilogramm xul bargida 300-800 mg magniy bo‘lishi mumkin.

Shundan 30-80 mg xlorofill tarkibiga kiradi. Magniy urug‘larda va o‘simliklarning
yosh organlarida ko‘proq uchraydi.
Tuproqda magniy karbonatlar shaklida, silikatlar, sulfatlar, xloridlar
tarkibida, podzol tuproqlarda kam va bo‘z tuproqlarda ko‘proq bo‘ladi. Suvda
eriydigan va o‘zlashtiriladigan magniy 3-10% bo‘lishi mumkin. Agar tuproqda
magniyning miqdori har 100 g tuproqda 2 mg dan kam bo‘lsa, magniy
yetishmaslik belgilari ko‘rina boshladi. Magniyni o‘simliklar (Mg +
) kation holatida
o‘zlashtiradi.
Hujayrada magniy metallorganik birikmalar tarkibiga kiradi. Umumiy
magniyning taxminan 10-12 % xlorofill tarkibiga kiradi. Magniyning bu
funksiyasini bironta boshqa element almashtirolmaydi.
Magniy hujayraning modda almashinuvi jarayonida faol ishtirok etadi. Bir
qancha fermentlarning (RFD-karboksilaza) faolligini kuchaytiradi. Fotosintez
jarayonida elektronlar harakatini tezlashtiradi va NADF +
qaytarilishi uchun kerakli
bo‘lib hisoblanadi. Magniy fosfat gruppalarni tashuvchi fermentlarning
(fosfokinazalar, fosfat-transferazalar, ATFazalar, pirofosfatazalar) deyarli
hammasining faolligini kuchaytiradi.
Temir . O‘simliklarning modda almashinuvi jarayonida temir ham muhim rol
oynaydi. Temirning o‘simliklardagi miqdori o‘rtacha 0,02–0,08%da (yoki 20-80
mg quruq og‘irlik hisobida) to‘g‘ri keladi.
Yer qobig‘ida temir miqdori ancha ko‘p. Suv bilan toyingan, aerasiya
yomon tuproqlarda temir tuproq, kolloidlari bilan mustahkam birikkan tuzlar
(sulfidlar, karbonatlar, fosfatlar) hosil qiladi. U organik moddalar bilan ham
birikmalar hosil qiladi. O‘simliklar temirni ionlar (Fe 2+
, Fe 3+
) shaklida
o‘zlashtiradi. Nordon tuproqlarda o‘zlashtirishi kuchli boradi. O‘simliklar bargida
oksidlar holatida to‘planish xususiyatiga ega. Shuning uchun ham barglar
tuqilganda (ayniqsa xazonrezgilik paytida) tuproq temir bilan boyiydi.
Odatda, tuproqqa temir o‘g‘iti solinmaydi. Chunki tuproqlarda
o‘zlashtiriladigan temir ko‘p bo‘ladi. Lekin ohakgi ko‘p tuproqlarda temirning
o‘zlashtirilishi qiyinlashadi va xloroz kasalligi boshlanadi. Qo‘shimcha temir bilan

oziqlantirish orqali buning oldini olish mumkin. Qo‘shimcha oziqlantirish
maqsadida tuproqqa, xelatlar solish tavsiya etiladi. Xelatlar – organik anionlar va
metallardan tashkil topgan kompleks birikmalar bo‘lib, o‘simliklar uni yaxshi
o‘zlashtiradi va temirga bo‘lgan talab to‘la qondiriladi.
O‘rta Osiyo sharoitida xloroz kasalligi ko‘pincha tokzorlarda, sitrus
o‘simliklarida va mevali daraxtlarda uchrab turadi.
O‘simliklarda asosiy mikroelementlarning ahamiyati. Tuproqda
mikroelementlar ikki xil : 1) o‘zlashtiriladigan , 2) o‘zlashtirilmaydigan shaklda
bo‘ladi .
Birinchisiga suvda va suyultirilgan kislotada erimaydigan tuzlar organik
yoki anorganik birikmalarni misol qilish mumkin . Ularning tuproqda ko‘p yoki oz
bo‘lishi tuproq kimyoviy tarkibiga bog‘liq .
Mikroelementlarning o‘zlashtiriladigan shakli suvda oson eriydigan tuzlar
bo‘lib , ular asosiy manbani tashkil etadi va qishloq xo‘jalik o‘simliklaridan yuqori
hosil olish sharoitini yaratadi . Chunki mikroelementlar o‘simlikdagi oksidlanish -
qaytarilish , fotosintez , azot va uglevod almashinish jarayonlarida faol ishtirok
etadi . Ular fermentlarning faol markaziga kiradi , o‘simliklarning kasalliklarga va
tashqi sharoitning noqulay omillari ta ’ siriga chidamliligini oshiradi .
Mikroelementlarning yetishmasligi esa hosildorlikning keskin kamayishiga ,
kasalliklarning paydo bo‘lishiga , o‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi to‘xtab
qolishiga va hatto o‘lishiga sababchi bo‘lishi mumkin .
Marganes . Dastlab Bertran va I . V . Michurinning tajribalari o‘simliklar
hayotida marganes katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi .
Tuproqda marganes amorf oksidlar , karbonatlar shaklida , silikatlar tarkibida
bo‘ladi . O‘simliklar marganesni tuproqdan kation ( Mn +
) shaklida o‘zlashtiradi .
Uning o‘simlikdagi o‘rtacha miqdori 0,001 % yoki 1 mg / kg quruq massa hisobida
bo‘ladi . Ayniqsa o‘simliklarning barglarida ko‘p to‘planadi . Masalan ,
Kruglovaning ko‘rsatishi boyicha , 100 g quruq massa hisobiga marganes g‘o‘za
barglarida -24 mg , poyasida – 2 mg , chanoklarda – 4 mg , chigitda – 2 mg va
tolasida – 1 mg bular ekan .

Marganes fotosintez jarayonida ishtirok etib , suvning fotolizi va
kislorodning ajralib chiqishi , SO
2 ning qaytarilishida muhim rol oynaydi . Bu
mikroelement o‘simliklarda shakarlarning sintez qilishini va uning barglardan
boshqa organlariga oqimini kuchaytiradi . Marganes nafas olish jarayonida ham
ishtirok etib , Krebs siklidagi malatdegidrogenaza va izositratdegidrogenaza
fermentlarini faollashtiradi . Marganes o‘simliklarning azot o‘zlashtirish jarayonida
ham faol ishtirok etadi . Nitratlarni o‘zlashtirganda qaytaruvchi , ammoniy holdagi
azotni o‘zlashtirishda esa oksidlovchi sifatida ishtirok etadi .
Gidrooksilaminreduktaza fermentining faol markaziga kiradi va nitratlarning
qaytarilishida ishtirok etadi . Marganes nuklein kislotalarning sintezi jarayonida
ham ishtirok etadi .
Mis o‘simliklarning rivojlanishi uchun zarur mikroelementlardan biridir .
Uning zarurligi oziqaviy eritmadagina emas , balki dala sharoitida ham aniq
ko‘rinadi . O‘simliklarda o‘rtacha miqdori 0,0002 yoki 0,2 mg / kg atrofida . Bu
miqdor o‘simlik va tuproq turiga bog‘liq . Mis tuproqda sulfidlar , sulfatlar ,
karbonatlar shaklida , tuproqning organik moddalari bilan bog‘liq holda uchraydi .
Muhitning ishqoriyligi qancha yuqori bo‘lsa , o‘simliklarga shuncha kam o‘tadi .
o‘simliklar misni tuproqdan kation ( Cu +
) shaklida o‘zlashtiradi . o‘simlikning yosh
o‘suvchi qismlarida va urug‘larida ko‘p bo‘ladi . Masalan , go‘za organlarida :
barglarida mis -2,5 mg / kg , poyada – 1,0 mg / kg , chanokda –4,8 mg / kg , chigitda –
4,2 mg / kg va tolada -0,2 mg / kg bo‘ladi .
O‘simlik barglaridagi umumiy misning 70 % xloroplastlarda va plastosianin
fermenti tarkibida uchraydi . Plastosianin fermenti fotosintez jarayonida
elektronlarni tashish vazifasini bajaradi . Mis bir qator muhim fermentlar
( askarbotoksidaza , polifenoloksidaza , ortodifeniloksidaza va triozinazalar )
tarkibiga kiradi . Bu mikroelement azot almashnuvida ham ishtirok etadi .
Nitratreduktuza fermentining tarkibida ham bor . Xlorofillning sintezi jarayonida
mis ham faol ishtirok etishi aniqlangan . Mis vitaminlarni faollashtiradi , uglevod va
oqsillar almashinuvini kuchaytiradi .

Keyingi yillardagi izlanishlar o‘simliklarni qurg‘oqchilikka , sovuqqa va
issiqlikka chidamligini oshirishda ham misning ahamiyati borligini ko‘rsatadi .
Molibden . Tuproqda molibden silikatlar tarkibida uchraydi . o‘simliklarga
anion ( MoO
4 -
) shaklida o‘tadi . Molibden dukkakli o‘simliklarda eng ko‘p (0,5–20
mg / kg ) quruq massa va gallasimonlarda ozroq (0,2–2,0 mg / kg ) to‘planadi .
o‘simliklarning yosh qismlarida va barglarida ko‘p to‘lanadi . Molibden molekulyar
azotning fiksasiyasini ta ’ minlovchi mikroorganizmlar uchun juda zarur . Dukkakli
o‘simliklar ildizidagi bakteriodlardagi nitrogenaza fermentining faol markaziga
mis kiradi va bu fermentning faolligini kuchaytiradi .
Nitratlarning o‘zlashtirilishi tizimida ishtirok etuvchi nitratreduktaza
fermentining ham tarkibiga kiradi . Agar tuproqda molibdenning miqdori juda kam
bo‘lsa , to‘qimalarda nitratlar to‘planib qoladi , dukkakli o‘simliklarning ildizida
tugunak bakteriyalar rivojlanmaydi . o‘simliklarning o‘sishi izdan chiqadi , poyasi
va barg plastinkalari deformasiyalanadi .
Kobalt tuproqda silikat va boshqa tuzlar tarkibida uchraydi . Xlorli sulfat va
azot tuzlarini o‘simliklar yaxshi o‘zlashtiradi . Bo‘z tuproqlarda kobalt juda oz ,
umumiy miqdori 5 mg / kg bo‘lib , o‘zlashtiriladigan qismi 0,6-1,0 mg / kg atrofida .
O‘simliklarda o‘rtacha 0,00002 % yoki 0,02 mg / kg quruq massaga teng . Bu
element ko‘proq dukkakli o‘simliklarga zarur bo‘lib tuganak bakteriyalarning
ko‘payishini ta ’ minlaydi . Vitamin V
12 tarkibida kobalt ko‘p uchraydi . Bu vitaminni
faqat bakteriodlar sintez qiladi . U molekulyar azotning fiksasiyasida ishtirok etadi .
Kobalt azot o‘zlashtirishga , xlorofillning miqdorini oshirishga ta ’ sir etadi .
Agar tuproqda kobaltning miqdori 2,5 – 4,5 mg / kg bo‘lsa yetarli
hisoblanadi . O‘g‘it sifatida ishlatish uchun kobalt sulfat tuzi tavsiya etiladi .
Rux tuproqda fosfatlar , karbonatlar , sulfidlar , oksidlar va silikatlar tarkibida
bo‘ladi . o‘simliklarga kation ( Zn +
) shaklida o‘tadi .
Rux dukkakli va gallasimonlarning yer o‘sti qismlarida 15-60 mg / kg quruq
massa hisobida bo‘ladi . o‘simliklarni yosh organlarida ko‘proq to‘planadi .

Rux o‘simliklarning modda almashinuv jarayonida faol ishtirok etadi .
Glikoliz jarayonida ishtirok etuvchi fermentlar ( geksokinazalar , yenolazalar ,
triozofosfatdegidrogenazalar , aldolazalar ) uchun zarur hisoblanadi .
Rux karboangidraza fermentini faollashtiradi , natijada bu ferment H
2 CO
3
CO
2 + H
2 O reaksiyasida ishtirok etadi va CO
2 ning fotosintez jarayonida
foydalanilishiga yordamlashadi . Triptofan aminokislotaning hosil bo‘lishida
ishtirok etadi va shu orqali oqsillarning va fitogormon – indolil sirka kislotaning
sintezida ham ishtirok etadi . O‘simliklarni rux bilan oziqlantirish auksinlarning
to‘qimalarda ko‘payishiga va o‘sishning faollashishiga olib keladi .
Bor juda ko‘p o‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi uchun zarur element
hisoblanadi . Ayniqsa zig‘ir , rangli karam va qand lavlagi o‘simliklari bor
bo‘lmagan oziqali eritmada tez zararlanadi va qurib qoladi . Umuman ikki pallali
o‘simliklar borni bir pallalilarga nisbatan ko‘proq talab etadi .
O‘zbekistondagi bo‘z tuproqlarda umumiy miqdori 31-35 mg / kg atrofida
bo‘lib , o‘zlashtiriladigan qismi 0,3-1,2 mg / kg ga teng .
O‘simliklarda o‘rtacha 0,0001 yoki 0,1 mg / kg quruq massa hisobida bor
bo‘ladi . Bor ayniqsa o‘simlik gullarida , hujayra po‘stida to‘planadi . Ko‘p
fiziologik jarayonlarga ta ’ sir etadi . Bor gul changlarining unishini va chang
naylarining o‘sishini tezlashtiradi . Gullar , mevalar sonini ko‘paytiradi . Uglevodlar ,
oqsillar va nuklein kislotalarning almashinuviga ta ’ sir etadi . Bor yetmaganda
reproduktiv organlarning shakllanishi changlanish va meva tugunlarining hosil
bo‘lish jarayonlari izdan chiqadi . O‘sish qonusi birinchi navbatda nobud bo‘ladi .
O‘g‘it sifatida bor kislotasini ( H
3 BO
3 ) ishlatish mumkin . Uning tarkibida 17
% bor bo‘ladi . Borli chiqindilardan foydalanish ham yaxshi natija beradi .
O‘simliklarning tabiiy tuproqdan oziqlanishi. O‘simliklar uchun zarur
oziqa moddalar tuproqda 3 xil shaklda bo‘ladi: 1) suvda erigan holda – bularni
o‘simliklar yaxshi o‘zlashtiradi, lekin yuvilib ketishi mumkin; 2) tuproq
kolloidlarining yuzasiga adsorbsiyalangan holda yuvilib ketmaydi, o‘simliklar ion
almashinuv yo‘li bilan o‘zlashtiradi; 3) o‘zlashtirilishi qiyin bo‘lgan anorganik
tuzlar (sulfatlar, fosfatlar, karbonatlar).

Tuproqning adsorbsiya qilish va erigan moddalarni ushlab turishi – yutish
qobiliyati deyiladi. Shu qobiliyatni hosil qiluvchi kolloid qismi – tuproqing
yutuvchi kompleksi deyiladi. Bu jarayonlarni har tomonlama o‘rgangan K.K.
Gedroys tuproqning o‘zlashtirish qobiliyatini besh turga ajratadi.: 1) mexanik, 2)
fizik, 3) fiziko-ximik, 4) ximik, 5) biologik.
Mexanik o‘zlashtirish qobiliyati. Tuproq orqali loyqa suv filtrlanishida
suspenziya holidagi mayda zarrachalarning tutilib qolishidan iborat.
Fizik o‘zlashtirish qobiliyati . Bunda tuproqning qattiq fazasi va tuproq
eritmasining sathida tortishuv roy beradi. Bu xol tuproq zarrachalarining ustki
qismida erigan moddalar konsentrasiyasining ortishiga olib keladi, ya’ni
adsorbsiya jarayoni sodir bo‘ladi.
Tuproq zarrachalari yuzasidan bunday quyuqlashgan konsentrasiyaning
yuzaga kelishiga asosan tuproq namligida erigan elektrolitlar sababchi bo‘ladi.
Lekin ba’zi moddalarning ionlari tortilmaydi, aksincha tuproq zarrachalari
tomonidan itariladi. Bunga ayrim anionlarni (C1 -
, NO
3 -
) misol qilish mumkin.
Ularni tuproq zarrachalari o‘zlashtirolmaydi.
Fizik-kimyoviy o‘zlashtirish qobiliyati . O‘simliklarning mineral oziqlanishi
uchun katta ahamiyatga ega. Bunda elementlarni bir qismi tuproq zarrachalarining
yuzasiga adsorbsiyalangan va qolgan ionlar o‘rtasida doimiy almashinuv jarayoni
sodir bo‘lib turadi.
Kimyoviy o‘zlashtirish qobiliyati . Tuproqqa solingan kimyoviy moddalar
tuproq eritmasidagi moddalar bilan reaksiyaga kirishib suvda erimaydigan
birikmalarga aylanadi. Bunday birikmalarni o‘simliklar o‘zlashtirolmaydi.
Masalan, tuproqqa kalsiyga boy bo‘lgan fosforli tuzlar solinganda suvda
erimaydigan kalsiy fosfat Ca
3 (PO
4 )
2 hosil bo‘ladi.
Biologik o‘zlashtirish qobiliyati. Bunda tuproqda yashovchi
mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburug‘lar va boshqalar) o‘zlarining hayot
faoliyati jarayonida tuproqdagi mineral elementlarni o‘zlashtirib o‘z tanalarida
to‘playdilar. O‘simliklarning ildizlari orqali mineral moddalarning yutilishi ham
biologik o‘zlashtirishga kiradi.

Tuproqning mineral elementlarni o‘zlashtirish qobiliyati, ayniqsa fizik-
kimyoviy va fizik yutish qobiliyati o‘simliklarning mineral oziqlanishi uchun katta
ahamiyatga ega. Chunki tuproqqa solingan kaliy fosfor, azot o‘g‘itlari yuvilib
ketishdan saqlanadi. Tuproq unumdor shaklda qoladi. Bularni almashinuv
adsorbsiyasi yo‘li bilan o‘simliklar o‘zlashtiradi.
Tuproqdagi mineral oziqa moddalar bilan bir qatorda guminifikasiya va
o‘simlik hamda hayvonlar qoldig‘ining chala parchalanish mahsulotlari bo‘lgan
organik moddalar ham katta ahamiyatga ega. Tuproq unumdorligining
shakllanishida gumus katta rol oynaydi. Uning tarkibida asosiy oziqa moddalardan
tashqari juda ko‘p mikroelementlar mavjud. Ular o‘simliklarga o‘tib,
fermentlarning faolligini oshiradi va boshqa fiziologik jarayonlarda ishtirok etadi.
Tuproqning organik qismida biologik moddalar vitaminlar B
6 va B
12 , tiamin,
riboflavin, biotin, geteroauksin, gibberellinlar va boshqalar ham bo‘ladi.
Umuman tuproqda chirindi moddalarning ko‘p bo‘lishi mineral oziqlanish
uchun qulay sharoit yaratadi.
O‘g‘itlashning fiziologik asoslari . O‘simliklarning oziq moddalar bilan
ta’minlanish vositasi bo‘lgan o‘g‘itlar ekinlar hosildorligini oshirishning eng
muhim omillaridan biridir. Hozirgi vaqtda qishloq xo‘jalik ekinlarida o‘g‘itlarni
qo‘llash hisobiga hosildorlikni bir necha baravar oshirish mumkinligi tajribadan
ma’lum. Chunki ekinlar har yili o‘zining hosili hisobiga tuproqdan ancha eng zarur
mineral elementlarni olib ketadi. Shu sababdan ayrim oziqa elementlarining
miqdori kamaya boradi. Tuproqdan har yili olib chiqilgan moddalarning miqdori
o‘simlik turlariga, hosilning miqdoriga, tabiiy iqlim sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi.
Sabzavotlar kartoshka, ko‘p yillik o‘tchil o‘simliklar oziqa elementlarini
g‘allalarga nisbatan ko‘proq olib chiqadi. Masalan, bir tonna hosil bilan g‘allalar –
10 kg, kartoshka va lavlagi 30-40 kg va qaram – 60 kg, kalsiyni tuproqdan olib
chiqadi. Bu jarayon yildan-yilga takrorlanaversa tuproq unumdorligi keskin
kamayadi. Uni yuqori darajada saqlash va ekinlardan mumkin kadar ko‘p hosil
olish uchun tuproqqa o‘g‘it solish tavsiya etiladi. Unumdorlikni pasaytirmasdan
doimiy yuqori hosil olish uchun qishloq xo‘jaligini yalpi kimyolashtirish tavsiya

etiladi. Buning uchun o‘g‘itlash tizimini ishlab chiqish katta ahamiyatga ega.
O‘g‘itlash tizimi–bu almashlab ekishni tuproq unumdorligini, iqlimni,
o‘simliklarning biologik xususiyatlarini, navlarini, o‘g‘itlarning tarkibini va
xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan o‘g‘itlash dasturidir.
Yerni ekish oldidan to‘la o‘g‘itlash unchalik maqsadga muvofiq emas,
chunki o‘g‘itdan foydalanish koeffisiyenti juda past bo‘ladi. O‘simlik yerga
solingan o‘g‘itning 1/3 yoki 1/2 qismini o‘zlashtiradi xalos, qolgan qismi tuproqda
qolib, suvda erimaydigan minerallarga aylanadi yoki yuvilib ketadi. Ayniqsa tez
eriydigan azot o‘g‘itlari. Shuning uchun ham o‘g‘itlarni ekish oldidan va
o‘simlikning vegetasiya davomida ularning talabiga muvofiq tuproqqa solib
hosildorlikni planli ravishda oshirish mumkin.
Barcha o‘g‘itlar mineral va organik turlarga bo‘linadi. Mineral o‘g‘itlarga:
azotli, fosforli, kaliyli va mikroo‘g‘itlar, organik o‘g‘itlarga: go‘nglar, hayvon
qoldiqlari, torf va boshqalar kiradi. O‘g‘itlar oddiy va murakkab bo‘lishi mumkin.
Tarkibida o‘simliklarning oziqlanishi uchun zarur bitta element bo‘lgan o‘g‘it
oddiy o‘g‘it deyiladi. Masalan, azotli, fosforli, kaliyli va boshqa o‘g‘itlar.
Tarkibida ikkita va undan ko‘p oziqa elementi bo‘lgan o‘g‘itlar murakkab yoki
kompleks o‘g‘itlar deyiladi. Masalan kaliy nitrat tuzi – KNO
3 , ammofos NN
4 H
2 PO
4
va boshqalar.
O‘g‘it sifatida ishlatiladigan tuzlar tuproq eritmasidagi reaksiya xususiyatlari
asosida uch guruhga bo‘linadi: 1) fiziologik nordon 2) fiziologik ishqoriy, 3)
fiziologik neytral.
Har xil tuzlar, ularning anion va kationlari o‘simliklarga bir xil tezlikda
surilmaydi. Ayrim tuzlarning kationlari, boshqa tuzlarning esa anionlari tez
surilishi natijasida, qolgan ion eritmada to‘planadi va ma’lum reaksiyani hosil
qilishga sababchi bo‘ladi. Masalan, ammoni sulfat – (NH
4 )
2 SO
4 tuzining kationi
(NH
4 +
) tez o‘zlashtiriladi, anioniy esa (SO
4 -
) tuproqda to‘planib, eritma reaksiyasini
kislotalik tomonga o‘zgartiradi. Shuning uchun ham bunday tuzlar fiziologik
nordon tuzlar deyiladi. Natriy NaNO
3 tuzining anioni (NO
3 -
) tez o‘zlashtiriladi,
kationi (Na +
) esa tuproqda to‘planib, eritmaning reaksiyasini ishqoriy tomonga

o‘zgartiradi. Shuning uchun ham bunday tuzlarga fiziologik ishqor iy tuzlar
deyiladi. Ammoniy –NH
4 NO
3 tuzining kation (NH
4 +
) va anioni NO
3 -
deyarli bir xil
o‘zlashtiriladi. Bunday tuzlarga – fiziologik neytral tuzlar deyiladi.
O‘g‘itlarning samaradorligini oshirish maqsadida tuzlarning reaksiyalarini
va tuproqning pH darajasini ekinlarning pH darajasiga munosabatlarini hisobga
olish katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
Azotli o‘g‘itlar . Barcha azotli o‘g‘itlar to‘rtta guruhga bo‘linadi: 1) nitratli 2)
ammoniyli, 3) ammoniyli-nitratli, 4) mochevina.
Nitratli o‘g‘itlar tarkibida azot nitrat anioni (NO
3 -
) Shaklida bo‘ladi. Eng
muhim tuzlar – NaNO
3 , Ca(NO
3 )
2 fiziologik ishqoriy reaksiyada nordon
tuproqlarda yuqori samaradorlikka ega. Nitrat shaklidagi azotli o‘g‘itlar tuproq
qatlami boylab tez tarqaladi. Shuning uchun ham ko‘p ishlatiladigan selitra-
ammoniy nitrat o‘g‘itini kuzgi shudgor qilishda tuproqqa solish tavsiya qilinadi.
Chunki tez yuvilib ketadi. Kuzgi shudgorlashda solish uchun azotli suvda sekin
eriydigan kalsiy sianamid kabi shakllaridan foydalanish mumkin. Azot
o‘g‘itlaridan foydalanishda, ularning isrof bo‘lishini ham hisobga olish ayniqsa
muhimdir. Azotning tez eriydigan nitrat tuzlarining samaradorligi ekinlarning
vegetasiya davrida ishlatilganda yuqori darajaga ega bo‘ladi.
Ammoniyli-nitratli o‘g‘itlar tarkibidan o‘simliklar kationini va anionini ham
o‘zlashtirishi mumkin. Buning asosiy vakili ammiakli selitra - NH
4 NO
3 bo‘lib,
tarkibida 34 % azot bo‘ladi. Bu o‘g‘it neytral yoki kam ishqoriy reaksiyaga ega
tuproqlarda yaxshi natija beradi. O‘zbekiston sharoitida azotli o‘g‘itlardan eng
ko‘p ishlatiladigani ammoniy selitradir (NH
4 NO
3 ). Lekin bu o‘g‘itlarni ham
shudgorlashdan oldin solish tavsiya etilmaydi. Chunki juda tez eriydi.
Fosforli o‘g‘itlar . Fosforli o‘g‘itlar uch guruhga bo‘linadi: 1) eriydigan, 2)
suvda erimaydigan, kuchsiz kislotalarda eriydigan, 3) suvda erimaydigan va
kuchsiz kislotalarda ham yomon eriydigan.
Fosforli o‘g‘itlarning eng ko‘p ishlatiladigan gruppasi eriydigan oddiy
Ca(H
2 PO
4 )
2 va qo‘sh Ca
2 (H
2 PO
4 )
2 ·H
2 O superfosfatlar bo‘lib hisoblanadi.
Superfosfat tarkibidagi fosforning harakatchanligi kam, tuproqlarda to‘planadi.

Shuning uchun ham ularning ta’sir kuchi 2-3 yilgacha davom etishi mumkin.
Oddiy superfosfatning tarkibida o‘zlashtiriladigan fosfor kam bo‘lib, odatda 14 %
dan oshmaydi. Apatitlardan olinadigan superfosfat tarkibida o‘simlik o‘zlashtira
oladigan fosfor 18-20 % bo‘ladi. Qo‘sh superfosfatlarning tarkibida 30 % dan
ko‘proq sof fosfor bo‘ladi. Hozirgi vaqtda, qo‘sh superfosfatning xususiyatlarini
yaxshilash maqsadida donador yoki ammiaklashtirilgan qilib tayyorlanadi. Chunki
superfosfatning bu shakli yuqori samaradorlikka ega. Fosfor bilan ammiak
qo‘shilib ammofos hosil qiladi. Ammofos murakkab o‘g‘it hisoblanadi. Chunki
uning tarkibida fosfor (48-60 %) azot (11%) bo‘ladi.
Kaliyli o‘g‘itlar. O‘simliklar tuproq tarkibidagi kaliyni boshqa ko‘p
elementlarga nisbatan ancha yaxshiroq o‘zlashtiradi. Shuning uchun ham kaliyli
o‘g‘itlarning ahamiyati katta. Kaliy o‘g‘iti sifatida asosan kaliy (KC1) qo‘llaniladi.
Uning tarkibida 52% sof kaliy bo‘lib, suvda yaxshi eriydi. Bu tuz hamma
tuproqlarda va barcha o‘simlik turlari uchun ishlatilishi mumkin. Kaliy o‘g‘iti
sifatida foydalaniladigan tuzlardan – kaliy sulfat (K
2 SO
4 ) tarkibida 48-52 % sof
modda K
2 O bo‘lib suvda yaxshi eriydi. Kaliy nitrat (KNO
3 ) tarkibida sof modda
(K
2 O)- 45-46 % va 13% azot bo‘ladi. Suvda yaxshi eriydi.
Mikroo‘g‘itlar . O‘simliklarga o‘sish va rivojlanish uchun o‘zlashtiriladigan
asosiy elementlardan (NPK) tashqari juda oz talab qilinadigan mikroo‘g‘itlar ham
kerak. Hozirgi vaqtda o‘simliklarning bor, marganes, mis, rux va molibden kabi
elementlariga talabi ancha yaxshi o‘rganilgan. o‘simliklar tarkibida bu elementlar
yetarli bo‘lganda o‘sish va rivojlanish faollashadi, kasalliklarga va tashqi
sharoitning noqulay omillari ta’siriga chidamliligi ortadi. Shuning uchun ham
tuproqda bu elementlar yetarli bo‘lganda, o‘g‘itlaridan foydalanishning umumiy
samaradorligi oshadi. O‘g‘it sifatida bu elementlarning suvda yaxshi eriydigan
tuzlaridan yoki tarkibida o‘zlashtiriladigan mikroelement bo‘lgan chiqindilardan
foydalanish mumkin. Ko‘p mamlakatlarda bu elementlar asosiy o‘g‘itlarga qo‘shib
ishlatiladi.

Mikroo‘g‘itlardan foydalanishning asosan uchta usuli keng qo‘llaniladi: 1)
tuproqqa solish, 2) suyultirilgan eritmasini o‘simliklarga purkash, 3) urug‘larni
ekishdan oldin mikroo‘g‘it bilan ta’minlash.
Birinchisi asosiy yo‘l bo‘lib, bu ayrim elementlar tuproq tarkibida kam
bo‘lganda keng qo‘llaniladi. Solinadigan o‘g‘itning miqdori mikroelement turiga,
tuproqdagi miqdoriga, o‘simlik turiga va boshqalarga bog‘liq. Masalan, bor o‘g‘iti
sifatida H
3 BO
3 kislotadan 0,5-2 kg/ga, marganes o‘g‘iti sifati MnSO
4 tuzidan 10-18
kg/ga, rux o‘g‘iti sifatida ZnSO
4 tuzidan 5-10 kg/ga tuproqqa solinganda
hosildorlik sezilarli darajada oshganligi aniqlangan.
Mahalliy o‘g‘itlar . Mahalliy o‘g‘itlar ichida go‘ng asosiy o‘rinni egallaydi.
Uning tarkibida o‘simlik uchun zarur hisoblangan azot, fosfor, kaliy, kalsiy,
oltingugurt, magniy va barcha mikroelementlar ham bor.
Go‘ng ekinlarga oziq bo‘lishdan tashqari, undagi organik moddalar tuproq
strukturasini yaxshilab, unumdorligini oshiradi. Go‘ng solingan yerlarda
tuproqning g‘ovakligi oshadi, suv o‘tkazuvchanligi yaxshilanadi, namni uzoq
saqlab turadi. Tarkibida organik moddalari kam, og‘ir tuproqli yerlarda uning
hajmini oshirishda, suv va havo rejimi hamda mikrobiologik jarayonlarni
yaxshilashda go‘ngning roli ayniqsa katta. Mexanik tarkibi yengil tuproqlarda esa
uning qovushqoqlik xususiyati yaxshilanadi. (E.T. Shayxov va boshqalar, 1990).
Parranda axlati va ipak qurti chiqindisi hamda g‘umbaklari eng kuchli
o‘g‘itlardan hisoblangani uchun g‘o‘zaning o‘suv davrida mineral o‘g‘itlar bilan
aralashtirib berish tavsiya qilinadi.
Ko‘kat o‘g‘itlar . Bir yerda surunkasiga bir necha yilgacha bir xil o‘simlik
o‘stiraverish natijasida tuproqda chirindi moddalar kamayib ketib, uning fizik
xususiyatlari yomonlashadi va bu o‘simlik hosilining kamayishiga sabab bo‘ladi.
Masalan, bedapoyadan chiqqan yerlarda 4-5 yildan boshlab paxta hosili keskin
kamaya boradi. Bunday hollarda tuproq unumdorligini oshirish maqsadida organik
va mineral o‘g‘itlar normasini oshirish bilan bir qatorda ko‘kat o‘g‘itlardan
foydalanish eng yaxshi samara beradi. Ko‘kat o‘g‘itlar tuproqni chirindiga
boyitadi, uning fizik xususiyatlarini yaxshilaydi.

Ko‘kat o‘g‘it sifatida ko‘kat no‘xat, no‘xat, burchoq, mosh, qizil sebarga,
shabdar (eron bedasi) kabi dukkakli ekinlar, Shuningdek, kuzgi javdar, raps,
gorchisa (hantal), perko kabilar ekiladi.
O‘gitlash usullari va muddatlari. O‘g‘itlash muddatini va usullarini
belgilashda o‘g‘itlarning xususiyatlari, tuproqda o‘zgarishi, o‘simliklarning oziq
elementlariga bo‘lgan talabi, ildiz tizimining oziqani o‘zlashtirish imkoniyatlari va
boshqalar hisobga olinadi.
O‘g‘itlash normasi odatda olinadigan hosilga qarab belgilanadi. Masalan, 1 t
paxta yetishtirish uchun 30-80 kg azot, 10-20 kg fosfor va 40-70 kg kaliy sarf
bo‘ladi. O‘g‘itlarni ekishdan oldin, ekish vaqtida va o‘simliklarning o‘suv davrida
solish muhim ahamiyatga ega.
O‘g‘itni yer haydashda solish. Yerni kuzgi yoki bahorgi shudgor qilishda
umumiy o‘g‘itning taxminan 2/3·4/3 qismi tuproq ustiga sepilib haydash bilan
ko‘miladi. Bu usul bilan asosan organik, fosforli qisman azotli va kaliyli o‘g‘itlar
solinadi. Nordon reaksiyaga ega bo‘lgan tuproqlarga ohak solinadi.
O‘g‘itni ekish bilan birga solish. Urug‘larni ekish bilan bir qatorda o‘g‘it
ham solinadi. Ekish paytida yerga o‘g‘it solishdan maqsad yosh nihollarni mineral
elementlar bilan oziqlantirishdan iborat. Chunki yerni haydashdan oldin solingan
o‘g‘itlar tuproqning chuqur qatlamiga tushganligi sababli yosh o‘simlik undan
foydalana olmaydi. Bu muddatda asosan yaxshi eriydigan va oson
o‘zlashtiriladigan o‘g‘itlardan oz miqdorda foydalaniladi. G‘o‘zalar bilan
o‘tkazilgan tajribalarning ko‘rsatishicha, o‘g‘itni o‘g‘itlagich o‘rnatilgan maxsus
seyalkada tuproq betidan 12-15 sm chuqurlikka va chigit tushgan joydan 5-7 sm
chetga solish yaxshi natija beradi. Chigit ekish bilan bir paytda gektariga 10-20 kg
fosfor, 5-10 kg azot solish yo‘li bilan har gektardan 3,5-4 s qo‘shimcha paxta olish
mumkin.

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

O‘simliklarda asosiy makro- va mikroelementlarning fiziologik ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish