Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘simliklarni kasalliklarga chidamli navlarni etishtirishda immunitet xususiyatlarining ahamiyati. O‘simliklarni kasalliklarga chidamliligini baholash

Купить
O‘simliklarni kasalliklarga chidamli navlarni etishtirishda immunitet xususiyatlarining ahamiyati. O‘simliklarni kasalliklarga chidamliligini baholash Reja: 1 .O‘simliklarning chidamli navlarini etishtirish usullari. 2. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini baholash. A) C h atishtirish jarayonida infek siya manbalarning ahamiyati. B) O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini baholashning kriteriyalari. S) Tabiiy infeksiya fon lar D) Sun ’ iy infeksion fonlar E) Infeksiya miqdori qanday aniqlanadi? O‘simliklarning chidamli navlarini etishtirish usullari Qishloq xo‘jalik ekinlarining hosildorligini oshirishda, ularning kasalliklarga nisbatan chidamliligini ta’minlashda agrotexnik tadbirlar bilan birga seleksiya fani yutuqlaridan foydalanish muhim iqtisodiy samara beradi. Seleksiya yo‘li bilan yaratilgan navlardagi xususiyatlar o‘simlikning genetik mexanizmi bilan bog‘langan bo‘lib, nasldan-naslga o‘tib boradi. S h uning uchun chatishtirish usullarini to‘g‘ri tanlash muhim nazariy ahamiyatga egadir. C h idamli navlarni etishtirish uchun yalpi tanlash, gibridlash va yakka mutagenez usullaridan foydalaniladi. Y a lpi tanlash chidamli navlari, yaratishda keng qo‘llaniladigan usuldir. Bunda o‘simlikning kasallik va hashoratlarga nisbatan chidamlilik xususiyatini yakka tartibda tanlaniladi. Ma’lum navdagi o‘simliklarning geterozigota populyasiyalari har xil bo‘ladi. Bir xil sharoitli infeksion fonda o‘sayotgan o‘simliklar ichida ayrim o‘simliklar chidamlilikni namoyon qilsa, ayrimlari esa nisbatan chidamsizlikni namoyon qiladi. Eng chidamli xususiyatlarni namoyoi qilgan o‘simliklarni tanlab olib turli kasalliklarga chidamli navlar keltirib chiqazilgan. Masalan, kungaboqarning shumg‘iya va qora kuyaga, zig‘ir o‘simligining fuzariozga chidamli navlari yaratilgan. YAlpi tanlash usuli har yili yangidan tanlab olib borishni talab qiladi. Bu usuldan foydalanib infeksion fonda o‘sgan kungaboqarning qora-kuya va shumg‘iyaga chidamli navlari (L.A. Jdanova), kanopning fuzariozga chidamli navlari yaratilgan. C h atishtirish (gibridlash) usuli-o‘simliklarni tur ichida, turlararo va oilalararo chatishtiriladi. Chatishtirish jarayonida chidamlilik xo‘jalik ahamiyatiga ega xususiyatlarni bir navda namoyon qilishga to‘g‘ri keladi, ya’ni hosildorlik, mahsulot sifati, kasallikka chidamlilik xususiyati nazarda tutiladi. Madaniy o‘simliklar orasida chidamli navlarni uchratish qiyin, lekin yovvoyi turdagi o‘simliklarda chidamlilik yorqin ifodalangan. Masalan, yovvoyi g‘o‘zada viltga chidamlilik xususiyati, begona o‘tlarda xashoratlarga chidamlilik yorqin ifodalangan. Tabiiy genofonda uchraydigan o‘simliklarning bunday xususiyatlaridan madaniy o‘simliklarning foydali xususiyatlarini umumlashtirish uchun ularni chatishtirib yangi navlar yaratish maqsadga muvofiqdir. Bu xususiyatlardan foydalanib g‘o‘zaning viltga chidamli navlari yaratilgan. Meksikada o‘suvchi yovvoyi kartoshkani madaniy kartoshka bilan chatishtirib fitoftorioz kasalligiga chidamli navlari yaratilgan. Bu boradagi tadqiqotlar N.I. Vavilov tamonidan ekologo geografik prinsip asosida amalga oshishini Osiyo, Markaziy Osiyo va Evropa markazlari misolida tushuntirgan. Sun’iy mutagenez usuli-chidamli navlar yaratishda yangi yo‘nalish hisoblanadi. Bunda radiaktiv nurlanish, neytronlar, kimyoviy moddalar va fizik-kimyoviy faktorlar ta’siridan foydalaniladi. Bu faktorlar ta’sirida tabiatda yo‘q mutatsiyalarni olish imkonini beradi. Masalan, qora kuya kasalligi chidamli bug‘doy navlari gamma nurlar ta’sirida hosil qilingan. Turlararo va oilalararo farq qiladigan o‘simliklarni chatishtirish jarayonida gullarning gullash davridagi tafovut yoki gul tuzilishidagi tafovutlar mavjudligi uchun ular chatishmay qoladi, urug‘ hosil qilmaydi va steril qoladi. Vegetativ usulda ko‘payuvchi o‘simliklardan kartoshka, uzum, mevali va rezavor o‘simliklari vegetativ ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lganligidan ularda ko‘payish to‘xtamaydi. Bunday o‘simliklarda uzoq formalarni chatishtirish ahamiyatga ega. Lekin, urug‘ uchun o‘stirilgan o‘simliklarda avlodlarning chatishtirish jarayonida kam urug‘ hosil qilish xususiyatining hosil bo‘lishi echimini topish lozim bo‘lgan masala hisoblanadi. Maxsus kimyoviy usullarni qo‘llash natijada xromosomalar sonini ortirish usuli ishlab chiqilgan. Masalan, Kolxitsin moddasi ta’sirida xromosomalar soni 2 marta ortiriladi, lekin hujayra bo‘linishi saqlanib qoladi. Natijada poliplod xromosomaga ega bo‘lgan hujayralar hosil bo‘ladi. Sun’iy hosil qilingan poliplodga turlarning chatishmaslik xususiyatini yo‘qotadi. Masalan kartoshkaning yovvoiy turi Solianum bulbacastanum 2n-24 xromosomaga, madaniy turi Sollanium tuberasum 2n-48 xromosomaga ega bo‘lganligidan ular bir- biri bilan chatishmaydi. Yovvoyi kartoshka o‘simligi fitoftora kasalligiga yuksak chidamlilik xususiyatini namoyon qiladi. Undagi x romocomacini ikki barobar ortirib kasallikka chidamli navlar hosil qilingan. Lekin, bunday tadqiqot ishlarida chatishtirish jarayonida foydali xususiyatlari bilan birga, yovvoyi nav uchun xos bo‘lgan kam hosil berish, mahsulot sifatining yomonlashuvi ham kuzatiladi. Bunday yomon ko‘rsatkichlarni yo‘qotish uchun yaratilgan yangi navni madaniy navlar bilan qayta chatishtiriladi. Seleksiya davomida yomon xislatlar muntazam yo‘qotilib boriladi. Yangi nav yaratishda murakkab chatishtirish usulidan ham foydalaniladi. Bu usulda chatishtirishda foydalanilgan navlar areali kengaytirilib, o‘simliklarning kompleks xususiyatlaridan foydalanish nazarda tutiladi. Kasalliklarga chidamli navlarni yaratish jarayonida hosil bo‘lgani gibridlarning keyingi avlodlarida o‘simliklarning hashorat va kasallik qo‘zg‘atuvchisi bilan munosabatda bo‘lishida hosil bo‘ladigan belgil ar mi qdori ga bog‘ li qdir. Sel eksi ya ishl ar ida navlar ni ng kasallik va hashoratlarga chidamliligi nav sinash uchastkalaridagi t abi i y zar ar l angan j oyl ar da ol i b bor i l adi . L eki n, t abi i y sharoitlarda kasallik qo‘zg‘atuvchilar va hashoratlar zarari bir xil miqdorda o‘simlikka ta’sir kursatmaydi. SHuning uchun ularning chidamlilik darajasini tekshirish ishlari maxsus hosil qilingan infeksion fonlarda yoki provokatsion fonlarda o‘tkazilishi maqsadga muvofiqdir. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini baholash. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini baholashda ularning chidamliligini aniqlash usullari asosiy rol o‘ynaydi. CHunki, dala sharoitida kasallikning rivojlanishi uchun qulay sharoit hamisha mavjud bo‘lavermaydi. Kasallika chidamlilik belgilarini aniqlay bilish va uning seleksion belgilarning kelguvsi avlodida namayon bo‘lishi masalasi mutaxassis oldida turgan asosiy masala hisoblanadi. Seleksiya ishlarida navlarning kasallikka chidamliligi masalasi tabiiy kasallik manbalari va xasharotlar kuchli tarqalgan dalalarda sinab ko‘rilishi kerak. Bunday dalalar kasallik va xasharotlar tarqalishini oldindan prognoz qilingan dalalarida xam rejalashtirilishi mumkin. Lekin, tabiiy infeksiya manbalarida monogen va poligen patogenlarning rivojlanishiga qulaylik hamisha vujudga kelavermaydi. SHuning uchun o‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini baholashning maxsus laboratoriya usullarini ishlab chiqishni taqoza qiladi. Laboratoriya usullarini ishlab chiqish o‘simliklarni seleksiya qilishni tezlashtiradi, seleksion belgilarning sifatini yahshilashga imkon beradi. Masalan, bug‘doy va arpaning chang qora kuya kasalligiga chidamliligini aniqlash uchun bug‘doy guli tumshuqchasida sporaning unish tezligini e’tiborga olish asosida hisoblangan. Ungan sporalar gulning tugunchasiga kirib kelish tezligiga qarab o‘simlikning chidamlilik darajasi aniqlanadi. Natijada, patogenning o‘simlikka kirib kelish, tarqalish tezligi va xo‘jayin o‘simlikning chidamlilik darajasi aniqlanadi. Shunday qilib, laboratoriya sharoitida qo‘llaniladigan ekspress usullarda o‘simliklar uchun xos bo‘lgan ayrim belgilarni chang qora kuya kasalligi bilan zararlanishini aniqlash uchun sporaning urug‘chi tumshuqchasida o‘ s i s h t e zl i g i v a u r u g‘ n i n g z ar a r l an i s h dar aj as i a ni ql an ad i . Laboratoriya usulidan foydalanish asosida patogenning o‘simlik ichiga kirib kelish mexanizmini va patogenning tarqalish tezligini o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. O‘simliklarning kasalliklarga chidamli navlarini yaratishda va ularning chidamliligini sinab ko‘rishda infeksion fon va infeksiya miqdori asosiy rol o‘ynaydi. Infeksion fon-o‘simlikni zararlash imkoniga ega bo‘lgan kasallik qo‘zg‘atuvchilarning tuproqda mavjudligi va ularning o‘simlikni zararlay olish xususiyatiga aytiladi. Infeksiya miqdori deb-kasallik qo‘zg‘atuvchilarining (bakteriya hujayrasi, zamburug‘ sporasi, virus donachalari) o‘simlik yuzasiga ta’sir etuvchi miqdoriga aytiladi. Infeksion fonlar hosil qilinishiga qarab ikki guruhga bo‘linadi: tabiiy va sun’iy infeksion fonlar. Tabiiy infeksion fonlarni hosil qilish uchun tuproqda bir xil sharoitda uzoq muddat davomida bir xil o‘simliklarni muntazam e tishtirish natijasida hosil qilinadi. Bunday fonlar Respublikada p a x t a y a k k a x o k i m l i g i v a q t i d a t u pr o q d a G‘ u s a r i u m , V e r t i c i l l i u m zamburug‘larining ko‘p miqdordagi infeksion fonlarini hosil bo‘lishiga olib keldi. Bir dala sharoitida bir xildagi g‘o‘za navlarini 10-12 yil davomida etishtirish dalalarda vilt kasalligini qo‘zg‘atuvchi infeksiya manbayining muntazam to‘planib borishiga sabab bo‘lgan. Tabiiy infeksion fonlarda tuproqda keng tarqalgan kasalliklardan so‘lish, ildiz chirish, qora kuya kasalliklariga navlar chidamliligini sinash yaxshi samara beradi. Bunday fonlarda o‘simliklarni uzoq yillar davomida sinab ularning chidamlilik xususiyatlarini o‘rganib borish mumkin. S u n ’ i y i n f e k s i o n f o n l a r h o s i l q i l i s h u c h u n k a s a l l i k qo‘zg‘atuvchisi laboratoriya sharoitida alohida o‘stirilib, keyin o‘simlikka yoki tuproqqa solinadi. G‘o‘zaning viltga chidamliligini tekshirish uchun sun’iy fon hosil qilish N. Solovev (1950) usuli as os i d a h os i l q i l i n ad i . B un i n g u ch un V er t i si l l i u m , F us ar i u m zamburug‘lari turlari alohida sterelizatsiya qilingan sulida o‘stirilib bir gekt ar er ga 400 kg mi qdor da sol i nadi . Bunday hosi l qi l i ngan infeksion fonlarga birinchi yil kasallikka chidamsiz navlar ekilib sinab ko‘riladi. Kelgusi yildan boshlab yangi navlar sinab ko‘riladi. Tuproqdagi ekologik holatni o‘zgartirish asosida namlikni tuproq strukturasini, ekish muddatlarini o‘zgartirish asosida o‘simlikni sinash uchun provokatsion fonlar hosil qilinadi. Bug‘doyning qor ostida chirishini o‘rganish uchun F. nivale zamburug‘i, kanopning zang kasalligi bilan kasallanishini aniqlash uchun Melamspora lini zamburug‘ining kanop poyasidagi infeksiya tuproq bilan baravar aralashtirilib o‘simliklar ekilib sinab ko‘riladi. 18-rasm. Q ora kuya zamburu g’ining ichki (regressiv) o‘zgarishi. Infeksiya miqdori deganda-kasallik keltirib chiqaruvchisini o‘simlikka ta’sir etishga qodir bo‘lgan kasallik qo‘zg‘atuvchilari spora .miqdori tushiniladi. Ular miqdoriga qarab minimal, maksimal, optimal bo‘lishi mumkin. Infeksiya miqdori o‘simlikning kasallikka chidamlilik darajasi, patogenning agressivligiga qarab o‘zgartirilishi mumkin. Bug‘doyning qattiq qora kuya kasalligini kelib chiqishini sinash uchun 1 kg bug‘doy urug‘iga 1-10 g qora kuya zamburug‘i xlamidosporalaridan foydalaniladi. Infeksiyaning optimal miqdori kasallikka chidamsiz navni turli konsentratsiyadagi zamburug‘ sporalari bilan zararlab aniqlanadi. Masalan, kartoshka barglariga berilgan infeksiya miqdoriga qarab bargda hosil bo‘lgan bujmayishlar miqdori navning chidamliligiga qarab turlicha miqdorda belgilarni hosil qiladi. Bunda konidiylar konsentratsiyasi 100, 50, 25 miqdora bo‘lishi mumkin. O‘simliklarning kasallanishida infeksiya miqdori bilan birga meteorologik sharoit va agrotexnik faktorlar xam asosiy rol o‘ynaydi. Bug‘doyning qora kuya kasalligi bilan kasallanishida 6-13 0 S harorat xlamidosporalarning unishiga qulay sharoit yaratsa, urug‘ning unishini suslashtiradi. Natijada kasallanish ehtimoli ko‘payadi. Kasallikni kelib chiqishi, tarqalishi va zararini ortib borishida kasallik qo‘zg‘atuvchilarning manbalari asosiy rol o‘ynaydi. Infeksiyani birlamchi manbayi deganda uning qaerdan kelib chiqishi nazarda tutiladi. Birlamchi infeksiya tuproqda, urug‘da, omborxonalarda, hovoda, mehnat qurollarida bo‘lishi mumkin. Ikkilamchi infeksiya deyilganda, kasallik usimlikda tarqalib, uni zararlab qaytadan sporalar hosil qilish xususiyati nazarda tutiladi. Ilmiy ishlar olib borishda infeksiya manbalari tabiiy va sun’iy usulda hosil qilinadi. Tabiiy infeksion fon tuproqda bir joyda uzoq muddat davomida bir xi l o‘sim li kni uzl uksi z o‘ st ir ish natij asida hosil bo‘l gan infeksiya manbayiga aytiladi. Masalan, G‘usarium, Verticillium - vilt kasalligi to‘plangan dalalar. Ilmiy kuzatishlarda zarur kasalliklar ma’lum sharoitlar qo‘zg‘atuvchisini tuproqga to‘plash asosida hosil qilinadi. Buning uchun zamburug‘ sof kulturasi o‘stirilib keyin tuproqga solinadi. O‘simlikni sun’iy usulda zararlash usullari turlicha bo‘lib, tadqiqot maqsadi va kasallik qo‘zg‘atuvchilarining xususiyatlari e’tiborga olinadi. 1.Tuproq orqali zararlash usuli tuproqda xayot kechiruvchi zamburug‘lar karam kilasi (Plasmodiophora brassicae), kartoshka raki (Sunchutrium endobioticum) , boshoqdoshlar dog‘lanish kasalliklari (Ophiobiolus Cercosporella ), so‘lish (G‘usarium, Verticillium) kabi kasaliklarni o‘rganishda qo‘llaniladi. Urug‘ni zararlashda quruq va ho‘l usullardan foydalanib amalga oshiriladi. Bu usul bilan ishlanganda urug‘ yuzasiga zamburug‘ sporalarini urug‘ yuzasiga to‘liq tushishini ta’minlash kerak. Qora kuya kasalligining bug‘doyni zararlashini o‘rganish uchun 1 kg bug‘doy doniga 1-10 g miqdorda xlamidosporadan foydalaniladi. Zamburug‘ning rivojlanishiga sharaoit yomon bo‘lgan yillarda infeksiya miqdori ortiriladi. Bu usuldan foydalanib quyidagi kasalliklarni kasallanish darajasini aniqlashda foydalaniladi: bug‘doy qorakuyasi (Tilletia levis, T. Caries, T. cjntroversa) , arpaning tosh kuyasi (Ustilago nuda) , sulining qorakuyasi (Ustilago Kolleri) , makkajo‘xorining chang qora kuyasi (Sorosporium reilianum). Bargni zararlash usulida zamburug‘lar sporasi, sporalar suspenziyasi, bakterial suspenziya yoki viruslarning ekstraktlaridan ularga sepish, purkash va artish usullaridan foydalaniladi. Buning uchun infeksiya manbayi purkagich, kist va paxta bilan o‘simlik bargining ostki tamoniga tushiriladi. Laboratoriya sharoitida o‘simlik a’zolarining kasallanish xususiyatlarini kuchaytirish uchun nam kamera usulidan xam foydalaniladi. Bu usuldan foydalanib un shudring, zang, bakterial kasalliklarni o‘rganishda ishlatiladi. Virus kasalliklari bilan kasallantirishda viruslarning xususiyatlari e’tiborga olinib, xujayra shirasi yoki uning eritmasi foydalaniladi. Kantakt yo‘li bilan tarqalmaydigan viruslar payvandlash yo‘li bilan kasallantiriladi. Gulni zararlash usulidan qora kuya, gelmintosporioz kasalliklarini o‘rganishda foydalaniladi. Bu usulda zamburug‘ sporasi yoki uning suspenziyasi zamburug‘ guliga yoki tugunchasiga kiritish bilan amalga oshiriladi. Buning uchun zamburug‘ xlamidosporalari dokaga solinib bug‘doy guli ustiga sepiladi. E.E.Geshele (1964) bug‘doy boshog‘ini kasallantirishda ajrim gullarni va butun boshoqni kasallantirish usulini tavsiya qilgan. Keyingi yillarda seleksiya ishlarida boshoqni kasallantirish uchun vakum usulidan foydalaniladi. Bu usulda silindir ichiga joylashtirilgan boshoqqa nasos bilan spora suspenziyasi sepiladi. Kasallik belgilarining namayon bo‘lishiga qarab navlarning chidamliligi yoki kasallanish darajasi belgilanadi. O‘simliklarning chidamliligini baholashda o‘ziga xos talablarga amal qilishga to‘g‘ri keladi. Dala sharoitida ko‘pgina kasalliklarni kelib chiqishi, zarari har xil bo‘lganligidan ularni turlicha baholash mumkin emas. SHuning uchun kasallikning zararini ko‘rsatish uchun bargni zararlanish usulidan foydalaniladi. Bu usuldan foydalanib kartoshkaning fitoftoroz, bug‘doyni ildiz chirish, zang bilan kasallanishini aniqlashda foydalaniladi. Buning uchun, o‘simlik bargi 0,00004 % benzimidazol eritmasiga solib, 12 soat ichida 20° S haroratda zararlanadi. Daraxt o‘simliklarini T shakldagi kesilgan joyidan zararlantiriladi. O‘ si m l i kl ar ni ng kasal l i kl ar ga chi dam l i li gi pat ol ogi k jarayonning borishi, o‘simlikning himoyalanish xususiyati bilan bog‘liqdir. SHuning uchun dastlab infeksiya bor yo‘qligi aniqlanadi. Absolyut chidamli navlarda kasallik namoyon bo‘lmaydi. C h idamsiz navlarda kasallik belgilari ichki va tashqi belgilari namoyon bo‘ladi. SHuning uchun navlarni sinashda chidamli va chidamsiz navlar ajratiladi. Yaratilgan o‘simlik navlarining chidamliligini baholash tabiiy sharoitda kasallik eng kuchli tarqalishi mumkin bo‘lgan joylarda olib boriladi. Lekin tabiiy sharoitda hamisha kasallik yoki hashoratlar ko‘payish imkoniga ega bo‘lavermaydi. Tabiiy sharoitda ma’lum navni zararlovchi rassalar ham bo‘lmasligi mumkin. Shunday rassalar hosil bo‘lishi ham muhimdir. Sauning uchun navlarni sinash ishlarini ko‘ngildagidek tashkil qilish uchun infeksion fonlarni tashkil qilishni talab qiladi. Shuning uchun o‘simliklarni maxsus tashkil qilingan fonlarda laboratoriya usullaridan foydalanib ularning kelib chiqishini bashorat qilib sinab ko‘riladi. Laboratoriya sharoitida hosil, qilingan fonlar kasallikning agressiv formalarini tanlab olish asosida ularning kelajakda namoyon bo‘lish mexanizmini ochish imkonini beradi. Seleksioner o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga qarab haqiqiy va nisbiy chidamlilikni aniqlaydi. Haqiqiy chidamlilikda o‘simlikda kasallik bor yoki yo‘qligi aniqlanadi xolos. Nisbiy chidamlilik 3 ta usul yordamida aniqlanadi: 1. So‘lish, virus va qora kuya kasalliklari tajriba va nazorat variantidagi kasallik belgilarining miqdorini solishtirish asosida hisoblanadi. 2. Zang, kalmaraz, gelmintosporioz kasalliklarida barg, poya, novda yuzasida hosil bo‘lgan dog‘ va yostiqchalar miqdoriga qarab aniqlanadi. Buning uchun maxsus shkalalar ishlab chiqilgan. 3. Selketsiya ishlarida yaratilgan navlarning chidamliligi ularda belgilar namayon bo‘lishiga qarab maxsus shkalalar bilan hisoblanadi. Masalan, bug‘doyning poya zangiga chidamliligini aniqlash uchun 5 balli shkala ishlatiladi. Bunda 0 - 2 ball chidamli, 3-4 ball chidamsiz deb belgilanadi. 19-rasm. Boshoqli don ekinlarining qo‘n g’ ir zang kasalligi bilan zararlanishini hisobga olish shkalasi. 20-rasm. Olma barglarining parsha kasalligi bilan zararlanishini hisobga olish shkalasi. A-do g’ lanish turi; B-so‘rilish turi. Asosiy adabiyotlar 1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London . 1968. 25 4 bet 2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet 3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent, 2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet. 4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979. Darslik, 272 bet. 5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv qo‘llanma. 152 bet

O‘simliklarni kasalliklarga chidamli navlarni etishtirishda immunitet xususiyatlarining ahamiyati. O‘simliklarni kasalliklarga chidamliligini baholash

Купить