O‘simliklarni o‘zaro va boshqa organizmlar bilan munosabati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	60.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarni o‘zaro va boshqa organizmlar bilan munosabati

Купить

O‘SIMLIKLARNI O‘ZARO VA BOSHQA ORGANIZMLAR BILAN
MUNOSABATI
Reja :
1. O‘ simliklarga biotik omillarning ta’siri.
2. O‘ simliklararo o‘ zaro fiziologik munosabatlari.
3. Viruslar va ularning x o‘ jainlari bilan munosabatlari.
4. O‘ simliklar va mikroorganizmlarning simbiotik munosabatlari.
5. O‘ simliklar o‘ sishi va rivojlanishida mikrob o‘ simlik munosabatlari.
6. O‘ simliklarni zamburu g‘ lar bilan munosabati.

O‘simliklarda biotsenoz komponentlari bilan chambarchas o‘zaro bog‘lik
kuzatiladi. Ularga biotik omillar ta’sir etadi. Biotik omillarga o‘simliklar,
xayvonlar, mikroorganizmlar kiradi. Ular o‘simliklarga turlicha ta’sir etilishi
mumkin. Biotik omillar o‘simliklarni tuzilishini va hayotiy faoliyatini belgilaydi,
ekosisitema darajasida moddalar va energiya almashinuvini yunaltiradi.
Hayvonlarning o‘simliklarga ta’siri o‘simliklarni oziqa sifatida iste’mol
qilinishi. O‘simlikxo‘r hayvonlar ma’lum o‘simliklarning bir turi yoki guruhlari
bilan oziqlanadi. Hayvonlar asosan daraxtlar yoki butalarning yosh novdalarini
iste’mol qiladi. Bunday shikastlanishlar natijasida o‘simliklar muhim organlarini
yuqotadilar, o‘sishi susayadi, o‘sish va shoxlanishi o‘zgaradi.
Agar o‘simliklarni hayvonlar ko‘p miqdorda shikastlasaularda ma’lum himoya
moslashuvlar va reaksiyalar hosil bo‘ladi. Himoya vositalari bo‘lib mustahkam
qoplag‘ich va mexanik to‘qimalar hisoblanadi, turli tikanlar, tukchalar, o‘smalar.
O‘simliklarning himoya reaksiyalaridan biri teztiklanish qobiliyati bo‘lib
hisoblanadi. Fitomassani ko‘p miqdorda hosil bo‘lishi – o‘simliklarni
hasharotlardan va boshqa fitofaglardan himoya qiladi. Yana bir himoya vazifasi-
iste’mol qilinmagan barglarning fotosintetik faoliyatini ko‘tarilish, buning
natijasida fotosintezning umumiy mahsuldorilgi saqlanadi.
Shikastlanishni yo‘qotadigan yo‘llar – himoya to‘qimalarni hosil bo‘lishi,
smola va kamedlarni ajratilishi. Ko‘pgina hasharotlar smolaga cho‘kadi.
Himoya vositasi bo‘lib o‘simliklar to‘qimalarini fitofag orqalif oydalanmaslik
hisoblanadi. O‘simliklar orqali ikkilamchi kimyoviy birikmalar sintezlanib
metabolizmga ishtiroq etmaydi, lekin zaharli bo‘lib hisoblanadi. Bir qator
alkaloidlar, glyukozidlar, zaharli moddalar o‘simliklarga achchiq ta’m beradi.
Hayvonlar o‘simliklarni shikastlanish va iste’mol qilinishidan tashqari uya
qurilishida ham ulardan foydalanadi.
Hayvonlar o‘simliklarni iste’mol qilganda ularni mexanik shikastlaydi.
Hayvonlar tuproqni kovlashda o‘simliklarga zarar yetqazadi, yer ustkiqismlarini
ko‘madi, yerostki zahira organlarini va ildiz sistemalarini shikastlaydi, buning
natijasida o‘simliklar quriydi, tuproq strukturasi o‘zgaradi.

Fitogenomillar. Xar bir o‘simlikga yonda o‘sadigan o‘simliklar xar tomonlama
ta’sir etadi. Bu o‘zaro ta’sirlarning shakllari turli bo‘ladi va o‘simliklarni
munosabat darajasi bilan bog‘langan bo‘ladi. Mexanik o‘zaro bog‘liq birgalikda
o‘sganda kuzatiladi. Masalan – ninali daraxtlarga yonida o‘sadigan bargli
daraxtlarning novdalarining ta’siri. O‘zaro bosim va novdalarning bir-biriga
birikishi tuproqning kam hajmida kuzatiladi.
Mexanik munosabatni yana bir shakli – bitta o‘simlik boshqasini substrat
sifatida ishlatadi. Bir xil o‘simliklar tuproq bilan bog‘lanmay boshqa o‘simliklarda
o‘sadilar. Bunda ular mustaqil avtotrof organizm sifatida rivojlanadilar. Yer
ostidagi epifitlar suv va mineral moddalarni yutilishiga qiynaladi, chunki ular
tuproq bilan bog‘lanmagan. Ular havodan suyuq tomchili va bug‘simon namni
yutib, ularda havoli ildizlar rivojlanadi. Epifitlarda bromeliy voronkalar barglar
orqali hosil bo‘lib, ularda yomg‘ir suvlari to‘planadi, barglarning ichki qismida
joylashgan tukchalar suvni so‘radi.
Epifitlarda suvni tejamkorlik bilan sarf etilishi uchun kserofil belgilar hosil
bo‘ladi masalan orxideyalarni barglari qalin, kutikulasi zich bo‘ladi, ayrim paytda
tukchalar rivojlanib barglar reduksiyaga uchraydi.
Epifitlarni mineral oziqlanishi atmosfera changi orqali va o‘simliklar qoldig‘ini
parchalanishi natijasida o‘tadi. Epifitizm ekologik nuqtai nazardan qalin tropik
o‘rmonlarda yoruyolik rejimiga moslashishi bilan bog‘langan: o‘rmonning
yuqorigi yaruslari yorug‘likga chiqishiga intiladi va o‘sishga moddalarni ko‘p
miqdorda sarflamaydi. Epifitlar asosan yorug‘lik uchun kurashadi.
O‘simliklar orasida fiziologik munosabatlar mavjud ularga simbioz, parazitizm,
saprofitizm kiradi. Suvo‘t bilan zamburug‘ni simbiozi lishaynikni tashkil etadi.
Lishaynikda fotosintezlovchi suvo‘tlar zamburug‘larni karbon suvlar va boshqa
organik moddalar bilan ta’minlaydi. Zamburug‘lar suvo‘tlarni suv va mineral
moddalar bilan ta’minlaydi. Agar yorug‘lik yetishmasa va fotosintezni susaytirgan
noqulay sharoitda suvo‘tlar zamburug‘lardan substratdan yutilgan organik
moddalardan foydalanadilar.

Simbiozni boshqa misoli – yuqori o‘simliklarni bakteriyalar bilan yashashi
hisoblanadi. Tuganak bakteriyalar bilan simbiozi – azotofiksatorlar bilan.
O‘simliklar bakteriya va aktinomitsetalar orqali sintez qilgan azotli moddalarni
ist’mol qiladi va karbon suvlar bilan ta’minlaydi.
Ko‘p miqdorda mikroriza uchraydi. Mikotrof o‘simlik zamburug‘ bilan
yashaganda foyda qiladi – ildizning yutadigan sathi rivojlanadi.
Mikotrof o‘simliklarning ildiz sistemasi yaxshi rivojlanmaydi. Zamburug‘-
simbiontlar yuqori o‘simliklar ist’emol qila olmaydigan ayrim murakkab organik
moddalarni parchalaydi, ildizlarni rivojlantiruvchi vitaminlar va ustiruvchi
moddalarni ajratadi. Zamburug‘lar ildizdan ayrim oziqa moddalarni yutadi.
Parazitizm – o‘simliklar boshqa o‘simliklar hisobidan yashaydi, lekin bundan
tashqari ayrimlari hayvonlar, odamlarda, chivinda parazitlik qilishi mumkin.
O‘simliklar parazit shaklda bo‘lganida ularda qator fiziologik vazifalar va
maxsus organlar reduksiya bo‘ladi, ildizlari bo‘lmaydi. Fotosintez qobiliyati
yo‘qolishi xlorofillning bo‘lmasligiga keltirdi. Parazit o‘simliklarda parazitik
xususiyat kuchayganda fermentli appparati qisqaradi, xo‘jayinga parazitlikga
yordam beradigan maxsus fermentlar qoladi.
Haqiqiy parazitlar avtotrof o‘simliklarga aylanishi mumkin. O‘rtad ayarim
parazitlar joylashadi–ular tuproqdan suv va mineral moddalarni yutilishini qisman
yoki umuman yo‘qotgan, lekin xlorofill saqlanib mustaqil fotosintez o‘tadi.
Yarimparazitlarning xo‘jainiga mineral oziqlanishni ko‘pgina qismi yetmaydi.
Ularni to‘qimalarini tarkibiga o‘simlik xo‘jainga nisbatan kuproq qo‘ lli elementlar
kiradi. Yarim parazitlarda osmotik bosim kuchi yuqori bo‘ladi, buning natijasida
yutilish jarayoni oson o‘tadi va bargni transpiratsiya sathi rivojlanadi, ular xujainni
quritadi.
O‘simliklarning viruslari va ularning xo‘jaini bilan munosabatlari.
Viruslarni xo‘jaini bilan munosabatiga juda katta e’tibor qaratilgan. Eng avvalo
o‘simliklar hujayralarining protoplastlari olinib ularga viruslar ta’sir etilgan.
Hasharotlar organizmlari viruslarni o‘tkazuvchisi bo‘lib hisoblanadi va
o‘simliklarga kasal keltiruvchi bo‘lib hisoblanadi. Tamokidan xo‘jayralar ajratilib

ularga virus ta’sir etilgan va kupayishi o‘rganilgan. Virus hujayraga kirgandan
so‘ng RNK juda tez oqsildan ajratiladi, bunda hujayralarning ekstrakti
infeksionligi pasadi. RNK viriondan ajralib, oqsil qobigini shikastlamaydi.
Virusning yetilishi 4g‘5 soatdan so‘ng kuzatiladi. Virusning RNK molekula
sisintezlanib juda tez kapsida qoplaydi. O‘simliklar viruslari keltiradigan ko‘pgina
kasalliklarda zararlangan hujayralarda virus ko‘payishini davom etadi. Shuning
uchun o‘simliklar hujayralarida virusning konsentratsiyasi juda baland bo‘ladi.
Infeksiya hujayradan hujayrga o‘tadi, virionlar plazmodesmalar orqali
harakatlanadi.
O‘simliklar va mikro organizmlarni o‘zaro simbiotik munosabatlari.
O‘simliklar va mikroorganizmlarning o‘zaro munosabatlari planetadagi hayotni
asosi bo‘lib hisoblanadi. O‘simliklar odam, hayvon va mikroorganizmlar uchun
kislorod va oziqa moddalarni yetqazadi. Mikroorganizmlar nobud bo‘lgan
o‘simliklarga ta’sir etib ularni parchalaydi va oziqa moddalarni yana o‘simlikga
qaytaradi. Umuman o‘simliklar va mikroorganizmlar bir biri bilan yashaydi. Misol
bo‘lib o‘simliklari ldizida Rhizobium avlodiga kiradigan mikroorganizmni
rivojlanishi bo‘lib hisoblanadi. Mikrob o‘simlikni o‘zaro munosabatlari
Mikrob va o‘simliklar orasidagi munosabat maxsus, evolyutsion boglangan
va nomaxsus, vaqtinchalik bo‘ladi. Ular yer ustki qismda va tuproq orasida o‘zaro
munosabatda bo‘ladi. Tabiatda tuproq orasida ham o‘zaro ta’sirlar kuzatiladi.
Mikroorganizmlar evolyutsiya nuqtai nazardan eng qadimgi organizmlar
bo‘lib hisoblanadi. Bakteriyalar 3,5 mlrd yil oldin paydo bo‘lgan, bir hujayrali
o‘simliklar va suvo‘tlari 1,6 mldr. Yil oldin, birinchi mikroskopik suvo‘tlar esa
0,6-0,5 mlrd yil avval. Yuksak o‘simliklar 0,4 mlrd yil oldin paydo bo‘lib, xilma-
xil bo‘ladi, ularda ildizlar bo‘lgan. Zamburug‘lar 0,6 mlrd yil avval paydo bo‘lgan.
O‘simliklar bakteriyalardan keyin paydo bo‘lib, ularning o‘zaro munosabatlari
asta-sekin rivojlangan. O‘simliklar mikroorganizmlar bilan yashash sharoiti uchun
konkurensiya qiladi, mikroorganizmlar tarqalgan joylarni egallaydi va
mikroorganizmlardan foydalanadi. O‘z navbatida mikroorganizmlar o‘simliklardan
o‘zining o‘sishi, rivojlanishi va tarqalishi uchun foydalanadilar. O‘simliklar tuban

va yuqori guruhlarga bo‘linadi, mikroskopik va makroskopik. Tuban
o‘simliklarning, bir hujayrali o‘simliklarni, bakteriyalar, zamburug‘larni hajmi
mayda bo‘lib, ular bir biriga yaqin sharoitda tarqaladilar. Mikroorganizmlar va
o‘simliklarni o‘zaro munosabatlarini ham mikroorganizmlar, ham o‘simliklar
tomonidan ko‘rish mumkin.
Mikroorganizmlar bir hujayrali, ko‘p hujayrali, mitselial (aktinomitsetalar)
bo‘lishi mumkin. Bakteriyalar va o‘simliklar o‘zaro munosabat qiladi, masalan
prokariot bir hujayrali organizmlar va mitselial organizmlar bir hujayrali, ko‘p
hujayrali, to‘qimalar va organlardan tuzilgan yukqori o‘simliklar bilan.
Mikroorganizmlarga zamburug‘lar ham kiradi. Zamburug‘larni turlari
120000 to 250000, ular orasida 8000 fitopatogen bo‘lib hisoblanadi, bakteriyalar
orasida200 fitopatogen turlar tashkil etadi. Ular orasida tallomli va mitselial
zamburug‘lar tarqaladi. Zamburug‘larni jinsiy jarayonlarga asoslanib ular yuqori
va tuban guruhlarga bo‘linadi.
Viruslar ham mikrob-o‘simlik o‘zaro munosabatida ishtirok etish mumkin.
Viruslar o‘simliklarga ta’sir etadi, ular plazmodesmalar orqali harakatlanib virusli-
o‘simlik o‘zaro munosabatni tashkil etadi.
O‘simlik-mikrob o‘zaro munosabatida mikroskopik hayvonlar bilan
o‘simliklarni munosabati kiradi. Bunday munosabatlar parazitar bo‘lib hisoblanadi,
o‘simliklarxujainvazifasinibajaradi.
Mikrob o‘simliklar munosabatlarida o‘zaro ta’sir etadi. O‘zaro munosabatlarni
kimyoviy darajalari muhim bo‘lib xisoblanadi. Bu darajada o‘zaro ta’sirlar ro‘y
beradi – xo‘jainni tanish, axborot bilan almashish, molekulalar va organizmlarni
susayishi. Fizikaviy daraja – mikroorganizmlar va o‘simliklarni fizikaviy
munosabati. Biologik daraja - o‘zaro ta’sirning molekulyar-genetik darajasi,
ko‘pgina organizmlar uchun hujayraviy daraja.
Zamburug‘lar bilan o‘zaro ta’siri
Bu yerda parazitizm ro‘y beradi. Ma’lum zamburug‘lar turlari yuqori
o‘simliklarda parazitlik qiladi va ularda turli kasalliklarni olib keladi. Bu kasallik
mikroskopik zamburug‘ orqali keltiriladi. Daraxtning barglarida yoki yosh

novdalarining ustki sathi bilan qoplangan bo‘ladi. Oqun - parazit zamburug‘ining
yupqa rangsiz iplari bo‘ladi, uning nomi mikrosfera. Satxda joylashgan iplardan
ostki tomonga qarab maxsus shimuvchilar joylashadi, ular bargning tirik
hujayralariga o‘tib kerakli oziqa moddalardan foydalanadi. Yana bir misol – urmon
o‘ti bargida zamburug‘-parazitni joylashishi, uning nomi -
grushankakruglolistnaya. Bu o‘simlikni barglari q ishda ham yashil bo‘lib turadi.
Erta bahorda grushanka bargining ostki tomonida alohida joylashgan kizgi
nuqtalarni ko‘rish mumkin, ular bir biriga munosabatda bo‘ladi. Zamburug‘
o‘simlikni shikastlaydi va xrizomiks deyiladi. Zamburug‘ bargning to‘qimalarida
qishni o‘tqazadi. Bahorda esa zamburug‘ satxga chiqadi. Aloxida joylashgan sariq
nuqtalar – zamburug‘ning changchali sporalarini joylashadigan joyi bo‘lib
xisoblanadi, ular yordamida kupayadi.
Yana bitta misol ekzobazidium parazit zamburug‘i. Ubrusnika o‘simligida
rivojlanadi. Ayrim o‘simlik barglari shishadi, qalinlashadi, oq-qizg‘i sh tusga
kiradi. Brusnika novdalarida joylashgan barglar shaklini o‘zgartiradi. Novdalarda
ham kasal bo‘lgan ham sog‘lom barglar joylashadi. Zamburug‘lar ayrim barglarni
shikastlaydi. Agar zamburug‘ to‘liq bargni egallasa unga oziqa qolmaydi.
Parazitlar o‘zi foydalanilgan organizmni o‘ldirmaydi. O‘simlik xo‘jain parazitga
oziqa beradi. Parazitizm – bitta organizm boshqa organizm xisobidan yashaydi.
O‘rmonlarda yuqori o‘simliklar va zamburug‘lar orasida boshqa simbioz
shakllari ham mavjud. Eng katta ahamiyatga ega bo‘lgani mikoriza hisoblanadi –
yuqori o‘simliklarning ildizlari va tuproq zamburug‘larni orasidagi simbioz.
Zamburug‘lar mitseliysi yosh ildiz tukchalari atrofida joylashadi. Yuksak o‘simlik
va zamburug‘ simbiozdan ma’lum darajada foyda oladi.
Yuksak o‘simliklar uchun mikoriza juda foydali bo‘ladi, buning natijasida
ildizlarni tuproqdan fosfor birikmalarini yutish yengillashadi. Bu birikmalarni ildiz
kamerishi tufayli yaxshi yuta olmaydi. Zamburug‘ iplari ularni yengil eriydigan
moddalarga o‘tkazadi.

Zamburug‘ uchun xam simbiozni foydali katta - o‘simliklar ildizlari ularni
organik moddalar bilan ta’minlaydi, chunki ular uni ishlab chiqara olmaydi. Yashil
o‘simliklar zamburug‘ bilan oziqa manbani bo‘ladi.
O‘rmon o‘simliklari orasida mikoriza juda keng tarqalgan. Ko‘pgina
daraxtlarda, butalar, butachalarda va o‘tli o‘simliklarda kuzatish mumkin. Ayrim
paytda mikoriza xayotning majburiy sharti bo‘lmaydi. Ammo bir xil paytlarda
o‘simliklar mikorizasiz rivojlana olmaydi. Masalan orxideya oilasi vakillarida
(venerina bashmachka ) . Bu o‘simliklar simbiontlar bilan birgalikda hayoti y
davomida bog‘langan. Ularni urug‘lari mikorizasiz una olmaydi. Ildizlar va
zamburug‘lar simbiozi orqali daraxtlar yaxshi usishi kuzatilgan. Mikoriza
bo‘lmaganda usish susayadi. Daraxtlar ildizlari bilan birgalikda ko‘pgina
qalpoqchali zamburug‘lar tarqalgan.
Zamburug‘lar daraxtlarning ildizlari atrofida joylashadi, yaxshi
rivojlangandan so‘ng ularda qalpoqchali tana hosil bo‘ladi, tuproqni ustki qismiga
chiqgandan so‘ng ular teriladi. Zamburug‘ning ma’lum turi ma’lum daraxtda
mikorizani shakllantiradi (masalan, listvennichnыymaslenok —
tolkoslistvennitsey).
Tabiatda yana bitta simbioz tarqalgan – yuksak o‘simliklar ildizida
azotfiksatsiya qiladigan bakteriyalar joylashadi. Ildiz hujayralarida rivojlanib ular
shishiklar paydo qiladi, ularning nomi tuganakbakteriyalar deyiladi.
Bakteriyalar to‘plangan tuganaklar dukkakli o‘simliklarda keng tarqalgan.
Ular o‘rmonlada ko‘p miqdorda o‘sadi. O‘rmon sharoitida turli munosabatlarni
kuzatish mumkin - parazitizm, yarim parazitizm, va simbioz. O‘rmonlarda tirik
organizmlar o‘zaro bog‘langan bo‘ladi. Ekosistemada zamburug‘larni ahamiyati.
Zamburug‘lar o‘rmon hayotiga kuchli ta’sir etadi. Ularning faoliyati
o‘rmonning shakllanishiga ta’sir etadi. O‘rmonlarda fa’ol tuproq hosil qiluvchilar
mavjud, ular to‘kilgan barglarg ata’sir etadi. Saprofit zamburug‘lar, o‘simliklarni
nobud bo‘lgan qismlarga yashab ularni parchalaydi. Ular o‘rmon tuproqlarining
yuzazida to‘plangan moddalarda rivojlanadi, bundan tashqari botqoqlarda, organik
moddalar bilan boy bo‘lgan tuproqlarda tarqalib tuproq hosil qilish jarayonlarda

ishtiroq etadi. Bir xil paytda o‘rmon tuproqlarida ko‘p miqdorda turli zamburug‘lar
tarqalishi kuzatilgan. Mikoriza ko‘pgina turli o‘simliklarni ildizlarida topilgan,
masalan o‘tchil o‘simliklarda, daraxtlar va butalarda. Zamburug‘lar o‘simliklar va
hayvonlar bilan turli munosabatlarga kiradi. Ularning bog‘lanish shakllari parazitik
va simbiotik bo‘lishi mumkin.
Tabiatda 100 turdan ko‘proq yirtgich zamburug‘lar tarqalgan ular
gifomitsetalar qatoriga kiradi. Ular organik moddalarga boy bo‘lgan turli
substratlarda tarqaladi – o‘simliklar qoldiqlarida, yo‘sinlarda, lekin ularning asosiy
tarqalish joyi tuproq bo‘lib xisoblanadi.
Yirtqich zamburug‘lar ham oddiy zamburug‘larga o‘xshab mitseliyni
shakllantiradi, u yupqa zamburug‘li iplardan tashkil topgan. Ular sporalar orqali
ko‘payadi. Ammo yirtqich zamburug‘larda o‘ziga xos qiziq xususiyatlari mavjud –
ular tirik nematodalardan foydalanadi, ular qo‘shimcha oziqa bo‘lib xisoblanadi.
Ayrim zamburug‘lar, masalan Artrobotris, yopishqoq qog‘ozday chivinlarni
ushlaydi. Bu zamburug‘ni gifalarida ko‘pgina mayda ilmoqchalar joylashadi, ular
kley ajratmalar bilan qoplangan. Nematodalar bunday yopishqoq joyga yopishib
chiqa olmaydi va 2 soat so‘ng nobud bo‘ladi. Undan so‘ng zamburug‘ mitseliysi
nematoda tansiga o‘sadi va 24 soatdan so‘ng nematodadan bir qobig‘I qoladi.
Tabiatda nematodalarni tutadigan 20 tur zamburug‘lar mavjud.
Zamburug‘lar ko‘pgina organik qoldiqlariga ta’sir ko‘rsatadi – masalan
barglarga, ninabarglalilarga, mayda novdalarga. Zamburug‘lar ko‘pgina qurigan
daraxtlarni ham parchalaydi.
Daraxt qoldiqlari tarkibiga ko‘p miqdorda murakkab organik moddalar
bo‘ladi, masalan kletchatka va lignin. Ularning parchalanishi bilan uglerodni
tabiatda aylanishi bog‘liq bo‘ladi. Zamburug‘lar sellyulozani faol parchalaydi.
Sellyulozani parchalanishi - ko‘p zinali jarayon bo‘lib hisoblanadi. Bu jarayonda
fermentlarnng kompleksi qatnashadi - sellyulazalar, ular daraxt parchalovchi
bazidial zamburug‘lar tarkibida bo‘ladi.
Zamburug‘lar ta’sirida organik moddalarning mineralizatsiyasining
energetik jarayoni o‘tadi. Barglar va ninalar bazidial zamburug‘lar ta’sirida

yaxshiroq parchalanadi. To‘kilgan barglarga zamburug‘lar bilan birgalikda
mikroorganizmlar qo‘shilib ta’sir etadi. Bahorda ularning faol ishtiroqida
barglarning parchalanishi kuzatiladi. Ninalarni parchalanishi uchun uzoq vaqt talab
etiladi. Saprofitlarni mitseliysi 9-10 oy mobaynida uzoq kuritilishga chidaydi va
faolligini yuqotmaydi. Bu xususiyat yordamida zamburug‘lar suv yetishmasligiga
chidaydi, bunda fermentativ faollik avvalgi darajada qolishi kuzatilgan.
Zamburug‘lar daraxtlarning boshqa kasalliklarini ham keltiradi. Kasallik
ta’sirida o‘sish susayadi, daraxtning umumiy holati yomonlashadi, sarg‘ayadi,
kung‘ir rangga kiradi, barglar barvaqt to‘kiladi , nobud bo‘ladi yoki quriydi.
Daraxtlar tashqi muhit omillari o‘zgarilishi natijasida fiziologik nuqtai nazardan
susayad iva patogen zamburug‘lar ularga rivojlanishi yengillashadi. Har bir
daraxtli butali turni o‘zining zamburug‘ parazitlari mavjud. Bir xil zamburug‘lar
barglarni, ninabarglarni, mevalarni, shaxlarni, novdalarni va poyalarni
zararlantiradi, boshqalari esa ildiz sistemasida rivojlanadi. Ayrim zamburug‘lar bir
nechta xo‘jayin o‘simliklarni zararlantiradi.
Daraxtlar zamburug‘lar orqali zararlanganda yog‘ochi chiriydi, asosan
shikastlangan joylardan o‘tadi (poyalar, singan novdalar, po‘stloq teshiklari),
hasharotlar orqali bo‘lgan shikatlanishlar. Bunday shikastlanishlar mexanik bo‘lib,
infeksiya uchun yaxshi yo‘l hisoblanadi.
Zamburug‘lar birinchi navbatda susaygan o‘simliklarni zararlantiradi, yosh
o‘simliklar yoki moslashganlarga joyini berib. Buning natijasida mustahkam
ekosistema shakllanadi.
Bakteriyalar va o‘simliklarni o‘zaro simbiotik munosabatlari.
Tabitda keng tarqalgan simbioz – dukkakli o‘simliklarni tuganak
bakteriyalar bilan simbiozi hisoblanadi. Rizobium avlodiga kirgan bakteriyalar –
aerobgram manfiy tayoqchalar, uzunligi 0,7-1,8 mkm, tuproqda va o‘simliklar
sathida tarqalgan bo‘ladi. Har bir dukkaklilarni avlodini o‘ziga xos shtammalri
mavjud va xo‘jayin o‘simligi nomi bilan ataladi. Masalan, Rhizobium trifolii –
sebarganing tuganak bakteriyalari, Rh. lupini –lyupinning tuganak bakteriyalari.
O‘simlik va rizosfer bakteriyalar kimyoviy moddalar bilan almashadilar buning

natijasida mutualistik o‘zaro munosabatlari hosil bo‘ladi. Rizobakteriyalar hosil
qilgan moddalar orasida o‘simliklarning o‘sish stimulyatorlari bo‘ladi – gormonlar,
masalan auksin. Bu moddani faol produtsenti Aeromonasveronii,
Edwardsiellatarda, Listonella anguillarum, Pantoeaananas, Vibrio fluvialis.
Mikrob va o‘simliklar o‘zaro ta’sirida yuqori molekulali birikmalar-lektinlar katta
ahamiyatga ega.
Lektinlar uglerodli oqsillar, ular karbon suvlarni tanlab bog‘laydi, brcha tirik
organizmlar orqali sintezlanadi, adgeziyada ishtirok etib, urug‘larni unishiga ta’sir
etadi va ximoya vazifasini bajaradi.
Tabiatda bir hujayrali fotosintezlovchi organizmlar zamburug‘lar bilan
simbiozda yashab lishayniklarni tashkil etadi.
Lishayniklar (Lichenes) –simbiotik organizmlarning keng tarqalgan guruhi
bo‘lib hisoblanadi, ulartoshlarda, daraxtlarning poyalarida, tuproqlarning sathida
tarqaladi. Ular hayoti uchun kerakli namlikni atmosferadan yutadi. Zamburug‘li
mitseliy suv o‘ti uchun himoya qobig‘I vazifasini bajarib, qurishdan saqlaydi va
shu vaqtning o‘zida fotosintez uchun kerakli suv va karbonatangidridni yutadilar.
Zamburug‘ni o‘zi organik moddalarni sintez qilaolmaydi, suv o‘tining fotosintez
mahsulotlaridan foydalanadi. Fotobiont tarkibiga yashil suvo‘tlari (Chlorophyta)
yoki sianobakteriyalar, mikobiontlardan - xaltachali (Ascomycetes) yokibazidial
(Basidiomycetes) zamburug‘lar bo‘ladi. Sianobakteriyalar azotfiksatsiya o‘tkazadi
va lishayniklarni azotli komponentlar bilan oziqlantiradi. Tanasini tuzilishi
bo‘yicha lishayniklar po‘stli, bargli va novdali bo‘ladi. Ular yer yuzida keng
tarqaladi.
Birqator lishayniklarda zamburug‘lar fotobint bilan bog‘langan, mikobiont
kerakli oziqa moddalarni parazitday qabul qiladi, o‘zining gifalari orqali tirik
yo‘sinlar va boshqa lishayniklarga kirib. Ayrim lishayniklarni tarkibiga Nostoc va
Calothrixavlodiga kiradigan sianobakteriyalar kiradi, ular atmosfera azotini
fiksatsiyaqiladi.

Lishayniklar havo ifloslanishiga juda sezuvchan bo‘ladi, asosan oltingugurtli
dioksidiga. Sezuvchanlik turli turlarda har xil bo‘ladi, shuning uchun ularni atrof
muxitni ifloslanish darajasini aniqlash uchun ishlatadilar.
O‘simliklarda mikroorganizmlarni parazitizmi. O‘simliklarda turli
organizmlar parazitlik qiladi, ularga bakteriyalar, zamburug‘lar, viruslar, ayrim
mikroskopik xayvonlar kiradi va uni fitopatologiya fani o‘rganadi. Zamburug‘lar
orasida bakteriyalarga nisbatan fitopatogenlar ko‘proq bo‘ladi. Masalan madaniy
arpada 70 zamburug‘li kasalliklar topilgan. Fitopatogenlarni bir qismi saprotrof
yashashi mumkin, ayrim fitopatogenli zamburug‘larda saprotrof boskich mavjud
bo‘ladi. Ayrim mikroorganizmlar saprotrof holatdan parazitizm xolatiga o‘tishi
mumkin. Bakteriyalar orasida bu – Pseudomonassyringae. Parazit va xo‘jainni
munosabati filloplan yoki rizoplanorqal io‘tadi. Patogen hujayraning ichiga turli
yo‘llar orqali kirishi mumkin: tabiiy teshiklar orqali, masalan barg og‘izchalari
yoki yon ildizlar hosil bo‘lgan joylardan, qoplag‘ich qoplamning, to‘qimalarning
va o‘simliklarning hujayra qobiqlarining faol parchalanishidan so‘ng, shikastlanish
joylarida yoki hasharotlar ta’sirida. Ma’lumki, o‘simliklarda pektin miqdori ko‘p
bo‘ladi, asosan ayrim mevalarda. Patogenni o‘simlik xo‘jainiga kirishi pektinolitik
fermentlarining ajratilishi bilan bog‘langan. Bunda o‘simliklar pektinlarini
gidrolizi o‘tadi va hujayra va to‘qimalar ajraladi.
Patogenlar o‘simliklarga ta’sir etsa shikastlangan yoki chirigan to‘qimalar
ko‘payadi; to‘qimalardan ekroz hosil qiladigan toksinlar paydo bo‘ladi, gormonal
balans buziladi (to‘qimalarning tez o‘sishi kuzatiladi, natijada shishiklar va gallalar
paydo bo‘ladi); patogen oziqani va energiyani yutadi, natijada o‘simlikning o‘sishi
susayadi yoki umuman to‘xtaydi, oziqa muhitnig va suvning harakat qilgan yullari
buziladi, natijada o‘simlik so‘liydi yoki rivojlanishi buziladi.
Bakteriya-fitopatogenlarga misol bo‘lib Agrobacterium tumefaciens keltirish
mumkin, grammanfiy bakteriya, bir pallali va ikki pallali o‘simliklarda tarqalgan.
Natijada o‘simliklarning barlarida shishiklar paydo bo‘ladi. O‘simliklarni ildizlari
va zamburug‘lar orasida o‘zaro simbiotik munosabatlar mavjud bo‘ladi.

Mikoriza tashqi (ekto) vaichki (endo) buladi. Tashqi mikroriza ildizni qalin
mitseliy qobig‘I bilan qoplaydi, u ildizga o‘sib ketadi, asosan po‘stloq
parenximasining hujayra aro bo‘shliklariga. Zamburug‘ qobig‘idan tuproqning
barcha tomonlariga mitseliyning qalingi flarsetkasi tarqaladi. Ildiz tukchalari
nobud bo‘ladi. Endotrof mikorizada ildizlar mitseliy bilan qoplanmaydi. Gifalarni
bir qismi tuproqga chiqadi. Ildizlarning tukchalari saqlanadi. Endomikorizaning
mitseliysi po‘stloq parenximasi hujayralari orasida joylashadi. Mitseliy
hujayralarning ichiga o‘sadi va gifalarni hosil qiladi. Lekin ildiz hujayralari tirik
qoladi va ular kirgan mitseliyni hazm qiladi.
Mikorizali simbioz muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Zamburug‘li mitseliy
ildizning ishchi sathini ko‘paytiradi va suvni, mineral moddalarni shimilishini
kuchaytiradi. Zamburug‘ o‘simliklar oziqlanishini anorganik va organik qiyin
eriydigan moddalar hisobidan kuchaytiradi, o‘simlikni azotli oziqa bilan
ta’minlaydi. Bundan tashqari o‘simlikni vitaminlar va o‘stiruvchi moddalar bilan
ta’minlaydi. O‘simlik esa zamburug‘ni glyukoza va ildiz sistemasining mahsus
metabolitlari bilan ta’min qiladi. Glyukozada to‘plangan energiya fosofrning qiyin
eriydigan moddalarini o‘zlashtirilishiga yordam beradi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологи. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarni o‘zaro va boshqa organizmlar bilan munosabati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish