O‘simliklarni patogen mikroorganizmlarning ta’siri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	62.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarni patogen mikroorganizmlarning ta’siri

Купить

O‘ SIMLIKLARNI PATOGEN MIKROORGANIZMLARNING TA ’ SIRI
REJA :
1. O‘simliklarning yuqumli kasalliklarga chidamliligi
2. O‘simliklarning yuqumsiz kasalliklarga chidamliligi
3. O‘simliklarning yuqumli kasalliklarga chidamliligi
4. Fakultativ tekinxo‘rla va saprotroflar
5. Tekinxo‘r va xo‘jayin o‘simlikning irsiy aloqadorliklari
6. Himoyalanishning konstitutsiyaviy mexanizmi
7. O‘simlikni mexanik tarzda himoyalanishi

O‘simliklar biz yuqorida qayd etib o‘tgan tashqi muhitning abiotik
omillariga “chidash”, “bardosh berishdan” tashqari juda katta miqdordagi biotik
omillar eng avvalo ontogenezining barcha davrlarida uni o‘rab olgan patogen
mikroorganizmlarning ta’sirini ostida bo‘ladi.
Tabiiy holda, biz yovvoyi deb ataydigan o‘simliklarda uzoq muddat davom
etgan evolyutsiya davomida madaniy ekma o‘simliklarda bo‘lmagan himoyalanish
mexanizmlari vujudga kelgan. Shu boisdan bunday tabiiy tarzda yuzaga kelgan
chidamlilikni o‘rganish faqat ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib qolmay, qishloq xo‘jalik
ekinlarining kasalliklariga qarshi kurashishda ham ahamiyat kasb etadi.
O‘simliklarning kasalliklarga chidamligi bu kasallikni bartaraf etish, uni
cheklash yoki rivojlanishini to‘xtatishdir. O‘simliklarning kasalliklarga chidamligi
maxsus bo‘lmagan yoki N. I. Vavilov bo‘yicha turga xos va maxsus yoki navga
bog‘liq bo‘ladi.
Turga xos chidamlilik o‘simlikni juda katta miqdorda sondagi saprotrof
mikroorganizmlardan himoyalaydi. Bu tipdagi chidamlilikni fitoimmunitet deb
ataladi. Zero turga xos chidamlilik shu o‘simlik turi uchun yuqumli bo‘lmagan
kasalliklarga taalluqli. Turga xos chidamlilik tufayli har bir tur o‘simlik uncha ko‘p
bo‘lmagan kasallik qo‘zg‘atuvchilar bilan zararlanadi holos. Maxsus, boshqacha
aytganda navga bog‘liq chidamlilik tekinxo‘rlar bilan bog‘liq. Bu tipdagi
chidamlilik ekma-madaniy o‘simliklar uchun juda muhim, zero aynan maxsus
patogenlar qishloq xo‘jalik ekinlaridan olinadigan hosilning 90% gacha hosilni
kamaytiradi.
O‘simliklarning yuqumli kasalliklarini tekinxo‘r zamburug‘lar va bakteriyalar, viruslar
o‘simlikdagi vatuproqdagi nematodalar (fitogelmintlar) tekinxo‘r gulli o‘simliklar
(zarpechak) qo‘zg‘otadi.
Fitogelmintlar va o‘simlik-tekinxo‘rlar, virus, bakteriya tashuvchilari hamdir.
Ekinlardan olinadigan hosilning yo‘qolishiga avvalo zamburug‘lar ta’sirida ro‘y
beradigan kasalliklar, birmuncha ozroq virus va bakteriyalar qo‘zg‘otadiganlari
qo‘zg‘otadi. Bu patogen zamburug‘lar turlarining sonini (10 000 turdan ortiq)
ko‘pligi, bunday bakteriyalarning turlari unchalik ko‘p emas (150-200 tur holos).

O‘simliklarda kasalliklarni qo‘zg‘otadigan patogenlarning quyidagi
guruhlari mavjud:
1. Fakultativ tekinxo‘rlar, ular saprofitlar bo‘lib, o‘simliklarning qurigan
qoldiqlarida yashaydi, ular kuchsizlanib qolgan tirik o‘simliklarni ham zararlay
oladi. Bu patogenlar sun’iy ravishda tayyorlangan oziq muhitda o‘sa oladi va turli
taksonomik guruhlarga mansub ko‘plab o‘simliklar turlarini kasallantiradi. Bunday
tekinxo‘rlarning muhim vakillaridan biri Botrytis cinerea ko‘plab o‘simliklarda
kulrang chirishni yuzaga keltiradi.
2. Fakultativ saprotroflar uncha ko‘p bo‘lmagan o‘simliklarning turlarida
asosan tekinxo‘rlik bilan va qisman saprofit hayot kechiradi. Fakultativ
saprotroflarga kartoshkada so‘lishni qo‘zg‘otadigan Phytophora intestans yaqqol
misol bo‘ladi.
3. Haqiqiy-obligat tekinxo‘rlar bir yoki unga yaqin tur xujayin o‘simliksiz
hayot kechira olmaydi. Obligat tekinxo‘rlarga g‘o‘ zada vilt kasalligini
qo‘zg‘otadigan (MNabug‘doyda chizili zang kuyani qo‘zg‘otadigan Rissiiagapish
yaqqol misol bo‘ladi, biroq bakteriyalar emas. Bu tipdagi tekinxo‘rlar xo‘jayin
o‘ simliklar bilan tarixiy taraqqiyotda o‘simlik to‘qimasiga uni h imoyalanishiga
qaramasdan kirib borishni hosil qilishgan.
Bu tiplardagi tekinxo‘rlarni oziqlanishiga ko‘ra ularni nekrotroflar va
biotroflarga bo‘linadi. Barcha fakultativ tekinxo‘rlar va ayrim fakultativ
saprotroflar nekrotroflar h isoblanib, ular avvalo to‘qimani nobud qiladi keyin
ularda joylashadi. Xo‘jayin o‘simlikning hujayralari patogen ajratadigan toksin
ta’sirida nobud bo‘ladi. Hujayraning borligi tekinxo‘r ajratadigan gidrolitik
fermentlarning ta’sirida parchalanadi.
Obligat tekinxo‘rlar biotroflar h isoblanib, ular ma’lum muddat davomida
xo‘jayin o‘simlikning tirik hujayralari bilan birga buladi. Ular o‘simlikning
ximoyalanishini chetlab unga zarar keltiradigan toksinlarni ajratmasdan amuzi
uchun zarur joyga kirib boradi. Zamburug‘ biotrof ko‘p hollarda hujayralarning
oralig’ida yashaydi, uziga zarur ozi moddalarni maxsus surg‘ichi- gaustoriylari
yordamida hujayrani ichiga kiritib surib oladi. Bunday birgalikdagi holat

zamburug‘ni sporalar hosil qilib ko‘paygunicha davom e tadi, undan keyin o‘simlik
zararlana boshlaydi.
Patogen xo‘jayin-o‘simlikka o‘zi ajratadigan gidrolitik fermentlar va
toksinlari orqali ta’sir qiladi. Fermentlar hujayraning devorini va o‘rtadagi to‘siqni
zritadi bu bilan tekinxo‘rni xo‘jayin-o‘simlikning to‘qimasiga kirib borishini
ta’minlaydi, shu bilan birga uni oziqlanishi ham ro‘y beradi. Nekrotroflar ajratadigan
va o‘simlik to‘qimalarini nobud qiladigan toksinlarni fitotoksinlar deyiladi. Ular
alohida maxsus xususiyatli zmas shu boisdan ko‘plab turlarga mansub
o‘simliklarni zararlaydi. Vivotoksinlar – patogen tomonidan agar u saprotrof
bo‘lsa muhitga ajratadi, u tekinxo‘r holda bo‘lganida o‘simlik to‘qimasining ichiga
ajratadi. Bu toksinlar o‘simlikning tanasida bir qator kasalliklarning belgilarini hosil
qiladi.
Birok kasallikning to‘la belgisi (patogensiz) zararlangan mazkur tur
o‘simlikka xos buladi, bunday holatga patotoksinlar deyiladi.
Patotoksinlarning vazifalarini turli birikmalar oligopeptidlar, terpenoidlar,
glikozidlar bajaradi. Ular kasallanishga moyil o‘simliklarga juda oz
konsentratsiyalarda ta’sir qiladi. Masalan, zamburug‘ining (takomillashmagan
zamburug‘lar sinfidan) kasallanishga moyil arp a naviga 1:1200 000
konsentratsiyada, chidamli navlarda bundan 400 000 martadan ko‘pida zararlanadi.
Tekinxo‘r organizmlar kasallik kuzgotishi u yoki bu holatdaligi va
ashaddiyligi bilan xarakterlanadi. Bunga patogenlik deyiladi. Patogenlikda
mikroorganizmlarning kasallikni sodir ztishi nazarda tutiladi. Patogenlikning sifat
tomonlarini u yoki bu holat ya’ni virulentlik ifodalaydi. Bu xuddi shu o‘simlikni
kasallantiraymi yoki kasallantirmaymi tamoyilida (xuddi “ha-yo‘q" day). Bunday
xususiyat faqat patogen turlarga xos bulib, ular xujayin o‘simlikni zararlash
xususiyatiga bog‘liq bo‘lib, bitta turkumga mansub ko‘plab o‘simlik turlarida
tekinxo‘rlik qila oladi. Masalan, zang kuya zamburug‘laridan Risspna ye gapshiz
bug‘doy, sholi, arpa va boshqa bir qator donli o‘simliklarda tekinxo‘rlik qilaoladi.
Kasallik hosil qiluvchining virulentligi tashqi muhitning sharoitlariga bog‘liq bo‘lmay
faqat genom modifikatsiyasidagina o‘zgaradi.

Kasallikni sodir ztuvchilarning ashaddiyligi kasallanishga moyil
o‘simlikning zararlanish darajasiga, tekinxo‘rning o‘sish tezligiga, tashqi muhitning
omillari va shu kabilarga bog‘liq holda ro‘y beradi. Virulentlik va ashaddiylik
tekinxo‘rnin xo‘jayin- o‘simlikka nisbatan qanchalik patogenligining sifat va
mikdoriy tomonlarini belgilaydi.
Tekinxo‘r va xo‘jayin o‘simlikning irsiy aloqadorliklari
Shuni kayd ztish lozimki, o‘simlikni tashki muxitning abiotik va biotik
omillarini salbiy ta’sirlariga kanchalik chidamligi irsiy nazorat ostida turadi. Bu
o‘simlik-xo‘jayin va uning tekinxo‘ri zvolyutsiya jarayonida o‘zaro
komplementarlikni (bir biriga mos keladigan) jihatni hosil qilgan bu o‘simlikdagi
chidamlilikni belgilaydigan Yageni va tekinxo‘rdagi Agenni virulentligi. Ularning
o‘zaro munosabati infeksiya tipini belgilaydi, bunda chidamlilik va virulentlik
kasallanishga moyillikdan ko‘proq ro‘y beradi. Bu nazariya “genni-genga”
debatalib, N. R1og tomonidan 1956 yili ilgari surilgan. Bu N. I.Vavilovning
o‘sayotgan joyida o‘simlik va uning tekinxo‘rini evolyutsiyasi o‘zaro teng boradi
degan fikrini tasdiqlaydi.
Masalan, kartoshkaning va unda fitoftorozni qo‘zg‘otadiganni vatani Meksika
va Gvatemala. Bu joyda o‘simliklar chidamlilikka doir bir qancha genlarga
tekinxo‘r esa virulentlik genlariga ega. Chidamlilikni belgilaydigan genlarni
yovvoyilarda aniqlanishi madaniy navlarni yaratishda asqotadi. Biroq, vaqtlar o‘tishi
bilan chidamlilik genini tutgan o‘simlik tekinxo‘rdagi virulentlik ta’sirida
zararlanishi mumkin, aynan shu holat yangi navlarga xarakterli. Tekinxo‘rni
o‘simlik-xo‘jayinda katta tezlik bilan ko‘payishi uni yangi xillarini yuzaga kelishiga
duragaylanishi va boshqalariga sabab bo‘ladi. Patogen virulentlikningbir necha
genlarini tutishi mumkin. Shunga qaramay, virulentlik gen i sonini ko‘payishi
patogenning hayotiy faoliyati katta bo‘ladi degani emas. Barqarorlanuvchi tanlash
ta’sirining natijasida virulentlik geni tutgan patogen chidamlilik geni ustidan
ustunlik qilishi mumkin. Ya’ni tekinxo‘rdagi virulentlik genining soni o‘simlik-
xo‘jayindagi chidamlilik geni soniga mos keladi.

Tekinxo‘rlarning kamroq maxsuslashganlari, virulentlik geni bo‘lmaganlari
ashaddiylik darajasining sonidan miqdori bo‘yicha farqlanadi. Shu bilan bir vaqtda
virulentlik geni bilan farqlanadiganlari yuksak darajada maxsuslashgan
obligat tekinxo‘rlar yoki fakultativ saprotroflargaxos hisoblanadi.
O‘simliklarning har bir navi o‘ziga xos maxsuslashgan patogen bilan
zararlanadi. Bu patogen o‘simlikning chidamlilik geniga mos keladigan virulentlik
geniga ega bo‘ladi. Qachon o‘simlikning navi biror patogenga qarshi chidamlilikni
hosil qilsa, boshqalariga bunday xususiyatni amalga oshiraolmasligiga vertikallik
deyiladi
Gorizantallik yoki dala sharoitidagi chidamliligi navning ko‘plab genlari
orqali boshqariladi. Ular barcha patogenlarga nisbatan past, o‘rtacha, yuqori
darajadagi chidamlilikni hosil qiladi. Hamma tipdagi chidamlilik holati ham
uchraydi.
O‘simliklarni yuqumli kasalliklarga qarshi himoyalanish mexanizmlari
mavjud. Umuman olganda bunday mexanizmlarni konstitutsiyali va hosil
qilinganga bo‘linadi. Dastlab kisida infeksiyagacha o‘simlik-xo‘jayin to‘qimasida
chidamlilik hosil qilingan bo‘ladi. Keyingisi tekinxo‘r bilan bevosita ta’sirlanganda
yoki uni ajratmasi ta’sirida hosil bo‘ladigani.
Himoyalanishning konstitutsiyaviy mexanizmi quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
a) to‘qimalarni tuzilishidagi infeksiyani kiritmaslikka yo‘naltirilgan mexanik to‘siqni
ta’minlaydigan xususiyati;
b) antibiotik faollikka ega bo‘lgan moddalarni masalan,fitonsid kabilarni ajratishi;
v) to‘qimasida tekinxo‘rni o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan muhi m
moddalarni yetishmaydigan holga keltirishi.
Chidamlilik, himoyalanishning hosil qilingan mexanizmi infeksiyaga
nisbatan o‘simlik-xo‘jayinni javob ta’siri bilan, u quyidagilardan iborat:
a) barcha holatlarda o‘simliklarda nafas jarayonlari va energiya almashinuvlari
kuchayadi;

b) chidamlilikka aloqadorligi bo‘lmagan masalan, fitonsidlar,fenollar va ularning
oksidlanishidan yuzaga keladigan xinonlar, tanninlar va boshqa moddalar to‘planadi;
v) himoyalovchi qo‘shimcha mexanik to‘siqlar yaratiladi;
g) o‘ta sezgirlikni ta’minlaydigan reaksiyalar sodir bo‘ladi;
d) fitolleksinlar hosil qilinadi.
O‘simlikni yuqumli kasallik-infeksiyadan himoyalanishidagi umumiy tarzdagi
barcha tadbirlari tekinxo‘rni o‘zining hujayrasiga kiritmaslik yoki infeksiyani o‘rab,
patogenni nobud qilishga yo‘nalgan. O‘simlikni nekrotrof va biotroflar tomonidan
zararlanishiga javob tarzidagi munosabati bir xil bo‘lmaydi. Nekrotrofning
toksinlari va u ajratgan fermentlarga qarshi himoyalanishi ularni o‘simlik
hujayrasidagi faolligini pasaytirish bo‘lib xizmat qiladi.
Biotroflarga chidamlilikda tekinxo‘rni avval “tanish” mexanizmlari ishga
tushiriladi, nekroz hosil bo‘ladigan joyda o‘ta sezgirlik reaksiyalari yuzaga keladi.
Bu bilan patogenni oziqlanishi uchun zarur oziq moddalardan mahrum qilish, bu
bilan uni shu joyda nobud qilish choralari ko‘riladi.
O‘simlikda nekrotrofga chidamlilik quyidagi mexanizmlarni ishga solish
amalga oshadi:
1) tekinxo‘r ajratgan toksinlarni zararsizlantirish-detoksikatsiya bilan;
2) maxsuslashgan patotoksinlarga o‘simlikni o‘ta darajadagi sezgirligini
yo‘qotish bilan;
3) kasallanishga moyil bo‘lgan o‘simliklarda patogen ajratgan toksinni
xo‘jayin plazmolemmasidagi retseptor bilan bog‘lash, buni natijasida hujayrani
halokati ro‘y beradi (kassallanishga chidamli o‘simlikda toksinni bog‘laydigan
retseptorlar yo‘qligi uchun zararlanish ro‘ybermaydi).
4) Patogen ajratadigan ekzofermentlarni maxsus bo‘lmagan fenollar tipidagi
ingibitorlar bilan faolligini yo‘qotish;
5) tekinxo‘r hosil qiladigan ekzofermentlarni ularning substarti (joyini)
yo‘qotish bilan to‘xtatish;
6) tekinxo‘rning hujayra devorinio‘simlik-ho‘jayinning xitinaza, glyukanaza
va shu kabi fermentlari bilan zararlash tufayli;

7) tekinxo‘rning gidrolitik fermentlariga javob sifatida o‘simlik oqsil-
antifermentlarni hosil qilishi bilan.
O‘simlikni mexanik tarzda himoyalanishi
O‘simlik-xo‘jayin va tekinxo‘rning o‘zaro munosabatlari o‘simlikning
yuzasida ro‘y beradi. Shu boisdan uning birinchi himoyalanadigan joyi hisoblanadi.
Patogen yoki uning sporalari u zararlaydigan o‘simlikning yuzasida avvalo
turaolishi lozim. Bunga qarshi vosita sifatida ko‘pchilik o‘simliklarda epiderma
hujayralarining kutikulasi mum bilan qoplanadi. Mum uning yuzasini silliqlashtiradi,
suv bilan namlanishini yomonlashtiradi, natijada patogen sporasining unishiga
sharoit yetarli hosil bo‘lmaydi. Patogenlar (zamburug‘lar, bakteriyalar, viruslar) bu
to‘siqni barg va novdadagi ustitsalar, yoriqlar, jarohatlar orqali o‘tadi. O‘simlikning
qoplovchi to‘qimasi patogenlar uchun faqat mexanik tarzdagi to‘siq bo‘libgina
qolmay toksik to‘siq hamdir, chunki u turli tuman antibiotik moddalarga ega.
Bunday himoyaviy xossalar o‘simlik yuzasini infeksiyasiga xos. Infeksiya
hujayraning faol reaksiyasini hosil qilib bunday to‘siqlarning o‘zgarishini hosil
qiladi.
1. Zararlanishga himoyalanishning keng tarqalgan javoblari sifatida hujayra
devorida ligninlanishi kuchayadi. Ligninlanish tekinxo‘rning hujayraga kirishini juda
qiyinlash tiradi, chunki ko‘plab zamburug‘lar ligninni parchalay olmaydi.
Zararlangan ilgari lignin bo‘lmagan joylar ham ligninlanadi. Bu jarayon hujayra
po‘stining (devori) mexanik jihatidan mustahkamligini oshiradi, tekinxo‘r
toksinlarning tarqalishini hamda o‘simlikdan tekinxo‘rga oziq moddalar oqimini
cheklaydi, patogen fermentlarini hujayra po‘stining tarkibiga xujumidan asraydi.
O‘simlik-ho‘jayindagi ligin zamburug‘ gifasining hujayralarini devorida ham
to‘planib uning o‘sishini s e kinlashtiradi.
2. Infeksiya nekroz hosil qilgan hujayralar va tirik to‘qima orasi mexanik
to‘siq bo‘lib periderma hisoblanadi. Periderma tekinxo‘rning tarqalishiga to‘sqinlik
qiladi. Nekrozga tirik hujayralardan moddalarning kelishini qiyinlashtiradi. O‘simlik-
ho‘jayinning sog‘lom hujayralarini nekrozlashgan hujayralarning toksik
mahsulotlaridan himoyalaydi.

3. Agar kasallikni qo‘zg‘otuvchi (masalan, tokda un-shudring kasalligini)
bargni yuzasida apressoriy (oziq so‘radigan hosila) hosil bo‘lsa, uni ostidagi hujayra
devori qalinlashadi. Lignin va kremniy tutgan bo‘rtik hosil bo‘ladi. Uni o‘z vaqtida
hosil bo‘lishi tekinxo‘rni hujayraga kirishiga yo‘l qo‘ymaydi.
4. Tekinxo‘rni o‘simlikning o‘tkazuvchi sistemaga kirish uchun mexanik
to‘siqlardan biri tila bo‘lib xizmat qiladi u masalan g‘o‘zani Verticillum va
Fusarium turkumlariga mansub zamburug‘lari bilan zararlanishida hosil bo‘ladi.
Kasallanishga chidamli g‘o‘zaning navlarida patogen (zamburug‘) ildiz orqali
o‘tkazuvchi to‘qimaga o‘tganida undagi parenxima hujayralaridan tashkil topgan
bo‘rtmalarga (tila) to‘g‘rikeladi, ular pektinliyopqichbilano‘ralgan. To‘xtatilgan
zamburug‘ antibiotik modda bilan zararlantiriladi.
Fitonsidlar va fenollar, o‘tasezgirlik, fitoaleksinlar
O‘simliklardagi infeksiyaga qarshi maxsus bo‘lmagan chidamlilikda XX
asrning 20-yillarida rus olimi B. P. Tokin tomonidan kashf etilgan antibiotik modda
fitonsidlar muhim ahamiyatga ega. Ularga molekulyar og‘irligi uncha katta
bo‘lmagan xilma xil tuzilishli (alifatik birikmalar, xinonlar, fenolli, spirtli,
glikozidlar va shu kabilar) birikmalar mikroorganizmlarning faoliyatini to‘xtatadi
yoki o‘ldiradi.
Jarohatlanganda (masalan, piyoz, sarimsoq to‘g‘ralganda) uchuvchan
fitonsidlar o‘simliklarni patogan xali ichkariga kirmasidano q zararlab himoyalaydi.
Uchmaydigan fitonsidlar qoplovchi to‘qimalarda to‘planadib u bilan o‘simlik
yuzasini patogen ta’sirida zararlanishdan saqlaydigan himoya xususiyatida ishtirok
etadi. Hujayraning ichida ular vakuolada to‘planadi. O‘simlik jarohatlanganda
fitonsidlarning miqdori keskin ortadi, bu esa jarohat olgan to‘qimaga patogen
kirishning oldi olinadi.
O‘simliklardagi antibiotik moddalarga fenollar ham mansub. Zararlanish sodir
bo‘lganida hujayradagi polifenol oksidaza fermenti faollashib fenollarni toksikligi
kuchli xinonlargacha oksidlaydi.
Nekroz hosil bo‘lgan joyda oksidlangan fenollar va xinonlar melanin hosil
bo‘lishida ishtirok etadi, u esa halok bo‘lgan hujayralarni qora rangda bo‘lishiga

sabab bo‘ladi. Fenolli birikmalar patogenning ekzofermentlarini faolsizlantiradi va
lignin hosil qilinishi uchun zarur. Tekinxo‘rlik qiladigan mikroorganizmlar
o‘zining o‘simlik-xo‘jayiniga oson moslashadi.
O‘ta sezuvchanlik. Biotrof tekinxo‘rlarni chidamli nav hujayrasiga
kirganida patogen bilan tegishgan joyda hujayralar tezda nobud bo‘ladi.
O‘simlikning bunday javob reaksiyasiga o‘ta sezuvchanlik deyiladi. Kasallikka
chidamsiz navlarda to‘qimaning hujayralari tirik qoladi va tekinxo‘r to‘qima bo‘ylab
tarqaladi.
O‘simliklarda o‘ta sezuvchanlik tekinxo‘r bilan o‘zaro tegishgandayoq
yuzaga keladi. Bunday reaksiyaga (xususiyat) aynan chidamli o‘simliklar ega.
Aynan manashu chidamlilik infeksiyaga ortiqcha chidamlilikka asoslangan. Bir
necha hujayralarning o‘limi nekroz hosil bo‘lishiga olib keladi, bu bilan tekinxo‘rni
harakati to‘xtaydi. Keyin nekrotlashgan to‘qima peridema bilan to‘silib o‘raladi.
Bunday javob reaksiyaning tezligi juda katta: kartoshkada fitoftoroz qo‘zg‘atuvchini
barg bilan tegishganidan 30 daqiqa o‘tganidan keyinoq hujayralar nobud bo‘ladi.
O‘tasezuvchanlik reaksiyasining asosiy vazifasi tekinxo‘rda sporalar hosil
bo‘lishini to‘xtatish, u tirik hujayralar bilan tegishganidagina ro‘y beradi.
Fitoaleksinlar. Yuksak o‘simliklar fitopatogen bilan ta’sirlanganda javob
reaksiyasi sifatida hosil bo‘ladigan molekulyar og‘irligi kichik antibiotik moddalar
bo‘lib ularni 1940 yili K. Myuller va G. Byorger kashf etishgan. Ular o‘simlikda
immunitetni himoyalanishni bajaradi.
Sog‘lom to‘qimalarda ular bo‘lmaydi. Fitoaleksinlar antibakterial,
fungitoksik, antinematod ta’sir xususiyatiga ega. Fitoaleksinlar zararlanish ta’sirida
o‘simlikdagi o‘zgargan metabolizmning provard natijadagi mahsuloti. O‘simliklar va
patogenlarning xilma-xilligi tufayli ularning o‘zaro ta’sirlari ham,
fitoaleksinlarning kimyoviy turlichaligi ham anchagina. Dukkakli o‘simliklarda ular
izoflavonoidlar, tamatdoshlarda- seskviterpenoid moddalar, murakkabguldoshlarda-
poliatsetilenlar va shu kabilar. Bundan tashqari bitta o‘simlikda infeksiyaga javob
sifatida bir necha fitoaleksinlar hosil bo‘ladi. Fitoaleksinlar nobud bo‘layotganlar
bilan chegaradosh tirik hujayralarda hosil bo‘ladi, shu boisdan ularda

o‘tasezuvchanlik kuchli. Bu hujayralardan fitoaleksinlar sintezlanishi haqida signal
boradi. Keyin ular tekinxo‘r bo‘lgan nekrotlashgan hujayraga o‘tadi. Fitoaleksinlar
fitopatogenlarning o‘sishini to‘xtatadi, ularning ekzofermentlari faolligini
pasaytiradi. Ular apoplast bo‘ylab tashiladi. Ularning hujayrada hosil bo‘lishini
kimyoviy moddalarning ta’sirida amalga oshirish mumkin. Kartoshkaning
fitoaleksinlari-rishitin va lyubimin tuganakda hosil bo‘lib natriy ftorid yoki mis
sulfat ta’sirida kuchayadi.
Fitoaleksinlar o‘simlikda hosil qilinmasa unda kasallanishga moyillik ortadi.
Agar o‘simlikda fitoaleksinlarning hosil bo‘lishi biror ta’sir bilan to‘xtatilsa, u doimo
kasallanib yurgan, kasallikka va boshqa kasalliklarga ham chalinadi. Bundan kelib
chiqadiki, fitoaleksinlar o‘simlik turining va navi immunitetini saqlashda
ahamiyatga ega.
Maxsuslashgan ko‘plab patogenlar fitoaleksin to‘sig‘ini ham parchalab yoki
hosil bo‘lishini to‘xtatib o‘simlikka kiraoladi.
O‘simlikdagi chidamlilikni saqlashning yana bir imkoniyati-o‘simlik
xo‘jayinda tekinxo‘r uchun hayotiy muhim bo‘lgan birikmalarni hosil qilish.
Masalan, fitoftora spora hosil qilish uchun zamburug‘ β-sitosterin moddasini
ajrataolmaydi. Zamburug‘ uchun uning manbai o‘simlik-kartoshka hisoblanadi.
Fitoftoraga chidamli navlarda kasallik yuqadigan joylarda zamburug‘
rivojlanmasligi uchun β-sitosterin hosil qilinishini to‘xtatiladi. Sitosteringa o‘xshash
moddalar seskvi terpenoid tabiatli moddalarning sintezi uchun foydalaniladi. Va
nihoyat β- sitosterinni kamchiligi membranani zararlab patogen hujayralarini
fitoaleksinlarning ta’siriga sezgir bo‘ladi.
Bundan tashqari chidamliligini o‘zgarishi va o‘simlik-xo‘jayinni kasallikni
qo‘zg‘atuvchilarga moyilligi tashqi muhitning biotik omillari (yil fasllari, ob-havo
sharoiti, o‘g‘itlar, o‘simlikni va uning a’zolarini yoshi) ta’sir qiladi. Bitta kasallik
bilan (ko‘p hollarda virusli kasalliklarda) kasallangan o‘simlik ikkinchi infeksiyaga
chidamli yoki kasallangan holda boshqasiga chidamsiz bo‘lishi mumkin.
Tanish va chidamlilik muammosi . O‘simlik-xo‘jayin va patogen-kasallik
qo‘zg‘otuvchi orasidagi birinchi va eng muhim bosqich o‘zaro “tanishish”

hisoblanadi. Kasallikka chidamli o‘simliklarda u-patogen harakati-kirib kelishini
to‘xtatish. Bu holat lektinlar deb ataladigan glikoproteidlar ishtirokida amalga
oshiriladi. Ular muayyan uglevodlarni (glikolipidlar va polisaxaridlarning qoldiqlari
mono-, oligosaxaridlar) bog‘laydi. Lektin molekulasida ikkitadan kam bo‘lmagan
uglevodlarni bog‘laydigan joyi bor. Bu joylar ung a molekula yoki xatto hujayralarni
(sutemizuvchilarning eritrotsitlar) yopishtirib oladi. Lektinlar hujayrada ko‘plab
vazifalarni bajaradi ulardan bittasi hujayrani tanish va o‘zaro munosabatlar
reaksiyalarida ishtirok etadi.
Lektinlar tekinxo‘rlarning hujayra va sporalarini o‘ziga yopishtirib, ularning
unish hamda harakatdan maxrum qiladi. Mohiyat shundan iboratki, lektinlar
patogenlarning o‘simlik chidamli bo‘lgan spora va hujayralarini bog‘laydi.
Zamburug‘ gifasining o‘sishini to‘xtashi o‘simlik-xo‘jayindagi ligninni
o‘sayotgan gifa uchidagi xitin N-atsetilglyukozamin bilan ta’sirlanishi tufayli ro‘y
beradi. Bunday vazifani masalan, o‘sayotgan bug‘doy urug‘idagi lektin bajaradi.
Urug‘dagi lektinlarning katta konsentratsiyasi shubhasiz oziq moddalarga boy
urug‘ni himoyalaydi va murtakni halokatdan saqlaydi. O‘simlik-xo‘jayin va
tekinxo‘rning o‘zaro munosabatlaridagi tanishishda boshqalar ham ishtirok etadi.
O‘simlikka kirgan tekinxo‘rning yuzasida o‘simlik-xo‘jayin taniydigan elister
moddalari bo‘ladi. Elisterlar tekinxo‘r devoridagi molekulyar og‘irligi katta
glyukanlar hisoblanadi. O‘simlik ularni membranasidagi retseptorlari yordamida
taniydi. Elister-retseptor majmuini hosil bo‘lishi o‘simlikni himoyalanish tizimini
ishga tushiradi, avvalo o‘ta sezuvchanlik reaksiyasini. Biroq elisterlarni retseptorlar
bilan o‘zaro munosabatiga antielisterlar-molekulyar og‘irligi kichik glyukanlar
(supressorlar) halaqit qiladi. Antielisterlar o‘sayotgan gifalarning uchida hosil bo‘ladi
va o‘simlikning himoyalanish xususiyatlarini pasaytiradi. Agar tekinxo‘rning
supressori bog‘lanish joyi uchun elister bilan raqobatda retseptorga nisbatan yaqinligi
katta bo‘lsa o‘simlik himoyalanish reaksiyalarini ishga sola olmaydi va patogen shu
asnoda o‘simlikning immun tiziga qaramay zararlayolmaydi.
L.V.Metlitskiy, O.L.Ozeretskovskaya (1985) ma’lumotlariga ko‘ra
o‘simlikdagi himoyalanish mexanizmi quyidagi tartibda ishga tushadi:

1. Tekinxo‘r o‘simlik-xo‘jayin hujayralari bilan elisterlar yordamida muloqatda
bo‘ladi: Tekinxo‘r zlister o‘simlik.
2. O‘simlik membranasidagi retseptorlar (tanishni amalga oshiradigan tarkibiy
qismlarining tizimi) tekinxo‘rning elisterlari bilan muloqatlashadi: O‘simlik
elister-retseptor majmui.
3. Elister-retseptor majmuini hosil bo‘lishi o‘simlikda o‘ta sezuvchanlik
reaksiyasini yuzaga keltiradi, natijada hujayralarning bir qismini halokati va
nekrozni hosil qiladi.
4. O‘simlik-xo‘jayin hujayralarining o‘limi ularda boshqaruvchi molekulalar-
hujayra devori matriksining hosilalarini yuzaga kelishiga olib keladi. Soya o‘simligida
masalan, induktor vazifasini devorning pektinli polimerlarini 12 monomer-
molekulali qismlari bajaradi. Bunday boshqaruvchi molekularni P. Albersxeym
oligosaxarinlar deb atagan.
5. Halok bo‘layotgan hujayralarning oligosaxarinlari nekroz bilan qo‘shni
sog‘lom hujayralarga tarqaladi va ularda fitoaleksinlarning hosil bo‘lishiga
sababchi bo‘ladi. Bu bilan o‘simlikning tur va navga oid chidamligi ta’minlanadi:
O‘simlik elister-retseptor o‘tasezuvchanlik oligosaxarinlar.
6. Va nihoyat to‘qimaning nekrotlashgan joylari sog‘lomlaridan periderma
orqali ajraladi. Xulosa o‘rnida shuni qayd qilamizki, o‘simlik muhitning noqulay
omillariga qarshi tura oladi. Ularda himoyalanish hujayra va alohida a’zo (organ)
darajasida: a) anatomiya jihatidan (kutikula, mexanik to‘qima va boshqalar orqali);
b) himoyalovchi hosilalar (tikan, tuklar) hosil qilib; v) fiziologik reaksiyalar (suvni
yo‘qotmaslik uchun ustitsalarni bekitib va h.k.) bilan; g) himoyalovchi moddalarni
(himoyalovchi oqsillar, uglevodlar, prolin, fitonsidlar, fitoaleksinlar va sh.k.) yaratib
amalga oshiradi. Organizm-alohida o‘simlik darajasida: a) noqulay sharoitda ham
ye tarli miqdordagi meva elementlarini hosil qilib, b) yo‘qotilgan a’zolarni qaytadan
tiklab, v) gormonal tuzilmada o‘sayotganni tinim holatga keltiradigan o‘zgarishni
yuzaga keltiradi. Populyatsiya darajasida yanada yaxshiroq moslashadiganlarni
saqlab qolish bilan amalga oshadi.

Zo‘riqtiruvchilarni qisqa muddat davomidagi kuchli ta’sirida chidamlilikni
maxsuslashmagan mexanizmi, uzoq muddat ta’sirida maxsus mexanizmlar
namoyon bo‘ladi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarni patogen mikroorganizmlarning ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish