O‘simliklarning adaptiv himoya-moslashuv reaksiyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning adaptiv himoya-moslashuv reaksiyalari

Купить

O‘SIMLIKLARNING ADAPTIV H IMOYA-MOSLASHUV
REAKSIYALARI
Reja :
1. O‘simliklarning adaptiv h imoya – moslashish reaksiyalari.
2. Reparativ q obiliyatlar va o‘simliklarni chidamli li gi.
3. H ujayraga shikastlanuvchi omillar ta’sirini umumiy q onuniyatlari
4. Antioksidantli sistema va membranalar i ni a h amiyati
5. O‘simlik h ujayralarining biokim yo viy adaptatsiyasi.

O‘simliklarning adaptiv h imoya – moslashish reaksiyalari. Adaptatsiya
gomeostaz bilan bir q atorda - biologik ob’ektlarni muhim xususiyati h isoblanadi.
Bu jarayonda tirik ob’ektlarni xususiyatlari yashash sharoitiga ya q inrok bo‘ladi.
Adaptatsiya va gomeostaz – o‘zaro q o‘shimcha q iladigan h odisa. Ko‘pgina
adaptiv strategiyalarni natijalari – gomeostazni k o‘ llash, lekin ko‘pgina va q tda
strukturalar holati emas, balki vazifalari ko‘llanadi. Harorat ta’sirida
biomembranalarni q ovush q o q ligi o‘zgaradi va buning natijasida ular bilan
bog‘langan fermentlar, harakat sistemalari va retseptor molekulalari m o‘ ’tadil
vazifalarini bajaradi.
Adaptatsiyaning va q tinchalik parametrlari keng chegaralarda o‘zgaradi –
ular uzo q davr davom etishi mumkin, chunki evolyutsion o‘zgarishlar uchun
k e rakli bo‘lgan aminokislotalarning tartibli joylashishi uchun va q t k e rakli bo‘ladi
va bir necha sekundda h am o‘tishi mumkin, bunda hujayrada bo‘lgan fermentlarni
faolligi o‘zgaradi.
Evolyutsion (genetik) adaptatsiya genomning q ayta tuzilishi bilan
bog‘langan. Bu jarayon uzo q davom etadi, ko‘pgina avlodlarga cho‘ziladi, yangi
genetik axborotni kelishi bilan bog‘l iq . Bu h odisalar mutatsiyalar t o‘ planishi bilan
bog‘l iq : xromosomalar sonini o‘zgarilishi (genom mutatsiyalari ), xromosoma
strukturalarini (xromosom mutatsiyalar) va alo h ida genlarni (gen mutatsiyalari),
yadrodan tashqari genetik mat e rialda bo‘lgan mutatsiyalar (plastida va
mitoxondriyalar). Bundan tashqari, harakatchan genetik elementlar mavjud, ular
genomda va ularning orasida harakatlanadi, o‘simliklar bilan birikgan virus va
bakteriyalar ularning irsiy xususiyatlarini o‘zgartiradi. Masalan, o‘simliklarni
agrobakteriyalar zararlanishi, gallarni xosil q iladi, bakt e rial DNK o‘simliklar
genomiga o‘tadi.
Mu h it ta’sirida javob bo‘lib bir irsiy o‘zgarishlar emas, balki juda tez
o‘tadigan belgilarning noirsiy modifikatsii mavjud, ular ta’sirida tur turli sharoitga
o‘sishiga imkoniyat yaratadi. Bunday adaptatsiya tiplariga q uyidagi
modifikatsiyalar kiradi: javobi o‘ rta tezlikda (oy va yil davomida) bo‘lgan aloxida

organlar va to‘kimalar darajasida va javobi tez bo‘lgan (kun, soat, minut) hujayra
darajasida (molekulalar, organoidlar).
Misol bo‘lib, reaksiyalarga o‘rtacha va q t mobaynida javob berish bu
akklimatizatsiya deyiladi– o‘ rganmagan iqlim sharoitida o‘zgargan tashqi mu h it
omillari ta’sirida o‘simliklar o‘ stirilganda, ularning o‘sish, rivojlanish va h ayotiy
jarayonlarini moslashishi. Bu adaptatsiya tipi bir necha soatdan to bir necha
oygacha o‘tishi mumkin va organizm h ayoti davomida tugaydi. Moslashishni
genomda bo‘lgan axboro ta’minlaydi. Introduksiyada o‘simliklarning
rivojlanishida fasliy o‘zgarishlar ro‘y beradi.
Tez o‘tadigan adaptatsiya genlarni ishi yoki hujayra strukturalarni q ayta
tuzilishi bilan bo g‘ lanmagan. U bo‘lgan fermentlar faolligini o‘zgarilishida o‘tadi
va organizmning no q ulay omillarlardan saqlashda «birinchi h imoya chizi g‘ i»
bo‘ladi. Masalanr, taksislar - ta’sir manbaiga q arab harakat q ilish.
Xloroplastlarda kuchli yoru g‘ likga salbiy fototaksis bo‘ladi, past
yoru g‘ likda – ijobiy.
Adaptiv jarayonlarda barcha tirikchilikni darajalari ishtirok etadi. Ko‘p
o‘simliklar boshqa turlarning ostida (adaptatsiyaning biotsenotik darajasi)
issiqlikdan q ochadi. Transpiratsiya yo‘li sovush – organizm darajasidagi
adaptatsiya; kuchli yorug‘lik ta’sirida xloroplastlarning hujayra q obi g‘ i oldida
joylashishi – hujayraviy adaptatsiya; t e rmofil organizmlarni o q sillarini yu q ori
issiqga chidamli li gi - molekulyar darajada adaptatsiyaning ko‘rinishi.
Umuman, maxsus adaptatsiya nokulay sharoitda o‘simliklarni h ayotiy
faoliyatini ko‘pgina jarayonlar h isobidan ta’min etadi:
– genlar ekspressiyasini o‘zgarilishi va makromolekulalarda yangi
moddalarni h osil bo‘lishi ( stress o q sillar va boshqalar);
– protektor birikmalarning (prolin, poliamin, betain va boshqalar) darajasini
k o‘ tarilishi;
– gormonal balansini va o‘sish jarayonlarini (o‘sishning susayishi,
shikastlangan organlarni reg e ratsion almashishi, kurtaklar va yangi ildizlarning
o‘sishi, aerenximani h osil bo‘lishi va boshqalar) o‘zgarilishi;

– fiziologik jarayonlarni darajasi va y o‘ nalishini o‘zgarishida organizmning
zaxira imkoniyatlarini stabilizatsiyasi;
– shikastlanishga yo‘l qo‘ ymaslik yoki y o‘q otish q obiliyatini k o‘ tarilishi;
– butun organizmda hujayralararo, to‘ q ima va organlarni turli bog‘lanishini
ta’minlash.
Reparativ q obiliyatlar va o‘simliklarni chidamli li gi . Reparatsiya – tiklanish,
shikastlanishni y o‘q otish. Bu tirik hujayrada o‘tadigan jarayon bo‘lib ,
parchalangan molekulalarni doimiy resintezi bilan bog‘langan, buzilgan
strukturalarni tiklaydi.
Tiklash sistemasi turli darajada ishlaydi - molekulyar, hujayraviy, organizm,
populyatsiya va biotsenozli. Reparativ jarayonlar shikastlantiradigan omilni
ta’sirida yoki uning oxirida ro‘y beradi.
Reparativ jara yo nlarga energiya va mat e riallar sarf etiladi, moddalar
almashinuvi to‘xtagandan so‘ng reparatsiya h am to‘xtaydi. Ekstremal sharoitda,
nafas olishni saqlash juda muhim bo‘ladi, chunki u buzilishlarni t o‘g‘ irlash uchun
energiya bilan ta’min q iladi.
Reparativ q obiliyatlar mi q doriy ji h atdan shikastlangan funksiyaning
reparatsiya tezligini k o‘ rsatadi va reparatsion zonaning h ajmini ( q aytarish
o‘zgarishning keltiradigan omilning ta’sir etadigan diapazoni). Q anchalik
shikastlanish kuchli bo‘lsa shunchalik reparatsiya sust boradi. Masalan, besh
minutlik issiqlik ta’sirida harorat +45 0
bo‘lganda kolokolchik bargining epid e rma
hujayralarida o‘tadigan sitoplazma harakati ikkinchi kunda tiklanadi, harorat +50 0
ta’sir etilganda – beshinchi kunda. Reparatsiya tezligi h ar xil ob’ektlarda h ar xil
bo‘ladi. Reparator zonaning h ajmi ob’ekt va omil ta’sirining davomiyligiga q arab
o‘zgaradi. Ko‘pgina shikastlanadigan ob’ektlarga organizmning chidamligini
ani q laydigan muhim reparativ q obiliyat mavjud bo‘ladi, genetik sistemasining
tiklash q obiliyatiga kiradi. Bir DNK issiqlik buzilishi xisobidan bir sutkada
eukariot hujayraning bitta genomida 3 to 8 shikastlanish kuzatilishi mumkin.
Ko‘shimcha shikastlanishlar transkripsiyada o‘tadi. Ayrim mutagenlarni ta’siri
(masalan, ionizatsiyalangan radiatsiya) DNK shikastlanishning mikdorini keskin

ko‘tarilishiga olib keladi. DNK buzilishi fotoreaktivatsiya yordamida y o‘q q ilinadi
va korongilik reparatsiyaning h ar xi l yo‘llari bilan.
Fotoreaktivatsiya – ko‘rinadigan yorug‘lik yordamida inaktiv
hujayralarining xayotiy q obiliyatini tiklanishi. U ko‘pgina o‘simliklarni
hujayralarida kam mikdorda bo‘lgan DNK- fotoliaza f e rmenti ishtirokida o‘tadi.
Fotoreaktivatsiya q obiliyati sianobakt e riya va yopiq uru g‘ lilarda uchraydi.
Q oron g‘ i reparatsiya jarayoni fermentlar yordamida o‘tadi: endonukleazalar
(shikastlangan joyla DNK ipini kesadi), DNK-polim e razalar (ochi q joyda
sa q langan komplementar ipi b o‘ yicha DNK uchastkasini sintez q iladi). Shunga
o‘xshash RNK reparatsiyasi h am o‘tadi. DNK va RNK reparatsiyasi
rekombinatsion tipda o‘tadi, bunda molekula uchastkalari almashadi.
Hujayraning reparatsion q obiliyati va no q ulay ta’sirga chidamli li gi o q sillar
holati bilan bog‘langan. Denaturatsiya buzilganda h osil bo‘lgan kuchsiz
bog‘lamlar katta a h amiyatga ega bo‘ladi. Ekstremal haroratlarga chidamli
sporalarni va uru g‘ larni yu q ori chidam li ligi suvsizlikdan so‘ng o q sil
denaturatsiyasi pasayishi bilan tushuntiriladi.
Hujayrani energiya bilan ta’minlanishi va u bilan bog‘langan jarayonlar
shikastlangandan so‘ng fotosintez apparati tiklanish q obiliyatga ega bo‘lganligi
bilan bog‘langan. Ma’lumki, ajratilgan xloroplastlar mu h it omillariga yu q ori
sezuvchanlik bilan ajralib turadi, l e kin hujayrada ular yu q ori chidamli li kga ega.
Ko‘pgina paytlarda bironta no q ulay omilga nisbatan o‘ tkazilgan chini q tirish
organizmning boshqalariga h am chidamli li gini k o‘ tarilishiga yordam b e radi.
P.A. Genkel (1982) chidam li lik h a q ida uz munosabatini bildirib, uni ijobiy
va salbiyga ajratdi. Masalan, proso uru g‘ larini ekishdan oldin xlorid kalsiy bilan
ishlov b e rilsa, uning issiqga chidamli li gi oshadi va birdaniga sho‘rlikga
chidamli li gi ni h am oshishi kuzatiladi (ijobiy chidam li lik). Tam a ki uru g‘ lari ga
ishlov b e rish, q ur g‘ o q chilikga chidamli li gini o щ iradi, xloridlarga chidamli li gini
pasaytiradi (salbiy chidamli li k), lekin sulfatlarga chidamli li gini k o‘ taradi (ijobiy
sopryajen chidamli li k).

Hujayraga shikastlanuvchi omillar ta’sirini umumiy q onuniyatlari.
Hujayraga shikastlanuvchi omillar turli yo‘llar or q ali ta’sir etishi mumkin. Bu
genetik apparatga ta’sir, ko‘pgina vaqtlarda DNK shikastlanishi bilan bog‘langan,
yoki hujayraning muhim nogenetik komponentlariga ta’siri.
Bir q ator paytda bitta shikastlanuvchi omil birdaniga ikkita yo‘l or q ali ta’sir
etadi. Ayri m lari ko‘pgina DNK ta’sir etishi mumkin (kimyoviy mutagenlar,
ultrabinafsha nurlar).
Hujayra shikastlanganida yoki tuzilishini yoki vazifasini qaytatdan
o‘zgar tiran da, qaytadigan denaturatsiya ro‘y beradi, bunda o q sillarni uchlamchi
strukturasi buziladi. Bunda molekulalar shakli o‘zgaradi, o q sil ichida joylashgan
kimyoviy faol guruhlar ochilishi mumkin (masalan, karboksillar, aminoguruhlar).
Bu guruhlar o q silni ichida va bosh q a molekulalar bilan birgalikda yangi o‘zaro
ta’sir imkoniyatlarini k o‘ taradi. Bundan tashqari, o‘zgargan strukturali (uchlamchi,
t o‘ rtlamchi) o q sillar parchalaydigan f e rmentlarni ta’siri uchun juda q ulay bo‘ladi.
Bunda ichki mu h it reaksiyasi nordon tomonga siljishi yordam beradi, chunki
ko‘pgina proteinazalar uchun nordon reaksiya optimal h isoblanadi.
Fosfolipidlarni gidrolizi o‘tadi, bunda o q sillarni holati o‘zgaradi natijada
membrana o‘ tkazuvchanligiga no q ulay ta’sir etadi: u k o‘ tariladi, past molekulali
moddalar va bir qator o q sillar hujayraaro b o‘ shli qq a o‘tadi.
Shikastlangan omillarning ta’siri murakkab birikmalarni parchalanishini
kuchaytiradi, bu sintez reaksiyasini keltiradi yoki tezlashtiradi. Agar shikastlovchi
omil hujayra strukturalarida qaytarilmagan o‘zgarishlarni olib kelmasa, uning
sistematik ta’sirida chidamliligi asta-sekin ko‘tariladi.
Oksidlanish-qaytarilish o‘zgarishlarni natijasida yoki kislorodni elektron
qo‘zg‘alishida qisqa yashovchi faol shakllar paydo bo‘ladi. Erkin radikal
oksidlovchi jarayonlarni faollashishi mitoxondriyalarda qator substratlar
oksidlanganda o‘tadi, xloroplastlarda fotosintetik elektron-harakat zanjiri
buzilganda, hujayraning immun javobida plazmatik membranada va hujayra
qobig‘ida. Bu reaksiyalarning mahsulotlari o‘simliklar hujayralari uchun zaharli
hisoblanadi. Juda xavfli bo‘lib, kislorod tiklanishida to‘liq bo‘lmagan kimyoviy

faol mahsulotlari hisoblanadi: superoksid, gidroksil radikallar, vodorod peroksidi,
singlet kislorodi va boshqalar.
Faol kislorodni lipid va pigmentlar bilan o‘zaro bog‘lanishi o‘simliklar
hujayralarida membranalarning shikastlanish darajasini ani q laydi. Lipidlarni
p e roksid oksidlanishi t o‘ li q t o‘ yinmagan yo g‘ li kislotalarning parchalanishiga olib
keladi, natijada membranalarning ko‘pgina vazifalari ( o‘ tkazuvchanlik,
o q uvchanlik) va ular bilan bog‘langan fermentlarni xususiyatlari buziladi.
Lipidlarning p e roksid oksidlanishi natijasida stressga sezuvchan
o‘simliklarda xloroplatlar strukturasi buziladi, fotosintez susayib, hujayralar nobud
bo‘ladi.
Antioksidantli sistema. O‘simliklarning turli mu h it omillariga chidamli li gi
ko‘p mi q dorda kislorodning faol shakllarining detoksikatsiyasi bilan bog‘langan
bo‘ladi. Erkin radikallarni va singlet kislorodni zararmasligini bir q ator f e rmentlar
bajaradi (sup e roksiddismutaza, katalaza, p e roksidaza). Muhim antioksidantlar
bo‘lib , vitaminlardan Ye (alfatokof e rol) va S (askorbin kislotasi) va karotinodlar
h isoblanadi.
Membranalarni a h amiyati. Organizmlarda mu h it omillariga moslashuvida
hujayralar membranalari katta axamiyatga ega. Ularning muhim tomoni struktur
o‘zgarishlarga q obiliyati mavjudligi, ular hujayrani bir metabolitik holatdan
boshqasiga o‘ tkazishi mumkin.
Membranalar faollik va retseptorlarni sezuvchanligini ani q laydi, o‘ zlarining
struktur qayta tuzilishlari or q ali signal moddaning bog‘lanishiga javoban hujayra
metabolizmining o‘zgarishiga ta’sir etadi. Umuman membranalarning o‘zgarilishi
t o‘ yinmagan yo g‘ kislotalarning tarkibi va mikdori bilan ani q lanadi va birgalikda
yuqori harakatchanlikga ega bo‘lgan o q sillar bilan.
Membranalar o‘ zining elastikligi tufayli omillar ta’sirining keng diapazonida
qaytargan q is q arish va b o‘ rtish qobiliyatini sa q laydi.
O‘simlik hujayralarining biokim yo viy adaptatsiyasi. Hujayrada biokim yo viy
adaptatsiya jarayonlari q uyida g i vazifalarni bajaradi:
1) makromolekulalar struktur butunligini maxsus sharoitda saqlash;

2) hujayrani k e rakli mikdorda «en e rgetik valyuta» (ATF) ta’minlash,
tiklovchi, o q sil va nuklein kislotalarning manbai sifatida
3) organizm talabiga k o‘ ra metabolizmni boshqaradigan sistemalarni
k o‘ llash va mu h it sharoiti o‘zgarganda ularning o‘zgarishi
Makromolekulalar bilan bog‘langan hujayra adaptatsiyasining asosiy
y o‘ nalishlari:
1) hujayrada bo‘lgan molekulalarning mikdori va tiplarini o‘zgarilishi;
2) makromolekulalar funksional faolligini boshqarish;
3) tashqi mu h it omillari ta’siridan h imoya q iladigan makromolekulalarni
mu h itini o‘zgartirish;
Shikastlanuvchi omillar f e rmentlarga turli ta’sir etadi. Ularning faollanishida
en e rgiya manb a ining sarflanishi kuchayadi, hujayra strukturalaridan ajratilgan
o q sillar parchalanadi. F e rmentlar h am parchalanishi mumkin. Bunda metabolitlarni
konsentratsiyasi k o‘ tariladi, ular esa genetik apparatning faollashtiruvchisi bo‘lib
h isoblanadi. Ular genlardan repressorlarni ajratadi, o q sillarning sintezi
chegaralanadi va ularning biosintezi boshlanadi. Natijada struktur va f e rmentli
o q sillarning sintezi kuchayadi, hujayra strukturalari tiklanadi. Bunda funksional
hujayralar strukturalarni (masalan, mitoxondriyalarni) mikdori oshadi, hujayra,
organ va organizmning funksional kuvvati ko‘tariladi, fermentlar ko‘payadi va ular
murakkab vazifalarni yechishga tayyor bo‘ladi.
Faollik boshqarishni o‘zgarilishi bilan birgalida moddalar almashinuvining
turli reaksiyalarida f e rmentlarni katalitik kuvvati oshadi.
Stress o q sillarining sintezining faollashishi muhim bo‘ladi bu bilan
birgalikda normal sharoitda h osil bo‘lgan boshqalarni sintezi susayadi.
Proteinkinaza faolligi katta axamiyatga ega, ular fosfatni biriktirib, struktur ,
transport va regulyator o q sillarni strukturasini va faolligi o‘zgartiradi.
No q ulay sharoitda hujayralarda, h imoya reaksiyalarda ishtirok etadigan,
sitoplazmani stabilizatsiya qiladigan (karbonsuvlar, aminokislotar) protektor
moddalarning mi q dori k o‘ tariladi. Shuning uchun prolin o‘ zining gidrofill
guruhlari tufayli tezda eruvchan bo‘ladi va o q sil gidrofil q oldi q lar bilan bog‘lanish

q obiliyatiga ega bo‘ladi, bu esa ularning eruvchanligi oshirib, denaturatsiyadan
himoya q iladi. Osmotik faol prolinni t o‘ planishi hujayrada moddalarni birikishiga
yordam b e radi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarning adaptiv himoya-moslashuv reaksiyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish