Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 733.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘simliklarning hayot davomida hosil bo‘lgan immuniteti. Kasallik qo‘zg‘atuvchi organizmlarning ixtisoslashuvi va o‘zgaruvchanligi

Купить
O‘simliklarning hayot davomida hosil bo‘lgan immuniteti. Kasallik qo‘zg‘atuvchi organizmlarning ixtisoslashuvi va o‘zgaruvchanligi Reja: 1. O‘simliklarning hayoti davomida hosil bo‘lgan immunitet. 2. O‘simliklarga zardob (vaksina) berish ning axamiyati nimadan iborat . 3. Kasallik qo‘zg‘atuvchilarining o‘zgaruvchanligi va ixtisoslashuvi. 4. Kimyoviy immunntetning o‘simlik uchun ahamiyati 5. Kasallik qo‘zg‘atuvchilarning moslanish xususiyati va uning mohiyati nimadan iborat O‘simliklarda nerv sistemasi va qon aylanish doirasining yo‘qligi tufayli ularda orttirilgan immunitet yo‘qligi to‘g‘risida fikrlar adabiyotlarda mavjud edi. Keyingi yillarda esa o‘simliklarda ro‘y beradigan jarayonlar o‘zaro bog‘liqligini isbotlaydigan fikrlar paydo bo‘lmoqda. Jumladan, o‘simliklar sitoplazmasida modda almashinishi hujayralararo moddalar xarakati natijasida amalga oshishi aniqlandi. O‘simlik sitoplazmasining barcha o‘simlik qismlarida tutashganligini quyidagi misollarda ko‘rish mumkin. Masalan, fitoftora bilan kasallangan kartoshka tuganagida va undan uzoq masofada joylashgan o‘simlik a’zolarida harorat ko‘tarilganligini ko‘rish mumkin. Sitris o‘simligi mevasini Renecilillum italicum zamburug‘i bilan kasallantirilganda uning hujayralarida nafas olish jarayoni kuchaygan. Orttirilgan immunitetlar kelib chiqishiga ko‘ra 2 ga bo‘linadi. 1. Y u qumli kasalliklarga nisbatan immunitet. 2. Y u qumsiz kasalliklarga nisbatan immunitet. Y u qumli kasallikka nisbatan hosil qilingan immunitet o‘simlikning ma’lum bir kasallik bilan kasallanib bo‘lgandan keyin hosil bo‘ladi. Bunda o‘simlikning yashash uchun kurash jarayoni asosiy rol o‘ynaydi. Ya’ni tabiiy tanlash asosiy faktor hisoblanadi. Yuqumsiz kasallikka nisbatan hosil bo‘lgan immunitet o‘simlik ichiga har xil vaksina (zardob) yoki boshqa tashqi muhit sharoitini o‘zgartirish asosida hosil qilinadi O‘simlikga zardob berish ma’lum kasallik qo‘zg‘atuvchisining mahsulotlari bilan o‘simlikga ishlov berish asosida erishiladi. Masalan, loviya o‘simligi urug‘i Votrytis zamburug‘i oziqa muhi ti er it masi bi lan ishl ov beril ganda uni ng shunday kasallikka chidamliligi ortgan. Bunday natijalar zamburug‘larning zaharlarining (toksin) larining kam miqdordagi eritmasi bilan ishlov berilgan urug‘laridan hosil bo‘lgan o‘simliklar kasallikka chidamliligi ortgan. Bunday usuldan pomidor, qovoqdoshlar oilasi vakillarining viruc kasalligiga qarshi kurashda samarali foydalanilmoqda. Masalan, pomidor virus mozaikasiga qarshi kuchatlar pikrovkadan oldin VTM (virusli tomatnoy mozaika) bilan ishlov berilganda hosildorlik 28% ga ortgan. Kasallikga chidamli o‘simlik bargidan ajratilgan oqsil interferonini ajratib olinib o‘simlikka kiritilganda chidamliligi ortganligi aniq bo‘ldi. Interferon ta’sirida o‘simlikdagi fitoaloksinlar miqdori ortadi, fermentlar faoliyati tezlashadi. O‘ s i m l i kl ar ni ng k as al l i kl ar ga ch i d am l i l i g i t ur l i k i m yo vi y moddalar vositasida amalga oshirilishi mumkin. K imyoviy immunitet makro va mikro elementlar, o‘stiruvchi moddalar, antibiotiklar vositasida keltirib chiqariladi. ' Bu moddalarni qo‘llash usullari: urug‘larga ekishdan oldin ularga ishl ov berish, t upr oqni ekishdan ol din o‘ g‘it lash, o‘ si ml ikni ng qismlariga moddalar bilan ishlov berish asosida bo‘lish mumkin. Ma sa l a n, t u pr o qd a az ot m o dd as i n i n g k o‘ p ay i s hi pa t o ge n mikroorganizmlarning ko‘payishiga, tuproqqa kaliy va fosfor moddasining ko‘payishi esa ularning kamayishiga sabab bo‘ladi. Kaliyli o‘g‘itlar ta’sirida o‘simlik hujayrasida nafas olish fermentlari miqdori ortadi, organik moddalar parchalanishi kamayadi va o‘simlik himoya xususiyatini kamayishiga sabab bo‘ladi. Sabzavot o‘simliklari o‘sish davrida kaliyli o‘g‘itlar bilan ko‘p ta’minlangan bo‘lsa, saqlash davrida oq chirish kasalligiga chidamli bo‘ladi. Bug‘doyni kaliyli o‘g‘itlar bilan meyyorida oziqlantirish qo‘ng‘ir zang kasalligiga, kartoshkani fitoftoroz, loviyaning bakterioz, arpani gelmentosporioz kasalliklariga chidamliligini orttiradi. 10-rasm. Kasallikka chidamsiz suli navlarida qora kuya zamburug’ining o‘g’itlar ta’sirida ichki (regressiv) o‘zgarishi. A-o‘ g’ itlanmagan o‘simlikda mitseliyning rivojlanishi; B-NPK+Mn ta’sirida mitseliyning parchalanishi; V- NPK+Cu ta’sirida mitseliyning parchalanishi; Kimiyoviy immunitetning hosil bo‘lishida mikroelementlarning roli muhimdir. Mikro elementlar o‘simlik xujayrasiga kirib, modda almashinish jarayonini tezlashtirishi natijasida ularning kasalliklarga chidamliligini qo‘llanilgan yilda emas kelguvsi yilda ham saqlab qolishi mumkin. Mikroelementlar (mis, temir, sink.) o‘simlik fermentlari tarkibiga kirib, o‘simlikning himoya xususiyatini o rtir adi. O‘sim li kga kir ib, uning patogenl ar kir ib keli shiga to‘sqinlik qiluvchi mexanik to‘sqinligini oshirib, o‘simlikning chidamlilik xususiyatini ortirib patogen mikroorganizmlarning toksin moddasini kamayishiga sabab bo‘ladi. Mikroelementlar ta’siri natijasida hosil bo‘lgan immunitet aktiv va passiv immunitetini xam kamayishiga sabab bo‘ladi. Passiv immunitet natijasida kutikula yoki epidermisni qalinlashishiga, ustitsalar shaklini o‘zgartirib, mexanik chidamlilikni hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. T.D. Straxov fikricha mikroelementlardan bor, marganets, temir ta’sirida o‘simlikning qora kuya, zang va un-shudring zamburug‘iga chidamliligi ortgan. Bunga sabab mikroelementlar ta’sirida zamburug‘ mitseliysi o‘sishi chegaralanadi. Xozirgi vaqtda misdan kartoshka fitoftorioziga qarshi samarali qo‘llanilmoqda. Mikroelementlarni qo‘llashning usullari: urug‘larni ekishdan oldin ular bilan ishlov berish, o‘simlikka ildiz orqali berish, tuproqqa solish, ruxni tuproqqa, solish natajasida kanopning fuzarioz kasalligiga chidamliligi ortgan. U G‘.oxusporum f. vasinfectum zamburug‘ining toksin miqdorini kamaytirgan. Tuproqda bor etishmasa qand lavlagi o‘zagi chirib ketadi, kanopda bakterioz kelib chiqadi. Temir etishmasa mevali o‘simliklarda xloroz kasalligini keltirib chiqaradi. O‘ simliklarda hosil qilinadigan immunitet xususiyatining kelib chiqishida kimyoviy immunizatorlar: raddon, fenol birikmalarini qo‘llash samarali natija beradi. O‘simliklarning kasallanishida uning immunitet xususiyatining namoyon bo‘lishida kasallik qo‘zg‘atuvchisining ixtisoslashuvi moslashishi muhim ahamiyatga ega. Bu zamburug‘larning ma’lum tur yoki navni moslanish xususiyatini tarkib toptiradi. Ixtisoslanish uchun o‘simlikda zarur oziqa moddasining bo‘lishi va zamburug‘ rivojlanishi uchun zararli moddaning yo‘qligi natijasidir. Moslashgan turlar o‘simliklarning ma’lum a’zolarida, ildizlarida, poyasida, bargida parazitlik qilishga harakat qiladi. Moslanish xususiyatiga qarab mikroorganizmlar keng ixtisoslashgan bo‘ladi. Masalan, Verticillium zamburug‘i 400 dan ortiq turdagi o‘simlikni G‘usarium 500 dan ortiq o‘simlikni kasallantiradi. Ma’lum navni kasallantiruvchi zamburug‘lar guruhini fiziologik rassa deyiladi . Verticillium dahliae zamburug‘ining I II rassasi mavjud bo‘lib, ular turli navlarni kasallantirish x ususiyatiga e ga. Rassalarning hosil bo‘lishi zamburug‘lar o‘zgaruvchanligi bilan bog‘liqdir. O‘zgaruvchanlik- mikroorganizmlarning yangi xususiyatiga ega bo‘lishi yoki oldingisini yo‘qotish xususiyatiga aytiladi. O‘ zgar uvchanl i kni ng kel i b chi qi shi da i chki om i l l ar ir si y tuzilishi va tashqi omillar ekologik faktor asosiy rol o‘ynaydi. Kasallik qo‘zg‘atuvchilarining o‘zgaruvchanligi va ixtisoslashuvi. Kasallik qo‘zg‘atuvchilarining ixtisoslashuvi deganda uning ma’lum oziqa manbayiga yoki ma’lum turdagi o‘simlikka moslanishi nazarda tutiladi. Patogenning biror turga moslanishi uchun uning tarkibidagi moddalar ularning o‘sish va rivojlanishi uchun qulay bo‘lishi yoki patogenning rivojlanishi uchun zararli moddalar bo‘lmasligi xarakterlidir. Tabiatdagi o‘simliklar tarkibi har hil bo‘lganligidan ularga moslashgan mikroorganizmlar ularda tarqalishi yoki kasallantirishi mumkin. Patogenlarning ma’lum turga mansub o‘simlikda parazitlik qilish hususiyatlari evolyusion taraqqiyot jarayonida vujudga kelganligidan uni filogenetik ixtisoslashuv deyiladi. O‘simlik tanasi yoki a’zolari o‘ziga hos tuzilishga ega bo‘lganligidan patogenlar ma’lum a’zolarda moslashganligidan ularni ma’lum to‘qima yoki a’zolarga moslashgan ixtisoslashuv deyiladi. Masalan un shudring kasalligi qo‘zg‘atuvchisi epidermis to‘qimalarini, vilt kasalligi qo‘zg‘atuvchilari yog‘ochlik to‘qimalarini kasallantiradi. O‘simliklarning a’zolariga kirib kelayotgan patogen uning rivojlanishining ma’lum bosqichlarida, rivojlanishning boshlanishida amalga oshishi mumkin bo‘lganligidan bunday ixtisoslashuvni ontogenetik yoki fiziologik deb aytiladi. Tabiatda mikroorganizmlar ko‘rsatilgan ixtisoslashuvning bir qismi yoki barchasi bilan qurollangan bo‘lishi mumkin. Mikroorganizmlarning bir yoki bir necha turdagi o‘simliklarni kasallantirish hususiyatlariga qarab qisqa yoki keng ixtisoslashgan patogenlar guruxiga bo‘linadi. Masalan : Fusarium oxysporium, Botrytis cineria, Xanthomonas solanacearum kabilar keng ixtisoslanish hususiyatiga ega bo‘lganligidan ular keng ixtisoslashgan patogenlar qatoriga kiritiladi. Bunday parazitlar polifaglar deb nomlanilib turli ferment hususiyatlariga ega bo‘lganligidan bir turkum, oila va turlar orasidan bir nechtasini kasallantirish imkoniga ega. Qisqa ihtisoslashgan patogenlar ma’lum turdagi o‘simliklar guruhini kasallantiradi. Masalan , bug‘doyning qattiq qorakuya kasalligini keltirib chiqaruvchi Tilletia tritici zamburug‘i faqat Triticum turkumini, Ustilago zeae zamburug‘i faqat makkajo‘xorida pufakli qora kuyani, serkasporioz lavlagini kasallantirish imkoniga ega xolos. Fiziologik rassalar. Mikroorganizmlar orasida fiziologik ixtisoslashuvning morfologik bir hilligi to‘g‘risidagi fikrlar Erikson tomonidan aniqlangan. Boshoqdoshlar oilasi vakillari orasida zang kasalligini qo‘zg‘atuvchi Puccinia graminis turining faqat bug‘doyga moslashgan turi Puccinia graminis f.tritici ,suliga moslashgani Puccinia graminis f. a venae , javdarga moslashgani Puccinia graminis f.secale deb nomlangan. Eriksonning bu kashfiyotlaridan keyin Stekman va Pimayzenlar zang zamburug‘larining fiziologik ihtisoslashuvi to‘g‘risida ma’lumot berganlar. YA’ni Puccinia graminis f.tritici zamburug‘ining fiziologik tofovutlari mavjudligi tufayli ular ayrim navdagi bug‘doyga ihtisoslashuvini aniqlaganlar. SHunday qilib, ma’lum navdagi o‘simliklarni kasallantirish imkoniga ega bo‘lgan patogen turlarini fiziologik rassalar deyiladi. Fiziologik rassalar (irqlar) Puccinia graminis f. tritici va Verticillium zamburug‘larida yorqin ifodalangan. Natijada zang zamburug‘ining 300 ta, Verticillium ning 2 ta rassasi aniqlangan. Evolyusiya jarayonida fiziologik rassalarning virulentlik hususiyatlari ortib borganda yangi rassalar paydo bo‘lishiga olib keladi. S h uning uchun nav bir rassaga chidamli bo‘lsa, boshqa rassaga chidamsiz bo‘lishi mumkin. Tabiatda yangi rassalarning vujudga kelishi mikroorganizmlarning o‘zgaruvchanligi bilan bog‘liq. O‘zgaruvchanlik genetik kategoriyadir. O‘zgaruvchanlik deb organizmning eski xususiyatlarini yo‘qotib yangi hususiyatlarni paydo qilishi tushiniladi. O‘zgaruvchanlikni vujudga keltiruvchi ichki faktorlarga irsiy belgilarning o‘zgarishi, tashqi faktorlarga ekologik omillarning o‘zgarishi, ya’ni oziq moddalar, yashash sharoiti tufayli vujudga keladi. Mikroorganizmlarning genetik o‘zgaruvchanligi yangi virulentlikni vujudga keltiradi. Bunday o‘zgaruvchanliklar jinsiy gibridlash, mutatsiya, geterokarioz paraseksual jarayonda vujudga keladi. 11-rasm. Zang zamburu g’ ining fiziologik rassalarini ajratish sxemasi. Gibridlash yangi fiziologik rassalarning vujudga kelishida eng samarali usul xisoblanadi. Gibridlash yo‘li bilan yangi rassalarning xosil bo‘lishi zang, qora kuya, askomitsetlarda o‘rganilgan. Masalan, Puccinia graminis f. tritici zamburug‘ining zirkdagi 9 rassasini 36 rassasi bilan chatishtirib 17 rassa olingan. SHunday natijalar sulining poya zangi kanop zangi bilan chatishtirilib olingan. Ximyoviy va fizikoviy faktorlar ta’sirida xosil qilingan mutagenlar ularning genetik mexanizmiga ta’sir ettirilganda xosil bo‘ladi. Pomidorning qo‘ng‘ir dog‘lanish kasalligi qo‘zg‘atuvchisi Cladosporium fulvum, karotshkaning fitoftorioz Phytophthora infestans, bug‘doyning poya zangi Puccinia graminis, kanopning poya zanggi Melampsora lini, makkajo‘xorining gelmintosporioz Helminthsporium maydis kasalligi qo‘zg‘atuvchilarining turli mutatsiyalari xosil qilingan. Bu mutatsiyalarni navlar yaratishda infeksion fonlar tashkil qilishda foydalanish yaxshi samara beradi. Ayrim patogen mikroorganizmlar bir nechta yadro hosil qilish imkoniga ega. Ko‘p yadrolilik mitseliy yadrolarining qo‘shilishidan yoki mutagen faktorlar ta’siri natijasida vujudga keladi. 12-rasm. Q o‘shilishning geterokarioz turlari. Geterokarioz Botrytis cinerea, Puccinia graminis f.tritici,Verticillum dahliae zamburug‘larida xosil qilingan. Ular spora hosil qilish tezligiga qarab tez va uzoq vaqtda spora hosil qiluvchi, spora hosil qilmaydigan turlarga ajratiladi. Bu belgilar nasldan naslga o‘tishi patogenning biologik xususiyatiga bog‘liqdir. Asosiy adabiyotlar 1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London . 1968. 25 4 bet 2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet 3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent, 2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet. 4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979. Darslik, 272 bet. 5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv qo‘llanma. 152 bet

O‘simliklarning hayot davomida hosil bo‘lgan immuniteti. Kasallik qo‘zg‘atuvchi organizmlarning ixtisoslashuvi va o‘zgaruvchanligi

Купить