O‘simliklarning issiqga chidamliligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	410.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning issiqga chidamliligi

Купить

O‘SIMLIKLARNING ISSIQ G A CHIDAMLILIGI
Reja:
1. O‘ simliklarga yu q ori harorat ning ta’siri .
2. Yuqori haroratga bardoshlilar.
3. Issiqqa chidamlilar .
4. Issiqqa . chidamsizlar.
5. Yuqori haroratning ta’sirida o‘simliklardagi moddala ralmashinuvi, o‘sishi
va rivojlanishi .
6. O‘simliklarni yuqori haroratga chidamliligini oshirish va qizib ketishdan
saqlash

O‘simlik o‘sayotgan muhit sharoitida havo harorati ko‘tarilib ketsau qizib
ketadi. Bizning sharoitimizda havoning harorati +35 0
S dan ortsa hujayraning
sitoplazmasidagi qovushqoqlikni ko‘p hollarda ortishi, kamdan kam kamayishi ro‘y
beradi. Sitoplazmada qovushqoqlikni ortishi bilan undagi harakat sekinlashadi.
Yuqori harorat hujayrashirasining konsentratsiyasini, hujayra devori orqali
mochevina (siydikchil) glitserin, eozin va boshqa moddalarning kirishini oshiradi.
Natijada osmotik bosim pasayadi. Harorat +35 0
S dan ortishi bilan monosaxaridlarni
ko‘payishi, kraxmal gidrolizi natijasida osmotik bosim ortadi.
O‘simlikda ro‘y beradigan fotosintez haroratning o‘zgarishiga ancha sezgir.
Haroratni ko‘tarilishi bilan o‘simlikda sodir bo‘ladigan zo‘riqish polimer
moddalarning gidrolizi, ayniqsa oqsillarni parchalanishida ko‘proq namoyon
bo‘ladi.
Oqsillarni parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan ammiak qizib ketishga
chidamsiz bo‘lgan o‘simliklarning hujayralariga zaharlovchi sifatida ta’sir qiladi.
Yuqori haroratga chidamli o‘simliklarda hosil bo‘lgan ortiqcha ammiakni
bog‘lovchi organik kislotalarning miqdori ortadi.
O‘simlikni qizib ketishidan saqlovchi asosiy fiziologik jarayoni bu yaproqlar
orqali transpiratsiyani tezlashuvi. Bu jarayon ildizlarda amalga oshadigan quyi
dvigatelning faoliyatini ortishiga olib keladi. Sukkulent o‘simliklarda issiqqa
chidamlilik sitoplazmadagi qovushqoqlikni ortishi va bog‘langan suv miqdorini
ko‘payishi bilan himoyalanishi ro‘y beradi.

Qishloq xo‘jalik amaliyotida amaliyotchilar ekinlarni issiqqa chidamliligini
oshirish maqsadida ekinlarga ruh tuzining 0,05% eritmasi bilan ishlov beradilar.
O‘simliklar fiziologiyasi nuqtai nazaridan issiqqa chidamlilik xususiyati-
o‘simlikn iyuqori harorat, qizib ketishga chidashi hisoblanadi. Bu irsiy tomonidan
belgilangan xususiyat. Qishloq xo‘jaligida ekib hosil olinadigan ekinlar yuqori
haroratga chidamliligi bilan farqlanadi.
O‘simliklarni issiqqa, yuqori haroratga chidashlariga ko‘ra ularni uch
guruhga bo‘linadi:
1. Yuqori haroratga bardoshlilar. Bu guruhga termofil ko‘k yashil
suvo‘tlarularni qaynoq mineral buloqlarning 75-100 0
S gacha haroratda ham
faoliyatda bo‘la oladiganlari mansub.
Termofil mikroorganizmlardagi yuqori haroratga chidamlilik, ularda
metabolizm jarayonlarini yuqori darajada o‘tishi, hujayrasida RNK miqdorining
ko‘pligi, sitoplazmasidagi oqsilni yuqori haroratda ham kaogulyatsiyaga
uchramasligi bilan ifodalanadi.
2. Issiqqa chidamlilar. Bu guruhga sahrolar, yog‘ingarchilik deyarli ro‘y
bermaydigan hududlarda o‘sadigan sukkulent o‘simliklar, kaktuslar, semizo‘tdoshlar,
semizaklar oilalariga mansub o‘simliklari mansub. Issiqqa chidamli sukkulentlar,
kaktuslarning hujayralarida gisitoplazmani qovushqoqlik darajasi yuqoriligi,
bog‘langan holdagi suvning ko‘pligi va moddalar almashinuvi jarayonlarini
pastligi bilan ifodalanadi.
3. Issiqqa chidamsizlar. Ular mezofitlar va suv xavzalarining o‘simliklari
hisoblanadi. Ochiq maydonlarda uchraydigan mezofitlar qisqa muddat 40-47 0
S,
soya joydagilari 40-42 0
S, suvdagi o‘simliklar 38-42 0
S gacha haroratga chiday oladi.
Qishloq xo‘jaligimizda, bizning Respublikamizning ekin maydonlarida issiqqa
chidamli ekinlar ekilib yuqori hosil olishga erishiladi.
Kuzda havo-haroratining past kelishi, yo g‘i n garchilikni me’yoridan ortiq
bo‘lishi ekinlarimizda donni, chigitni to‘la yetilishi imkonin ibermaydi.
Mezofit o‘simliklarning ko‘pchiligi havoning qizib ketishiga, tanasini
qizishidan saqlash maqsadida barglari, novdasi orqali transpiratsiyani kuchaytiradi.

Anchagina issiqqa chidamli mezofitlarning hujayralarini sitoplazmasida
qovushqoqlik yuqoriligi hamda issiqqa chidamli oqsil-fermentlarni ko‘phosil qilishi
bilan ifodalanadi.
Yuqori haroratning ta’sirida o‘simliklardagi moddalar almashinuvi, o‘sishi va
rivojlanishi
Yuqori haroratga chidamlilik ko‘p hollarda uning ta’sir etish davriga,
absolyut qimmatiga bog‘liq bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligi ekinlarning ko‘pchiligi muhit
havo-haroratning 35-40S ga yetguncha qiynala boshlaydi. Bu va undan yuqori
haroratda o‘simlikda ro‘y berayotgan bir qator fiziologiya jarayonlari so‘na boradi,
50 0
S ga yaqinlashganda hujayra sitoplazmasini qo‘yiqlashib uning halokati sodir
bo‘ladi.
O‘simlik uchun optimal bo‘lgan haroratni ko‘tarilishi qisman yo ki ommaviy
ravishda hujayradagi oqsilllarning denaturatsiyasiga olib keladi. Bu esa
plazmolemmaning oqsil-lipid majmuini buzilishiga va hujayradagi boshqa
membranalarning faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Pirovard natija hujayraning
osmotik xususiyatini buzilishiga olib keladi. Hujayraning ko‘plab bajaradigan
vazifalari izdan chiqadi, turli fiziologik jarayonlarining ro‘yberishidagi tezlik
sekinlashadi. Misol olganimizda, 20 0
S haroratda o‘simlikning barcha hujayralarida
mitoz bo‘linish me’yorida sodir bo‘lsa, havoning harorati 38 0
S ga ko‘tarilganda
mitoz yettita hujayradan bittasida ro‘y beradi, harorat 42 0
Sga borganda
bo‘linayotgan 513 hujayradan bittasidagina bo‘linadi holos.
Yuqori haroratning hujayra va to‘qimalardagi oqsil-lipid majmuiga ta’siri
quyidagilarda ko‘riladi: 22 0
S haroratda yadroning parchalanish hodisasi hech ham
ro‘y bermaydi. Havoharorati 38 0
Sgacha ko‘tarilganda tadqiq etilgan hujayralarning

5,3% da, 50 0
Sga yetganida esa barcha yadrolar amalda parchalanib ketadi.
O‘simlik uchun maksimal harorat ro‘y berganida nafas jarayonidag i organik
moddalarning parchalanib sarflanishi ularnin ghosil bo‘lishidan ko‘p bo‘ladi.
O‘simlikda uglevodlar kamayib u ochiqa boshlaydi. Bunday holat mo‘tadil iqlim
sharoitida ekiladigan bug‘doy, kartoshka va boshqa tomorqa ekinlarida aniq
namoyon bo‘ladi. O‘simlikni holdan toyib “madori qurishi” unda zamburug‘
kasalliklarga chalinish moyilligini kuchaytiradi.
O‘simlik g a ta’sir etadigan yuqori harorat avvalo unda sodir bo‘ladigan nafas
jarayonlaridan ko‘ra ko‘proq fotosintezga kuchliroq salbiy ta’sir qiladi. Fotosintezni
amalga oshiradigan bir qator reaksiyalar havoning yuqori haroratiga nafas
jarayonlaridagiga nisbatan bir muncha sezgir. Optimal haroratdan pastroqda
o‘simlik o‘sishi va fotosintez jarayoni-fotoassimilyatsiyani deyarli to‘xtatadi. Bu
jarayon fermentlar faoliyatidagi buzilish-o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Bu vaqtda
nafas jarayonidagi gazlar almashinuvi kuchayadi, uning energetik samaradorligi
pasayadi, parchalanish mahsulotlari (ammiak) ta’sirida protoplazmani zaharlanishi
ro‘y beradi. Bu jarayonlarning hammasi o‘simlikni “holdan toyishiga” uni
zo‘riqishiga olib keladi. Yaproqning ayrim joylarida “kuyish” alomatlari hosil
bo‘ladi. Yuqori haroratning ta’siriga irsiy jihatdan moslashgan o‘simliklarda bunday
holatlarda zaharlanishga sabab bo‘ladigan ortiqcha ammiak kabimoddalarni
bog‘lovchi birikmalar hosil bo‘ladi. Yuqori harorat o‘simlikning bevosita ta’sir etib
turadigan hujayralaridauning zo‘riqishga qarshi tura oladigan oqsillar sintezlanadi.
Ochiq maydonlardagi o‘simliklar soyadagilarga nisbatan yuqori haroratning
ta’siriga ancha chidamli bo‘ladi.Ancha yuqori (43-45 0
S) harorat qisqa muddat ta’sir

etsa ham o‘simlikka halokatli ta’sir qilib uni qurib qolishiga sabab bo‘ladi.
O‘simlikni xaddan zi yo d qizib ketishni oldini olish bu uni sug‘orish suv bilan
ta’minlansa ildizdan borgan suv barglar orqali transpiratsiya jarayonini
kuchaytiradi. Natijada o‘simlikda suv almashinuvi kuchayib u soviydi.
O‘simlikda barglar orqali ro‘y beradigan transpiratsiya natijasida ba’zan 10-
15 0
Sgacha harorati pasayadi. Yaproqlardagi ustitsalari yopiq, tez so‘liydigan
o‘simliklar suv bilan yetarli ta’minlanadiganlarga nisbatan tez quriydi. O‘simlik
quruqi ssiq havoga nam issiqqa nisbatan osonroq chidaydi. Havoning namligi
yuqori bo‘lib, harorat ham ancha baland bo‘lganda transpiratsiya bilan barg
haroratini nazorati cheklanadi.
Havo haroratining ko‘tarilgani o‘simlik uchun uning yoritilishi kuchli
bo‘lganda ayniqsa xavfli bo‘ladi. Qu yo shning yorug‘lik nurini ta’sir darajasini
kamaytirish uchun o‘simlik yaproqlarini nur tushishiga nisbatan qirrasi bilan
joylashtiradi. Bunday joylanishga erektoid holat deyiladi. Quyoshning nuri
yaproqqa kuchli ta’sir etganida hujayradagi xloroplastlarning harakati tezlashadi bu
bilan xuddi o‘zini himoyalayotgan holga o‘tadi. O‘simlik quyosh nurining kuchli
ta’siridan quyidagi morfologiya va fiziologik o‘zgarishlarinihosilqilibhimoyalanadi:
1. Tanasining rangi oqish tusga kiritadi.
2. Barglarini burab yumaloqlashtiradi, yopadi.
3. Ichki to‘qimalarni qizib ketishidan himoyalash maqsadida yaproqning
yuzasida mayin tuklar yoki tangachalarni hosil qiladi.
4. Floema va kambiyni himoyalash uchun po‘kak qatlam yupqalashadi.
5. Poyaning po‘slog‘ida kutikula qalinlashadi.
6. Hujayra sitoplazmasida uglevodlar ko‘payib suvning miqdorini
kamaytiradi.
O‘simlik dala sharoitida suvsizlanib chanqaganida yuqori harorat unga
halokatli ta’sir qiladi. O‘simlikni barglari yoki uning tanasini hammasi ancha
so‘liganda fotosintez va nafas jarayonlarida chuqur o‘zgarishlar sodir bo‘lganidan
boshqa bir qator fiziologik jarayonlari ham buziladi. O‘simlikni atmosfera
havosining yuqori haroratga chidamligi uning ontogeneziga-o‘sish va rivojlanishning

davrlariga bog‘liq bo‘ladi. Yuqori haroratning eng katta halokatli ta’siri o‘sish va
rivojlanishning dastlabki davrlariga to‘g‘ri keladi. Faol tarzda rivojlanayotgan yosh
to‘qimalar eski, qari, “tinimga” o‘tayotganlariga nisbatan yuqori haroratga
chidamsiz. O‘simlikning turli qismlari ham yuqori haroratga chidamligi turlicha:
yer osti qismi kam chidaydi, poya, novda, kurtaklarning chidamligi, bardoshligi bir
muncha yuqori bo‘ladi.
O‘simliklarda ro‘y beradigan issiqlikka nisbatan zo‘riqishga u tezda
moslanishni boshlaydi. Yuqori haroratning ta’siriga o‘simlik bir necha soat oldin
tayyorgarlikni boshlaydi. Kunlar issiq bo‘lganida uning yuqori haroratiga
o‘simliklarning chidamligi choshgohdan keyin kuchliroq, choshgohgacha
kuchsizroq bo‘ladi. Odatda bu chidamlilik barqaror emas, mustahkamlanib
qolmaydi, havoning harorati pasayishi bilan u yo‘qoladi.
Yuqori haroratning zararli ta’siri lalmisharoitda o‘sayotgan o‘simliklarga
ayniqsa kuchli bo‘ladi. Masalan, bug‘doyni tuplash davrida boshoq hosil qilish
boshlanadi. Tuproqda va atmosfera havosida haroratni yuqori bo‘lishi o‘sish
konusini zararlanishiga, buni natijasida boshoq sonini, undagi gullarning miqdorini
kamayishiga, provardida hosilni ancha pasayishiga sabab bo‘ladi.
Tuproqda namlikni kamayishi bilan unda qurg‘oqchilikni sodir bo‘lishi
havoning yuqori harorati donli o‘simliklarda boshoq shakllanayotganida undagi gul
tugunchalarini shikastlanishiga, boshoqlanish tugashiga uni qurib qolishiga olib
keladi. Natijada donsiz boshoq soni ko‘payadi. O‘simliklarning ko‘pchiligi uchun
atmosfera havosining yuqori harorati ayniqsa ular gullayotgan davrida xavfli
bo‘lib, gulni to‘kilishiga, tugunchani rivojlanmasligiga, sterillikka olib keladi.

O‘simliklarning yuqori haroratga chidamliligini aniqlash uchun
o‘rganiladigan o‘simlik bargini namligi va harorati yuqori bo‘lgan kameraga
ma’lum muddatga qo‘yiladi. Chidamligini o‘simlikning bargi, novdasi va boshqa
joylarida hosil bo‘lgan jarohatlarning belgilariga ko‘ra aniqlanadi. F.F. Matskov
usuli bo‘yicha o‘rganiladigan o‘simlik bargidan olib uni 30 daqiqaga 40, 45, 50 dan
to 80 0
Sgacha haroratli suvga solinadi. 30 daqiqadan keyin bargni olib sovuq suvga
10 daqiqaga solinadi. Undan keyin 0,2 normalli HCl eritmasiga o‘tkaziladi.
Bargning zararlangan kuygan joylari, quriganlari qo‘ng‘ir tusga kiradi. Ularning soni,
yuzasini aniqlab qanchalik chidagani, chidayolmagani hisoblanadi. Bundan
tashqari yuqori haroratga chidamlilik protoplazmani o‘tkazuvchanligini bilan ham
aniqlash mumkin. O‘tkazuvchanlikni kamayishi yuqori haroratga chidayolmasligini
belgilaydi.
O‘simliklarni yuqoriharoratga chidamliligini oshirish va qizib ketishdan
saqlash
O‘simliklarni yuqori haroratga chidamliliklarini oshirishning bir necha
usullari mavjud.
1. O‘simlik barglari, butun tanasiga qandlar-glyukoza, galaktoza, saxaroza,
mannoza, laktoza, maltoza, rafinoza kabi uglevodlarni purkash bilan boradi. Bu
usulda uglevodlarning eritmalari o‘simlik to‘qimalarini qizib ketishga
bardoshligini oshiradi. Yu. G. Molotkovskiy (1961) fikricha, qandlar hujayraning
sitoplazmasidagi mitoxondriyalarning tuzilishi va boshqa bir qator xususiyatlarini
saqlab qolinishiga xizmat qiladi. Uni issiq haroratdan zo‘riqishiga ta’sirni kamroq
sezadigan holda keltiradi va bu bilan mitoxondriyalarning energetik funksiyalari
saqlanib qoladi.
P. A. Genkel (1982) qand lavlagi, sabzi, pomidor, qovun kabi poliz
ekinlarining yuqori haroratga chidamltligini oshirish uchun ularning urug‘larini
kalsiyxlorid eritmasining 0,25% eritmasi bilan 20 soat davomida purkashni
taklifetgan. Bu usul har doim ham samarali natija beravermaydi. O‘simliklarning
yuqori harorat issig‘iga chidamliligini oshirish maqsadida rux elementi tuzlarining

0,05% li eritmalari bilan sug‘orish, uni kunning ikinchi yarmida 1 ga maydonga
20-30m 3
suv bilan amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Buta va mevali daraxtlarning tanasini so‘ndirilgan ohak eritmasi bilan
oqlash ularni qizib ketishdan saqlaydi. Aytib o‘tilgan usullardan eng yaxshi samara
beradigani
Bizning sharoitimizda ekinlarni tunda sug‘orish maqbuli hisoblanadi.
Kartoshka o‘simligida unda tuganaklarni hosil bo‘lishi uchun tuproqdagi
harorat 17 0
S atrofidagisini tashkil qiladi. Tuproqdagi haroratni ko‘tarilib ketishi
tuganaklarni o‘sib kattalashuvi davrida beo‘xshov katta bo‘lishiga, shaklida
deformatsiyalarni hosil bo‘lishiga, hosilni kamayishiga, sifatini buzilishiga olib
keladi.
Shu boisdan kartoshkani hali havo harorati isimasdan ekiladi. Mirishkor
dehqon tuganak yetilayotganda ekin tuprog‘ini qizib ketishidan oldini olish
maqsadida uni ko‘p sug‘orib tuproq haroratini past bo‘lishiga erishadi.
Chiniqtirilgan va chiniqtirilmagan o‘simliklar
Hujayralarining issiqqqa va qurg‘oqchilikka chidamligi
O‘simlik navi Variant Halokat harorati
0
C Hujayrani necha
minutdan
keyin halokati
Kuz gi bug‘doy
Tuksiz I Chiniqtirilgan 70 115
Odessa 51 Chiniqtirilgan 59 115
Kroshka Chiniqtirilgan 63 130
Bahorgi arpa
Odessa 36 Chiniqtirilgan
chiniqmagan 66
69 100
120
Janubiy Chiniqtirilgan
chiniqmagan 59
61 95
115
Temp Chiniqtirilgan
chiniqmagan 62
64 100
120
Bahorgi suli
Artemov Chiniqtirilgan
chiniqtirilmagan 60
58 95
85
Kungaboqar

Chiniqtirilgan
chiniqmagan 63
60 165
110
Ekishdan oldin issiqqa va qurg‘oqchilikka chidamlilikni oshirishning bir
qancha usullari mavjud. Odatda ekiladigan urug‘larga fizikaviy yoki kimyoviy
usullar bilan ta’sir qilinadi. Fizikaviy usulda urug‘ga yuqori harorat, rentgen nurlari,
quyoshning bevosita tushib turishi (quritish) urug murtakda bir qator fiziologiya
va biokimyoviy o‘zgarishlarni ro‘y berishiga, yashash uchun kurash sodir bo‘ladi.
O‘tkazilgan tajribalar ta’sir etilgan omillarning davom etish davri, necha
martaligiga ko‘ra ko‘p hollarda ijobiy natijalar ko‘rsatgan. Ularda qurg‘oqchilikka
chidamlilik oshgan hosildorlik naidan oshgan, ildizning tarmoqlanishi kuchaygan.
Turli kimyoviy moddalarning kam konsentratsiyalarini ta’sirida ham
qurg‘oqchilikka chidamlilik va hosildorlik oshgan. O‘simlik urug‘iga kimyoviy
moddalar ta’sir etilganda uni unib chiqish muddatlari qisqargan. Bunday tajribalar
bizning sharoitimizda g‘o‘za chigitida ko‘plab sinab ko‘rilgan.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarning issiqga chidamliligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish