O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi muammolar va yutuqlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	211.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi muammolar va yutuqlar

Купить

O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi: muammolar va
yutuqlar.
Reja
1. Chidamlilik genetikasi va seleksiyaning asosiy usullari.
2. Monogen (vertikal) va poligen (gorizontal) chidamlilik xususida.
3. Ko‘p tizimli nav- populyatsiyalar.
4. Mahalliy navlarning seleksiyadagi roli.

O‘simlikning barcha nasldan naslga o‘tuvchi belgilari, shu jumladan
kasalliklarga chidamliligi ham genlar nazorati ostida amalga oshiriladi. Yuksak
o‘simliklarning hammasi diploid organizmlar bo‘lib, ularning hujayralarida 2
nabor (yig‘ma) bir xil, ya’ni gomologik xromosomalar mavjud. Shulardan bittasi
ota o‘simlikdan o‘tgan bo‘lsa, ikkinchisi – ona o‘simlikdan. Gomologik
xromosomalar juftliklar xosil qiladi, shu bois har o‘simlik turi o‘ziga xos juftliklar
bilan xarakterlanadi (2 n). Masalan, yumshoq bug‘doy Triticum vulgare 21
xromosomalar juftliklariga ega, demak 2n barobar 42. Gomologik xromosomalar
odatda faqat ko‘rinishidan bir xil. Ushbu xromosomalarning bir xildagi lokuslarida
ba’zi hollarda bir xil genlar, boshqalarida shu xossani belgilaydigan boshqacha
genlari bo‘lishi mumkin. Masalan, bir xromosomada otasidan o‘tgan chidamlilik
geni bo‘lsa, boshqasida – onasidan o‘tgan kasallikka moyillik geni bo‘lishi
mumkin. Agar gomologik xromosomalarning umumiy lokuslari bir xil genlarni
tarkibiga olgan bo‘lsa, bu organizmni ushbu xossa bo‘yicha gomozigotalik
organizm deyish mumkin. Agar umumiy lokuslardagi genlar har xil bo‘lsa,
geterozigotalik organizm deyiladi. Gomozigotalik xususiyati o‘simliklar o‘zini
o‘zi changlashda saqlanadi, geterozigotalik esa bu changlanishda har xil avlod
berishi mumkin va bu xodisa parchalanish deb ataladi.
Parchalanish jarayoni natijasida olingan avlod ota – onasidan o‘rtacha
xossalarni olmaydi, aksincha, u yoki onasiga, yoki otasiga tortadi. Demak, agar
chatishtirishda ota – onasining biri kasallikka chidamli, ikkinchisi chidamsiz
bo‘lsa, ulardan paydo bo‘lgan avlod aksariyat xollarda yoki chidamli yoki
chidamsiz bo‘ladi. Ushbu xodisa dominantlik deb ataladi.
Birinchi bo‘lib dominantlik qonunlarini chex tadqiqotchi Gregor Mendel
1865 yilda kashf etdi. O‘simliklarning chidamliligini nasldan naslga o‘tish
qonuniyatlarini 1905 yilda olim Biffen topdi. U bug‘doyning sariq zangga
chidamli navini chidamsiz nav bilan chatishtirganda duragaylarning 1-chi avlodida
kasallikka moyillik dominantlik qilgan bo‘lsa, 2-chi avlodda esa parchalanish
natijasida 3:1 nisbiy ko‘rsatgich aniqlandi, ya’ni 3-ta moyillik belgiga 1-ta
chidamlilik belgisi to‘g‘ri keldi. Shunday qilib, bug‘doyning sariq zangga

chidamliligi bitta retsessiv gen mavjudligi bilan xarakterlanadi. Hozirgi kunda
kasalliklarga chidamlilik genlari ko‘pchilik o‘simliklarda aniqlandi. Ayrimlarda
bu genlar retsessiv bo‘lsa, boshqalarda dominantli bo‘ladi, demak avlodida
chidamlilik ustunlik qiladi. Xulosa shundan iboratki, parazitning har xil turlari va
hattoki rasalariga chidamlilik belgisini genlar nazorat qiladi. Shuning uchun
o‘simlikning chidamlilik genetikasidan aniq va ravshan axborot olish uchun
tadqiqotlarni sinalgan rasalar bilan olib borish kerak.
Seleksiyada chidamli navlar yaratish uchun tanlash, duragaylash va
mutatsiyadan foydalaniladi. Dastlab chidamli navlar yaratishning birinchi usuli
bo‘lib ommaviy tanlash xizmat qilgan edi. Bu usul kasallik va zararkunandalarga
chidamli alohida o‘simliklarni tanlashga asoslangan bo‘lib, navlarning mazkur
o‘simlik populyatsiyasi bu belgi bo‘yicha bir bo‘lmagan, chunki irsiyati
geterozigota ota-ona o‘simliklarida parchalanish yuz bergani uchun bunday
formalar paydo bo‘lgan. Infeksion fon yaratish asosida bunday populyatsiyalardan
chidamli formalarni tanlab olish mumkin. Tanlash samaradorligi dastlabki
materialning geterozigotalik darajasiga, ya’ni parchalanishiga bog‘liq bo‘ladi.
Ma’lumki, chetdan changlanuvchi o‘simliklarda o‘zidan changlanuvchi
o‘simliklarga nisbatan genetik xilma-xillik ko‘chli bo‘ladi va shu bois ularda
tanlash samaradorligi yuqori bo‘ladi. Lekin o‘zidan changlanuvchi o‘simliklarda
ham kamroq chetdan changlanish uchraganligi tufayli, ularda ham geterozigota
formalari topilishi mumkin.
Infeksion fonda ommaviy tanlash usuli yordamida seleksioner-olimlar
L.A. Jdanov, Ye. M. Plachek, V. S. Pustovoyt kungaboqarning kuyasiga va
shumg‘iyaga chidamli navlarni yaratdilar. Ya. M. Stamm esa ushbu usulni qo‘llab
ishlab chiqarish sharoitida deyarli fuzarioz bilan kasallanmaydigan moy beruvchi
zig‘ir navini yaratdi.
Ommaviy tanlashni bir marta emas, balki uzluksiz ko‘p marotaba
o‘tkazishga to‘g‘ri keladi. Bu esa ko‘p mehnat talab qiluvchi ish bo‘lib, tanlashlar
chidamli navlar yaratilgunicha davom ettirilishi kerak.

Epifitotiyalar to‘g‘risida oldingi ma’ruzalarimizda yetarlicha mulohaza
qildik, shuning uchun bu mavzuni keng yoritishning xojati yo‘q. Faqat eslatma
tariqasida shuni aytish joizki, XIX asrning ikkinchi yarimida tabiiy ofat
ko‘rinishida bo‘lib o‘tgan kartoshkaning fitoftorozi, tokning mildyu, bug‘doyning
zang kasalliklari epifitotiyalari shu qadar talafot yetkazdiki, hatto ayrim
davlatlarning tarixiga ham o‘zgarish kiritib yubordi. Men 1840 – 1846 yillarda
Irlandiyada bo‘lib o‘tgan kartoshkaning fitoftoroz epifitotiyalarini nazarda
tutmoqdaman. Natijada 1 mln. irlandiyaliklar ocharchilikdan nobud bo‘ldi, 2 mln.
odam esa o‘z vatanini tark etishga majbur bo‘lgan edi.Shu sababdan xozirgi
kunlarda AQSh dagi irlandiyaliklar soni qariyb Irlandiyada yashaydigan irlandlar
bilan teng.
Epifitotiyalar mavzusiga qaytishning yana bir sababi shundan iboratki,
aynan ular kasalliklarga chidamli navlarni yaratilishiga qaratilgan seleksiyaning
avj olishiga asosiy turtki bo‘lganligidadir.
O‘simliklarni epifitotiyalardan himoya qilish muammosini yechish uchun,
seleksiya, urug‘chilik, navlarni rayonlashtirishga oid yirik dasturlar ishlab chiqildi.
Ushbu dasturlardan eng nufuzlilari quyidagilar: uzida asosiy chidamlilik genlarini
qamragan konvergent navlarini yaratish, ko‘p tizmali nav – populyatsiyalarni
yaratish va poligen chidamlilikka ega navlarni yaratish.
Konvergent navlar . Konvergent navlar – bu ma’lum fiziologik rasalarda
chidamli genlarni o‘zida qamragan navlardir. Ularning chidamliligi o‘ta
ta’sirchanlik prinsipida namoyon bo‘ladi. Bu chidamlilik monogen, Van der Plank
taklifiga binoan boshqacha – vertikal chidamlilikdir. Shu tarzdagi chidamlilik esa
konvergent deb yuritiladi.
Ko‘p tizmali navlar. Ko‘p tizmali nav – populyatsiyalar – bu alohida bir
nechta tizmalardan tashkil topgan, agronomik belgilari o‘xshash, lekin har xil
chidamlilik genlarining mavjudligi bilan bir – biridan farq qiladigan o‘simliklar
yig‘indisidir. Bu navlar to‘g‘risida ushbu ma’ruzamizda hali batafsil fikr
yuritamiz.

Poligen chidamlilik. Poligen tarzidagi chidamlilik patogenning hamma
rasalariga qarshi samaralidir. Poligen chidamlilikka ega o‘simliklarda patogen
tarqalishi sekinlashadi. Bu chidamlilikni boshqacha nomi ham mavjud – dala
chidamlilik (Van der Plank, 1972).
Poligen chidamlilik har xil tarzda namoyon bo‘lishi mumkin. Asosiy
mexanizmlarga kelsak, ular quyidagilardir:
- patogen kirishiga chidamlilik;
- patogen tarqalishiga chidamlilik;
- inkubatsion chidamlilik.
O‘z navbatida patogen kirishiga chidamlilik quyidagi omillar bilan
ifodalanadi:
1. Bargning usti mum qavat bilan qoplanganligi tufayli suv tomchilari va
ular bilan birgalikda infeksiya manbasi siypanib tushib ketadi;
2. Bargning tuk bilan qoplanganligi patogenni epidermisga yetib borishga
to‘sqinliq qiladi;
3. Barg og‘izchalarining tuzilishi va soni, kutikulaning qalinligi;
4. Patogenning o‘sishini tezlashtiradigan yoki susaytiradigan moddalarning
mavjudligi.
Patogenni tarqalishiga qarshi chidamlilik omillari quyidagilar:
1. Sklerenxima, kollenxima va boshqa mexanik to‘siqlar mavjudligi;
2. O‘simlik tarkibida parazit uchun zararli moddalar bo‘lishligi;
3. Parazit uchun zarur oziqaning bo‘lmasligi.
Shunday qilib, poligen (dala, gorizontal) chidamlilik mexanizmining ta’siri
o‘simlikda patogen rivojlanishiga qarshilik ko‘rsatishi, infeksiya kirganda esa –
parazitning spora hosil bo‘lishiga to‘sqinlik qilish bilan ifodalanadi.
Ushbu omillarning ta’siri natijasida o‘simliklarni zararlanishi cho‘ziladi va
ular mu’tadil rivojlanib hosil beradi. Bu yerda kasallikning namoyon bo‘lish davri
patogenning yangi rasalarini paydo bo‘lishiga bog‘liq emas.

Sxematik tarzda poligen chidamlilikning ta’sir etish xarakterini quyidagi
misolda ta’rif berish mumkin (K. V. Popkova, 1979).
Faraz qilaylik, bir dalada qo‘ng‘ir zangga qarshi gorizontal chidamlilikka
ega A bug‘doy navi, ikkinchi dalada – faqat vertikal (monogen) chidamlilikka ega
V nav o‘stirilayapti. Endi yana faraz qilaylik, qo‘ng‘ir zangni yangi rasasi – Rasa
2 paydo bo‘ldi. V navda bu rasaga qarshi chidamlilik, aytaylik R
2 geni yo‘q,
demak zararlanish boshlandi. Patogen uchun qulay sharoit yaratilsa inkubatsion
davr 7 kunni tashkil qiladi, ya’ni shu muddat utgach 1-ta uredopustula paydo
bo‘ldi va ushbu uredopustulada 1000 uredospora mavjud (shartli ravishda,
albatta).
Tashqi muhit sharoitlari qulay bo‘ldi va 4 – 6 soatdan keyin yangi
zararlanish namoyon bo‘ldi. Zararlanishda hamma uredosporalar ishtirok etdi,
deylik, va yana 7 kun o‘tgach 1000 yangi uredopustula paydo bo‘ldi. 1000-ta
uredopustulada 1000 x 1000 uredosporalar mavjud, demak birinchi zararlanishdan
14 kun o‘tgach dalada 1mln uredosporadan tashkil bo‘lgan infeksiya zahirasi
namoyon bo‘ldi. Qo‘ng‘ir zang bitta emas, bir nechta o‘chog‘dan tarqalishini
inobatga olsa, infeksiya miqdori butun dalani qamragan bo‘lishi ham mumkin,
ya’ni epifitotiya, kami bilan enfitotiya paydo bo‘ldi desa ham mumkin.
Endi gorizontal chidamlilikka ega bug‘doyning A navini kuzatsak. Oldin
kelishganimizdek zararlanish ikkala navda bir vaqtda boshlandi. Yana faraz
qilaylikki, A navning gorizontal chidamliligi patogen tarqalishiga chidamliligi va
inkubatsion davrning cho‘zilishi bilan namoyon bo‘ldi. Ushbu mexanizmlarning
mavjudligi zararlangan o‘simlikda inkubatsion davr 14 kun o‘tgandan keyin
tugadi, ya’ni V navga qaraganda ikki barobar cho‘zildi. Shunday qilib, V navning
o‘simliklarida patogenning 2-chi generatsiya paydo bo‘lganda, A nav
o‘simliklarida endi 1-chi generatsiya hosil bo‘ldi. Patogenning tarqalishiga
chidamlilik A navda quyidagicha kechadi: uredopustulalar mayda bo‘lib, ulardagi
uredosporalar soni ham kamayadi, aytaylik V navga qaraganda 10 barobar, ya’ni
bor-yo‘g‘i 100 uredospora hosil bo‘ladi.

Shunday qilib, 2 hafta o‘tgandan keyin, A va V navlari ekilgan dalalardagi
inokulyum zaxirasi 100 : 1 000 000 nisbatda namoyon bo‘ladi. Mana shu nisbat
kasallik rivojlanishida keyinchalik ham o‘zgarmaydi. Bu degani, agar kasallik
juda avj olgan taqdirda A navdan hosil olish umidi bor, V navning hosili
to‘g‘risida esa umuman unutish mumkin.
Gorizontal chidamlilikni yana bir afzallik tomoni shundan iboratki, ushbu
chidamlilikka ega ekinlarda fungitsidlarga ketadigan xarajatlar ancha kamayadi.
Keyin esa, kasallikni zararini bartaraf qilishga qaratilgan agrotexnik omillar ham
gorizontal chidamlilikka ega bo‘lgan navlarda sezilarli darajada samaraliroq
bo‘lishi shubhasizdir.
Seleksiyaning asosiy usuli – bu gibridizatsiya, boshqacha – chatishtirish,
va uning yordamida duragaylar yaratishdir. Chatishtirish tur ichida, turlararo va
turkumlararo turlarga oid o‘simliklarni qo‘llash bilan olib boriladi. Maqsad –
o‘simliklarning kasalliklar va zararkunandalarga chidamlilik bilan birgalikda
qimmatli xo‘jalik xossalarini o‘zida mo‘jassam etgan navlarni yaratishdir.
Chatishtirishda chidamlilik va boshqa belgi-xususiyatlar qanday qilib
avlodga berilishini aniqlash katta ahamiyatga ega. Agar kerakli belgilar avlodga
alohida berilsa seleksiya ishi juda osonlashar edi. Lekin bu belgilar aksariyat
hollarda boshqa keraksiz belgilar bilan bog‘liq bo‘lib, naslga o‘tishi mumkin.
Bunday hollarda ota-ona formalarini to‘g‘ri tanlab murakkab chatishtirishlar
o‘tkazish kerak bo‘ladi.
Madaniy o‘simliklarda ko‘pincha chidamlilik genlari kam uchraydi va shu
bois chatishtirishlarga yovvoyi turdosh yoki turkumdosh, hattoki oiladosh
o‘simliklarni jalb etishga to‘g‘ri keladi. Masalan, kartoshkaning Meksikada
o‘sadigan Solanum demissum yovvoyi turida Phytophtora infestans ga chidamli
geni mavjudligi uchun bu kasallikka chidamli navlarni yaratishda ko‘pincha shu
tur o‘simliklaridan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Qand lavlagi, tomat va g‘o‘zaning
yovvoyi turlarida ham bu ekinlarining patogenlariga chidamli genlari borligi
aniqlangan.

Immun formalarni baxtli hodisa sifatida emas, balki aniq qonuniyatlar
asosida topish keragligi to‘g‘risida N. I. Vavilov aytgan edi. Chidamli formalarni
topishning bunday qonuniyatlariga genetik va ekologo-geografik prinsiplarni
kiritish mumkin.
Chidamlilikka qaratilgan seleksiyaning yana bir muhim manbasi – bu
sun’iy mutagenez. Bu usulning mohiyati shundan iboratki, tabiatda onda-sonda
uchraydigan mutatsiyalarni, ya’ni genlarning tubdan o‘zgarishini ko‘paytirish
maqsadida har xil radioaktiv nurlanishlar, ayrim ximikatlar va boshqa fizik-
kimyoviy omillar o‘simlikka ta’sir etiladi (gamma-nurlar, neytronlar, etilenimin va
boshqalar).
Chidamlilik – seleksiya fanining bir yo‘nalishi, lekin asosiy
yo‘nalishlardan biridir.Yuqori chidamlilikka ega, lekin hosildorligi va sifati past
navni, yoki teskarisi – yuqori hosilga va sifatga ega, lekin kasalliklarga chidamsiz
navni hech qanday seleksioner tavsiya etmaydi.
Ko‘p holatlarda, hosildorlik bilan kasallikka chidamlilik xususiyatlari
o‘rtasida qaramaqarshilik mavjud, boshqacha aytganda – teskari korrelyatsiya bor,
demak, nav qanchalik hosildor bo‘lsa, shunchalik kasallikka chidamsiz bo‘ladi.
Xozirgi zamon seleksiyasi oldida turgan dolzarb vazifalardan asosiysi –
kompleks chidamlilikka ega bo‘lgan navlarni yaratish, chunki qishloq xo‘jalik
korxonalarga faqat bitta kasallikka chidamli, boshqalarga esa chidamsiz navlarni
yetishtirish iqtisod nuqtai nazardan naf bermaydi, foyda keltirmaydi.
Madaniy o‘simliklarning aksariyat turlari qishloq xo‘jaligini ibtidoiy
tarzda yurgizish vaqtlarda yaratilgan, oldin ongsiz, keyin ongli tanlash yordamida
odamlar kerakli xossalarga ega bo‘lgan o‘simliklarni ajratgan va ko‘paytirgan. Bu
davrda eng kerakli va sermahsul xususiyatlarni o‘zida mo‘jassam qilgan
o‘simliklar tanlanardi va ular nav-populyatsiyani tashkil qilardi.
Shunday qilib, nisbatan uzoq bo‘lmagan o‘tmishda madaniy o‘simliklarni
mahalliy sharoitlarga mos, yuqori sifatli, hosildorligi o‘rtacha populyatsiyalar

tashkil qilar edi. Lekin ularning juda muhim afzalligi bor edi: ular genlar to‘plami
bo‘yicha va xususan, chidamlilik genlari bo‘yicha geterogen organizmlar edi.
Keyin madaniy o‘simliklarning toza tizmali navlar yaratish vaqti keldi. Bu
o‘simliklar bir xil genlarga ega va shunday qilib ularning populyatsiyalari
gomogenlik bilan ifodalanadigan bo‘ldi.Mana shu hodisadan keyin amaliy
seleksiyaning qiyinchiliklari boshlandi.Monokultura prinsipi qishloq xo‘jalikda
keng qo‘llana boshladi. Juda katta maydonlarda bir xil navlar ekilardi, ularning
barcha xossalari, shu jumladan kasallikka chidamlilik xossasi ham, bir tekis edi.
Ekinlardagi o‘simliklar bir xil bo‘lib qoldi, juda yuqori hosil bera boshladi, bir
vaqtda pishardi, hatto bo‘yi-basti ham bir xil edi, lekin afsuski, kasalliklarga
moyilligi ham bir xil edi. Epifitotiyalarning tarix saboqlari esa shuni ko‘rsatdiki,
agar o‘simliklarning poydevori tor bo‘lsa, ekinlarning kasallikka chidamliligi ham
cheklanadi.Natijada chidamli navlarning umri tobora qisqara boshladi. Bu
vaziyatda seleksionerlar uzluksiz, konveyerni eslatadigan dasturga o‘tishga majbur
bo‘lishdi.Bor kuch va imkoniyatlarini patogenning rasa hosil qilish jarayonidan
o‘zib ketish maqsadida yangi chidamli navlarni chiqarish ishlarini mumkin qadar
tezlashtirishga tushishdilar. Bu musobaqa, yoki poyga hozirgi kungacha davom
etayapti va ohiri ko‘rinmaydi.
Lekin bu kurashda yutuqlar ham bo‘ldi, va ular asosan yangi usullar bilan,
patogenni tabiatini chuqurroq tushunish bilan, yangi himoyalanish texnologiyalar
bilan bog‘liqdir.
Oldingi muhokamalarda ta’kidlaganimizdek, parazit o‘ta ta’sirchanlikka
asoslangan vertikal chidamlilikni yengib o‘tishga qodirdir. Bunaqa chidamlilik
tipi, ya’ni vertikal chidamlilik o‘simlikdagi yakka genlar bilan bog‘liq bo‘lib,
ularni yangi yaratiladigan navlarga o‘tkazish odatda qiyinchilik tug‘dirmaydi.
Gorizontal, yoki boshqacha dala chidamlilik xususiyati esa ko‘p genlar bilan
bog‘liq va shu bois bu xossani, ya’ni poligen tipidagi chidamlilikni o‘simlik
genotipiga kiritish ancha murakkab vazifadir. Shuning uchun seleksionerlarning
aksariyati vertikal chidamlilik bilan ishlashni xush ko‘rganlar. Ammo vertikal
chidamlilikka ega nav seleksiya jarayonida o‘zining gorizontal chidamliligini ko‘p

holatlarda yo‘qotardi. Bunaqa navlarning umri juda qisqa edi. Ularning dastlabki
muvaffaqiyatlari vaqt o‘tishi bilan to‘liq mag‘lubiyatga aylandi. Shuning uchun
xozirgi damlarda seleksionerlarning diqqati ko‘proq gorizontal chidamlilikka
qaratilayapti. Natijada esa g‘ayrioddiy vaziyat ro‘y berayapti: kasallikni
cheklashda to‘liq vertikal chidamlilikdan ko‘ra gorizontal chidamlilikning
nisbatan past darajali bo‘lishi afzal. Bu holat quyidagicha ta’riflanadi: vertikal
chidamlilik ko‘p vaqt o‘tmay parazitning rasa hosil qilish jarayonida baribir
yengib o‘tiladi, gorizontal chidamlilik esa odatda mustahkamroq va umri uzoq
xususiyatdir. Uning kuchi yetarli emas, lekin ta’siri barqaror. Umuman olganda
chidamlilik seleksiyasida eng istiqbolli yo‘l, bu bir navda ham vertikal, ham
gorizontal chidamlilikni mo‘jassam bo‘lishi.
Ma’lumki, o‘simliklarni himoya qilishdagi asosiy vazifasi, bu
epifitotiyalarni oldindan bartaraf etishdir. Agar vertikal va gorizontal chidamlilik
bir navda mo‘jassam bo‘lsa, unda vertikal chidamlilik epifitotiyani boshlanishini
sekinlashtiradi, chunki parazit populyatsiyasida kerakli darajada ma’lum virulent
geniga ega bo‘lgan rasa to‘planishi lozim. Qachonki rasa, kechikib bo‘lsa ham,
to‘planganda ishga gorizontal chidamlilik kirishadi va boshlanib ulgurgan
kasallikni rivojlanishini susaytiradi. Natijada nav to‘qimalarida yangi
zararlanishga qodir sporalar soni kamayadi, zararlanishning o‘zi esa sust kechadi,
sporalarning yangi avlodi paydo bo‘lishiga ko‘proq vaqt talab qilinadi va hokazo.
Oqibatda, epifitotiya rivojlanmaydi, to‘g‘rirog‘i kasallik epifitotiyaga aylanmaydi.
U yoki bu chidamlilik geniga ega navni 4 – 5 yil oralatib bir marta ekish
tavsiya etiladi. Maqsad, navni tabiiy tanlash ko‘magida ziyod virulentlik genlarga
ega rasani yo‘q qilish. Parazit sporalarining migratsiya yo‘llarida har xil
chidamlilik genlariga ega navlarni ekish ham maqsadga muvofiqdir. Shu bilan
birga infeksiya qishlash joylari, shamol yo‘nalishi hisobga olinishi kerak. Mana
shunday navlarni oralatib ekish epifitotiya boshlanishi uchun kerak bo‘lgan
infeksiya miqdorini to‘plantirmaydi, chunki sporalar daladan dalaga, ya’ni navdan
navga o‘tgan davrda ularning (sporalarning) populyatsiyasi tug‘ilgan sharoitga
moslashishi, o‘zgarishi kerak bo‘lib, yetarli darajada infeksiya to‘play olmaydi.

Shunday qilib, navlarning maksimal darajada bir-xilligi, ya’ni
gomogenligi o‘rniga hozirgi kunda yangi geterogenlik prinsipi joriy etilayapti.
Boshqacha aytganda, o‘ziga xos eski mahalliy nav – populyatsiyalarga qaytish
hodisasi ro‘y berayapti, lekin endilikda navlar hamma fan yutuqlariga asoslanib
yaratilayapti. Bunga misol bo‘lib ko‘p tizmali nav – populyatsiyalar xizmat
qiladi.
Ko‘p tizmali nav – populyatsiyalar bu alohida bir nechta tizmalardan
tashkil topgan, agronomik belgilari o‘xshash, lekin har xil chidamlilik genlarining
mavjudligi bilan bir-biridan farq qiladigan o‘simliklar yig‘indisidir. Ko‘rinishidan
dalada hamma o‘simliklar bir xil, bir vaqdta pishadi, sifat xususiyatlari ham bir
xil, lekin patogen uchun o‘simliklar har xil bo‘lib uning zararlash qobiliyatini
cheklaydi.
Ushbu ko‘p tizmali nav – populyatsiya qanday yaratiladi? Mohiyati
nimada? Faraz qilaylik, bizning oldimizda 4 tizmali nav yaratish vazifasi turibdi.
Unga kiradigan vertikal chidamlilikning genlar kompozitsiyasi o‘zaro nisbati teng
bo‘lgan R
1, R
2, R
3 va R
4 kiradi. Patogenning Rasa 1 tarkibida R
1 geni bor navni
zararlashi mumkin, demak R
2, R
3 va R
4 genlari bor navlar sog‘ qoladi. Rasa 2
tarkibida R
2 geni bor navni zararlaydi, boshqalari omon qoladi, Rasa 3 tegishli
R
3 zararlaydi va hokazo. Murakkab Rasa 1, 2, 3, 4 hamma nav tarkibidagi
tizmalarni zararlashi mumkin, lekin 3-ta ziyod virulentlik genlari mavjudligi bu
rasa boshqa sodda rasalar bilan to‘qnashganda raqobatlik qilolmaydi –
murakkabligi uchun! – va keyinchalik barqarorlashtiruv tanlash jarayonida
murakkab Rasa 1, 2, 3, 4 nobud bo‘ladi. Xuddi shunday hodisa tarkibida 3-ta
virulentlik genlari bor 1,2,3, 1,2,4, 1,3,4 va 2,3,4 rasalar bilan ham ro‘y beradi.
Ular ham sodda rasalar bilan raqobat qila olmaydi. Xuddi shunday taqdir boshqa,
tarkibida 2-ta va 1-ta ziyod virulentlik genlari bor rasalarini kutadi.
Oddiy Rasa 1, Rasa 2, Rasa 3 va Rasa 4 lar tarkibida ziyod genlar yo‘q
bo‘lib, har biri alohida tarkibda nav-populyatsiyani 25% o‘simliklarini zararlaydi,
qolgan 75% kasallanmaydi. Natijada esa parazitning hamma rasalari nav-
populyatsiya o‘simliklarida yaxshi rivojlanmaydi va tarqalishi ham susayadi.

Umuman, agar o‘simliklarning 40 foizi kasallanmasa bu populyatsiya
himoyalangan deb hisoblanadi. Shuning uchun, o‘simliklarning daladagi ko‘rinishi
xuddi gorizontal chidamlilikka ega bo‘lgan navni eslatadi.
Ko‘p tizmali nav tarkibidagi tizmalar qancha ko‘p bo‘lsa, shuncha nav
chidamli bo‘ladi. Keyin esa tizmalar kompozitsiyasini har yili almashtirish ham
mumkin. Oqibatda parazit populyatsiyasi har doim noqulay sharoitga duch keladi,
uning oziqlanish manbalari torayadi va shu bois epifitotiya havfi barham topadi.
Shunday qilib, ko‘p tizmali navlar nafaqat toza tizmali navlarning
agronomik afzalliklarini o‘zida mo‘jassam qiladi, balki o‘tmishdagi nav-
populyatsiyalarni geterogenlik xususiyatidan kelib chiqqan holda kasalliklarga
chidamliligini ham ta’minlaydi.
Hozirgi kunda Yu.T. Dyakovning fitoimmunitetga oid bir ko‘rinishidan
sog‘lom aqlga zid fikri, yoki boshqacha “fittoimmunitet paradoksi” olimlar
tomonidan qabul qilindi va u quyidagicha ifodalanadi – sust zararlanish to‘liq
chidamlilikdan afzalroq. Haqiqatdan ham, patogenni tur sifatida mutlaqo yo‘q
qilish bajarib bo‘lmaydigan vazifa, chunki o‘simlikka qaraganda patogen
serpushtroq, katta masofalarga tarqalishga qodir bo‘ladi. Masalan, (yana bir marta
eslaylik) fitoftorani qo‘zg‘atuvchi parazitning 11-ta virulentlik genlari va shunga
yarasha kartoshkada ham 11-ta chidamlilik genlari mavjud. Demak, nazariy
jihatdan tabiatda parazitning rasalari miqdori 2 11
(ikki o‘n birinchi darajada)
raqamni, ya’ni 2048 ta rasani tashkil qilishi mumkin. G‘allasimonlarning poya
zangi qo‘zg‘atuvchisining 20ta virulentlik geni borligi aniqlangan bo‘lib, rasalar
miqdori naqadar ko‘pligini tasavvur qilish qiyin emas. Albatta, bu raqamlar
nazariy jihatni ko‘rsatadi, xolos, amalda esa yangi rasa faqat o‘simlikda
chidamlilik geni hosil bo‘lishiga javoban paydo bo‘ladi. Demak, hamma vaqt
birinchi harakatni o‘simlik boshlaydi.
XX asrning birinchi yarmida Meksikaning halqaro seleksion markazning
navlari deyarli hamma mamlakatlarda juda katta maydonlarni egallab boshladi.
Tan berish kerak, bu navlar mahalliy navlarga nisbatan ko‘p ustunliklarga ega edi.
Yuqori hosildorlik, asosiy kasalliklarga chidamlilik, qimmatli sifat belgilari va

boshqa xususiyatlari bilan ifodalangan bu navlar ko‘pchilik qishloq xo‘jalik
mutahassislarini o‘ziga rom etdi. Aynan o‘sha yillari ko‘p mamlakatlar, jumladan
O‘zbekiston ham o‘zlarining mahalliy navlar genofondidan ajraldi.
Agar tarixga nazar tashlasak, bizlar juda katta boylikdan mahrum bo‘ldik.
Eski yozma manbalarda, ko‘proq esa o‘sha zamonda yashagan odamlarning
og‘zaki guvohliklariga qaraganda XX asrning 20-30 yillarida hududimizdagi
deyarli hamma qishloqlar o‘zlarining bug‘doy, arpa, qovun va boshqa o‘simliklar
navlariga ega bo‘lgan. Masalan, Tojikistonda Kofirnigon degan katta qishloq bor.
Mana shu qishloqda 20 har xil bug‘doy va arpa navlari ekilganligi to‘g‘risidagi
ma’lumotni o‘zim eshitganman. O‘tgan asrning 80-chi yillarida 700-ta nav
namunasini ekib tajribalar o‘tkazganimda 37 mahalliy arpalarni Sankt-Peterburg
shahridan N.I. Vavilov nomidagi VIRdan olib kelgan edim. Demak, o‘sha vaqtda
respublikamizda mahalliy navlarning nus’halari yo‘q edi. Hozir-chi, hozir topsa
bo‘ladimi degan savolga javob berolmayman, chunki bilmayman.
Agar mahalliy navlarning xususiyatlariga kelsak, ular asosan lalmikor
yerlarga bahorda ekilishi uchun mo‘ljallangan arpalar edi. Ularning xususiyatlarini
quyidagicha ta’riflash mumkin:
1. O‘ta ertapisharlik;
2. Yuqori agrofonda yotib qolishi;
3. Kasalliklarga chidamliligi o‘rtacha;
4. Hosildorligi yuqori emas, lekin barqaror.
Albatta, chidamlilikni o‘rganish vazifasi tajribalarda asosiy bo‘lmaganligi
uchun, ballar yordamida dala chidamliligini baholash bilan kifoyalangandim.
Lekin mahalliy navlarning fitoimmunitetga doir xususiyati, ya’ni o‘ta ertapisharlik
evaziga kasalliklarni chetlab o‘tish qobiliyati, ularni sintetik seleksiyasida
birlamchi material sifatida qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir.
Ushbu ma’ruzamizga, aniqrog‘i o‘simliklar immuniteti faniga
bag‘ishlangan ma’ruzalar kursiga yakun yasar ekanmiz, rezyume sifatida
quyidagilarni aytib o‘tish mumkin:
1. O‘simliklar immuniteti fitopatologiya fanining ko‘p qismlaridan biridir.

2. O‘simliklarning chidamlilik tabiatini chuqur bilish, o‘simlik va
parazitning o‘zaro munosabatlarini astoydil o‘rganish, o‘simliklarda
immunitet xossasini kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni qo‘llash
va ushbu bilimlarni yangi navlar yaratilishida ishlatish – eng dolzarb
vazifalardan biridir.
3. O‘simliklar immuniteti fanining qonuniyatlari va yutuqlari amaliy
seleksiyada keng qo‘llaniladi. Hosildorlik, sifat, ertapisharlik, yuqori
agrotexnikaga sezgirlik va boshqa xossalar kabi kasallik va
zararkunandalarga chidamlilik belgisi seleksiyada asosiy yo‘nalishlardan
biridir.
4. Yangi navlar yaratilishida fitopatolog, mikolog, entomolog va
seleksionerlar bir-biri bilan keng hamkorlik qilishi maqsadga muvofiqdir.

A D A B I Y O T L A R
1. Vavilov N.I. Izbrann ы e proizvedeniya, L., “Nauka”, 1967.
2. Van der Plank Ya. Ustoychivost rasteniy k boleznyam, M., Kolos,1972.
3. Verderevskiy D.D. Immunitet rasteniy k parazitarn ы m boleznyam,
M.,1959.
4. Geshele E.E. Osnov ы fitopatologicheskoy otsenki v seleksii rasteniy, M.,
Kolos, 1978.
5. Gorlenko M. V. Kratkiy kurs immuniteta rasteniy k infeksionnыm
boleznyam, M., 1962.
6. Golovin P.N. i dr. Fitopatologiya, L., Kolos, 1971.
7. Grushevoy S. Ye. Selskoxozyaystvennaya fitopatologiya, M., Kolos,
1965.
8. Kimsanboev X.X. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi, T.
O‘qituvchi, 2002.
9. Krasnikov M. i dr. Spravochnik ogorodnika, Alma-Ata, Kaynar, 1975.
10. Metliskiy L.V., Ozereskovskaya O.L. Kak rasteniya zaщiщayutsya ot
bolezney, M., Nauka, 1985.
11. Musaev T. S. va b.q. Qishloq xo‘jalik fitopatologiyasi, Samarqand, 2002.
12. Popkova K.V. Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos, 1979.
13. Popkova K. V., Kachalova Z.P. Praktikum po immunitetu rasteniy, M.
Kolos, 1984.
14. Tokin B.P. Selebnыe yadы rasteniy. L., Lenizdat, 1974.
15. Uspenskaya G.D. i dr. Obщaya fitopatologiya s osnovami immuniteta. M.,
Kolos, 1967.
16. Sheraliev A. O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti
(ma’ruzalar matni), T., 2000.
17. Sheraliev A. O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti
(uslubiy qo‘llanma) T., 2001.

O‘simliklarning kasalliklarga chidamlilik seleksiyasi muammolar va yutuqlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish