Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 36.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘simliklarning kasalliklarga va zararkunandalarda chidamliligini aniqlash usullari

Купить
Mavzu: O‘simliklarning kasalliklarga va zararkunandalarda chidamliligini aniqlash usullari. R e j a: 1. Chidamlilikni baholashda mavjud sharoitning roli. 2. Chidamlilikni baholashda laboratoriya usullarining ahamiyati. 3. Infeksion fon va infeksion yuklama. 4. Infeksion fon yaratilishidagi bosqichlar. 5. O‘simliklarni viruslar bilan zararlash usullari. 6. O‘simliklarni mahsus usullar yordamida zararlash. 7. O‘simliklarni baholash usullari. Ekinlarning kasallik va zararkunandalarga chidamli navlarni yaratishda ularning chidamliligi, boshqa belgi va xususiyatlarini baholashdan farq qilib, faqat o‘simlik bilan patogen va zararkunanda munosabati bilan aniqlanadi. Yalpi patogenning va hasharotlarning zararlashi mumkin bo‘lgan sharoit yaratiladi va faqat shu usuldagina to‘g‘ri baholash mumkin. Seleksiya amaliyotida navlar tabiiy sharoitda yoki boshqa sharoitlarda patogen yoki hasharotlarning rivojlashish uchun qulay bo‘lgan sharoitlarda olib boriladi. Umuman, chidamlilikni baholash kasallik va hasharotlarning rivojlanishi to‘g‘risida ma’lumotlarga asoslanib o‘tkazilishi lozim. Shuni ham ta’kidlash lozimki, tabiiy sharoitda har yili ham kasallik va zararkunandalarga chidamlilikni baholash uchun ular kerakli miqdorda rivojlanmaydi. Shuning uchun bunday yillarni kuzatish seleksiya jarayonining cho‘zilib ketishiga olib keladi. Bundan tashqari tabiiy sharoitda chidamlilikni baholash jarayonining cho‘zilishini boshqa sabablari ham bo‘lishi mumkin. Masalan, monogen tipidagi chidamlilikni faqat patogenning aynan shu shtammi mavjud sharoitda baholash lozim. Lekin bu shtammlar ob-havo sharoiti va boshqa omillarga qarab ba’zi yillari umuman paydo bo‘lmasligi, ba’zan esa faqat o‘simliklarning usuv davri oxirida paydo bo‘lishi mumkin. Poligen tipidagi chidamlilikni baholash ham dala sharoitida doimo kutilgan natijalarni beravermaydi. Bir necha chidamliligi har xil navlarni bitta dalada yonma-yon yetishtirish bilan baholashda ham kamchiliklarga yo‘l qo‘yilishi mumkin. Chunki chidamsiz navlarga katta miqdorda inokulyumning to‘g‘ri kelishi chidamli navlarda past ko‘rsatkich belgilanishiga olib keladi. Bu qiyinchiliklarga qaramay navlarni kasallik va zararkunandalarga chidamliligini baholashning aniq usullarining ishlab chiqilishi va qo‘llanilishi seleksion jarayonning muhim bosqichlari bo‘lib hisoblanadi. Bu usullar infeksion, invazion, provokatsion fonlar yaratish va chidamlilikni baholashning maxsus laboratoriya usullarining ishlab chiqilishiga asoslanadi. Bunday laboratoriya usullarining ishlab chiqilishi seleksion jarayonni, yangi navlarni yaratishni jadallashtirilishiga qaratilgan. Ularning ko‘pchiligini ekspress- usullar ham deb aytish mumkin. Chunki bu usullar tez muddatda chidamlilik to‘g‘risida ma’lumotlar olish imkonini beradi. Ularni ishlab chiqarishdagi usullar ilmiy asoslangan bo‘lishi lozim. Ko‘pgina laboratoriya usullari bilvosita usullarga asoslangan. Ya’ni chidamlilik kasallanish yoki zararlanish darajasiga qarab emas, balki chidamlilik bilan korrelyativ bog‘liqlikda bo‘lgan boshqa ko‘rsatkichga qarab baholanadi. Masalan, bug‘doy va arpaning chang qorakuyaga chidamliligini baholash uchun gulning urug‘ tumshuqchasida sporalarning o‘sish va donning zararlanish xarakteriga qarab baholashga asoslangan ekspress-usul bilan aniqlanishi mumkin. Baholashning laboratoriya usullari faqat chidamlilikni baholash uchun emas, balki o‘simlikning ba’zi himoya omillari (mexanizmlari) va chidamlilik tiplarini aniqlash uchun ham qo‘llaniladi. Masalan, laboratoriya usullari yordamida patogenning o‘simlikda tarqalishiga chidamliligi kabi xususiyatlari baholanadi. Infeksion fon va infeksion yuklama . Navlarning chidamliligini baholash va sinash ishonchli va aniq ma’lumotlar olishning sharoitlaridan biri - infeksion yuklamani ta’minlovchi infeksion fonning mavjudligi. Infeksion fon deb o‘simliklarda ma’lum kasalliklarni chaqira oladigan infeksiyaning mavjudligi va kasallikning rivojlanishi uchun qulay bo‘lgan muhitga aytiladi. Infeksion yuklama deganda o‘simlikning yuza birligiga to‘g‘ri keladigan infeksiya birligining miqdori tushuniladi (bakteriya, zamburug‘, viruslar). Infeksion fon tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin. Tabiiy infeksion fon deb, sinalayotgan navlarni infeksiya tabiiy holda to‘plangan dalalarda yoki kasallikning epifitotiya sharoitlarda sinab ko‘rilishiga aytiladi. Masalan, g‘o‘zani bir maydonda suro‘nkasiga ko‘p yillar mobaynida ekilishi fuzarioz va vertitsillyoz so‘lish kasalliklarining patogenlarini ko‘payib ketishiga olib keladi. Agar ushbu dalada g‘o‘zaning navlari ekilib sinab ko‘rilsa albatta bo‘larning ichidan bir nechta chidamli o‘simliklar topilishi mumkin. Bu esa kelajakda ushbu o‘simliklardan birlamchi material sifatida viltga chidamli navlar yaratilishi mumkin. Umuman, tabiiy infeksion fondan tuproqda yashovchi va u orqali yuqadigan kasalliklarga chidamli navlar yaratilishida keng qo‘llaniladi, chunki tuproq sharoiti kam o‘zgaradigan muhit hisoblanadi. Sun’iy infeksion fon deb patogenlarni tuproqqa yoki bevosita o‘simlikni o‘ziga o‘tkazish yo‘li bilan zararlashga aytiladi. Masalan, g‘o‘zaning vilt qo‘zg‘atuvchisi uchun sun’iy infeksion fon yaratishda patogen bo‘lgan zamburug‘ dastlab ko‘paytiriladi va tuproqqa solinadi. Umuman sun’iy infeksion fon yaratish usullari kasallik qo‘zg‘atuvchining va o‘simlikning biologik xususiyatlarini hamda patogen xarakterini hisobga olib yaratiladi. Har qanday usulda yaratilgan fon albatta zararlanishni ta’minlashi kerak. Provakatsion fon deb o‘simliklarni kasallik bilan maksimal darajada zararlanishini ta’minlovchi sharoit yaratilishiga aytiladi. Masalan, bahori bug‘doyni erta va chuqurroq ekish uning unib chiqishini kechiktiradi va o‘simliklarning qattiq qorakuya bilan zararlanish imkoniyatini oshiradi. Yoki boshqa misol. Kartoshkani pastlik joylarda, demak suv ko‘llab qolishi ta’minlangan sharoitda o‘stirilishi, fitoftoroz kasalligini rivojlanishiga olib keladi. Ko‘p hollarda provokatsion sharoit infeksion fonda joylashtiriladi va bu hodisani infeksion-provokatsion fon deb aytiladi. Ushbu fonni ayniqsa laboratoriya va teplitsa sharoitlarida tashkil qilish juda qulay. Chunki bu yerlarda harakat va kamchilikni istagan tarzda boshqarish mumkin. Chunonchi, teplitsalarda g‘allagullilarni zang va un shudring kasalliklarining har xil turlariga chidamliligini aniqlash oddiy holga aylangan,. va aynan teplitsalarda kasallikka moyil birlamchi sinashdan o‘tmaganlari yaroqsiz deb topiladi va keyingi ish jarayonidan olib tashlanadi. Kasallikka chidamli formalar esa dala sharoitida, ishlab chiqarishga eng yaqin bo‘lgan sharoitda sinalib yakunlovchi baho olishi mumkin. Infeksion fonni yaratilishida birinchi bosqich infeksiyani to‘plash hisoblanadi. Parazitning turiga qarab infeksiya to‘plash jarayoni turlicha o‘tadi. Fuzarioz va vertitsillyoz so‘lish kasalliklarini qo‘zg‘atuvchi yarimparazitlar yoki boshqacha fakultativ parazitlar, kolba yohud boshqa shisha idishlarda bo‘g‘langan boshoqli g‘alla donlarida osonlikcha ko‘payadi. Boshqa parazit zamburug‘lar, masalan, kartoshkaning fitoftoroz, olmaning kalmaraz, g‘allagullilarning gelmintosporioz kasalliklari qo‘zg‘atuvchilarini esa mahsus tayyorlangan oziqlantirilgan muhitlarda yoki tabiiy substratlarda (kartoshka bo‘laklari- fitoftoroz uchun, olxo‘ri damlamasi- monilioz uchun va h.k.) to‘plash mumkin. Sun’iy sharoitlarda ko‘paytirib bo‘lmaydigan yoki ko‘paytirishi qiyin bo‘lgan patogenlarning sporalarini kasallangan o‘simliklardan yig‘ib olib quruq holda muzlatgichlarda saqlash mumkin. Shu usulda zangning uredosporalarini va qorakuyaning xlamidosporalarini infeksionligini yo‘qotmasdan bir necha yil saqlash mumkin. O‘simlik hujayralaridan tashqarida nafaqat ko‘payish, hatto uzoq muddatda saqlanishga ham moslashmagan viruslarni yig‘ish va saqlash ayniqsa qiyin. Viruslarni yig‘ish va saqlash uchun ularga moyil o‘simliklarni teplitsada zararlantirib keyin izolyatorlarning ichida, boshqa viruslar bilan zararlanmaslik choralariga rioya qilib bu o‘simliklar parvarish qilinadi va shtamm o‘simliklari deb ataladi. Ikkinchi bosqich – zararlantirish. Bu bosqichda quyidagi shartlar bajarilishi kerak: 1. Iloji boricha parazitning barcha fiziologik rasalari (irqlari) ga chidamliligini sinash, chunki parazitning ayrim rasalariga chidamli o‘simlik boshqa rasalariga chidamsiz bo‘lishi mumkin. 2. Optimal infeksion yuklamani yaratish. Bu degani, o‘simlikka parazitning to‘liq zararlanish darajasini ta’minlaydigan sporalar miqdorini yetkazish. Masalan, bug‘doy urug‘larining har bir kilogrammi 1 – 10 gramm qattiq qorakuya xlamidosporalari bilan zararlantiriladi. O‘simlikka xaddan tashqari yuqori infeksion yuklamani berish zararlanish ehtimolini pasaytiradi, chunki bu holda patogenlarning o‘zaro qisilishi kuzatiladi. Infeksion yuklamani juda past bo‘lishi ham yaxshi samara bermaydi, chunki patogenning hamma sporalarini unib chiqishini va parazitning kam miqdordagi gifalari o‘simlikni zararlashini ta’minlay olmasligi mumkin. Masalan, fakultativ parazitlar bilan zararlashda infeksion yuklama obligat parazitlar bilan zararlashdan ko‘ra nisbatan yuqori bo‘lishi kerak. Bu ularning biologik xususiyatlarining o‘zgacha bo‘lishligi bilan bog‘liqdir. Fakultativ parazitlarning aksariyat qismi, misol uchun Fusarium , B o tritis , Rhyzoctonia o‘simlikning to‘qimalarini o‘zlarining toksinlari bilan o‘ldirgandan keyingina egallaydi. Obligat parazitlar esa o‘simlikka barg og‘izchalari orqali o‘tadi va tirik to‘qimalari bilan oziqlanadi. Shuning uchun g‘allagullilar zangini qo‘zg‘atuvchi bir dona spora ham o‘simlikni zararlanishiga olib keladi. Bu qoida viruslarga taalluqli emas, chunki bu parazitlar bilan kasallanish uchun ularning miqdori bir millimetrda millionlab infeksion zarrachalarni tashkil qilishi kerak. 3. Sinovdan o‘tayotgan o‘simliklar ma’lum harorat,namlik va yorug‘lik sharoitlarda o‘stirilishi kerak. Chidamlilik boshqa xususiyatlar singari ma’lum sharoitlarda ifodalanishi mumkin. Masalan, bug‘doy navlarining qorakuya chidamliligi faqat harorat 10 0 S dan oshganda belgilanishi mumkin. Infeksiyani kiritish usullari o‘simlik va parazitning o‘zaro munosabat turiga bog‘liq. Saprofitlik hayot kechiradigan aksariyat tuproq zamburug‘lari o‘simliklar ekilishidan yoki ekib bo‘lgandan keyin bevosita tuproqqa kiritiladi. Obligat tuproq zamburug‘larini bevosita kasallikka moyil bo‘lgan o‘simlik organlariga yetkazish kerak, chunki kasallik qo‘zg‘atuvchilari uchun tuproq saqlanib qolish uchun emas, balki to‘planishiga imkoniyat yaratuvchi muhit rolini bajaradi. Masalan, rak o‘simtalari kartoshka tugunaklarining kesimlariga joylashtiriladi va ular 2 hafta kompostda saqlanadi, keyin esa yangi paydo bo‘lgan o‘simtalar o‘rganilib boriladi. Tuproq parazitlariga nisbatan o‘simlikning yuqori qismini zararlaydigan parazitlar tashqi muhit sharoitlariga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi. Ishni oson qilish maqsadida butun o‘simlik emas, balki uning alohida barglari zararlanadi, keyin esa bu barglar ho‘l kamera, shkaf, quti va boshqa ixtisoslashgan moslamalarga qo‘yiladi. Ho‘l kameralar ko‘p holatlarda o‘sishi uchun erkin namlik bo‘lishi kerak kasallik qo‘zg‘atuvchilari bilan ishlanganda qo‘llaniladi: kartoshkaning fitoftorozi, tamakining peronosporozi va boshqalar. O‘simliklarni viruslar bilan zararlash jarayoni har xil tarzda o‘tkaziladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tadigan viruslarni shtamm o‘simlikning bir necha marta suyultirilgan ezma suvi bilan berish mumkin. Ushbu suv bilan barglar surtiladi. Surtilishdan oldin barglar mayda najdak kukuni bilan ishlanadi. Maqsad – barg sathida o‘ta mayda teshikchalarni hosil qilish (virusning bemalol o‘tishi uchun). Kontakt yordamida o‘tmaydigan viruslarni zararlangan payvandostilariga o‘simliklarni payvandlash bilan o‘tkazish usuli bor. Ayrim hollarda ko‘p mehnat talab qiladigan payvandlash jarayonidan foydalanmaslik uchun viruslar bir o‘simlikdan ikkinchi o‘simlikka zarpechak yordamida o‘tkaziladi. O‘simliklarning ayrim organlarini oddiy usullar bilan zararlashning iloji bo‘lmaydi. Shuning uchun, zararlash samarasini ko‘tarish maqsadida ko‘p mahsus usullar ishlab chiqilgan. Masalan, qattiq qorakuya xlamidosporalari bilan qobig‘i yo‘q g‘alla urug‘larini zararlash hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. Lekin qobig‘i bor g‘allalar – so‘li va arpani zararlash ma’lum qiyinchiliklarga olib keladi, chunki qobig‘ tagiga xlamidosporalar o‘tolmaydi va natijada nihollarning aksariyat qismi zararlanmasdan qoladi. Bu holatni bartaraf qilish uchun maxsus pribordan foydalaniladi. Priborning nomi vakuum- eksikator. Uning yordamida kameradan havo tortib olinadi va urug‘lar ustiga xlamidosporalarning suvli suspenziyasi solinadi va atmosfera havosi eksikator kamerasiga kirganda u bilan birga urug‘ qobig‘ining oralariga xlamidosporalar hech qiyinchiliksiz o‘tadi. Ushbu vakuum -usul bilan bug‘doyning gullarini chang qorakuya va makkajo‘horining nihollarini pufakli qorakuya bilan zararlashda ham yuqori samara kutish mumkin. Ko‘p holatlarda o‘simliklarning minglab nus’halarini zararlashga to‘g‘ri keladi. Bu esa sermehnatli ish bo‘lib, uning samaradorligini oshirish juda dolzarb masala hisoblanadi. Shuning uchun yuqorida aytib o‘tilgan va boshqa mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan asbob-uskunalardan kengroq foydalanish kerak. Baholash usullari . O‘simlik turi, kasallik va seleksioner oldidagi vazifaga qarab kasallikka mutlaq va nisbiy chidamliligi aniqlanadi. Mutlaq chidamlilik aniqlanganda faqat bitta ko‘rsatgich inobatga olinadi – zararlanishni bor-yo‘qligi. O‘simlikni yuqori qismini zararlaydigan patogenlarga chidamli deb faqat ko‘zga ko‘rinadigan belgilari mavjudligi emas, balki kasallik manba atrofidagi to‘qimalarning o‘lishi, boshqacha qilib aytganda nekroz paydo bo‘lishi ham inobatga olinadi. Tuproq parazitlarga mutlaq chidamlilikka ega deb kuchli zararlangan tuproqda kasallanmagan o‘simliklarga aytiladi. Ayrim hollarda kasallikni yuzaga chiqmasligi o‘simliklarning chidamliligi bilan bog‘liq bo‘lmay, balki infeksion materialning yashovchanligi yo‘qolishi yoki zararlanish uchun atrofdagi muhitning mos kelmasligi ham sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun nazorat sifatida xuddi shunday sharoitda kasallikka o‘ta moyil nav ekiladi va uning zararlanishi tajribaning to‘gri-noto‘g‘riligini ko‘rsatadi. Mutlaq chidamliligini aniqlash uchun asosan immun navlar chiqarish uslubiyoti ishlab chiqarilgan kasalliklar olinadi. Masalan, faqat rakka mutlaq chidamlilikni ko‘rsatgan kartoshkaning yangi navlarini ko‘paytirilishiga ijozat beriladi. Ko‘pincha nisbiy chidamlilikni, yoki boshqacha zararlanish darajasini aniqlashga to‘g‘ri keladi. Nisbiy chidamlilikni aniqlash rayonlashtirilgan navlar bilan yangi nav o‘rtasidagi farqni bilish uchun imkoniyat yaratiladi. Shuningdek u yoki bu o‘stirish usullarini samaradorligini baholash uchun ham nisbiy chidamlilikni aniqlash qo‘l keladi. Chidamlilikni 3-ta usul bilan aniqlash mumkin: 1. Umumiy tipdagi kasallik uchun (so‘lish, virus infeksiyasi, qorakuya turlari) – tajribada va kontrolda zararlangan o‘simliklarning foizini aniqlash (kontrol – rayonlashgan nav). 2. O‘simlikda ko‘rinadigan kasalliklar uchun (zang turlari, olmaning qo‘tiri, gelmintosporioz turlari) – barg va poyalarining sathidagi pustula va dog‘larning foizini aniqlash. Bu va bularga o‘xshash kasalliklarni hisobga olish va miqdorini aniqlash maqsadida mahsus shkalalar ishlab chiqilgan. Analiz qilinadigan o‘simliklarning barg va poyasini zararlanishi hisobga olish shkala bilan taqqoslanadi. Masalan, chiziqli zang bilan zararlanish shkalasi L.F. Rusakov tomonidan taklif etilgan va bu yerda bug‘doy bargi sathi qay darajada zararlangani foizlarda ko‘rsatilib standart sifatida olinadi va tajribadagi barglar ushbu shkala ko‘rsatkichlari bilan solishtiriladi. 3. Amaliy seleksiyada ko‘p hollarda yuqorida ko‘rsatilgan usul to‘g‘ri kelmaydi, chunki kasallik boshlanishida chidamli va chidamsiz navlarning barglari zang pustulalari bilan bir xil qoplanadi.Kasallikka moyil navda pustulalar yaxshi rivojlanadi va ularning atroflari yashil to‘qimalar bilan o‘raladi. Aksincha holat chidamli navda kuzatiladi. Uning hujayralari zararlanishga qarata toksin moddalar chiqaradi va shu bois parazit gifalari va ularning atroflaridagi hujayralar zaharlanadi. Natijada esa pustulalar umuman paydo bo‘lmaydi yoki juda mayda bo‘lib, ularning atroflarida oqimtir-sarg‘ish o‘lgan hujayralardan iborat nekroz paydo bo‘ladi. Chidamliligi o‘rtacha bo‘lgan navlar o‘rtacha ko‘rsatkichga ega bo‘ladi. Parazit va o‘simlik o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning shu tartibda bo‘lishini hisobga olish uchun boshqacha shkala o‘ylab topilgan. Misol tariqasida T. D. Straxovning qo‘ng‘ir zangga chidamlilikni baholash uchun besh ballik shkalasini ko‘rsatish mumkin. Bu yerda 0 – chidamlilik yo‘qligini, 4 – immunitetni, 1, 2, 3 ballar – chidamlilik darajasining turlicha bo‘lishini ko‘rsatadi. Seleksiya amaliyotida entomologik baholashning o‘ziga xosligi. Entomologik baholash usullari fitopatologik usullarga qaraganda ancha murakkabroq bo‘ladi. Lekin yangi navlar yaratilishida hasharot, kana va nematodalarga chidamlilik xossasini o‘rganish va seleksiya amaliyotida qo‘llash katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, viruslarning ko‘p turlari zararkunandalar yordamida o‘simlikka o‘tishini inobatga olsa, entomologik baholash usullarining roli yanada oshadi. Masalan, tomatning virus kasalliklarini aksariyat hollarda sikada hasharoti tarqatadi. Demak, sikadaga chidamli tomat navlari bir vaqtning o‘zida viruslarga ham chidamli bo‘lishligi muqarrar. Entomologik baholash usullari hasharot va zararlanadigan o‘simlikning biologiyasiga, hamda o‘simlikning himoyalanish mexanizmlariga asoslanadi. Sinalayotgan navlarga hasharotning yetuk formasini va tuxumini bir xil miqdorda o‘simliklarga joylashtirishni tashkillashtirish navlar himoyalanishining o‘ziga xosligini aniqlash uchun juda samarali usul deb topilgan. Zararkunandalarni ko‘paytirish va sun’iy invaziya yaratish kasallik qo‘zg‘atuvchilarini ko‘paytirish va ular bilan o‘simliklarni zaralantirishdan ko‘ra ancha mehnat va qunt talab qiladigan tadbir ekanligi shubhasizdir. Keyin tabiiy sharoitda agar zararkunanda soni kam bo‘lsa baholashni o‘tkazish qiyinlashadi va dala sharoitida zararkunandalarni sun’iy ravishda to‘plashga to‘g‘ri keladi. Buning uchun jalb qiluvchi ekinlar, har xil muddatda o‘simliklarni ekish usuli, mahsus sun’iy invaziya fonlari yaratiladi. Jalb qiluvchi ekinlardan foydalanish . Gessen, shved, bug‘doy pashshalariga navlarning chidamliligini aniqlash uchun hasharotlarning zichligi 50% o‘simliklarni zararlashini ta’minlash kerak. G‘alla pashshalarining soni kam bo‘lsa, bug‘doy va arpa dalalarida ekilmagan eni 3 – 10 sm. teng tasma shakldagi bo‘sh yerlar qoldiriladi. Ushbu tasmalar begona o‘tlardan toza holda saqlanib, kerak vaqtda urug‘ ekiladi va nihol olinadi. Maqsad – zarur bo‘lgan muddatda baholash uchun hasharotlar sonini ta’minlash. Gessen, shved va bug‘doy pashshalari yozda diapauza davrini ang‘izda va tuproqning yuqori qismida o‘tkazadi. Shuning uchun ang‘izni yoqib yuborish va chuqur haydash zararkunandalarning sonini ancha kamaytiradi. Ularni sonini yuqori maromda saqlash uchun 2 – 3 yil surunkasiga hasharotga moyil navni ekish kerak. Ushbu navlar tasma shaklida hasharotlar uchun qulay muddatlarda ekiladi. Gessen va shved pashshalarining sonini yuqori maromda saqlash uchun, kuzda va bahorda g‘alla ekishdan tashqari, yana yozda ham yomg‘ir ta’sirida diapauzadan chiqkan hasharotlarni ozuqa bilan ta’minlash uchun g‘alla ekiladi. G‘alla pashshalariga qarshi chidamlilikni aniqlash uchun 3-ta baxolash usuli qo‘llaniladi: 1. Ko‘z bilan kuzatish (ball qo‘yiladi); 2. Namuna olmasdan so‘ligan bargga qarab zararlangan o‘simliklarning foizini aniqlash (shved va bug‘doy pashshalari); 3. Namuna olib analiz asosida zararlangan o‘simliklarning foizini aniqlash. Birinchi usulda navlarning bir-biridan zararlanish farqi yaqqol ko‘zga tashlangan bo‘lsa 3 ballik baholash tizimi qo‘llaniladi: kuchli, o‘rta zararlanish va chidamli. Ikkinchi usulda 100 – 300 o‘simlik ko‘rib chiqiladi. Ushbu usul navlarning o‘rtasidagi chidamlilik bo‘yicha farqi 20% dan oshganda qo‘llaniladi. Eng ishonchli deb uchinchi usul hisoblanadi, chunki ushbu usul yordamida zararlangan va nobud bo‘lgan o‘simlik poyalari hamda zararkunandaning turini aniqlash mumkin. Chidamlilikni sun’iy invaziya fonida baholash. Childamlilikni baholashda bir nechta sun’iy invaziya usullari mavjud. Masalan, g‘alla urug‘i maxsus atrofi doka yoki setka bilan o‘ralgan qutilarda maysa paydo bo‘lgancha o‘stirilib, keyin gessen pashshasi doka yoki setka ichiga qo‘yib yuboriladi. AKShda g‘alla ekinlarning shilimshiq qurtga chidamliligini aniqlash uchun laboratoriya uslubi ishlab chiqilgan. Sinash uchun mo‘ljallangan o‘simliklar urug‘lari tuvaklarga yoki qutilarga ekiladi. Bir xaftalik nihollar keyin mahsus katakka qo‘yiladi. Bu yerda havo namligi 40-60%, harorat 26 – 27 0 S va keraglicha yorug‘lik sharoitlari ta’minlanadi. Katakning ichiga zarakunandaning lichinka va yetuk formalari ham kiritiladi. Ushbu usul yordamida hasharotning tuxum quyishdagi tanlovchanligi, urg‘ochilarning serpushtligi, lichinkalarning hayotchanligi va boshqa ko‘rsatkichlar aniqlanadi. Xullas, bu usulning ishonchliligi dala sharoitida olinadigan natijalarga ancha yaqin bo‘ladi. Albatta, dala sharoitida tajriba olib borish ko‘proq mehnat va harajat talab qiladi. Bug‘doyning zararli hasvaga chidamliligini aniqlashda ham zarakunandani sun’iy joylashtirish usuli qo‘llaniladi. Karkasi yo‘q kataklar bug‘doy poyalarining ma’lum qismiga kiydiriladi, tagidan katak poyaga shikast yetkazmasligi va xasva qochib ketmasligi uchun ehtiyotkorlik bilan bog‘lanadi. Hasharot katakning tepasidan kiritiladi va bu qismi ham bog‘lanadi. Bunday kataklarda qandalalarning har xil miqdorini ta’minlash mumkin. Ular bemalol o‘simlikning istagan qismiga o‘tib-qaytishi mumkin. Keyinchalik o‘simliklar katak bilan birga yulinib, laboratoriyaga olib kelinadi va batafsil o‘rganiladi. E ntomologik baholashda hisobga olish usullari. Zararkunanda va uning zarar yetkazishiga qarab ko‘z bilan chamalash (o‘simlik bit, burgalar va b.q.) yoki o‘simlik analizi (gessen, shved, bug‘doy pashshalari va b.q.) yordamida hisobga olish usullari qo‘llaniladi. Hisobga olish va kuzatishlar entomologik jarayonida zararkunandaning rivojlanishiga qarab bir-necha marta o‘tkaziladi. Kuzgi bug‘doy ekinlarining gessen, shved va bug‘doy pashshalari tomonidan zararlanishni hisobga olish 3 marta o‘tkaziladi: kuzda, ekinlar qishga kirishidan oldin, bahorda, ekinlar yoppasiga zararlanganda va donning sut pishish davrida. Zararli hasva zararlashini hisobga olish 2 marta o‘tkaziladi: bahorda, o‘simlik poyalarining nobud bo‘lishi eng yuqori bo‘lganda, va g‘alla pishganda zararlangan don miqdoriga qarab. O‘simliklarning chidamlilik darajasini aniqlash uchun maxsus shkalalar ishlab chiqilgan. Masalan, g‘alla bitlariga chidamlilik darajasini aniqlash uchun quyidagi shkala qo‘llaniladi (Chesnokov, 1956): Ball Zararlanish darajasi va 1 o‘simlikdagi zararkunanda miqdori 0 Shikastlangan o‘simliklar miqdori % hisobida – 0; bir o‘simlikda mavjud zararkunanda soni – sanoqli. 1 Shikastlangan o‘simliklar miqdori 0 – 5%; o‘simlikda mavjud zararkunanda miqdori 5 – 10 to‘da. 2 Shikastlangan o‘simliklar miqdori 5 – 15%; o‘simlikda mavjud zararkunanda miqdori 5 – 6 to‘da. 3 Shikastlangan o‘simliklar miqdori 20-30%; o‘simlikda mavjud zararkunandalar miqdori – to‘dalar soni o‘rtacha. 4 Shikastlangan o‘simliklar miqdori 30-40%; o‘simlikda mavjud zararkunandalar miqdori – to‘dalar soni ko‘p. 5 Shikastlangan o‘simliklar miqdori 50% dan ziyod; o‘simlikda mavjud zararkunandalar miqdori – to‘dalar soni ko‘p. Bug‘doy navlarining tripsga chidamlilik darajasini aniqlashda ham 5- ballik shkala qo‘llaniladi: Ball Zararlanish darajasi va 1 o‘simlikdagi zararkunanda miqdori 0 Shikastlanish yo‘q 1 Shikastlangan o‘simliklar – 1 – 2%; bir boshoqdagi trips miqdori – sanoqli. 2 Shikastlangan o‘simliklar – 2-5%; bir boshoqdagi trips miqdori – 5 – 15-ta. 3 Shikastlangan o‘simliklar – 5-30%; bir boshoqdagi trips miqdori – 15 – 45-ta. 4 Shikastlangan o‘simliklar – 50% dan ziyod; bir boshoqdagi trips miqdori – 40-60-ta. 5 Shikastlangan o‘simliklar – 50 % dan ziyod; bir boshoqdagi trips miqdori – 60 dan ziyod. Vegetatsiya davrida g‘alla bitlari va tripsni bir necha marta hisobga olish mumkin, lekin asosiy hisobga olish jarayoni zararkunandalar eng ko‘p bo‘lganda, ya’ni don pishish davrida o‘tkazilishi shart. Entomologik baholash o‘tkazilishida chidamliligi aniq bo‘lgan nav o‘rganilanayotgan navlar bilan taqqoslash uchun tajribalarda albatta ekilishi kerak.

O‘simliklarning kasalliklarga va zararkunandalarda chidamliligini aniqlash usullari

Купить