O‘simliklarning ko‘payishi, nasllar g‘allanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning ko‘payishi, nasllar g‘allanishi

Купить

O‘SIMLIKLARNING KO‘PAYISHI, NASLLAR G ’ ALLANISHI.
Reja:
1. O‘simliklarning ko‘payish jarayoni, xillari.
2. O‘simliklarda nasllar gallanishi.

Xar bir o‘simlik turi o‘z xayoti davomida o‘ziga o‘xshash individ yoki
individlarni yaratadi. Bu jarayon nasl qoldirish deb ataladi. Agar nasl
qoldirish shu tur o‘simlik individlar sonini oshishiga olib kelsa, bu jarayon
ko‘payish deb ataladi.
O‘simliklarning ko‘payishi 3 xil xilda bo‘ladi:
I. Vegetativ kupayish - o‘simlikning vegetativ organlari yordamida
ko‘payishi ;
II. Jinssiz ko‘payish - o‘simlikning sporalar yordamida ko‘payishi;
III. Jinsiy ko‘payish - o‘simlikda jinsiy gametalar hosil bo‘lishi va
o‘zaro qo‘shiluvchi natijasida yangi organizmlarning paydo bo‘lishi bilan
bog‘lik ko‘payishdir. Bu ko‘payish xili amfimiksis (amfi - ikkala tomon,
mixis - aralashish) deb ataladi.
Quyida ushbu ko‘payish xillarini ko‘rib chiqamiz.
I. Vegetativ ko‘payish.
Vegetativ ko‘payish xossasi prokariot va eukariot o‘simlik
organizmlarining xammasiga xosdir. Vegetativ ko‘payish o‘simliklardagi
regeneratsiya (re - qaytadan, generatio - tiklanish) qilish qobiliyati bilan
chambarchas bog‘langan.
Prokariot organizmlarda (bakteriyalar, ko‘k-yashil suv o‘tlari) bu
jarayon hujayraning ikkiga bo‘linishi bilan bog‘liq bo‘lsa, yuksak
o‘simliklarda jarohatlangan yerning tiklanishi, ayrim hollarda jarohatlangan
qismlarning o‘rniga yangi organlarning hosil bo‘lishi bilan boradi.
O‘simliklarning o‘z qismlarini tiklay olish qobiliyatiga regeneratsiya
deyiladi. Xar bir o‘simlik turi o‘z xayoti davomida o‘ziga o‘xshash individ
yoki individlarni yaratadi. Bu jarayon nasl qoldirish deb ataladi. Agar nasl
qoldirish shu tur o‘simlik individlar sonini oshishiga olib kelsa, bu jarayon
ko‘payish deb ataladi.
II. Jinssiz ko‘payish

Ko‘pchilik suvo‘tlari va zamburug‘larda, shuningdek moxlar va
paporotniklarda ko‘payish jarayoni mitoz yoki meyoz bo‘linish natijasida
hosil bo‘lgan maxsus hujayralar - sporalar yordamida amalga oshadi.
Sporalar maxsus organlarda- sporangiylarda hosil bo‘ladi. Sporalar mitoz
bo‘linishi natijasida hosil bo‘lsa mitosporalar (xlorella, xlamidomonada),
meyoz bo‘linish natijasida bunyodga kelgan bo‘lsa meyosporalar
(paporotnik, moxlarda) deb ataladi. Mitosporalar o‘zida xromosomalarning
diploid to‘plamini (2n), meyosporalar gaploid to‘plamini (n) saqlaydi.
Mitosporalar ona organizmlarga o‘xshash individlarga aylanadi.
Meyosporalar esa ona organizmga o‘xshash individlarga aylana olmaydi,
chunki ular jinsiy jarayon bilan gallanishi kerak. Shuning uchun
meyosporalardan maxsus o‘simta (zarostok) hosil bo‘ladi. Bu o‘simtada
jinsiy hujayralar - gametalar yetiluvchi jinsiy organlar shakllandi. Ko‘pchilik
sporalar xarakatlanishi uchun xivchinlarga egadirlar, bu xolda zoospora deb
ataladi.
III. Jinsiy ko‘payish (Amfimiksis)
Amfimiksis o‘simliklar dunyosida keng tarqalgan bo‘lib, bu jinsiy
qo‘shilish jarayoni bilan boradi. Jinsiy qo‘shilish jarayonda 2 ta jinsiy
hujayra - gametalar qo‘shilib zigotaga aylanadi. Boshkacha so‘z bilan
aytganda, urug‘langan tuxum hujayra zigota deyiladi. Gametalar o‘zlarida
xromosomalarning gaploid (n) to‘plamini saqlaydi. Hosil bo‘lgan zigota
diploid to‘plamga (2n) egadir. Gametalar gametadon deb ataluvchi maxsus
organlarda yetiladi. Tuban o‘simliklarda gametadon rolini yakka hujayra
bajarsa, yuksak o‘simliklarda u ko‘p hujayrali tuzilmadir.
Erkaklik gametalari hosil qiladigan gametadon anteridiy , urg‘ochilik
gametalariniki esa arxenogiy deb ataladi.

O‘simliklarda jinsiy gametalar qo‘shilishining quyidagi xillari uchraydi
(3-rasm):
1. Izogamiya (izo - teng) - jinsiy qo‘shilish jarayonida shakli va kattaligi
bilan farq qilmaydigan xarakatchan gametalar qatnashadi. Izogamiya
suvo‘tlari va zamburug‘larda keng tarqalgan.
2. Geterogamiya (getero - xar xil) - jinsiy qo‘shilishda shakli va
kattaligi turlicha bo‘lgan gametalar ishtirok qiladi. Geterogamiya ko‘pchilik
suv o‘tlarida uchraydi.
3. Oogamiya (oon - tuxum hujayra) - qo‘shilish jarayonida ishtirok
qila yo tgan gametalardan biri xivchinlarga ega bo‘lmaydi, shakli ovalsimon
yoki dumaloq bo‘lib xarakatlanmaydi. Bu gameta tuxum hujayra deb ataldi.
Ikkinchi gameta kichik va xarakatchan bo‘lib, katta yadro va xivchinga ega
b o‘ ladi. Bu gameta spermatozoid deb nomlanadi. Oogamiya o‘simliklar
orasida eng keng tarqalgan jinsiy qo‘shilish usulidir.
Oogamiyaning biologik a h amiyati quyidagilardan iborat:
- Tuxum hujayrada zigotaning keyingi rivojlanishi uchun zarur oziqa
moddalari to‘plangan bo‘ladi;
- Tuxum hujayraning xarakatchanmasligi ichki urug‘lanish jarayoni
amalga oshirish uchun imkon yaratadi;
- Erkaklik gametasi kichik va ko‘p sonda bo‘lishi jinsiy jarayonni
to‘laroq amalga oshishiga xizmat qiladi.
O‘simliklarda nasllar gallanishi .
Ma’lumki, jinsiy qo‘shilish jarayonida ikkita gameta (urg‘ochi va erkak
gametalari) qo‘shilib, zigota hosil bo‘ladi. Ammo zigotada xromosomalar
soni ikki marta ortib ketmaydi, chunki gametalar o‘zlarida xromosomalarning
gaploid (n) to‘plami saqlaydi, hosil bo‘layotgan zigota esa diploid (2n)
to‘plamiga ega bo‘ladi. Buning sababi shuki, gulda jinsiy gametalarni hosil

qiluvchi arxesporial hujayralar meyoz bo‘linishga uchraydi, natijada hosil
bo‘layotgan hujayralar gaploid (n) to‘plamga ega bo‘ladi. Bu yerda biz
o‘simlikning jinsiy ko‘payishida xromosomalari gaploid (n) va diploid (2n)
to‘plamli hujayralarning bir-biri bilan navbatlashib turganini ko‘ramiz. Agar
organizm xromosomalari gaploid to‘plamli hujayralardan tashkil topgan
bo‘lsa gaplobiont (gaplos - yakka, biont - tirik mavjudot) individ, agar
xromosomalari diploid to‘plamli hujayralardan tashkil topsa diplobiont
(diplos - qo‘sh) individ deb ataladi. Ko‘pchilik o‘simliklarda zigota, maysa,
voyaga yetgan o‘simliklar diplobiontlar bo‘lib, o‘simlik rivojlanishining bu
davrlari diplofaza deyilsa, spora, o‘simtalar va ulardan hosil bo‘lgan
gametalar gaplobiont xisoblanib, bu davrlar gaplofaza deb ataladi.
O‘simlik xayotida gaplofaza va diplofaza doimo navbatlashib, turadi, bu
o‘z navbatida gaplobiont va diplobiont individlarning navbatlashib turishi
ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu jarayonga nasllarning gallanishi deb
ataladi. Nasllarning gallanishini paporotnik (qirqquloq) misolida ko‘rib
chiqamiz. O‘zbekiston sharoitida xonalarda o‘stiriladigan paporotnik
diplobiont individdir. Uning barglari orqa tamonida sorus deb ataluvchi
sporangiylar to‘plami joylashgan bo‘ladi. Sporagiyda sporogen to‘qima
hujayrasidan (spora hosil qiluvchi onalik hujayra, arxesporial hujayra) meyoz
bo‘linish bilan 4 ta meyospora hosil bo‘ladi. Meyospora-gaplobiontdir.
Meyospora tashqi tomonidan ikki qavatli po‘st bilan o‘raladi. Sporangiy
yorilaganda sporalar tashqariga chiqib, xavo oqimi yordamida tarqaladi.
Spora (meyospora) lar hosil qiluvchi o‘simlik sporofit deb ataladi. Spora
qulay sharoitga tushgach mitoz yo‘li bilan bo‘linib kattaligi 1 sm atrofida
bo‘lgan yuraksimon shakldagi o‘simtaga aylanadi.
Bu o‘simta xam gaplobiontdir. O‘simtada ildizlar bo‘lmaydi. U
substratga bir qatorli hujayradan tashkil topgan rizoid - ipchalar yordamida

birikadi. O‘simta yashil rangda bo‘lib, uning orqa t o monida anteridiy va
arxegoniylar shakllanadi. Ularda esa jinsiy gametalar hosil bo‘ladi.
Anteriiyda hosil bo‘lgan spermatozoidlar suvli muxitda anteridiydan
chiqib, arxegoniy tomonga harakatlandi. Spermatozoidlardan biri
arxegoniyning bo‘yincha qismidan suzib kirib, uning kolbasimon qismida
joylashgan tuxum hujayrani urug‘lantiradi. Hosil bo‘lgan zigota mitoz yo‘li
bilan bo‘linib, murtakni hosil qiladi. Murtak - diplobiont individdir. Undan
yangi sporofit o‘simlik rivojlanadi. Murtak birinchi vaqtlarda o‘simta
xisobiga yashasa, keyinchalik barglar chiqarib, mustaqil oziqlana boshlaydi,
o‘simta bo‘lsa xalok bo‘ladi.
Paporotnikda diplofazadan gaplofazaga o‘tish chegarasi meyospora hosil
qilinishi (meyoz bo‘linish) bo‘lsa, gaplofazadan diplofazaga o‘tish chegarasi
jinsiy gametalar qo‘shilishi (tuxum hujayraning urug‘lanishi) va zigota hosil
bo‘lishidir. Bu yerda biz jinssiz nasl (diploid sporofit) va jinsiy nasl (gaploid
gametofit) larning gallanib turishini ko‘ramiz, chunki xar bir individ o‘ziga
o‘xshash individlarni bir avloddan keyingina hosil qila oladi.
Ko‘pchilik suvo‘tlarida gaplofaza ustunlik qiladi. Voyaga yetgan individ
gaplobiontdir. O‘simlik faqat zigotalik davridagina diplofazada bo‘ladi.
Zigota rivojlanishining keyingi etapida meyoz yo‘li bilan bo‘linib,
meyosporadan yangi gaplobiont individ rivojlanadi. Shuni aytib o‘tish
kerakki, suvo‘tlarida gaplofaza va diplofaza muntazam ravishda gallanmaydi.
Suvo‘tlari ko‘pincha jinssiz yo‘l bilan ko‘payadi.
Moxlarda ham gaplofaza ustunlik qiladi. Ammo ularda nasllarning
doimiy gallanishi kuzatiladi. Jinssiz nasl (spora hosil qilish) jinsiy nasl
(gametalar hosil qilish) bilan albatta gallanishi kerak. Erkak o‘simlikdagi
anteridiyda spermatozoid, urg‘ochi o‘simlikdagi arxegoniyda tuxum hujayra
hosil bo‘ladi. Spermatozoidlar yetilgandan keyin anteridiydan chiqib, suvda
arxegoniy t o mon harakatlanadi va arxegoniy bo‘yinchasi orqali uning

qorincha qismiga kirib, u yerdagi tuxum hujayrani urug‘lantiradi.
Urug‘langan tuxum hujayra yoki zigota tezda parda bilan o‘ralib oladi. Zigota
diplobiont individ xisoblanadi. O‘simlik o‘z rivojlanishining diplofaza
bosqichiga o‘tadi. Zigota tezda bo‘linib, sporofitni (band chanoqli
sporogoniy) hosil qiladi. Sporofit gametofit hisobiga oziqlanadi, shuning
uchun u gametofitga qaramdir. Sporogoniyda joylashgan arxesporial
hujayralar meyoz yo‘li bilan bo‘linib, ko‘plab meyosporalarni hosil qiladi.
Hosil bo‘lgan spora o‘zida xromosomalarning gaploid to‘plamini saqlaydi,
shuning uchun u gaplofa bosqichining boshlanganligini ko‘rsatadi. Spora
mitoz bo‘linish orqali ko‘payib, protonema deb ataluvchi ipsimon o‘simta
hosil qiladi. Protenemada kurtaklar hosil bo‘lib, undan urg‘ochi va erkak mox
o‘simliklari rivojlanadi.
Paporotniklarda esa yuqorida ko‘rganimizdek sporofit (jinssiz nasl)
ustunlik qilib, gametofit (jinsiy nasl) kichkina o‘simta sifatida namoyon
bo‘ladi.
Plaunlar sporofiti (masalan selaginellada) mayda bargli o‘tsimon
o‘simlik bo‘lib - diplobiont individdir. Sporofit o‘simlikning novdalari
strobilla deb ataluvchi boshoqsimon ko‘rinishdagi sporofillar to‘plami bilan
tugaydi. Sporofillarning tashqi t o monida sporangiylar joylashgan bo‘lib, bu
sporangiylarning ayrimlarida mikrosporalar (mikro - kichik), ayrimlarida
megasporalar (mega - yirik) hosil bo‘ladi. Mikrosporalar hosil qiluvchi
sporangiy - mikrosporangiy , megasporalar yetiluvchi sporangiy –
megasporangiy deb ataladi. Mikrospora o‘lchami ancha kichik bo‘lib, undan
erkaklik o‘simtasi rivojlanadi. Megasporangiyda faqat 4 dona megaspora
rivojlanib, ulardan kelajakda urg‘ochi o‘simtalar hosil bo‘ladi. Erkaklik
o‘simtasida (erkaklik gametofiti) xivchinli gametalar - spermatozoidlar
yetiladi. Urg‘ochi o‘simtada (urg‘ochilik gametofiti) esa bir nechta
arxegoniy shakllanadi. Suvli muxitda spermatozoidlar erkaklik o‘simtasidan

ajralib, urg‘ochi o‘simtada joylashgan arxegoniy ichidagi tuxum hujayrani
urug‘lantiradi. Yangi hosil bo‘lgan zigota tezda bo‘linib, yangi o‘simlikka
aylanadi.
Plaunlarning jinsiy ko‘payishida turli xildagi sporalarning hosil bo‘lishi,
ulardan ayrim gametofit o‘simtalarning rivojlanishi va bu orqali chetdan
urug‘lanishni amalga oshirilishi mumkinligi o‘simliklar evolyusiyasidagi
asosiy yo‘nalishlardan birini tushinishga yordam beradi.
Urug‘li o‘simliklarda esa sporofit gametofitdan tamoman ustun turadi.
Gametofit (gaplobiont) reduksiyalanib ketib, mustaqil xolda yashay olmaydi.

Аdabiyotlar
1. Ашурметов О.А., Қаршибоев Ҳ.Қ. Ўсимликлар эмбриологияси. Махсус курсидан ўқув
қўлланма. Гулистон, 2002. 68 б.
2. Қаршибоев Ҳ.Қ., Ашурметов О.А. Ўсимликлар кўпайиш биологияси. Гулистон, 2003. 99 б.
3. Ашурметов О.А., Бўриев Х.Ч. Репродуктивная биология представителей семейства
Cucurbitaceae Juss . Ташкент: Фан, 2002. 154 с.
4. Баранов П.А. История эмбриологии растений. Изд-во АН . М.1957 .
5. Данжар П. Цитология растений и общая цитология. ИЛ.М.: 1954
6. Икромов М.И., Нормуродов Х.Н., Юлдашев А.С. Ботаника . Т ошкент, «Ўзбекистон» . 2002. - 322
б .
7. Поддубная – Арнольд В.А. Цитоэмбриология покрытосеменных растений. М. Наука, 1976. –
507 с .
8. Flowerin Plant Embroyology. Nels R. Lersten. 2004 Blackwell Publishing USA
9. Umurzakova Z.I., Nomozova Z.B., Jalov X.H., Norqulov M.M. Botanika. O’simliklar morfologiyasi
va anatomiyasidan amaliy mashg’ulotlar. O’quv qo’llanma – Самарқанд. СамДУ нашриёти. 2019. 136 б.

O‘simliklarning ko‘payishi, nasllar g‘allanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish