O‘simliklarning nafas olishi. Nafas olish ximizmi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	85.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning nafas olishi. Nafas olish ximizmi

Купить

O ‘ simliklarning nafas olishi . Nafas olish ximizmi
1.
2. REJA:
1. Nafas olish haqidagi ta’limotlarning rivojlanishi tarixi.
2. Nafas olish koeffisiyenti.
3. Nafas olish ximizmi.
a. A.N. Baxning peroksid nazariyasi va uning mohiyati.
b. V.I. Palladinning vodorodni faollashtirish nazariyasi.
c. Nafas olish va bijgishning o‘zaro aloqasi.
4. Nafas olish bosqichlari.
a. Anaerob nafas olish.
b. Aerob nafas olish.
c. Krebs sikli va uning mohiyati.
d. Nafas olishning pentozofosfat sikli.
3.

Nafas olish haqidagi ta’limotlarning rivojlanishi tarixi. Fotosintez
jarayonida hosil bo‘lgan shakarlar va boshqa organik moddalar o‘simlik
hujayralarining asosiy oziq moddalari hisoblanadi. Bu organik moddalar tarkibida
ko‘p miqdorda kimyoviy energiya to‘planib, nafas olish jarayonida ajralib chiqadi
va hujayradagi barcha sintez reaksiyalarini energiya bilan ta’minlaydi. o‘simliklar
hujayralarida boradigan oksidativ reaksiyalar organik moddalarning kislorod
ishtirokida anorganik moddalarga (CO
2 va H
2 O) parchalanishi va kimyoviy
energiya ajralib chiqish jarayoniga nafas olish deyiladi. Bu jarayonning sxematik
tenglamasini quyidagicha ko‘rsatishimiz mumkin:
C
6 H
12 O
6 +6O
2 →6CO
2 +6H
2 O+energiya (2875 kDJ mol)
Nafas olish muhim fiziologik jarayon bo‘lib, barcha tirik organizmlarga xos
xususiyatdir. Bunda uglevodlar muhim ahamiyatga ega. Biroq uglevodlarning tirik
organizmlarda bajaradigan vazifasi faqat ularga energiya yetkazib berish bilan
yakunlanmaydi. Ularning parchalanishida bir qator oraliq birikmalar hosil bo‘ladi.
Bu birikmalar o‘simliklar tanasida uchraydigan boshqa organik moddalarning
(yog‘lar, aminokislotalar va boshqalar) asosini tashkil etadi. Demak , o‘simlik
tanasida organik moddalarning turli xilligida nafas olishining ahamiyati katta .
Lekin o‘simliklarning ( hayvon va odamlarnikiga o‘xshash ) maxsus nafas
olish a ’ zolari bo‘lmaydi . Ularning barcha hujayralari va to‘qimalari mustaqil nafas
olish xususiyatiga ega . Barcha tirik hujayralarning organoidi sanaladigan
mitoxondriyalar nafas olish a ’ zosi hisoblanadi . Ana shu mitoxondriyalarda
murakkab organik birikmalar ( asosan uglevodlar ) fermentlar tizimi ishtirokida
kislorod yordamida oksidlanib , suv va CO
2 ga parchalanadi . Bu reaksiyalar tizimiga
biologik oksidlanish deyiladi .
Tirik organizmlarda boradigan nafas olish jarayonida kislorodning rolini
dastlab XVIII asrning oxirlarida fransuz olimi A . L . Lavuaze ilmiy asoslab bergan
edi . U o‘zining 1773-1783 yillarda o‘tkazgan bir qator tajribalarida nafas olish va
yonish jarayonlarining o‘xshashligini isbotlab berdi . U nafas olishda ham , xuddi
yonishdagidek atmosferadan kislorod yutiladi va atmosferaga karbonat angidrid
ajralib chiqadi , deb ta ’ kidladi . A . L . Lavuaze o‘z kuzatishlariga asoslanib , nafas

olish bu kislorod yordamida organik moddalarning juda ham sekinlik bilan
yonishidir degan xulosaga keldi . Taxminan shu vaqtlarda (1777) Sheyele urug‘lar
bilan o‘tkazgan tajribalari asosida , unayotgan urug‘ solingan yopiq idishda
kislorodning miqdori kamayib , CO
2 miqdorini ko‘payganini aniqladi .
1778-1780 yillarda Y . Ingenxauz yashil o‘simliklar qorong‘ida kislorodni
yutib karbonat angidrid chiqaradi va bu jihatdan hayvonlarga o‘xshaydi ,
o‘simliklarni yashil bo‘lmagan qismlari esa yorug‘likda ham kislorod yutishi
mumkin , degan xulosaga keldi .
O‘simliklarning nafas olishini N . T . Sossyur asoslab berdi . U 1797-1804
yillarda birinchi marta miqdoriy analizlar o‘tkazdi va qorong‘ida o‘simliklar
qancha O
2 yutsa , shuncha CO
2 ajratib chiqishini isbotladi . Ya ’ ni yutilgan kislorod
ajralib chiqqan karbonat angidrid bilan bir qatorda suv va energiya ham hosil
bo‘lishini isbotladi . Ammo Sossyurning bu muhim fikrlari boshqa olimlar
tomonidan uzoq muddatgacha e ’ tiborga olinmadi . Ajralib chiqayotgan CO
2
fotosintezda ishlatilmay qolgan CO
2 bo‘lib , u qayta chiqadi , uning nafas olishiga
aloqasi yo‘q , deb tushuntirildi . Shu olimlar qatorida taniqli nemis fiziologi Y . Libix
(1942) ham bor edi .
Keyingi yillarda ayniqsa XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida juda ko‘p
olimlarning ( Borodin , Bax , Palladin , Kostichev , Varburg va boshqalar ) tajribalari
asosida o‘simliklarning nafas olishi muhim fiziologik jarayon ekanligi , asosan shu
jarayon natijasida ajralib chiqqan kimyoviy energiya hujayralardagi sintetik
reaksiyalarni energiya bilan ta ’ minlashi mumkinligi isbotlandi .
Umuman , o‘simliklarning nafas olishi muhim fiziologik jarayon bo‘lib , u
qorong‘ilik yoki yorug‘likdan qat ’ iy nazar tirik hujayralarda doimiy xarakterga
ega . Hatto omborlarda saqlanadigan urug‘larda , o‘sish va rivojlanishi to‘xtab tinch
holga o‘tgan daraxtlarda ( qish faslida ), tinch holdagi ildiz va ildiz mevalarda ,
boshqa tirik hujayra va to‘qimalarda nafas olish to‘xtamaydi . Faqat uning jadalligi
past bo‘lishi mumkin . Nafas olishning to‘xtab qolishi organizmning nobud bo‘lishi
bilan yakunlanadi .

Nafas olish koeffisiyenti . O‘simliklarning nafas olish jarayonida ajralib
chiqqan karbonat angidridning yutilgan kislorodga bo‘lgan nisbati nafas olish
koeffisiyenti ( NK ) deyiladi :
NK = nCO
2 / nO
2
Biologik oksidlanish jarayonida uglevodlardan tashqari boshqa organik
moddalar ( yog‘lar , yog‘ kislotalari , oqsillar va boshqalar ) ham ishtirok etishi
mumkin . Shuning uchun nafas olish jarayonida ishtirok etadigan organik modda
turiga qarab nafas olish koeffisiyentining darajasi ham har xil bo‘ladi .
Nafas olish jarayonida uglevodlar ishlatilsa – koeffisiyent birga teng bo‘ladi :
C
6 H
12 O
6 +6 O
2 →6 CO
2 +6 H
2 O + energiya
NK =6 CO
2 /6 O
2 = 1
Chunki bir molekula glyukozaning oksidlanishi uchun olti molekula kislorod
yutiladi va olti molekula karbonat angidrid ajralib chiqadi .
Nafas olish jarayonida yog‘ kislotalari va oqsillar ishlatilsa , nafas olish
koeffisiyenti birdan kichik bo‘ladi . Chunki bu organik moddalarning tarkibida
kislorodning miqdori uglerod va vodorodga nisbatan juda kam , shuning uchun
ularni oksidlantirish uchun kislorod ko‘proq sarf etiladi . Masalan stearin
kislotasining biologik oksidlanishi:
C
18 H
36 O
2 +26O
2 →18CO
2 +18H
2 O +energiya
NK=18CO
2 /26O
2 =0,69;
Nafas olish jarayonida organik kislotalar ishlatilsa, nafas olish koeffisiyenti
birdan yuqori bo‘ladi. Chunki bu molekula tarkibida kislorod uglerod va
vodorodga nisbatan ko‘p va uni oksidlantirish uchun kamroq kislorod sarflanadi.
Masalan, otquloq kislotasining biologik oksidlanishida nafas olish koeffisiyenti
4ga teng bo‘ladi.
2C
2 H
2 O
4 +O
2 →4CO
2 +2H
2 O+energiya
NK=4CO
2 / O
2 =4;
Nafas olish koeffisiyentining darajasi nafas olish mahsulotiga bog‘liqligi
faqat kislorod miqdori yetarli sharoitda sodir bo‘ladi. Lekin oksidlanish kislorodsiz
(anaerob) muhitda borganda nafas olish koeffisiyentining darajasi o‘zgarishi

mumkin. Masalan, urug‘lar kislorod kam yoki anaerob sharoitda nafas olganda
(suvga botirilib saqlansa) havodan O
2 yutilmaydi, lekin CO
2 ajralib chiqadi. Bunda
nafas olish koeffisiyenti birdan yuqori bo‘ladi.
Nafas olish ximizmi . Nafas olishning sxematik tenglamasi bu murakkab
fiziologik jarayonni to‘la xarakterlay olmaydi. Chunki juda ko‘p oraliq reaksiyalar
sodir bo‘ladi. Natijada kimyoviy energiya oz-ozdan ajralib chiqadi va
o‘zlashtiriladi. O‘zlashtirilmay qolganda esa issiqlik energiyasiga aylanadi va
tarqaladi.
Nafas olishda organik moddalarning kislorod yordamida anorganik
moddalarga parchalanishi mazkur jarayonning o‘ziga xos xususiyatlari borligini
ko‘rsatadi. Chunki organizmdan tashqarida bu organik moddalar molekulyar
kislorod bilan reaksiyaga kirishmaydi .
Nafas olish jarayonining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlab nafas olish
ximizmining xozirgi zamon tushunchasiga asos solgan olimlar : A . N . Bax ,
V . I . Palladin va S . P . Kostichevlar hisoblanadilar .
A . N . Baxning peroksid nazariyasi . 1897 yilda A . N . Bax biologik
oksidlanishning peroksid nazaryasini ishlab chiqdi . Unga ko‘ra atmosferadagi
molekulyar kislorod inert holatida bo‘lib , organik moddalarni oksidlay olmaydi .
Buning uchun uning tarkibidagi qo‘sh bog‘ning bittasi o‘zilishi va faol holatga
o‘tishi zarur :
O = O - O- O-
Inert kislorod Faol kislorod
Kislorod oson oksidlanuvchi modda (A) bilan birikib qo‘sh bog‘dan bittasi
o‘ziladi va peroksid (AO
2 ) hosil qiladi:
O
1) A + O
2 → A
O
A.N.Baxning fikricha akseptor (A) bilan birlashib faol holatga o‘tgan
kislorod boshqa moddani (V) ham oksidlantirishi mumkin:
O

2) A В + AO + В O
O
3) AO + В В A + В O
Natijada akseptor vazifasini bajaruvchi osonlik bilan oksidlanuvchi modda
(A) yana ajralib qoladi. Organik modda (B) esa to‘la oksidlanadi.
A.N.Bax kislorodni faollovchi moddalarni oksigenezalar deb atadi.
Oksigenezalarga o‘simliklar to‘qimasida ko‘p tarqalgan har xil kimyoviy
birikmalar kiradi. Oksigenezalardagi faollashgan kislorod oksidlanayotgan
substratga kuchiriladi. Ma’lum vaqt fanda, bu jarayonda peroksidaza fermenti
muhim ahamiyatga ega degan fikr hukm surdi.
Lekin 1955 yilda Yaponiyada (O.Xayaishi va boshqalar) va AQShda
(G.S.Mezon va boshqalar) molekulyar kislorodnig organik moddalar bilan birikishi
mumkinligini isbotlashdi.
Xozirgi vaqtga kelib, ma’lum bo‘lishicha, A.N.Bax nazariyasining nafas
olishga aloqasi yuq. Ammo u nafas olish jarayonining ximizmini o‘rganishga yo‘l
ochib berdi. Chunki bu nazariyada kislorodni faollashtirishning zamonaviy
mexanizmini ishlab chiqish uchun asos solingan edi.
V.I.Palladinning vodorodni faollashtirish nazariyasi. Biologik oksidlanish
jarayonining mexanizmini o‘rganishda V.I.Palladinning (1912) ishlari muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi. Uning nazariyasiga ko‘ra o‘simlik xromogenlari
substratdagi vodorodni o‘ziga biriktirib oladi va keyinchalik ularni kislorodga
o‘tkazadi. Bu nazariya boyicha nafas olish ikki bosqichdan iborat: 1) anaerob, 2)
aerob:
1) C
6 H
12 O
6 +6H
2 O +12 R 6CO
2 +12RH
2
2) 12 RH
2 +6 O
2 12R +12H
2 O
Birinchi reaksiya nafas olish jarayonining anaerob, ikkinchi reaksiya – aerob
bosqichini ifodalaydi. R – rangli nafas pigmenti, RH
2 – rangsiz nafas olish
xromogeni. Birinchi reaksiyada reduktaza fermenti yordamida substratdan vodorod
atomlari qabul qilinib, nafas olish pigmentiga (R) o‘tkaziladi va nafas olish
xromogeni (RH
2 ) hosil bo‘ladi. Hamma CO
2 ham shu anaerob jarayonda ajralib

chiqadi. Ikkinchi reaksiyada molekulyar kislorod ishtirok etib, xromogenlarni
(RH
2 ) nafas olish pigmentlarigacha oksidlaydi va ular yana vodorodning akseptori
vazifasini bajaradi. Bu reaksiyalarda kislorod RH
2 dan elektronlar va protonlarni
tortib oladi va natijada suv hosil bo‘ladi. Keyingi izlanishlarda, V.I.Palladin
nazariyasi, ya’ni nafas olishda anaerob va aerob bosqichlarning mavjudligi hamda
bunda suv ishtirok etishi to‘la tasdiqlandi.
1912 yilda nemis bioximigi G. Viland ham biologik oksidlanish
vodorodning ajratib olinishi bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatgan edi.
Nafas olishda suvning ishtirok etishi va kislorod vodorodning oxirgi
akseptori ekanligini 1955 yilda B.B.Vartapetyan va L.A. Ko‘rsanov tajriba asosida
isbotladilar. Buning uchun ular izotoplar (O- 18
) usilidan foydalandilar.
Nafas olish va bijg‘ishning o‘zaro aloqasi . S.P.Kostichev (1910)
ko‘rsatishi boyicha nafas olish va bijg‘ishlar bir xil jarayonlar bilan shakarlarning
parchalanishidan boshlanadi. Keyinchalik nafas olish CO
2 va suvning, bijg‘ish esa
CO
2 va spirtning hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Buni quyidagi sxemada
ko‘rsatish mumkin:
Nafas olish CO
2 + H
2 O
+O
2
C
6 H
12 O
6 oraliq moddalar
-O
2
Bijg‘ish CO
2 + spirt
Keyingi yillarda nemis bioximigi K.Neyberg, S.P.Kostichev va
boshqalarning ilmiy izlanishlari asosida aniqlanishicha nafas olish va bijg‘ish
jarayonlari bir-biri bilan oraliq mahsulot pirouzum kislota orqali bog‘liqdir.
+O
2 6CO
2 + 6H
2 O
C
6 H
12 O
6 2CH
3 COOH (piruvat)
-O
2
2CO
2 + 2 C
2 H
5 OH

Hozirda aerob xarakterga ega bo‘lgan nafas olish jarayoni ikki bosqichdan
iborat ekanligi tasdiqlandi. Birinchi, boshlang‘ich – anaerob nafas olish jarayonida
murakkab organik moddalar (uglevodlar) oddiy organik moddalarga parchalanadi
(pirouzum kislotasiga). Ikkinchi, asosiy –aerob sharoitda piruvat kislotasi karbonat
angidrid va suvga parchalanadi. Bunda fermentlar tizimi ham faol ishtirok etadi.
4. Nafas olish bosqichlari. Fermentlar tizimi. Oksidlanish – qaytarilish
reaksiyalari uchun xos bo‘lgan asosiy xususiyat elektronlarning ko‘chishidir.
Moddalar oksidlanganda tarkibidan elektron ajraladi, qaytarilganda esa elektronni
biriktirib oladi. Elektron ajratuvchi moddalar donor , qabul qiluvchi moddalar
akseptor deyiladi. Donor bilan akseptor birgalikda oksidlanish – qaytarilish
tizimini tashkil etadi. Bu reaksiyalarni boshqaruvchi fermentlarga
oksidoreduktazalar deyiladi. Fermentlarning donor va akseptor bilan aloqasini
quyidagicha izohlash mumkin:
DH
2 E AH
2
D EH
2 A
Bu yerda D – donor elektron va protonlarini ajratadi, E- ferment tashuvchilik
reaksiyasini bajaradi, A- akseptor ularni qabul qiladi.
Oksidoreduktazalar uch gruppaga bo‘linadi:
1) anaerob digidrogenazalar
2) aerob digidrogenazalar
3) oksigenazalar.
Oksidazalar- elektronlarni faqat kislorodga yetkazib beradi. Aerob
xarakterga ega. Bu fermentlar ishtirokida uch xil birikma hosil bo‘ladi: 1) suv, 2)
vodorod peroksid, 3) kislorodning superoksid anioni. Vodorod va superoksid
anioni (O
2 -
) zararli bo‘lgani uchun hujayrada fermentlar yordamida neytrallanadi:
Superoksiddismutaza
2 O
2 -
+ 2H +
O
2 + H
2 O
2
katalaza
2 H
2 O
2 O
2 +2H
2 O

Suvning hosil bo‘lishida fermentlardan sitoxromoksidazalar,
polifenoloksidazalar va boshqalar, vodorod peroksidning hosil bo‘lishida –
flavoproteinoksidazalar, kislorodning superoksid anioni hosil bo‘lishida –
ksantinoksidazalar ishtirok etadi. Bu fermentlar yordamida kislorod aktiv holatga
o‘tadi va organik moddalar bilan birlashadi.
Anaerob nafas olish . Uglevodlarning anaerob sharoitda parchalanishi
glikoliz ham deb ataladi. Bu jarayonda juda kam miqdorda energiya ajralib chiqadi
va oxirgi bosqich mahsuloti pirouzum kislotasi hosil bo‘ladi. Glikoliz – aerob
nafas olish va bijg‘ish jarayonlarining boshlang‘ich bosqichidir.
Navbatdagi reaksiyada fruktoza-1,6-fosfat aldolaza fermenti ishtirokida 3-
fosfogliserin aldegidi va fosfodioksiasetonga parchalanadi. Fosfodioksiaseton
osonlik bilan triozofosfatizo meraza fermenti ishtirokida 3-fosfogliserin aldegidiga
aylanadi. Bu yerda reaksiyalar ikkita uch uglerodli birikma hosil bo‘lishi bilan
borganligi uchun bu yo‘l dixotomik oksidlanish ham deyiladi.
Glikolizning ikkinchi bosqichi - 3- fosfogliserin aldegidining oksidlanib 3-
fosfogliserat kislotaga aylanishidan boshlanadi. Bu glikolizning asosiy
reaksiyalaridan biri bo‘lib, unda trizafosfatdigidrogenaza ishtirok etadi. Bu
fermentning aktiv qismini NAD tashkil qiladi. Reaksiyalarda ADF va fosfat kislota
ishtirok etib ATF hosil bo‘ladi. Reaksiya davomida hosil bo‘lgan asilferment
fosforolizga uchraydi va natijada makroergik karboksifosfatga ega bo‘lgan 1,3-
difosfogliserat kislota hosil bo‘ladi. 1,3-difosfogliserat kislota ADF bilan qayta
fosforlanib ATF va 3-fosfogliserat kislota hosil bo‘ladi.
Glikolizning oxirgi bosqichida 3-fosfogliserat kislota fosfogliseramo‘taza
fermenti ishtirokida izomerlanib, 2-fosfogliserat kislotaga aylanadi va u bir
molekula suvni ajratib, fosfopiruvat kislotaning yenol shakliga aylanadi. Bu
reaksiyada yenolaza fermenti ishtirok etadi. Fosfoyenolpiruvat o‘z navbatida,
piruvatkinaza fermenti ishtirokida ADF bilan reaksiyaga kirishib ATF hosil
bo‘ladi. Yenolpiruvat kislota pirouzum kislotaga aylanadi:
CH
2 CH
3

COH C=O
COOH COOH
yenolpiruvat piruvat
Natijada nafas olishning boshlang‘ich anaerob bosqichi pirouzum
kislotaning hosil bo‘lishi bilan tugaydi. Bir molekula glyukozaning oksidlanishi
natijasida ikki molekula pirouzum kislota hosil bo‘ladi.
Bu reaksiyalar natijasida energiyaga boy bo‘lgan birikmalar 4 molekula ATF
va 2 molekula qaytarilgan NAD.H
2 hosil bo‘ladi. NAD va NAD.H
2 molekulalari
tarkibida ham makroergik bog‘lar mavjud. Lekin glikolizning birinchi bosqichida
ikki molekula ATF sarflanadi. Shuning uchun ham bu bosqichda ikki molekula
samarali ATF ajraladi deb hisoblash mumkin. Har bir molekula NADH ning
mitoxondriyalarda oksidlanishi natijasida ajralgan kimyoviy energiya ham uchta
ATF ga teng. Demak, ikki molekula NADH
ning energiyasi ham 6 molekula ATF
ga teng. Shunday qilib, gilikoliz jarayonida ajralib chiqqan umumiy foydali
energiya sakkiz molekula ATF ga teng bo‘ladi. Har bir ATF ning energiyasi 10
kkal deb hisoblasak, u holda gilikoliz jarayonida ajralib chiqqan energiyaning
umumiy miqdori 80 kkal ga teng bo‘ladi.
Aerob nafas olish . Nafas olishning aerob bosqichi – ikkinchi asosiy bosqich
sanaladi. Bu bosqichda pirouzum kislota karbonat angidrid bilan suvga to‘liq
parchalanadi. Bu jarayon aerob sharoitda sodir bo‘lib, bir qator oraliq moddalar,
di– va trikarbon kislotalar ishtirok etadi. Ularning bir-biriga aylanishi halqadan
iborat. Shuning uchun ham di- va trikarbon sikli deb ataladi. Bu reaksiyalar
tizimini (hayvonlar organizmida) 1937 yilda ingliz bioximigi G.A.Krebs taklif
qilganligi uchun uning nomi bilan Krebs sikli ham deb ataladi. Bu tizimning
o‘simliklarda ham mavjudligini birinchi marta ingliz olimi A.Chibnell (1939)
isbotlagan.
Fumarat kislota bir molekula suvni biriktirib, fumaraza fermenti ishtirokida
malat kislotaga aylanadi. Bu kislota o‘z navbatida malatdigidrogenaza fermenti

ishtirokida oksaloasetat kislotaga aylanadi. Fermentning faol qismini NAD tashkil
qilib, u reaksiya jarayonida NADH
2 ga qaytariladi.
Doiraning yakunida hosil bo‘lgan oksaloasetat kislota o‘z-o‘zidan tezda
yenol shaklga o‘tadi va yangi asetil SoA molekulasi bilan reaksiyaga kirishi, yangi
siklni boshlaydi.
Shunday qilib har bir siklda bir molekula pirouzum kislotasidan uch
molekula CO
2 ajraladi, uch molekula suv ishtirok etadi, bu yosh juft vodorod
atomlari ajratiladi. Bu sikl o‘simliklar tanasidagi modda almashinuv jarayonida
katta ahamiyatga ega. U faqat uglevodlar oksidlanishining yakuniy bosqichi
bo‘lmay, balki boshqa organik moddalarga (oqsillar, yoglar va boshqalar) ham
taalluqlidir.
Bundan tashqari, bu siklda hosil bo‘lgan oraliq mahsulot lar yangi organik
moddalarni sintez qilish uchun sarflanadi (oqsillar, yoglar va boshqalar). Krebs
sikli reaksiyalari to‘la mitoxondriyalarda sodir bo‘ladi va nafas olish jarayonining
asosiy yo‘li hisoblanadi.
Nafas olishning pentozofosfat sikli . Bu sikl glyukoza –6-fosfatning bevosita
oksidlanishi bilan boshlanadi. Bunda glyukoza –6-fosfatdan bir molekula CO
2
ajralib chiqadi va besh uglerodli birikmalar pentozalar hosil bo‘ladi. Shuning
uchun ham bu yo‘l pentozafosfat (yoqi apotomik ) parchalanish deyiladi. Uni
geksozomonofosfat sikli ham deb ataydilar. Bu yo‘l 1935-1938 yillarda
O.Varburg, F.Dikkene, V.A.Engelgard va F.Lipman kabi olimlarning izlanishlari
natijasida ochildi. Ya’ni o‘simliklarda asosiy hisoblanadigan glikoliz va Krebs sikli
bilan bir qatorda glyukozaning yana bir muhim yo‘l bilan oksidlanishi aniqlandi.
Pentozafosfat yo‘li ham, gilikolizga uxshaydi, bunda oksidlanuvchi
birlamchi mahsulot glyukoza-6-fosfat hisoblanadi. Bu reaksiyalar asosan ikki
bosqichdan iborat.
Birinchi bosqichda glyukoza-6-fosfat oksidlanib, 6-fosfat-glyukolakton
kislota hosil qiladi. Bu reaksiya glyukoza-6-fosfat-dyog‘idrogenaza fermenti
ishtirokida boradi. Fermentning aktiv qismini NADF tashkil qilib, u NADFH
2 ga
qaytariladi. 6-fosfatglyukolakton kislota suv ishtirokida 6-fosfatglyuqonat

kislotaga aylanadi va bu kislota dekarboksillanish reaksiyasi natijasida
pentozofosfat hosil qiladi. Reaksiya natijasida bir molekula CO
2 va NADFH
2 hosil
bo‘ladi. Umuman bir atom uglerodning oksidlanishi natijasida ikki molekula
NADF hosil bo‘ladi.
Umuman, pentozafosfat yo‘lida olti molekula glyukoza-6-fosfat ishtirok
etsa, uning umumiy tenglamasini quyidagicha ko‘rsatish mumkin:
6 glyukoza-6-fosfat + 12 NADF + 7 H
2 O
5 glyukoza-6-fosfat + 6 CO
2 + 12 NADFH +12H +H
3 PO
4
Keyinchalik har bir molekula NADFH oksidlanganda 3 molekula ATF
sintezlanadi. Demak 12 NADFH molekulasi oksidlanganda 36 molekula ATF hosil
bo‘ladi. Bu siklda hosil bo‘lgan oraliq mahsulot lar – pentozalar organizm uchun
juda zarur bo‘lgan moddalar (nuklein kislotalar va boshqalar) hosil qilishda
ishtirok etadi. Bu yo‘lning hamma reaksiyalari hujayra sitoplazmasining eruvchi
qismida protoplastidalar va xloroplastlarda sodir bo‘ladi. Nafas olishning
pentozafosfat yo‘li ayniqsa sintetik jarayonlar kuchli borayotgan hujayralarda faol
xarakterga ega. Bunday hujayralarda membranalarning lipid komponentlari,
nuklein kislotalar, hujayra devori va fenol birikmalar faol ravishda sintezlanadi.
Glioksilat sikli . Bu sikl (1957) birinchi marta G.L. Korenberg va G.A.Krebs
tomonidan bakteriyalar va mog‘or zamburug‘larida aniqlangan edi. Keyinchalik
aniqlanishicha, u moyli o‘simliklarning unayotgan urug‘larida va zapas yog‘lar,
shakarlarga aylanishi kerak bo‘lgan organlarida sodir bular ekan. Glioksilat sikli
hujayradagi maxsus organoid-glioksisomalarda sodir bo‘ladi. Mitoxondriyalarda,
shuningdek hayvon hujayralarida ham bu sikl bo‘lmaydi.
Glioksilat sikli asosan moyli o‘simliklarning nafas olishidagi aerob
bosqichida Krebs sikli o‘rnida sodir bo‘ladi. Chunki u Krebs siklining ma’lum
miqdorda o‘zgargan yo‘lidir:
1) Krebs siklining bir qismida: izositrat kislota a-ketoglutarat kislota
suksinil CoA suksinat kislota fumarat kislota
malat kislota…

2) Glioksilat siklining shu qismida: izositrat kislota suksinat kislota
glioksalat kislota asetil CoA malat kislota …
ko‘rinib turibdiki , Krebs siklidan farqli ularoq bu siklda glioksilat kislota va
asetil CoA hosil bo‘ladi va natijada har bir doirada ikki molekula asetil CoA
ishtirok etadi . Umuman , glioksalat sikli zapas yoglarni sarflaydi va yog‘larning
parchalanishida oraliq modda – asetil CoA hosil bo‘ladi .

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

O‘simliklarning nafas olishi. Nafas olish ximizmi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish