O‘simliklarning noqulay omillari ta’siriga chidamliligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	175.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning noqulay omillari ta’siriga chidamliligi

Купить

O‘simliklarning noqulay omillari ta’siriga chidamliligi
REJA:
1. Noqulay omillar ta’sirida o‘simliklarda paydo bo‘ladigan nospesifik
o‘zgarishlar - stresslar.
2. O‘simliklarning suv tanqisligi va qurg‘oqchilikka , i ssiqlikka chidamliligi.
3. O‘ simliklarning s ovuqqa va o‘ta sovuqqa , qishga chidamliligi.
4. O‘simliklarning tuproq sho‘rlanishi va sho‘rga chidamliligi.
5. O‘simliklarning zaharli gazlar, ksenobiotiklar va radiasiya ta’siriga
chidamliligi.
6. O‘simliklarni kasalliklarga chidamliligi.

Noqulay omillar ta’sirida o‘simliklarda paydo bo‘ladigan nospesifik
o‘zgarishlar - stresslar. Tashqi muhitning noqulay omillari ta’siri qisqa va uzoq
muddatli bo‘lishi mumkin. Evolyusiya davomida bunday noqulay omillar ta’siriga
o‘simliklar moslasha boradi. O‘simlik to‘qimalarida o‘ziga xos fiziologik-
biokimyoviy o‘zgarishlar roy beradi, natijada o‘simlik shu sharoitga moslasha
boradi va kelajak avlodlarning noqulay sharoitga bo‘lgan chidamliligi orta boradi.
Ya’ni o‘zlarini himoyalash qobiliyati paydo bo‘lib, ular rivojlana boradi.
O‘simlikning aniq bir yashash muhitiga moslashuvi adaptasiyalanish deyiladi.
Bunday funksiyalarning mavjudligi barcha fiziologik jarayonlar kabi zaruriy
hisoblanadi. Noqulay omillarning qisqa yoki uzoq muddatli ta’siriga
moslashmagan o‘simliklarning metabolitik jarayonlari kuchli zararlanadi va ular
nobud bo‘lishlari mumkin.
Noqulay omillar ta’siridan organizmda paydo bo‘ladigan nospesifik
o‘zgarishlar yig‘indisi - stress bo‘lib, bu o‘zgarishlarni royobga keltiradigan kuchli
ta’sir etuvchi omillar stressorlar deyiladi. O‘simliklar tanasida stressni royobga
keltiruvchi omillarni uchta asosiy guruhga ajratish mumkin:
1. Fizikaviy - suv yetishmasligi yoki ortiqligi, yorug‘lik va haroratlarning
o‘zgarishi, radioaktiv nurlar va mexanik ta’sirlar.
2. Kimyoviy – har xil tuzlar, gazlar, gerbisidlar, fungisidlar, sanoat chiqindilari
va boshqalar.
3. Biologik – shikastlovchi hasharotlar patogen mikroorganizmlar, parazitlar,
boshqa o‘simliklar bilan konkurensiya va boshqalar.
O‘simliklarning stressorlar ta’siriga chidamliligi o‘sish va rivojlanish
bosqichlarida ham har xil bo‘ladi. Tinim davrida ularning chidamliligi eng yuqori
bo‘ladi. Eng chidamsizlik – o‘simliklarning yosh maysalarida kuzatiladi.
Keyinchalik o‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi bilan bir qatorda ularning
chidamlilik darajasi ham pishib yetilish bosqichigacha ortib boradi. Ammo
o‘simliklarning gullash fazasi, ayniqsa gametalarning shakllanish muddati ham
kritik sanaladi. Chunki bu muddatda o‘simliklar stressorlar ta’siridan kuchli
zararlanishi va hosildorlikni keskin kamaytirishi mumkin.
2

Kuchli va tez ortib borayotgan stressorlar ta’siridan paydo bo‘ladigan
nospesifik jarayonlarga quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
 Membranalar o‘tkazuvchanligi ortadi va membrana potensiali o‘zgarishi
natijasida, ionlar almashuvi ham buziladi.
 Sitoplazmaga Ca 2+
kirishi o‘zgaradi.
 Sitoplazmada pN nordonlik tomonga o‘zgaradi.
 Protoplazmaning qovushqoqligi ortadi.
 Kislorodning yutilishi va ATF sarflanishi kuchayadi.
 Gidrolitik jarayonlar tezlashadi.
 Stress oqsillarning hosil bo‘lishi faollashadi .
 Plazmolemmadagi N +
- pompalarning faolligi ortadi.
 Etilen va ABK sintezi tezlashadi, hujayralarning bo‘linishi va o‘sishi
sekinlashadi, fiziologik va metabolitik jarayonlar o‘zgaradi.
Yuqorida sanab o‘tilgan stress reaksiyalar istalgan stressorlar ta’siridan sodir
bo‘lishi mumkin. Ular hujayra strukturalarini himoyalashga va noqulay
o‘zgarishlardan saqlashga qaratilgan(Polevoy, 1989). O‘z navbatida nospesifik
o‘zgarishlar bilan bir qatorda spesifik o‘zgarishlar ham paydo bo‘ladi (ular haqida
keyingi konkret omillarning ta’sirini izohlashda to‘xtaymiz).
Noqulay omillar ta’siridan hujayrada uglevodlar va ayniqsa prolin
(aminokislota) miqdori ham ko‘payadi va himoya reaksiyalarida ishtirok etadi.
O‘simliklarga suv yetishmaganida, hujayra sitoplazmasida (arpa, shpinat, g‘o‘za)
prolin konsentrasiyasi 100 martagacha ko‘paygani aniqlangan. Prolin oqsillarni
denaturasiyadan saqlaydi. Prolin to‘planganda, osmotik faol modda bo‘lganligi
uchun, hujayrada suvni saqlashda ham xizmat qiladi.
Umuman, o‘simliklar noqulay muhitda yashaganda, ularning tanasida etilen
va ABK miqdori ko‘payadi, modda almashinuv jarayoni pasayadi, o‘sish va
rivojlanish sustlashadi, qarish jarayonlari tezlashadi, to‘qimalarda auksin, sitokinin
va gibberellinlar miqdori kamayadi va tinimga o‘tish tezlashadi.
O‘simliklarning suv tanqisligi va qurg‘oqchilikka , issiqlikka chidamliligi.
3

Suvning yetishmasligi o‘simliklarga eng ko‘p zararli ta’sir etadi. Suv
yetishmasligi – qurg‘oqchilik dastavval o‘simliklarning suv almashinuv
jarayonlariga salbiy ta’sir etadi va o‘simliklarning boshqa fiziologik jarayonlarida
(fotosintez, nafas olish, ildiz orqali mineral elementlarning o‘zlashtirilishi,
o‘simliklar tanasida moddalar transporti va boshqalar) ham namoyon bo‘ladi.
Natijada, o‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi sekinlashadi yoki to‘xtab qoladi.
Qurg‘oqchilik uch xil, ya’ni tuproq qurg‘oqchiligi , atmosfera qurg‘oqchiligi
va fiziologik qurg‘oqchiliklar bo‘ladi.
Tuproq qurg‘oqchiligi asosan yozning o‘rtalari va oxirida kuzatiladi. Bu
vaqtlarda havoning issiq va quruq kelishi natijasida tuproqdagi suv yer yuzasidan
va o‘simliklardan tez bug‘lanib, tuproqning ko‘rib qolishi kuzatiladi. Natijada
tuproq qurg‘oqchiligi boshlanadi.
Atmosfera qurg‘oqchiligi – haroratning juda yuqori bo‘lib, havoning nisbiy
namligi kam (10-20%) bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bu vaqtda o‘simlikda
transpirasiya jarayoni juda jadal bo‘ladi. Natijada o‘simlikka suvning kelish tezligi
bilan undan suvning bug‘lanib chiqishi o‘rtasidagi muvozanat buziladi va o‘simlik
so‘liy boshlaydi. Issiq va quruq shamol (garmsel) esganda vujudga keladigan
atmosfera qurg‘oqchiligi o‘simliklar uchun yanada xavfliroq. Garmsel vaqtida
tuproqda suvning bo‘lishiga qaramay, o‘simlikning yer ustki organlaridagi suv
ko‘plab sarflanib, qurg‘oqchilikka chidamsiz o‘simliklar nobud bo‘ladi.
Fiziologik qurg‘oqchilik - tuproqda o‘simliklarni ta’minlash uchun yetarli
miqdorda suv bo‘lsa ham uni ayrim sabablarga ko‘ra o‘simliklarning o‘zlashtira
olmasligi bilan xarakterlanadi. Bularga tuproqda tuzlarning to‘planishi (sho‘r
tuproqlar), tuproq haroratining juda past bo‘lishi, kuchli nordon reaksiyaga ega
bo‘lgan tuproqlar (rN 3-5) va boshqalarni ko‘rsatish mumkin. Bunday tuproqlarda
ko‘pchilik qishloq xo‘jalik ekinlarining o‘sa olmasliklarining sabablaridan biri
suvni o‘zlashtira olmaganligida.
Quruq tuproqda o‘simliklarning suv bilan ta’minlanish jarayoni buziladi.
Natijada o‘simlikda uzoq vaqtgacha suv tanqisligi va so‘lish holati davom etadi.
Suv balansining uzoq vaqtgacha buzilib qolishi o‘simlikda fiziologik
4

jarayonlarning o‘zgarishiga ham sabab bo‘ladi. Suvsizlik natijasida
protoplazmaning kolloid va kimyoviy xususiyatlari zararlanadi. Oqsillar sintezi
keskin pasayadi, chunki informasion RNK iplarini uzuvchi adenozintrifosfataza
faollashadi, polisomalar parchalana boshlaydi.
So‘lish yosh o‘simliklarga, o‘simliklarning yosh organlariga va ayniqsa yosh
generativ (guncha, gul) organlariga ko‘proq ta’sir etadi. Gul organlarining
shakllanishi kechikadi, generativ organlarning to‘kilishi kuchayadi va hosildorlik
keskin kamayadi. O‘zbekistonda odatda haroratning eng yuqori, havo namligining
eng past va tuproq qurg‘okchiligi sodir bo‘ladigan vaqtga g‘o‘zaning gullash
bosqichi (suvga nisbatan kritik) ham to‘g‘ri keladi. Bunga e’tiborsizlik juda ko‘p
hosil elementlarining to‘kilib ketishiga va hosildorlikning past bo‘lishiga sabab
bo‘ladi.
Suv taqchilligining zararli ta’siri hamma o‘simliklarda bir xil emas. Bunga
chidamlilik o‘simlikka bog‘liq. Masalan, yorug‘liksevar o‘simliklar (kungaboqar,
kartoshka va boshqalar) tanasidagi suvning 25-30 % ni yo‘qotganda ham ularda
so‘lishning tashqi belgilari yaxshi sezilmaydi. Soyaga chidamli o‘simliklar
suvlarni 13-15 % yo‘qotish bilan sulib qoladilar. Botqoqlikda yashovchi
o‘simliklar eng chidamsiz bo‘lib, suv taqchilligi 7 % bo‘lganda qurib qoladi.
O‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamlilik darajasi, ularga yashash
muhitining ta’siri natijasida, evolyusiya davomida yaratilgan. Qurg‘oqchilikda
yashovchi – qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarning morfologik, anatomik
tuzilishi va fiziologik–biokimyoviy xususiyatlari suv bilan yaxshi ta’minlangan
o‘simliklardan keskin farq qiladi.
Qurg‘oqchilik maydonlarida o‘sadigan o‘simliklarni kserofitlar deyiladi.
Kserofitlar tuproq va atmosfera qurg‘oqchiligida o‘sishga moslashgan
o‘simliklardir. Ularning xarakterli belgilaridan biri, bu,yer ustki qismining yer
ostki qismlaridan o‘lchamlari o‘yicha kichik bo‘lishi hamda bug‘latuvcni yuzaning
ham kam bo‘lishidir.
P.A.Genkel ta’limoti bo‘yicha, kserofitlarning o‘zi ham qurg‘oqchilikka
chidamliligi bo‘yicha bir necha guruhlarga bo‘linadi.
5

Sukkulentlar - issiqga o‘ta chidamli o‘simliklar bo‘lib, suvsizlanishga ham
bemalol chidaydi. Ular suv tanqisligini deyarli sezmaydi, tanasida suv ko‘p, lekin
suvni o‘ta sekin sarflaydi. Sukkulenlarga kaktus va aloe kabi o‘simliklarni misol
qilib ko‘rsatish mumkin.
Evkserofitlar - issiqqa chidamli o‘simliklar bo‘lib, qurg‘oqchilikni bemalol
o‘tkazadi. Ushbu o‘simliklarning hujayra shirasi osmotik bosimi nihoyatda yuqori,
transpiratsiya jadalligi past bo‘lib, ildizlari keng tarmoqlangan va ayrim hollarda
sizot suvlarigacha yetib boradi. Yevkserofitlar juda yuqori issiqlikda barg va
novdalarni tashlab yuboradilar. Ularga yantoq, shuvoq, astra kabi o‘simliklar
kiradi.
Gemikserofitlar - suvsizlik va tanasining qizishini ko‘tara olmaydigan
o‘simliklar. Ulardagi transpiratsiya jarayoni yuqori, lekin protoplazmaning
yopishqoqligi va elastikligi yuqori emas. Ildizlari anchagina chuqur ketgan.
Gemikserofitlarga shalfey, rezak kabi o‘simliklar kiradi.
Cho‘l kserofitlari - Bular cho‘llarning boshoqli va kovil kabi o‘simliklaridir.
Ushbu o‘simliklar qisqa muddatli yomg‘irlardan yaxshi foydalanadi va qizib
ketishga chidamlidir. Ammo faqat tuproqda qisqa muddatli suv tankisligiga
chidamli xolos.
Poykilokserofitlar - o‘zlarining suv rejimini boshqara olmaydigan
o‘simliklardir. Ular yuqori haroratda qizishi ammo yoz yomg‘irlaridan so‘ng yana
jonlanib faol hayot kechirishi mumkin. Bu o‘simliklarga biz lishayniklarni misol
qilib ko‘rsatishimiz mumkin
Gigrofitlar - Bu o‘simliklar hujayralarida suv sarflanishini chegaralovchi
moslamalar bo‘lmaydi. Hujayralari katta bo‘lib, yupqa devorli qobiq va yupqa
kutikula bilan qoplangan. Barglarining sathi katta, ammo og‘izchalar yirik bo‘lsada
son jihatidan kamrok. Kutikulyar transpiratsiya yuqori, poyasi uzun, ildizlari
yaxshi rivojlanmagan. Tuproqda ozgina suv yetishmasligi ham ularning tezda
so‘lishiga olib keladi. Bularga mannik, mox va boshqa shunga o‘xshash o‘simliklar
kiradi.
6

Mezofitlar - Bular ko‘pchilik hollarda o‘rta yani oraliq o‘simliklar ham deb
yuritiladi. Ular asosan namlik yetarli bo‘lgan sharoitlarda o‘sadi. Hujayra shirasini
osmotik bosimi 1-1,5 MPa atrofida bo‘lib suv yetishmasligida oson so‘liydi.
Ularga yaylovlarda o‘suvchi boshoqli o‘simliklar va dukkakli o‘tlar vakillari
kiradi.
O‘simliklarning qurg‘oqchilikka bo‘lgan chidamliligini oshirishda o‘g‘itlarni
qo‘llash ham ma’lum ahamiyatga ega. Keyingi yillarda olib borilgan izlanishlar
kaliy, fosfor, qisman azot va ayrim mikroelementlar (bor, rux, mis, alyuminiy va
boshqalar) ta’siridan o‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamliligi ancha oshganligi
ko‘rsatilgan. Ammo azot ko‘proq qo‘llanilganda, aksincha chidamlilik pasaygani
ta’kidlanadi.
Qurg‘oqchilik ta’siriga nisbatan chidamli navlarni tanlash va ulardan
foydalanish ham katta ahamiyatga ega. Bunday navlar fermentlarning sintetik
qobiliyati yuqori, bog‘langan suv miqdori ko‘p, hujayra shirasining konsentrasiyasi
nisbatan yuqori, mustahkam pigmentlar tizimi, suvni saqlash qobiliyati kuchli va
organik moddalarni to‘plash qobiliyati yuqoriligi bilan farq qiladi. Bu
ko‘rsatkichlar qurg‘oqchilikka chidamlilikning fiziologik va biokimyoviy tabiatini
xarakterlaydi.
O‘simliklarga i ssiqlikka chidamlili gi . Barcha o‘simliklar harorat
darajalariga bo‘lgan munosabatlari boyicha ham bir-biridan farq qiladi. Ba’zi suv
o‘tlari 60-80 0
C issiqlikka ega bo‘lgan buloqlarda tarqalgan. Ko‘pchilik yuksak
o‘simliklar uchun maksimal harorat 40-80 0
C ga teng. Qishloq xo‘jalik ekinlari
uchun esa maksimal harorat 39-40 0
C ga teng bo‘lib, haroratning bundan orta
borishi ularni shikastlaydi.
Issiqlikka chidamli o‘simliklar protoplazmasining qovushqoqligi va
elastikligi yuqori bo‘ladi. Bog‘langan suv miqdori ko‘p, oqsillari issiqlikka
chidamli bo‘lib, tezlikda koagulyasiyaga uchramaydi. Issiqlikka chidamli
o‘simliklarning nafas olish jarayonida ko‘proq organik kislotalar hosil bo‘ladi va
ular ammiak bilan reaksiyaga kirishib, asparagin, glutamin kabi aminokislotalar
hosil qiladi. Natijada erkin ammiak neytrallanib, o‘simliklarga zarar yetkazmaydi.
7

RNK miqdori ko‘p bo‘lgan o‘simliklar ham issiqlikka chidamli bo‘ladi. ko‘pchilik,
suv bilan yaxshi ta’minlanmagan, mezofit o‘simliklar transpirasiya jadalligini
oshirish orqali kuchli issiqlik ta’siridan saqlanadi. Bu o‘simliklarda barg harorati,
havo haroratiga nisbatan, 4-6 0
C gacha past bo‘ladi.
Samarqand Davlat Universiteti o‘simliklar fiziologiyasi va mikrobiologiya
kafedrasi a’zolarining (professor J.X.Xo‘jayev va boshqalar) olgan ma’lumotlari
asosida g‘o‘zaning gullash fazasida N
3 VO
3 kislotaning 0,01 % va ZnSO
4 tuzining
0,05% li eritmalarini purkash (purkash kechki vaqtlarda o‘tkaziladi) ularning
issiqlikka va qurg‘oqchilikka chidamliligini oshiradi. Natijada gullarning
changlanishi ko‘payadi va hosildorlik 10-12% gacha ortadi. Tola va chigit sifati
yaxshilanadi.
O‘ simliklarning s ovuqqa va o‘ta sovuqqa , qishga chidamliligi.
Haroratning o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan, minimal darajadan past bo‘lishi,
ularning zararlanishiga olib keladi. Shuning uchun ham o‘simliklarning yashashi
ularning sovuqqa chidamli bo‘lishlariga bog‘liq bo‘ladi. Chidamlilik darajasi
asosida barcha o‘simliklarni ikki guruhga bo‘lish mumkin: sovuqqa va o‘ta
sovuqqa chidamli o‘simliklar.
Sovuqqa chidamli o‘simliklarlar . Bu guruhga barcha o‘rta iqlim li
rayonlarda tarqalgan issiqsevar o‘simliklarni kiritish mumkin (bodring, pomidor,
loviya, qovun, yeryong‘oq va boshqalar). Ular +3 +5 0
C da qoldirilsa, bir necha
kundan keyin nobud bo‘ladi. Tropik va subtropik o‘simliklar ham 0 0
C dan biroz
yuqori haroratda kuchli shikastlanadi va nobud bo‘ladi. Kakao o‘simligi +8 0
C da,
g‘o‘za maysalari +1 +3 0
C da bir sutka saqlanganda nobud bo‘ladi. Issiqsevar
o‘simliklarga sovuq harorat (0 0
C dan yuqori harorat darajalari) ta’sir ettirilganda
ular avval suliy boshlaydi va turgor holatini yo‘qotadi. Masalan: bodring barglari
+3 0
C da uchinchi kuni suliydi va uladi. Demak, suvning transport tezligi ham
buziladi. Ammo barglar suv bilan yetarli darajada ta’minlanganda ham sovuq dan
uladi.
X.X Yenileyev (1955) tavsiyasi boyicha g‘o‘za maysalarining sovuqqa
chidamliligini oshirish uchun ekishdan oldin chigit 20 soat davomida 0,25% li
8

ammoniy nitrat eritmasida ivitiladi. J.X.Xo‘jayev (1985) tavsiyasi boyicha, g‘o‘za
maysalarining sovuqqa chidamliligini oshirish uchun ekishdan oldin 24 soat
mobaynida mikroelementlardan 0,001 % mis sulfat va 0,05% marganes sulfat
tuzlar eritmasida ivitiladi. Bu chigitlardan unib chiqqan maysalar hujayra
sitoplazmasining qovushqoqlik darajasi kamayadi, fermentlar faolligi oshadi,
xlorofill sintezi va fotosintez jarayoni jadallashadi, natijada moddalar almashinuvi
jadallashib, maysalar normal rivojlanadi. Kaliy o‘g‘itlari ham sovuqqa
chidamlilikni oshiradi. Issiqsevar o‘simliklarning nishlagan urug‘larini sovuqqa
chiniqtirish usullari ham taklif etilgan. Masalan, bodring, pomidor, qovun kabi
o‘simliklarning nishlangan urug‘lariga bir necha sutka davomida 12 soatdan
+1+5 0
C va +10+20 0
C harorat bilan ishlov berilganda ularning sovuqqa chidamliligi
sezilarli darajada oshadi.
O‘ta sovuqqa chidamli o‘simliklar . Tabiiy sharoitda, 0 0
C dan past harorat
ta’siridan shikastlanmaydiganlarni – o‘ta sovuqqa chidamli o‘simliklar guruhiga
kiritish mumkin. O‘ta sovuq asosan kuzda va qishda sodir bo‘ladi.
Ko‘pchilik o‘simliklar kuz va qish oylarini urug‘, tuganak va ildizpoya
holida o‘tkazadi va zararlanmaydi. Kuzgi ekin va daraxtlar ko‘zni ham qish
fasllarini ochiq joyda o‘tkazadi. Shuning uchun ular o‘ta sovuq ta’siriga uchraydi,
ayrimlari shikastlanadi yoki nobud bo‘ladi.
Sovuq urgan o‘simliklar turgor holatini yo‘qotadi, barglari qo‘ng‘ir tusga
kirib, kurib qoladi. O‘ta sovuq ta’siridan ularning shirasi muzlaydi, natijada
hujayra va to‘qimalarda salbiy o‘zgarishlar boshlanadi. To‘qimalarda bo‘ladigan
salbiy o‘zgarishlarga qarshi yetarli darajada chidamli bo‘lmagan o‘simliklar ko‘p
zararlanadi va hatto nobud bo‘ladi.
Birinchi guruh - o‘ta sovuq shiddatli va juda past bo‘lib, o‘simliklarga
birdaniga ta’sir etadi. Bunday ta’sirdan sitoplazma suvi muzlaydi. Hosil bo‘lgan
muz kristallari oqsil misellalarini shikastlaydi. Sitoplazma suvsizlanishi natijasida
mikrostrukturalar zararlanadi va bunday hujayralar nobud bo‘ladi.
Ikkinchi guruh - o‘ta sovuq juda past bo‘lib, o‘simliklarga juda tez ta’sir
etishi sababli muz kristallari hujayra devori bilan plazmolemma o‘rtasida hosil
9

bo‘ladi. Bunday ta’sirdan hajmi yirikroq muz kristallari hosil bo‘lsa, hujayra
membranasi zararlanadi va tanlab o‘tkazuvchanlik qobiliyati buziladi. Muz
kristallari qayta erigandan so‘ng ham hujayra suv va moddalarni saqlay olmaydi.
Bunday hujayralar nobud bo‘ladi. Agarda hosil bo‘lgan muz kristallari kichik
bo‘lsa ularning membranalari zararlanmaydi va qayta erigandan keyin tirikligini
saqlab qoladi.
Uchinchi guruh – harorat asta-sekin pasaya boshlasa va uzoq muddatli
bo‘lsa, dastlab hujayralararo bo‘shliqdagi suv muzlaydi. O‘z navbatida bu muzlar
sitoplazmadagi suvni ham shimib olib yiriklashadi. Ammo hujayraga kuchli salbiy
ta’sir etmaydi. Qayta erish jarayonida suv yana sitoplazmaga o‘tadi va hujayralar
tirikligini saqlab qoladi. Masalan, I.I.Tumanov rahbarligida, o‘simliklar
fiziologiyasi institutining fitotron sovo‘tgichlarida oq qayin va qarag‘ay
daraxtlarining novdalarini asta-sekin va izchillik bilan – 195 0
C gacha muzlatib,
keyin eriganda novda hujayralari tirikligini saqlab qolgan.
Qishki-kuzgi faslda boshqa ob-havo sharoitlarining chidamlilikga ta’siri.
Qishda o‘simliklarga nafaqat manfiy harorat balki, qalin qor qoplami va muz
qobiqlari hamda boshqa omillar ta’sir qiladi. Shuning bilan birgalikda qish fasli
davomida qisqa muddatli yoki keng nisbatan uzoq davrli havoning isishi ham
kuzatilishi, qor buronlarining bo‘lishi, qorsiz qishda esa achchiq izg‘irin bo‘lishi
mumkin. Bularning barchasi o‘simlikning kuchsizlanishiga, oxir oqibatda esa
uning o‘limiga olib kelishi mumkin. Bunda faqatgina kuzgi ekinlar halok bo‘lib
qolmasdan, balki, ko‘p yillik o‘tlar va daraxtlar ham nobud bo‘lishi mumkin.
Noqulay omillarning barchasi qishki va bahorgi vaqtlarda turli hodisalarni yani
dimiqish ho‘llanish, ivish o‘simliklarni qishki-bahorgi “kuyish”ga olib kelishi
mumkin. Shuning uchun ham qishga chidamlilik tushunchasi yuzaga kelgan.
O‘simliklarning “qishga chidamliligi”, bu o‘simliklarning faqatgina sovuqqa
emas balki, ularning qishlashi bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha noqulay omillar
majmuasiga nisbatan chidamliligidir.
Dimiqish. Ushbu hol qish unchalik sovuq bo‘lmagan davrda qalin qor ostida
ro‘y beradi. O‘simliklarda qalin qor tagida, harorat 00C atrofida bo‘lganda nafas
10

olish jadallashadi. Buning natijasida kuz fasli davomida sovuqqa chiniqish davrida
yig‘ilgan zahira qand moddalarining parchalanishi ro‘y beradi. Shuni aytib o‘tish
lozimki, o‘simliklarda qandlarning miqdori 20-25% atrofida bo‘ladi. Dimiqish
natijasida esa qandlarning miqdori 5-10 marotaba kamayib ketadi, yani 2-4%
ko‘rsatkichga tushib qoladi. Bu esa o‘simliklarning chidamsizligiga olib keladi va
qorlar erigandan so‘ng ro‘y beradigan bahorgi sovuqda nobud bo‘ladi. Bundan
tashqari holsizlangan o‘simliklar zamburug‘li kasalliklarga ham tez chalinadi.
Dimiqish hodisasiga pastki musbat haroratlarda nafas olish jadalligi past
bo‘lgan va o‘z to‘qimalarida katta miqdorda qandlarni zahiralovchi o‘simliklar
nisbatan chidamli bo‘ladi.
Ivish. Ayrim yillarda bahor faslida havoning uzoq muddatli isishi ro‘y
beradi. Agar ushbu davrda yer hali muzlagan holatda bo‘lsa qorlarning erishidan
hosil bo‘lgan suv yerga singimaydi. Buning natijasida o‘simliklarni suv qoplaydi.
Bunday holda o‘simliklarga kislorod yetishmasligi natijasida gipoksiya holati ro‘y
beradi va ular uladi. Chunki gipoksiya holatida aerob nafas olish to‘xtaydi va
anaerob nafas olish kuchayadi. Biz malumki, anaerob nafas olish jarayonida
hujayralarda ATF moddasining sintezi kamayadi va to‘qimalarda spirtlar hamda
kislotalar yig‘ila boshlaydi. Spirtlar va kislotalar ta’sirida membranalar
o‘tkazuvchanligi ortadi va hujayra atrof muhitga turli suvda eruvchi moddalarni
ajrata boshlaydi.
Gipoksiya sharoitida bir gramm molekula glyukozaning oksidlanishidan
hosil bo‘lgan ATF miqdori aerob sharoitga nisbatan 19 marotaba kam bo‘ladi.
Shuning uchun ho‘llanish sharoitida o‘simliklar o‘z hayotiy jarayonlarini saqlab
qolish uchun zahira moddalarni ayniqsa qandlarni ko‘p sarflaydi. Buning natijasida
ushbu moddalarning miqdori tezda kamayib ketadi.
Suv bosgan o‘simliklar 70C haroratda 5-7 kun, 200S esa 1 kun yashashi
mumkin.
Muz qobig‘i. Ushbu hol o‘simliklarni suv bosgan holatda havoning sovub
ketishi natijasida ro‘y beradi. Buning natijasidayer yuzasida turib qolgan suv
muzlaydi va o‘simliklarni muz qoplaydi. Muz qobig‘i esa amaliy jihatdan
11

kislorodni o‘tkazmaydi. Agarda muz qatlamining qalinligi 1 sm bo‘lsa uning 1 sm2
yuzasi orqali bir soatda 0,00017-0,00037 ml kislorod o‘tishi mumkin. Ammo
o‘simliklar barglarining bir qismi muzning yuzasida bo‘lsa ular orqali kislorod
taminoti saqlanib qolganligi sababli, o‘simliklar nobud bo‘lmaydi. O‘simlik
barglari qanchalik ko‘p muz bilan qoplangan bo‘lsa ular shunchalik yuqori
darajada zararlanadilar. O‘simliklarni butunlay muz qoplagan holda ular -3oS ham
nobud bo‘lishlari mumkin.
O‘simliklarni muz qobig‘i tagida nobud bo‘lishining ikkinchi sababi, bu
muzning haroratni yaxshi o‘tkazishidir. Muzning issiqlik o‘tkazishi qorga nisbatan
bir necha baravar yuqori. Shuning uchun ham atmosferaning sovushi natijasida
o‘simliklarga past harorat tez ta’sir qiladi va ular muzlaydi. Shuningdek muzning
o‘simliklarga siquvchi ta’siri natijasida ham ular nobud bo‘lishi mumkin. Ayrim
hollarda muz qobig‘i o‘simlikning ustida emas balki, butun tanasi bo‘ylab ro‘y
beradi. Bu hol o‘simliklar uchun ayniqsa xavflidir.
Bo‘rsish. Bu hol havoning bahorgi isishi natijasida uning tuproqqa singishi,
so‘ngra esa sovuq harorat natijasida ushbu tuproq qatlamining muzlashi va uning
tuproqning erimagan qismi bilan muz qatlami hosil qilishi natijasida ro‘y beradi.
Ushbu qatlam tuproqning yuqori qatlamini ko‘taradi chunki suv muzlaganda uning
hajmi kengayadi. Buning natijasida ildizlarning yorilishi-uzilishi ro‘y beradi.
Bahorgi havoning isishi natijasida tuproq-muz qatlami eriydi va ko‘tarilgan
tuproq qatlami o‘tiradi. Natijada yorilgan-uzilgan ildizlar yotiq holda tuproq
yuzasiga chiqib qoladi. Agar ular tezda tuproqqa ildiz otmasa issiq havo ta’sirida
tezda qurib qolishi mumkin. Ayrim o‘simliklarda bo‘rtishga nisbatan moslanishlar
vujudga kelgan. Masalan kok-sagiz o‘simligida kuzda S-simon ildizlar hosil
bo‘ladi. Ushbu ko‘rinishdagi ildizlar parenxima hujayralarining asosiy o‘q bo‘ylab
siqilishi natijasida vujudga keladi. Bunda ildiz qisqaradi va poya tuproqqa tortiladi.
Muzlagan tuproqning kengayishidan esa ildiz tug‘rilanadi. Bu hol o‘simliklarning
bo‘rsishini va ildizlarning yorilishi-uzilishini oldini oladi.
Qishki qurg‘oqchilik. Daraxtlar va butalarning qishlovchi poyalari qor
yuzasida qolib ketsa qishda ular kuchli suvsizlikka uchrashi mumkin va qurib
12

qoladi. Chunki o‘simliklarda barglarning tukilishi sababli ular orqali boradigan
transpiratsiya tuxtagani bilan daraxtlarning poyalari va tanasidagi yasmiqchalar
orqali suvning bug‘lanishi ro‘y berib to‘radi. Yasmiqchalar orqali bug‘langan
suvning miqdori barglar orqali bo‘ladigan transpiratsiya ko‘rsatkichidan ancha
kam, ammo muzlagan tuproqdan ildizlar suv shima olmaydi. Buning natijasida suv
balansi buziladi. Shuning uchun ham quyosh nurlari va o‘zoq-davomiy shamol
natijasida hamda kunlar ravshan bo‘lgan holatda o‘simliklar tomonidan suvning
yuqotilish darajasi 50% va undan ortiq bo‘lishi va ular qurib qolish tufayli ulishi
mumkin. Masalan oktabr oyidan to martgacha dub shoxlaridagi suv 52 foizdan 41
foizga kamaysa yasenda 50 foizdan 36 foizga, gledichiyda-70 foizdan 36 foizga
kamayadi.
Daraxtlarning kuzgi barg to‘kishi, bu ularning qishki qurg‘oqchilikka
tayyorgarligidir. Bundan tashqari daraxt shoxlari qalin pukak bilan qoplanadi.
Pukak bir yillik va o‘t o‘simliklarda bo‘lmaydi. Daraxt tanalaridagi buyraksimon
kosachalar ham suv yig‘ishi natijasida daraxtlarninger yuzi organlariga xavf
soluvchi qishki qurg‘oqchilikdan saqlaydi. Igna bargli va doimiy yashil
o‘simliklarda juda qalin kutikula qatlami hosil bo‘ladi. Ular barglarni suv
yo‘qotishdan muhofaza qiluvchi qattiq holatga kelishiga sababchi bo‘ladi.
Qishki-bahorgi “kuyishlar”. Qish quyoshli bo‘ladigan hududlarda daraxtlar
shoxlarining janubiy tarafida va yosh poyalarda kuyish belgilari kuzga tashlanadi.
Chunki o‘simlikning pukaklanmagan qismlari quyosh nurlari ta’sirida qiziydi va
qish vaqtida sovuqqa chidamlilikni yo‘qotadi hamda kechasi bo‘ladigan sovuqqa
chidamaydi. Buning natijasida shoxlar va poyalarda kichik yoriqlar paydo bo‘ladi.
Ushbu yoriqlardan esa kasallikka sabab bo‘luvchi mikroorganizmlar kirishi
mumkin.
Binobarin o‘simliklarning qishda zararlanishi, hattoki nobud bo‘lishiga
sababchi omillar turlicha bo‘lishi mumkin.
O‘simliklarning tuproq sho‘rlanishi va sho‘rga chidamliligi.
O‘simliklarning rivojlanishiga sho‘rlikning ta’siri va sho‘rga chidamlilik
muammolarini o‘rganish katta amaliy ahamiyatga ega, Chunki yer sharidagi
13

quruqlikning 25 % va O‘zbekiston tuproqlarining 70 % ga yaqini ma’lum
miqdorda sho‘rlangan.
Sho‘rlangan tuproqlar iqlimi issiq va quruq bo‘lgan regionlarda ko‘proq
bo‘lib natriy, kalsiy, va magniylarning xloridli, sulfat va karbonatli tuzlar shaklida
uchraydi. Sho‘r tuproqlar anionlarning nisbatiga ko‘ra xlorid-sulfatli, sulfat-
xloridli, sulfatli, karbonatli (sodali) bo‘lishi mumkin. Bunday tuproqlarda asosiy
kationlar natriy va kalsiy bo‘lib, magniy karbonat va magniy xloridlar ham uchrab
turadi. Bu tuzlardan natriy karbonat (Na
2 SO
3 ) va natriy gidrokarbonat (NaNSO
3 )
o‘simliklarga ko‘proq zararli ta’sir etadi.
B.P. Stroganov (1958, 1962) tarkibidagi tuzning miqdori asosida tuproqlarni
bir necha guruhlarga bo‘ladi:
Sho‘rtob tuproqlar – tuproqning asosan pastki qatlamlarida to‘planadi.
Ularning ustki qatlamlarida juda oz yoki bo‘lmasligi mumkin. Ammo, ustki qatlam
strukturasiz, yopishqoqligi kuchli bo‘lganidan qotib qolgan va yorilib ketganligi
bilan xarakterlanadi. Bu ayniqsa quruq dasht va yarim cho‘llarda ko‘proq
kuzatiladi.
Sho‘rxok tuproqlar – tarkibida 1-3% gacha tuz to‘plangan tuproqlar kiradi.
Bunday tuproqlarda madaniy o‘simliklar rivojlana olmaydi.
Markaziy Osiyo hududlarida yog‘ingarchilik kam va issiq kuchli bo‘lganligi
uchun ham sho‘rxok tuproqlar ko‘p bo‘lib, ularning tarkibida natriy xlor (NaCI),
natriy sulfat (Na
2 SO
4 ), kalsiy xlor (CaCI
2 ), magniy xlor (MgCI
2 ) natriy karbonat
(Na
2 CO
3 ) va magniy karbonat (MgCO
3 ) tuzlari keng tarqalgan.
Tuproqning ortiqcha sho‘rlanishi o‘simliklar uchun (ayniqsa qishloq xo‘jalik
ekinlari) ikki tomonlama zararli hisoblanadi. Birinchidan, tuzning ko‘payishi
tuproq eritmasining osmotik bosimini oshiradi va ildizlarning suvni shimish
tezligiga salbiy ta’sir etadi. Osmotik bosimi past bo‘lgan o‘simliklar bunday
tuproqlardan suvni o‘zlashtira olmaydi. Ikkinchidan –tuproqda eruvchi tuzlarning
ortiqcha to‘planishi o‘simliklarga zararli ta’sir etadi. Kuchsiz konsentrasiyalarda
salbiy ta’sir etmaydigan tuzlar ham hujayrada to‘planib, konsentrasiyasi yuqori
14

bo‘lgandan keyin zaharli bo‘ladi. Bularga natriy xlor (NaCI) va natriy sulfat (Na
2
SO
4 ) tuzlarini ko‘rsatish mumkin.
Tabiatdagi har xil o‘simliklar sho‘rlikka turlicha chidash qobiliyatiga ega.
Ko‘pchilik o‘simliklar uchun sho‘r tuproqlar zararli bo‘lsa ham, ayrim yovvoyi
o‘simliklar bunday tuproqlarda yaxshiroq hayot kechiradi. Shu asosda o‘ simlik lar
ik k i guruhga ajraladi: glik ofi t lar v a galofi t lar.
№ Tuproqning sho‘rlanish
darajasi 100 g tuproq tarkibidagi
tuz miqdori, g hisobida
1
2
3
4
5 Chuchuk tuproq
Juda kam sho‘rlangan
Oz sho‘rlangan
O‘rtacha sho‘rlangan
Kuchli sho‘rlangan 0,1 dan kam
0,20-0,25
0,25-0,50
0,50-0,70
0,71-2 va undan ko‘p
Glikofitlar – sho‘rlikka chidamsiz o‘simliklar. Ularga ayrim yovvoyi va
ko‘pchilik qishloq xo‘jalik ekinlari kiradi. Madaniy ekinlar o‘rtasida sho‘rlikka
chinakam chidamlilari bo‘lmaydi. Madaniy ekinlar sho‘rlikka chidamsiz bo‘lib,
faqat ularning turlari va navlari o‘rtasida nisbiy chidamlilik xususiyatlari mavjud.
Ayrim kuzatishlarga qaraganda g‘o‘za, beda, lavlagi, kungaboqar va tarvuzlarning
sho‘rga chidamliliklari pomidor, qaram, bodring, zig‘ir, suli, grechka va
boshqalarga nisbatan yuqori bo‘ladi.
Galofitlar – tabiiy sharoitda sho‘r tuproqlarda (hatto yuqori
konsentrasiyada) yashashga moslashgan o‘simliklar. Grekcha «galos» - tuz,
«phuton» - o‘simlik ma’nosini bildiradi. Galofitlar tuzlarga bo‘lgan munosabatiga
ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: evgalofitlar, krinogalofitlar va glikogalofitlar.
Evgalofitlar – tanasida tuz tuplovchi, sho‘rlikka eng chidamli o‘simliklar
bo‘lib, ular hujayra shirasida ko‘p miqdorda tuz to‘plash qobiliyatiga egadir.
Ularga qora sho‘ra (Salisornia herbasea), (Suaedamaritima), olabo‘ta (Atriplex
sonvertifolia) va boshqalarni ko‘rsatish mumkin. Ularning hujayralarida 7-10 %
gacha tuz to‘planishi mumkin. (B.A.Keller, 1940). To‘plangan tuz hisobiga
15

hujayra shirasining osmotik bosimi 100-200 atmosferagacha ko‘tariladi. Natijada
ularning so‘rish kuchi juda yuqori bo‘ladi va sho‘rxok tuproqlar eritmasidan suvni
bemalol shimib oladi. Bu guruhga kiruvchi o‘simliklarning bargi qalin etli bo‘lib,
kserofitlik belgilari ko‘p bo‘ladi.
Yuqorida ko‘rsatganimizdek sho‘r tuproqlar ta’siridan madaniy o‘simliklar
ko‘proq zararlanadi. Avvalo, urug‘larning suvni shimib olib burtishiga, unib
chiqishiga, yosh maysalarda ildiz tizimining o‘sishiga to‘sqinlik qiladi.
Hujayralarda tuzlarning to‘planishi protoplazmani zaharlab, barcha sintetik
jarayonlarni, fotosintez jadalligini va oqsillar sintezini sekinlashtiradi. Oqsillarning
parchalanishidan ammiak (NH
3 ) ajralib chiqadi. Natijada to‘qimalarda ammiak
to‘planib, ularni zaharlaydi. Sho‘r tuproqqa moslashgan o‘simliklarda salbiy ta’sir
darajasi birmuncha kam bo‘ladi.
O‘simlikning sho‘rlikka chidamliligi va hosildorligini oshirish maqsadida bir
qancha usullar taklif etilgan:
 ekin maydonlaridagi tuproqlarni yuvish va tuzdan tozalash, buning uchun
drenaj va zovurlardan keng foydalanish, yerlarning meliorasiya holatini
yaxshilash;
 ekin maydonlarining unumdorligini oshirish, buning uchun asosiy o‘g‘itlar
bilan bir qatorda mikroo‘g‘itlardan foydalanish;
 o‘simliklarni xlorli sho‘rlikka chidamliligini oshirish maqsadida, ekishdan
oldin urug‘larga ishlov berish, buning uchun ularni osh tuzining (NaCI) 3-6% li
eritmasida bir soat saqlab, keyin ularni 1,5 soat davomida yuvish va ekish
(P.A.Genkel va boshqalar tavsiya etgan).
 sho‘rlikka nisbatan chidamli navlarni tanlash va ulardan foydalanish;
 o‘simliklarning sulfatli sho‘rlanishga chidamliligini oshirish uchun
urug‘larni ekishdan oldin magniy sulfat (MgSO
4 ) tuzining 0,2 % li yoki
marganes sulfat (MnSO
4 ) tuzining 0,25% li eritmasida bir sutka ivitish va
boshqalar.
O‘simliklarning zaharli gazlar, ksenobiotiklar va radiasiya ta’siriga
chidamliligi.
16

O‘simliklarning zaharli gazlar ta’siriga chidamliligi. Sanoat, transport va
boshqa ishlab chiqarish jarayonlarining faoliyati natijasida atmosferaga juda ko‘p
chiqindilar tarqalmoqda. Natijada havoga 200 dan ortiq har xil kimyoviy
komponentlar qo‘shilmoqda. Bularga gazsimon birikmalar: oltingugurt (SO
2 ), azot
oksidlari (NO, NO
2 ), is gazi (CO), ftorli birikmalar va boshqalarni ko‘rsatish
mumkin. Shuningdek sulfat, xlorid kislotalari, fenol bug‘lari ham ajralib turadi.
Sanoati yaxshi taraqqiy etgan mamlakatlarda atmosfera havosi
ifloslanishining 52,6% transport faoliyatiga, 18,1% isitish tizimlariga, 17,9%
sanoat chiqindilariga, 1,9-9,5 % chiqindilarni kuydirish va boshqa jarayonlarga
to‘g‘ri keladi. o‘simliklarga zaharli ta’sir etish qobiliyati asosida, bu gazlarni
quyidagi tartibda joylashtirish mumkin:
1) F
2 .>Ce
2 >SO
2 >NO>CO>CO
2 yoki 2) Ce
2 >SO
2 >NN
3 >HCN>H
2 S
(V.V.Polevoy 1989).
Gazlar ta’siriga chidamli o‘simliklarning og‘izchalari (ayniqsa SO
2 va Ce
2
gazlariga) juda sezgir bo‘lib, ular og‘izchalarini tez yopib oladi va zaharli
gazlarning to‘qimalariga o‘tishini cheklaydi. Ko‘pchilik izlanishlarning
ko‘rsatishicha, sho‘rlik va qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklar gazlar ta’siriga
ham chidamli bo‘ladi.
Atmosferaning nordon gazlar bilan ifloslanishi ko‘proq yirik shaharlar va
sanoat markazlari xududiga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ham ko‘kalamzorlar
hosil qilish jarayoniga ilmiy yondoshish, ya’ni gazlar ta’siriga chidamli
o‘simliklarni tanlash va tavsiya etish katta ahamiyatga ega. Chunki o‘simliklar
atmosfera havosini tozalash qurbiga ega bo‘lgan yirik omildir. O‘z navbatida
o‘simliklarning gazlar ta’siriga chidamliligini oshirish usullaridan foydalanish ham
mumkin. Bularga: urug‘larni chiniqtirish, o‘simliklarning mineral oziqlanish
jarayonlarini mo‘tadillashtirish, suv bilan ta’minlashni to‘g‘ri yo‘lga qoyish va
boshqalar. Hatto urug‘larni ekishdan oldin sulfat va xlorid kislotalarning suyuq
eritmasida ivitish ham o‘simliklarning gazlarga chidamliligini oshiradi.
O‘simliklarning ksenobiotiklar ta’siriga chidamliligi. O‘simliklarni begona
birikmalar - ksenobiotiklar ta’siridan himoyalash tizimi ham dolzarb muammo
17

bo‘lib hisoblanadi. Ksenobiotik grekcha – xenos - begona va biotos - hayot, ha’ni
organizm uchun begona ma’nosini bildiradi. Bularga kishilarning xo‘jalik faoliyati
tufayli vujudga kelgan va organizmlar uchun zaharli ximikatlar: pestisidlar–
gerbisidlar, defoliantlar, desikantlar va boshqalar kiradi.
Zaharli ximikatlar tuproq, suv va havoda to‘plansa muhitni ifloslaydi,
biologik tizimlarni yemiradi. Shu bilan birga, o‘simliklar dunyosi atmosferani
tozalashda ishtirok etadi. Shuning uchun ham ksenobiotiklarning biologik ta’siri va
o‘simliklar tanasida detoksikasiyalanish mexanizmlarini o‘rganish katta nazariy va
amaliy ahamiyatga ega.
Ayniqsa ularning xususiyatlari, ta’sir etish doirasi va normalari asosida
metabolitik, ingibitorlik va nobud bo‘lishiga olib keluvchi darajalarni o‘rganish va
ulardan foydalanish mumkin.
Gerbisidlar. Gerbisidlar o‘simliklarni o‘sishini to‘xtadi va begona o‘tlarga
qarshi kurashda ishlatiladi. Ular kimyoviy moddalarning xilma-xil gruppalariga
mansub bo‘lgan birikmalar hisoblanadi. Gerbisidlar bir necha guruhlarga bo‘linadi.
O‘simliklarga yoppasiga ta’sir etuvchilar va tanlab ta’sir etuvchilarga bo‘linadi.
Ko‘pchiliklari tanlab ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega bo‘lib, faqat ma’lum
oila va turlarga mansub bo‘lgan o‘simliklarni o‘ldiradi. Gerbisidlarning ta’sir etish
xarakteri ularni qo‘llash usullariga va konsentrasiyasiga ham bog‘liq bo‘ladi.
Masalan, bitta gerbisidning o‘zi kuchsiz konsentrasiyada tanlab ta’sir etsa, uning
konsentrasiyasi ortib borishi bilan yoppasiga ta’sir etishi mumkin.
Makkajo‘xori ekilgan dalalarda begona o‘tlarga qarshi simazin gerbisididan
foydalanish mumkin. Bu preparat o‘simliklarga asosan ildiz orqali o‘tadi, Shuning
uchun ham simazin tuproqqa solinadi. Simazin hujayraning mitoz jarayoniga,
oddiy uglevodlarning sinteziga, va boshqalarga zararli ta’sir o‘tkazadi.
Makkajo‘xorining hujayra tarkibida mavjud bo‘lgan ayrim kimyoviy moddalar
simazinni neytrallash qobiliyatiga ega. Shuning uchun ham u makajo‘xoriga ta’sir
etmaydi.
Gerbisidlardan g‘o‘za maydonlaridagi begona o‘tlarga qarshi ko‘rashda ham
foydalaniladi. Bulardan eng muhimlari monouron, diuron, kotoran va boshqalar.
18

Bu gerbisidlar begona o‘tlarning fotosintez va nafas olish jarayonlarining
o‘zgarishiga ham katta ta’sir etadi.
Umuman, hozirgi vaqtda qishloq xo‘jaligida begona o‘tlarga qarshi kurash
maqsadida foydalanish mumkin bo‘lgan 200 dan ortiq gerbisid aniqlangan.
Defoliantlar va desikantlar . Sun’iy ingibitorlar gruppasiga o‘simliklarning
bargini to‘kib yuboradigan defoliantlar va o‘simliklarni tezda quritib yuboradigan
desikantlar ham kiradi.
Defoliantlar keyingi yillarda paxtachilikda keng qo‘llanilib kelmoqda,
Chunki hosilni yig‘ishtirib olish jarayonini mexanizasiyalash defoliantlarga
bo‘lgan ehtiyojini oshiradi. Defoliasiya g‘o‘zaning barg bandida ajratuvchi qatlam
hosil qiladi va barglarning tezda to‘kilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari
defoliasiya ko‘saklarning pishib yetilishi va ochilishini tezlashtiradi.
1940 yil Y.V.Rakitin barglar va mevalarning to‘kilish sabablarini
tushuntiruvchi auksin – etilen balansi gipotezasini yaratdi. Bu gipotezaga ko‘ra
agar to‘qimalarda etilen miqdori auksinlarga nisbatan ko‘proq to‘plansa, sintetik
jarayonlar susayib, gidrolitik jarayonlar faollashadi, natijada meva yoki barg
bandalarida ajratuvchi qatlam hosil bo‘ladi va ular to‘kiladi. Shu gipotezaga asosan
biror yo‘l bilan barglar tarkibidagi etilen miqdori ko‘paytirish yoki auksin
miqdorini kamaytirish bilan ularning sun’iy tuqilishini tezlashtirish mumkin.
Hozirgi vaqtda g‘o‘za bargini sun’iy ravishda to‘kish uchun magniy xlorat
Mg(CIO
3 )
2 . 6H
2 O ko‘p ishlatiladi. Bu rangsiz kristall modda bo‘lib, o‘ta
gigrosqopik suvda yaxshi eriydigan birikma. Bu birikmaning 10-12 kg ni 100-200
litr suvda eritib bir gektar g‘o‘zaga purkalsa yaxshi natija beradi.
Ko‘p yillar davomida ishlatilib kelingan gerbisid-butifos hozir ishlatilmaydi,
Chunki tabiatni kuchli zaharlovchi asoratga ega.
Qand lavlagi, kartoshka kabi o‘simliklarning hosilini mashinalar yordamida
yig‘ib-terib olish uchun desikasiyadan foydalaniladi. Bunda xlorat magniyning
yuqoriroq konsentrasiyali eritmasi ishlatiladi. Ya’ni gektariga 25-30 kg gerbisid
eritmasi tayyorlanib purkaladi
19

Defolyasiya va desikasiya usullaridan to‘g‘ri foydalanish natijasida
o‘simliklardan yuqori va sifatli hosilni mashinalar yordamida yig‘ib olish mumkin.
O‘simliklarning radiasiya ta’siriga chidamliligi. Tabiiy muhitning eng
xavfli vaziyatlaridan biri uning radioaktiv moddalar bilan zaharlanishidir. Shuning
uchun ham uning oldini olishga juda katta e’tibor berilmoqda.
Yer shari ma’lum miqdordagi tabiiy va sun’iy radioaktivlik natijasida hosil
bo‘lgan. Radioaktiv elementlar: uran-238, uran – 235, toriy-232, kaliy-40, uglerod-
14 va boshqalar planetamizda ma’lum miqdorda tarqalgan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan
ular doim parchalanib o‘zgarib turadi. Ularning ayrim yemirilish davri juda uzoq
muddatga teng bo‘lib, uran-238 ning yarim yemirilish davri 4,51 mlrd. yil, uran-
235 ning yarim yemirilish davri 713 mln. yil va toriy –232 ning yarim yemirilish
davri 14,4 mlrd. yilga teng.
Yerda radioaktiv elementlarning parchalanishi natijasida tuproqda, suv va
havoda tabiiy radioaktivlik vujudga keladi. Tarkibida kaliy, uran, toriy va boshqa
radioaktiv izotoplar bo‘lgan chang shamol bilan yer yuzidan atmosferaga
ko‘tariladi va vaqt o‘tishi bilan havo orqali katta maydonlarga tarqaladi.
Radiasiyaning biologik ta’siri ko‘p tomonlama bo‘lib, molekulalardan to
organizm va hatto populyasiya xarakteriga ega bo‘ladi. Radioaktiv nurlarning
ta’siri tirik organizmlar uchun xavfli. Bu nurlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri molekulalarni
yemiradi. Hujayralarning membranalari, organoidlar va ayniqsa nuklein kislotalar,
fermentlar va membrana lipidlarini kuchli zararlantiradi.
O‘simliklarni kasalliklarga chidamliligi. Ushbu kichkina bo‘limda
o‘simliklar uchun eng xarakterli kasalliklar haqida umumiy tushunchalar beriladi.
Shuningdek o‘simlik kasalliklarining birlamchi belgilari haqida ham so‘z
yuritiladi.
O‘simliklarda kasalliklarni viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, parazitlar
keltirib chiqaradi. Shuningdek o‘simliklar gammoz, xloroz kasalligi bilan ham
zaralanadi. Gammoz kasalligida o‘simlikning ichki to‘qimasi-po‘st parenximasi
eriydi va tashqariga oqib chiqadi. Ushbu kasallikni bilish uchun xo‘jayin-o‘simlik
mevasi va parazit o‘rtasidagi munosabatni bilish zarur. O‘simlikning kasallanishi
20

birqancha bosqichlardan iborat. Bulardan biz qo‘yidagilarni ko‘rsatib o‘tishimiz
mumkin.
1-bosqich. O‘simlik ajratgan shirali muhitda sporaning o‘sishi (infeksion
tomchi). Bunda spora o‘simtasi o‘zining so‘rg‘ichi (apressor) bilan o‘simlik
yuzasiga yopishadi.
2-bosqich. Spora giflarining o‘sishi o‘simlikni ichki to‘qimasiga o‘tishi.
3-bosqich. Bunda infeksion gif bilan o‘simlikning sitoplazmasi orasidagi
fiziologik o‘zaro ta’sir sodir bo‘ladi va kim kuchli bo‘lsa, u g‘alaba qiladi.
Chidamsiz formalarda dastlab ular tinch yashaganday ko‘rinadi, ammo
sporalar doimiy ravishda o‘sadi, va ularning giflari hujayralarda gaustorlar
(so‘rg‘ichlar) hosil qiladi. Mana shu so‘rg‘ichlar yordamida o‘z mitseliyini
oziqlantirib o‘simlikni holdan toydiradi. Ushbu davr parazitning spora hosil qilishi
fazasiga to‘g‘ri keladi. Buning natijasida o‘simlik qorayadi va ko‘pincha nobud
bo‘ladi.
Chidamli o‘simliklarda. masalan bedada, parazit bilan xo‘jayin o‘rtasida
antogonizm paydo bo‘ladi. Zamburug‘ gifi hujayra kirgandan keyin protoplast
qorayadi va nobud bo‘ladi hamda nekroz yuz berib (hujayra o‘ladi) butun
hujayrani qamrab oladi. Bunda giflar ham nobud bo‘ladi va infeksiya boshqa
hujayralarga tarqalmaydi.
Chidamli o‘simlik organizmlarida fermentlardan peroksidaza yuqori
faollikka ega bo‘ladi. Bu ferment parazitning gidrolazalarini tormozlaydi va
fenolni xinongacha oksidlaydi. Xinon esa parazitga substrat bo‘lmasdan balkim
to‘siq bo‘lib xizmat qiladi va zararlangan to‘qimani tiklashi ham mumkin.
Immunitet. Bu o‘simliklarni turli xil kasalliklarga chidamliligidir.
O‘simliklarda ikki xil immunitet kuzatiladi.
1. Mutlaq chidamlilik. Bu holatga misol qilib bug‘doyda yuzaga keladigan
sulining qora kuya changiga nisbatan chidamlilikni ko‘rsatish mumkin.
2. Nisbiy chidamlilik. Bu tashqi muhit sharoitiga qarab o‘simliklarning
nisbatan zararlanishi.
21

Fiziologik chidamlilik. O‘simliklarda chidamlilikni taminlovchi fiziologik
ko‘rsatgichlarga, og‘izcha harakati, hujayra shirasining rN, fermentlar faolligi,
ekzoosmos va boshqalar kiradi. Fiziologik chidamlilik, shuningdek, kislotalik va
shiraning osmotik bosimi bilan ham belgilanadi.
Kimyoviy chidamlilik. To‘qimalarda o‘simliklarga xos kimyoviy moddalar-
alkaloid, glikozid, fenolli birikmalar hosil bo‘ladi va aynan ular o‘simliklarni
kasallikka chidamliligini oshiradi. Kimyoviy chidamlilik-to‘qimalarda har xil
moddalarni to‘planishi bilan ham xarakterlanadi.
Anatomo-morfologik chidamlilik - to‘qimalar strukturasini zichligi ortadi
yani hujayra qobig‘iningni qalinligi ortib hujayra oralig‘ini kichiklashadi.
Kasalliklarga qarshi kurashda maxsus kimyoviy preparatlar-fungitsidlar
qo‘llaniladi. O‘simliklar o‘z ontogenezi davomida muhitning noqulay omillariga
(stressorlarga) qarshi turish yani himoyalanish xususiyatlariga ega. Noqulay muhit
omillaridan himoyalanish hujayra va organizm va populyatsiyalar darajasida ro‘y
beradi.
Hujayra darajasida: a) anatomik moslanishlarni (mexanik to‘qimalar,
kutikulalarning mavjudligi va boshq.), b) maxsus himoya organlari (so‘lish,
tikanlar), v) fiziologik reaksiyalar (SAM-metabolizm, barg og‘izchalarining
yopilishi tufayli ortiqcha suv yo‘qotishning oldini olish), g) himoya moddalarini
ajratish (himoya oqsillari, prolin, fitonsidlar, fitoaleksinlar va boshq.).
Organizm darajasida esa yuqoridagi himoya vositalariga yana: a) noqulay
sharoitda faqatgina pishib yetilishi mumkin bo‘lgan mevalarni shakllantirish
mexanizmlari; b) yo‘qotilgan organlarning regeneratsiyasi; v) gormonlar tizimi
ishini qayta qurish va shu yo‘l bilan o‘simliklar o‘sishini to‘xtatib uning tinchlik
davriga o‘tishini ta’minlash.
Populyatsiyalar darajasida esa organizmlarning tabiiy tanlanishi natijasida
muhitga ko‘proq moslashgan turlarning ko‘payishi.
Stressorlarning (qo‘zg‘atuvchilarning) organizmlarga kuchli darajada
ta’siriga nisbatan, agarda u qisqa vaqt davom etsa maxsus bo‘lmagan, uzoq davom
etsa himoya vositalarining maxsus mexanizmlari vujudga keladi.
22

O‘simliklarning noqulay omillari ta’siriga chidamliligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish