O‘simliklarning o‘sishi, o‘sishning umumiy qonuniyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning o‘sishi, o‘sishning umumiy qonuniyatlari

Купить

O‘simliklarning o‘sishi , o ‘sishning umumiy q onuniyatlari
REJA:
1. O‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi to‘g‘risida umumiy tushunchalar.
2. O‘simliklarning o‘sish jarayonlarining davriylik xususiyatlari.
3. Hujayralarning o‘sish fazalari.
4. O‘sish xillari va ularni o‘lchash
5. O‘sishga tashqi muhit omillarining ta’siri.

1. O‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi to‘g‘risida umumiy tushunchalar.
O‘simliklar ontogenezini xarakterlovchi eng muhim jarayonlar o‘sish va
rivojlanishdir. Ular o‘simlik tanasidagi barcha hayotiy reaksiyalarninng natijasi
hisoblanadi, bu jarayonlar bir-biriga uzviy bog‘liq bo‘lib, faqat o‘sish asosida
rivojlanish va rivojlanish asosida o‘sish xarakterlanadi. Natijada ikkalasi
o‘simlikning hayotiy siklini belgilaydi. Biroq ayni vaqtda o‘sish va rivojlanish bir-
biridan farq ham qiladi.
O‘sish – bu o‘simliklar boyi va eni tobora ortib, umumiy massaning
oshishidir. Bunday o‘sish orqasiga qaytmaydi. Chunki yangidan-yangi hujayralar,
to‘qimalar va organlar vujudga kelib, protoplazma va undagi organoidlar
(xloroplastlar, mitoxondriyalar va boshqalar) to‘xtovsiz shakllanib turadi.
Rivojlanish – o‘simlikning hayotiy siklini (ontognezini) xarakterlovchi
yoshlik, voyaga yetish ko‘payish va o‘lish arafalaridagi sifatiy morfologik va
fiziologik o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi.
Bu jarayonlarning o‘zaro nisbati o‘zgarib turishi mumkin. Masalan, ayrim
o‘simliklarda o‘sish ancha faol, rivojlanish esa juda sekin borishi, boshqalarida
aksincha bo‘lishi mumkin.
O‘sish juda faol bo‘lgan o‘simliklar tanasi yirik bo‘ladi . Bunday o‘zgarishlar
o‘simlik turlariga , navlarning xususiyatlariga , ichki va tashqi omillarning ta ’ siriga
bog‘liq .
O‘sish va rivojlanish umumiy bir yaxlitlikni tashkil etib , o‘simlik tanasida
kechadigan fiziologik va bioximik jarayonlarga , o‘simlikning ildiz orqali va
havodan oziqlantirishga , energiya bilan ta ’ minlanishiga , umuman assimilyasiya va
dissimilyasiyada ishtirok etuvchi barcha jarayonlar yig‘indisiga bog‘liq bo‘ladi .
Bargning shakllanishi va o‘sishi ikki fazadan yani barg o‘rni va barg o‘qini
paydo bo‘lishi va barg plastinkasi va bandining o‘sishidan iborat. Barg o‘rni apikal
yon meristemalarida cho‘qqicha ko‘rinishida paydo bo‘ladi. Bu tunika va korpus
hujayralarining ko‘plab bo‘linishi tufayli bo‘ladi. Ko‘pchilik yopiq urug‘li
o‘simliklarda birinchi bo‘linish protoderma asosida yotgan bir qator yoki bir necha
qator hujayralarning apeks yuzasiga nisbatan periklinal bo‘linishidan boshlanadi.

So‘ngra protoderma va uning ostki qavatidagi hujayralarning bo‘linishi antiklinal
va periklinal davom etadi va eng yaqin barg o‘rnidan keluvchi prokambiy hosil
bo‘la boshlaydi.
Prokambiy hujayralari cho‘zinchiq bo‘lib uzunasiga bo‘linish xususiyatiga
ega. Hosil bo‘layotgan primordiy va unga bog‘liq bo‘g‘in apeks yon
meristemasining bir qismini o‘z ichiga olganligi sababli apeks hajmi kichrayadi.
Keyingi metamerni hosil qilishi uchun apeks ma’lum bir kattalikga ega bo‘lishi
lozim.
Binobarin apeks dinamik tuzilma bo‘lib uning shakli va o‘lchami davriy
o‘zgarib turadi. Mana shu primordiylarning hosil bo‘lishi vaqti plastoxron
(grekcha-plastos—yopish, chranos-vaqt) deyiladi. Plastoxronning davomiyligi bar
xil turlarda turlicha bo‘ladi yani bir necha soatdan bir necha kungacha bo‘lishi
mumkin.
Barglarning poyada joylashish tartibi fillotaksis (grekcha pHillos-barg, taxis-
joylashgan) deyiladi. Barglarning fillotaksisi ham har xil bo‘lishi mumkin.
Masalan, zanjirsimon yoki navbat bilan, suprotiv yoki qarama-qarshi va to‘p-to‘p
bo‘lib xalqasimon holda joylashishi mumkin.
Barg plastinkasining o‘sishi. Barg plastinkasi primordiyning ikki yonidagi
meristemalarning faolligi natijasida shakllanadi. Meristema to‘qimalari antiklinal
bo‘linuvchi hujayralarning parallel qavatlaridan iboratdir. Bunday meristemalar
plastinkasimon meristemalar deyiladi. Hujayralarning yangi qavatlari barg
shakllanishining birinchi bosqichida hujayralarning pereklinal va qiya bo‘linishi
natijasida hosil bo‘ladi. Barg meristema hujayralarining mitotik siklining
davomiyligi 24-48 soatdan iborat.
Bargning kurtakdan chiqqunicha o‘tgan vaqt mobaynida uning yetukligiga
nisbatan 1-40% hujayralari shakllanadi. Bargning qolgan 60-99% hujayralari barg
plastinkasining keyingi o‘sishi va shakllanishi davrida hosil bo‘ladi.
Ikki pallali o‘simliklar barglarining 1/2-2/3 qismi shakllanganida ulardagi
hujayralar bo‘linishdan to‘xtaydi va shu bilan birga o‘sayotgan barg yetuk

barglardan ozuqa olishdan to‘xtab, o‘zi fotosintez mahsulotlarini sintez qila
boshlaydi. Bundan keyingi o‘sish hujayra hajmining oshishi bilan bog‘liq.
Bir pallali o‘simliklar barglarining shakllanishining o‘ziga xos xususiyatlari
bu barg cho‘qqichasi apeksining bir tomonida boshlangan hujayralarning bo‘linishi
apeksning ikki tomoniga qarab tarqalib uning gir atrofini egallaydi. Buning
natijasida hosil bo‘lgan uroqsimon yoki xalqasimon meristemalar yig‘indisi
bargning tepasiga tomon o‘sishi uchun turtki beradi.
Barg og‘izchalarining shakllanishi. Barg og‘izchalari protoderma
hujayralarining bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi. Ushbu protoderma hujayralarida
protoplazmaning qutblanishi ro‘y beradi. Bunda organoidlarning ko‘p qismi
bo‘linishga tayyorlanayotgan hujayra protoplazmasining bir tomonida to‘planadi.
Mana shu hujayralarning assimetrik bo‘linishi natijasida ikkita har xil o‘lchamli
hujayralar hosil bo‘ladi. Bunda quyuq protoplazmali kichik hujayralar
tutashtiruvchi ona hujayrasini, katta vakuolali hujayralar esa epidermal
hujayralarni hosil qiladi. O‘simtalar hosil bo‘lish joyida mana shu tutashtiruvchi
xujayralar o‘rta plastinkalari pektinaza fermenti ta’sirida yemiriladi va
tutashtiruvchi hujayralar devori bir biridan ajraladi. Bunda hujayralar turgor bosimi
ham muhim rol o‘ynaydi.
Barg og‘izchalari barg o‘sishi mobaynida davomiy ravishda hosil bo‘lib
turadi. Bir pallali o‘simliklarda ular barg tomirlari bo‘ylab qator bo‘lib joylashadi
va barg uchidan oxiriga tamon differensiyalashgan bo‘ladi. Ikki pallali o‘simliklar
bargida esa bir joyning o‘zida ham yetuk, ham differensiyalashayotgan barg
og‘izchalari bo‘lishi mumkin. Barg og‘izchalarining soni va o‘lchamiga tashqi
muhit omillari, ya’ni suvning kelishi va miqdori, yorug‘lik, harorat va CO2 ta’sir
qilishi mumkin. Barg og‘izchalarining zichligi barg yuzasining o‘zgarishi va tashqi
muhit ta’sirida bo‘lishi mumkin. Ammo barg yuzasiga nisbatan ularning soni kam
o‘zgaradi. Barg o‘sishining barcha bosqichlari fitogormonlarning balansiga
bog‘liq.
O‘tkazuvchi tomirlar-to‘qimalarning shakllanishi. Urug‘li o‘simliklarda
prokambiy (kambiyga xos hujayralar) va po‘stloq shakllanayotgan joydagi apikal

meristema qoldig‘idir. Prokambiy hujayralari ikki tipdagi tomirli hujayralarni yani
birlamchi floema va birlamchi ksilemani hosil qiladi. Prokambiy tashqi tomonida
birinchi floema shakllanadi. Bir kundan so‘ng yoki keyinroq prokambiyning ichki
tarafidan kselema shakllana boshlaydi. Floema va ksilemaning shakllanishini barg
primordiylarida sintezlanuvchi auksin goromoni boshqaradi.
Floema to‘qimalarining shakllanishi auksin miqdorining kam bo‘lishligiga,
gibberellinning esa ko‘p miqdorda ekanligiga bog‘liqdir. Gibberellin floemaga
kelishi uning yosh rivojlanayotgan barglardagi sintezi bilan bog‘liqdir. Ksilema
to‘qimalarining shakllanishi uchun esa gibberellin miqdori kam, auksinning
miqdori ko‘p bo‘lishligi zarur.
Poyaning uzunasiga o‘sishi. Poya apeksida barg primordiylarining hosil
bo‘lishi bo‘g‘imlar hosil bo‘lishiga olib keladi. Bo‘g‘im oraliqlarining rivojlanishi
natijasida poyada ular bir-birlaridan suriladi. Bo‘g‘im oraliqlarining uzayishida
hujayralarning cho‘zilishi alohida o‘rin tutadi. O‘suvchi bo‘g‘im oraliqlarida
to‘qimalarning tortishishi mavjud, yani tashqi hujayra qavatlari asosan-epiderma,
fizik cho‘zilgan holatda bo‘lsa, ichki to‘qimalar hujayralari siqilgan holatda
bo‘ladi.
Hujayralarning bir-biriga tortishuvi esa turgor bosimi bilan birgalikda
hujayralarga mustahkamlik xususiyatini beradi. Bu holat ayniqsa o‘t o‘simliklari
hujayralari uchun muhimdir.
Poyaning uzayishi yangi bo‘g‘im oraliqlari hosil bo‘lishi hisobiga bo‘ladi.
Har bir bo‘g‘im oralig‘ining o‘sishi S-shaklidagi egri chiziq bilan ifodalanishi
mumkin, ya’ni avval hujayralarning bo‘linishi hisobiga bo‘ladigan sekin o‘sish,
so‘ngra esa hujayralarning cho‘zilishi hisobiga bo‘ladigan tez o‘sish va so‘ngra
yetuk bo‘g‘im oralig‘ining sekin o‘sishi.
Poyaning bo‘yiga o‘sishi auksin va gibberellin gormonlari orqali
boshqariladi. Poya hujayralarining bo‘linishiga auksin gormonining ta’siri
mexanizmi hozircha to‘la o‘rganilmagan. Umumiy holda auksin mitotik siklning
borishi uchun zarur bo‘lgan RNK va oqsillar sintezini kuchaytiradi deyish
mumkin. Ammo, auksinning hujayralarning cho‘zilishidagi o‘rni yaxshi ma’lum.

Agar o‘tkir parma yordamida ozgina ichki to‘qima olinib kuzatilsa,
to‘qimalarning ustunchasining uzayishini, tashqi qavat ustunchasining esa
qisqarishini kuzatishimiz mumkin.
Poyaning yo‘g‘onlashishi. Poyaning yo‘g‘onlashishi birlamchi va
ikkilamchi bo‘ladi. Poyaning birlamchi yo‘g‘onlashishi uning o‘zagi va apikal
meristemalar ostida joylashgan birlamchi pustloqning qalinlashishi tufayli bo‘ladi.
Poyaning birlamchi yo‘g‘onlashishida hujayralarning periklinal bo‘linishi va
cho‘zilishi asosiy o‘rinni tutadi. Poyaning birlamchi yo‘g‘onlashishi zonasi uning
bo‘yiga o‘sishi tufayli o‘zgarib turadi. Masalan, o‘simtalarda apikal
meristemalarning hajmi unchalik katta emas. ammo meristemalarning yangi-yangi
bug‘imlar hosil qilishi tufayli apeks kattalashadi va buning natijasida poyaning
birlamchi yo‘g‘onlashishi nisbatan oshadi, yani kuchaygan o‘sish vujudga keladi.
Poyaning ikkilamchi yo‘g‘onlashishi kambiy tufayli yuz beradi. Kambiy esa
prokambiydan hosil bo‘ladi. Kambiy, poya o‘qi bo‘ylab joylashgan, devorlari
yupqa, bir-biriga zich joylashgan hujayralardan iborat. Har bir hujayraning tekis
tomoni poyaning ichki va tashqi tomoniga qaragan bo‘ladi. Kambiy
hujayralarining bo‘linishi tangensial, yani tekis tomonga parallel ravishda bo‘ladi.
Hujayralarning har bir bo‘linishidan so‘ngi qiz hujayralarning bittasi initsial
hujayra vazifasini bajaradi. Boshqa bittasi esa yana 2-3 marotaba bo‘linib
ikkilamchi ksilemani (initsial hujayraning ichkarisida) yoki ikkilamchi floemani
(initsial hujayraning tashqarisida) hosil qiladi. Ushbu jarayonda hosil bo‘lgan
ikkilamchi ksilemani yog‘ochlik ikkilamchi floemani esa lub (pustloq) deyiladi.
Binobarin, ikkilamchi yo‘g‘onlashish ikkilamchi o‘tkazuvchi to‘qimalar
hosil qilishi bilan xarakterlanadi.
Poya uzoq vaqt yo‘g‘onlashganda, bir qancha tur o‘simliklarda birlamchi
po‘stloq va epiderma o‘rnini periderma egallaydi. Periderma fellogen yani
po‘kaksimon kambiydan hosil bo‘ladi. Fellogen esa birlamchi po‘stloq yoki
epiderma hujayralarining tangensial bo‘linishidan hosil bo‘ladi. Ayrim ikki
pallalilar va ko‘pchilik bir pallalilar kambiy hujayralarini tutmaganligi sababli
ikkilamchi yo‘g‘onlashishdan yiroqdir.

Kambiy hujayralari faoliyati kurtak va yosh barglardan keluvchi auksin va
gibberellin tufayli faollanadi. Masalan, kungaboqar o‘simligining rivojlanishi
davrida uning apikal kurtagi olib tashlansa ulardagi bo‘g‘im oraliqlari orasida
kambiyning ko‘payishi to‘xtaydi. Agarda yulib tashlangan kurtak o‘rniga auksin
tomizilsa poyaning ikkilamchi yo‘g‘onlashishi ro‘y beradi.
Novdaning shoxlanishi. Urug‘li o‘simliklarga xos bo‘lgan shoxlanish novda
uchi meristemalarining yon kurtaklar hosil qilishi natijasida yuz beradi. Yon
kurtaklar barg qo‘ltiqlarida hosil bo‘ladi. Yon va uchki kurtaklar tuzilishi jihatidan
farqlanmaydi. Ular sovuq va mo‘tadil iqlimli sharoitlarda qish fasli boshlanishi
bilan tinim holatiga o‘tadi. Bu davr bir necha oy davom etishi mumkin va bunday
kurtaklar qishlovchi kurtaklar deyiladi.
Agarda ular uzoq vaqt uyg‘onmasdan tinch holatda tursa, yashirin kurtaklar
deyiladi.Bundan tashqari barg, poya, ildizlarda qo‘shimcha kurtaklar ham hosil
bo‘ladi. Barg qo‘ltig‘ida joylashgan yon kurtaklar ikki xil ingibitorlar ta’sirida
bo‘ladi. Birinchisi rivojlanayotgan uchki apikal kurtak tomonidan bo‘lsa,
ikkinchisi shu barg tomonidan bo‘ladi. Ammo asosiy to‘xtutuvchi-ingibitor bo‘lib
uchki apikal kurtaklar xizmat qiladi. Uchki apikal kurtakning ingibitorlik
xususiyati har xil bo‘lishi mumkin. Masalan, baland bo‘yli kungaboqar
o‘simligidagi uchki apikal kurtakning ingibirlovchi ta’siri butun poya bo‘ylab
tarqalgan bo‘lib butun vegetatsiya davomida shoxlanishga qarshilik qiladi.
Pomidori va kartoshka o‘simliklarining o‘sishi davomida uchki kurtak uzoqlashgan
sari uning ta’siri ham susaya boradi. Tajribalarda apikal kurtakni olib tashlash,
uning ingibitorlik xususiyatini yo‘qolishiga olib kelishi kuzatilgan.
K.Timani va F.Skug apikal kurtagi olib tashlangan poyaga auksin
gormonini tomizish yon kurtaklarning o‘sishini to‘xtatishini tajribalar asosida
ko‘rsatishgan. Xuddi shunday holat barg yaprog‘i olib tashlangan barg bandiga
auksin tomizilganda ham kuzatiladi.
Ildiz va poya munosabatlari. Ma’lumki, o‘simliklardagi mana shu ikkala
qismning doimiy ravishda o‘sib turishi tufayli o‘simliklar havodan va tuproqdan
doimiy ravishda oziqlanib turadilar. Ildiz geterotrof organ bo‘lganligi sababli

barglardan assimilyatlarning kelishiga, poya esa ildizdan suv va unda erigan
mineral tuzlarning kelishiga muhtojdir. Ammo korrelyativ o‘sishning asosini trofik
omillar emas balkim fitogormonlar tashkil qiladi. Masalan poyaning uchki
qismidagi barg primordiylari. shakllanayotgan va yosh barglarda sintezlangan
auksin ildiz hosil bo‘lishi umumiy genetik dasturning yuzaga chiqishiga yordam
beradi. O‘z navbatida ildiz uchlarida ham sitokinin sintezlanib, auksin ishtirokida
poyaning shakllanishida qatnashadi. Buni biz quyidagi sxema orqali ifodalashimiz
mumkin.
Poya-------Auksin
®---------- ®
Zeatin-----Ildiz
Poya qismlarining korrelyativ o‘sishi. Poya qismlarining korrelyativ
o‘sishida asosiy o‘rinni apikal dominantlik egallaydi. Rivojlanuvchi apikal kurtak
barcha uyqu kurtaklarning o‘sishini tuxtatib turadi va yon poyalar o‘sishini ham
tuxtatadi.
Bu dominantlikning mexanizmi shundaki, apikal kurtak o‘zining barg
primordiylarida ko‘p miqdorda auksin gormonini ishlab chiqaradi. Shu tufayli
apikal kurtakning yon kurtaklar bilan fitogormonlar va trofik omillar uchun
raqobatida ustunlik ro‘y berishi tufayli membranadagi N+-pompasining ishi
faollashadi hamda sitokininning apikal kurtak tomoniga oqishi kuzatiladi. Apikal
kurtak uzoqlashgan sari yon shoxchalar ham rivojlana boradi. Bug‘im
oraliqlarining o‘sishi va ularning uzunligi auksin va gibberellin gormonlariga
bog‘liq. Cho‘zilishdan so‘ngi poyaning yo‘g‘onlashishi esa kambiy hujayralariga
bog‘liqdir.
2. O‘simliklarning o‘sish jarayonlarining davriylik xususiyatlari.
3. Yuksak o‘simliklarning o‘sish jarayoni ma’lum davriylik xususiyatiga
ega. Eng faol o‘sish, sekin o‘sish va tinim davrlari ritmik ravishda navbatlashib
turadi. Bunday ritmik davriylik yil fasllarining almashib turishi bilan bog‘liq. Faqat
doim nam va havo harorati kam o‘zgaradigan tropik yerlarda o‘simliklar butun yil
davomida to‘xtovsiz o‘sa oladi. Fasllar asosida iqlim sharoiti o‘zgaradigan barcha

yerlarda o‘simliklar, kuzdan boshlab, asosan qishda o‘sishdan to‘xtaydi, barglarni
to‘kadi, hatto yosh novdalaridan ham ajraladi, ya’ni tinim holatiga o‘tadi. Tinim
holatida barcha hayotiy jarayonlar to‘la to‘xtamaydi balki faol modda almashinuv
jarayoni juda sekinlashadi. Tinim holatiga o‘tgan daraxtlar, butalar, ko‘p yillik
o‘tlar, tuganaklar, ildizpoyalar, urug‘lar va umuman tirik hujayralarga ega bo‘lgan
o‘simlik organlari va butun o‘simlikda nafas olish to‘xtamaydi. Faqat nafas olish
jadalligi juda past bo‘ladi.
O‘simliklardagi ikki xil tinimlik yaxshi o‘rganilgan: 1) majburiy tinimlik; 2)
fiziologik tinimlik.
Majburiy tinimlikning asosiy sababchisi tashqi sharoit omillaridir. Ya’ni
o‘sish uchun zarur sharoitning yo‘qligi sababli o‘simlik tinimlik holatiga o‘tishga
majbur bo‘ladi. Majburiy tinimlik davriyligi ayniqsa daraxtlar, mevali daraxtlarda
va ko‘p yillik o‘simliklarda har yili takrorlanib turadi. Bu o‘simliklarda tashqi
o‘zgarishlardan tashqari, ichki zapas moddalarning ximik o‘zgarishlari ham yuz
beradi. Kuzda va qish boshlarida daraxtlarning novdalari va kurtaklarida
to‘plangan kraxmal zapaslari asta-sekin shakarga aylanadi. To‘qimalarda suvning
miqdori ham kamayadi. Buning natijasida ularning sovuqqa chidamliligi oshadi.
Bahorga kelib, buning aksicha o‘zgarishlar bo‘ladi va faol o‘sish boshlanadi.
Ko‘pchilik o‘simliklar tinimlik holatini maxsus organlari – ildiz tugunaklar,
piyozboshlar, poyalar holatida o‘tkazadilar. Yozning jazirama issiqlarini ham shu
holatda o‘tkazishlari mumkin. Urug‘lar ham suvning miqdori kam bo‘lganda
o‘zlarining tinchlik holatini saqlaydi. Agar ular yetarli suv bilan ta’minlansa faol
o‘sish boshlanadi.
Fiziologik tinimlik o‘simlikning ichki sabablari asosida sodir bo‘ladi.
Masalan, ichki murtak tashqi qobiq tufayli unmasligi mumkin. Bunda murtakning
fiziologik va morfologik to‘la yetilmagani yoki boshqalar sabab bo‘lishi mumkin.
Ma’lum darajada fitogormonlarning balansi (ISK, sitokininlar, gibberellinlar va
ABK) orqali tinimlik boshqariladi. Tinimlik holatida ABK – ning miqdori ko‘p.
Tinimlikdan chiqqanda esa gibberellin va sitokininlarning miqdori ko‘payadi.
Yozgi kurtaklar ham ichki omillar ta’siri natijasida tinimlik holatida bo‘ladi.

Yangi qazib olingan kartoshka issiq joyda va nam tuproqda unib chiqmaydi.
Bir necha oydan keyin esa uning unib chiqishini quruq havo va sovuq joyda ham
to‘xtatib bo‘lmaydi. Ko‘p o‘simliklarning yangi yig‘ishtirib olingan urug‘lari
ma’lum vaqt o‘tmaguncha unmaydi. Buni ularning yig‘ishtirib olgandan keyingi
tinimlik davri yoki pishib yetilish muddati bilan izohlash mumkin. Bu davr
o‘simlik turlariga bog‘liq. Masalan, bug‘doy donlarida 2 haftadan 2 oygacha,
chigitda 1 oy, giloslarda 150-160 kun va hokazo bo‘ladi.
Tinimlik holatining xususiyatlarini o‘rganish natijasida ularning boshqarish
usullarini ishlab chiqish va bundan samaradorlik bilan foydalanish mumkin.
Hujayralarning o‘sish fazalari . O‘simlikning o‘sishi uni tashkil qiladigan
hujayralarning ko‘payishi va o‘sishidan iborat.
O‘simliklarning vegetativ organ hujayralari va gameta hosil qiluvchi
hujayralari mitoz yo‘li bilan bo‘linish natijasida har bir hujayradan ikkita hujayra
hosil bo‘ladi. Mitoz meristema xajayrasi hayot siklining asosiy bosqichi bo‘lib
bo‘linishga qobiliyatli barcha hujayralar uchun xos xususiyatdir. Bunday
hujayralar ketma - ket , interfaza , profaza , metafaza , anafaza va telofaza
bosqichlarini o‘taydi .
Bo‘linish natijasida vujudga kelgan yosh hujayralar sitoplazma
komponentlarining sintezi asosida o‘sa boshlaydi . Hujayralarning o‘sish sikli
( ontogenezi ) ham bir qancha fazalardan iborat : 1) embrional , 2) cho‘zilish , 3)
differensiallanish , 4) qarish va o‘lish .
Embrional – o‘sishning boshlang‘ich fazasi hisoblanadi. O‘simliklarning
o‘sish nuqtalarida (ildiz o‘sish nuqtasida 1,0 sm, poya o‘sish nuqtasida 4-30 sm)
birlamchi meristema – embrional to‘qima joylashgan. Bu to‘qimani hosil qiluvchi
hujayralar ancha mayda, po‘stlari juda yupqa bo‘lib, o‘rtasida yirik yadroga ega
protoplazma bilan to‘lgan bo‘ladi. Vakuolalari bo‘lmaydi. Hujayraning embrional
fazasida massaning ko‘payishi asosiy jarayon hisoblanadi. Lekin hujayraning
kattaligi deyarli o‘zgarmaydi, chunki yangi hujayra ona hujayra hajmiga yetganda
darhol bo‘lina boshlaydi. Embrional fazada o‘sish konuslaridan tashqari, hosil
qiluvchi to‘qimalar poya va ildizning eniga o‘sishini ta’minlovchi meristema

to‘qimasining hujayralari ham kiradi. Chunki bu meristema hujayralari ham
to‘xtovsiz bo‘linish va yosh hujayralar hosil qilish qobiliyatiga ega. Bu yosh
hujayralarning bittasi meristema holida saqlanadi, ikkinchisi esa differensiallanish
bosqichiga o‘tadi.
Cho‘zilish fazasi. O‘sish nuqtasining ostidagi embrional hujayralar
cho‘zilish fazasiga o‘tganida hujayralarda ko‘plab mayda vakuolachalar paydo
bo‘ladi. So‘ngra ular qo‘shilib bitta yirik vakuolani hosil qiladi. Shuning bilan
birgalikda hujayra ham kattalashadi va hajmi bir necha yuz barobar ortadi.
Shuningdek hujayra po‘sti komponentlarining hisobiga hujayra qobig‘i
qalinlashadi. Hujayraning bunday kattalashish darajasi auksin fitogormoniga
bog‘liq chunki u yirik molekulyar biopolimer moddalar sintezini oshiradi.
Cho‘zilish oxirida o‘sish ingibitori bo‘lgan abstsizat kislotaning miqdori ko‘payib,
auksin miqdori esa aksincha kamayadi.
Hujayralarning differensiallanishi ular o‘rtasidagi sifatiy yangi belgilarning
hosil bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Har bir hujayra maxsus vazifani bajaruvchi
to‘qimalar gruppasiga ajraladi: asosiy parenxima, o‘tkazuvchi, mexanik, qoplovchi
va boshqalar. Natijada har bir voyaga yetgan hujayra o‘simlik tanasida ma’lum
fiziologik yoki boshqa funksiyalarni bajaradi.
Membranalarning tanlab o‘tkazuvchanlik qobiliyatining yuqolishi,
hujayraning moddalarni yutishi va saqlab qolish xususiyatining tamom bo‘lishi
o‘lish bilan yakunlanadi.
Qarish va o‘lish bosqichi. Bu bosqich differensiyalashgan hujayralar
ontogenezining oxirgi bosqichidir. Buni biz qari barg va gul yaproqlarida yaxshi
kuzatishimiz mumkin. Ushbu davrda, o‘simlik hujayralarida parchalanish
(gidrolitik) jarayonlar ustunlik qila boshlaydi. Shuningdek organoidlar tuzilishida
ham o‘zgarishlar paydo bo‘ladi va ingibitorlar miqdori ortadi. Membrananing
tanlab. o‘tkazuvchanligi xususiyati yo‘qolishi bilan birga uning moddalarni yutishi
va tutib qolishi xossalari batamom yo‘qoladi. Buning natijasida esa oxir-oqibatda
hujayra nobud bo‘ladi.

4. O‘sish xillari va ularni o‘lchash. O‘simliklarning hayvonlardan eng
muhim farqi shundaki ular butun ontogenezi davomida o‘sadi. Oliy ko‘p hujayrali
o‘simliklarning o‘sishi hujayralarning bo‘linishi va o‘sishi, yangi organlar va
to‘qimalarning hosil bo‘lish jarayonlarining yig‘indisidan iborat. o‘simliklarning
o‘sishi embrional to‘qimalarda – meristemada sodir bo‘ladi, Chunki u yerda
hamma hujayra bo‘linish xususiyatiga ega. Poya va ildizlarning boyiga o‘sishini
ta’minlovchi meristema ularning uchki qismlarida joylashgan bo‘ladi. Ildizlarning
o‘sishi ularning uchida, 1 sm dan oshmaydigan juda kalta qismidan sodir bo‘ladi.
Bu qismi odatda ildiz qini bilan muhofaza qilinadi. Poyalarning o‘suvchi qismi,
ildizga nisbatan ancha uzun 2-30 sm gacha bo‘ladi. Poya va ildizlar butun
ontogenezi davomida o‘sadi: Masalan, daraxtlar bir necha yuz va ming yillargacha
ham o‘sadi.
Kambiy hujayralarining bo‘linishi va o‘sishi natijasida ksilema va floema
elementlari paydo bo‘ladi. Ksilema elementlari floemaga nisbatan ancha ko‘p
bo‘ladi. Aksariyat bir pallali o‘simliklarning bargida o‘sish zonasi barglarning
tubida joylashgan bo‘ladi va shu asosida o‘sa boshlaydi. Lekin ko‘pchilik ikki
pallali o‘simliklar bargining o‘sishi bundan farq qiladi. Bu barglarning butun
yuzasidagi hujayralar ma’lum davrgacha o‘sish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Barglarning o‘sishi doimiy xarakterga ega emas, ya’ni ular tez vaqtda muayyan
kattalikka yetib, o‘sishdan to‘xtaydilar.
Shunday qilib, morfogenez o‘simliklarning shakllanishi, embrional
hujayralar (sitogenez), to‘qimalar (gistogenez) va organlar (organogenez) ning
hosil bo‘lishi, o‘sish va rivojlanishni o‘z ichiga oladi.
Poya, novda va ildizlarning o‘sishi apikal o‘sish deyiladi. Chunki bu apikal
meristema (apeks–o‘sish nuqtasi) hisobiga sodir bo‘ladi. O‘simliklarning eniga
o‘sishi lateral (yon) meristema hisobiga sodir bo‘ladi. Bunga kambiy perisikl va
fellogen kiradi. Shuni aytib o‘tish lozimki, o‘simliklarning o‘sishi meristemalar
hisobiga bo‘ladi. Meristemalarning o‘zi ham ikki xil, yani apikal va literal
meristemalarga bo‘linadi. O‘simlik poyasining, novdalarining va ildizlarining
o‘sishi apikal o‘sish deyiladi (apeks-o‘sish nuqtasi).

Apikal meristemalar poyaning uchki qismi va ildizlarning o‘sish qismida
bo‘lib asosan poyaning va ildizning bo‘yiga o‘sishini taminlaydi.
Lateral meristemalarda esa silindrsimon yetilmagan hujayralar bo‘lib ular
asosan yog‘ochlik va qobiq hosil bo‘lishining asosi hisoblanadi, hamda o‘simlik
tanasining eniga o‘sishini taminlaydi.
Eniga o‘sishi lateral yani yon meristemalar hisobiga bo‘ladi. Bunga kambiy
peritsikl va fellogen to‘qimalarining o‘sishini misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Bazal o‘sish. Ko‘pincha barglarning o‘sishida kuzatiladi va ko‘pincha
chegaralangan bo‘ladi. Bunda dastlab barcha hujayralar o‘sa boshlaydi.
Keyinchalik esa uning asosi o‘sa boshlaydi. Har xil shakldagi gullarning hosil
bo‘lishi bazal o‘sishga misol bo‘la oladi.
Interkalyar o‘sish. Ushbu o‘sish boshoqli o‘simliklarda, xususan bug‘doy,
arpa, suli va hokazolarga kuzatiladi. Bunda o‘sish zonasi bar bir bo‘g‘im
oralig‘ida, yani barglarning poyaga birikadigan o‘rnida joylashadi. Hujayra,
to‘qima va organlar o‘sishiga xarakterli hol bo‘lib bu umumiy o‘sishning katta egri
chiziq bilan ifodalanishidir. Bunda o‘sishning egri chizig‘i to‘rtta asosiy
elementlardan tashkil topadi:
1. Boshlang‘ich induksion yoki lag-davr, bunda jarayonlar yashirincha sodir
bo‘ladi ya’ni ularning o‘sishga tayyorgarlik davri.
2. Logorifmik faza-jadal o‘sish bo‘lib vaqtga nisbatan to‘g‘ri chiziq bilan
ifodalanadi.
3. O‘sishning sekinlashish fazasi.
5. 4. Davrning statsionar holati. Sunday o‘sish fazasida o‘sish jarayoni
kuzatilmaydi yani ko‘zga tashlanmaydi. Bu hodisa «o‘sishning katta davri» nomini
olgari.
6. O‘sishni o‘lchash usullari. O‘sish tezligini aniqlash, organlarning
uzunligi, hajmi, og‘irliklarini xarakterlash orqali amalga oshirilishi mumkin.
Ko‘pchilik hollarda o‘simliklarning o‘sishi vaqti-vaqti bilan o‘lchovli chizg‘ich
yordamida o‘lchab boriladi. Qisqa vaqt ichida o‘sishni aniqlash uchun esa
gorizontal mikroskopdan foydalaniladi.

7. O‘simliklarning o‘sish tezligini maxsus asbob-auksonografdan
foydalanilanib ham olib borish mumkin. Shuningdek o‘simliklarning o‘sishini
uning og‘irligining oshib borishiga qarab ham aniqlash mumkin. Ayrim
organlarning, masalan ildizlar va poyalarning o‘sish tezligini aniqlashda ularni tush
bilan belgilash ham qo‘llaniladi.Bunda avvalo o‘rganilayotgan organ tush bilan
belgilab olib o‘lchanadi. So‘ngra vaqt o‘tishi bilan belgilangan joylar orasidagi
masofa yana o‘lchanadi va masofaning oshishiga qarab o‘sish haqida xulosa
qilinadi.
8. O‘simliklarni o‘sish tezligini quyidagicha hisoblash mumkin
9. W
2 -W
1
10. K = -------------
11. T
2 - T
1
12. Bu erda: K = o‘sish tezligi (sm/soat), T
1, T
2 - o‘lchash vaqtlari:
boshlang‘ich (T
1 ), oxirgi (T
2 ) (soatlarda), W
1, W
2 - o‘simlikni boshlang‘ich (W
1 ) va
oxirgi (W
2 ) uzunligi (sm).
13. O‘sishga tashqi muhit omillarining ta’siri.
Harorat. O‘simliklarning o‘sishiga eng faol ta’sir etadigan omillardan biri
haroratdir. Ko‘pchilik o‘simliklarning o‘sish tezligi harorat 0 dan 35 0
gacha
o‘zgarganda Vant-Goff qonuniga boysunadi. Lekin harorat 35-40 0
S dan
oshgandan keyin o‘sish tezligi ham pasayadi. Umuman o‘sishga nisbatan ham
haroratning uchta kordinal nuqtasi bor: 1) minimal, 2) optimal, 3) maksimal. Bu
nuqtalar darajasi o‘simliklarning turlariga bog‘liq.
Quyidagi jadvalda ayrim o‘simliklarning unib chiqish harorati darajalari
keltirilgan ( 0
С ).
O‘simliklarning nomi Minimal Optimal Maksimal
Arpa, suli, bug‘doy 0-5 25-31 31-37
Kungaboqar 5-10 31-37 37-44
Makkajo‘xori 5-10 37-44 44-50
Oshqovoq 10-15 37-44 44-50
Qovun, bodring 1 5 -18 31-37 45-50

G‘o‘za 10-12 25-35 40-46
Haroratning minimal va maksimal nuqtalarida o‘sish eng past darajada
bo‘ladi yoki to‘xtaydi. Lekin nobud bo‘lmaydi. O‘sishning to‘xtab qolishi uzoqqa
cho‘zilganda o‘simlik kasallikka chalinishi yoki asta-sekin nobud bo‘lishi mumkin.
Optimal harorat darajasi o‘sishning eng faol bo‘lishini ta’minlaydi.
O‘simliklar haroratga bo‘lgan munosabatlari asosida bir necha guruhga
bo‘linadi: 1) issiqsevar o‘simliklar-minimal harorat darajasi 10 0
C dan yuqori,
optimal 30-40 0
C atrofida, 2) sovuqqa chidamli o‘simliklar –minimal harorat 0 dan
5 0
C va optimal-25-31 0
C.
Yorug‘lik. O‘simliklar yorug‘likda ham qorong‘ida ham o‘sadi. Lekin
qorong‘ida o‘sgan o‘simliklar o‘zlarining normal shakllarini ancha o‘zgartiradilar.
Yashil rang yo‘qoladi. Bular etiollangan o‘simliklar deyiladi. Etiollangan
o‘simliklar normal o‘simliklardan asosan, poyalarning haddan tashqari cho‘zilishi
va barg plastinkalarining esa aksincha rivojlanmay qolishi bilan farq qiladi.
Etiollangan o‘simliklarning bo‘g‘in oraliqlari uzun bo‘ladi. Mexanik to‘qimalari
yaxshi rivojlanmaydi. Hujayralararo bo‘shliqlar katta bo‘ladi, barglar rivojlanmay
qoladi.
O‘simliklarning o‘sishiga yorug‘likning spektral tarkibi ham faol ta’sir etadi.
Masalan, qizil nurlar (730-800 nm) ta’sirida hujayralarning bo‘linishi
sekinlashadi. Lekin cho‘zilish jarayoni faollanishi natijasida o‘simlikning o‘sishi
tezlashadi. Ko‘k binafsha (ya’ni qisqa to‘lqinli) nurlar ta’sir etganda hujayralarning
bo‘linish jarayoni ancha faollashadi, lekin ikkinchi faza – cho‘zilish sekinlashadi.
Natijada o‘simliklar past boyli bo‘lib qoladi. Tog‘lik rayonlarda o‘simliklarning
ko‘proq past boyli bo‘lishining sababi ham ko‘proq qisqa to‘lqinli nurlar bilan
ta’minlanishiga bog‘liq.
Suv miqdori . Tuproq tarkibidagi nam miqdori o‘simlikka ham ta ’ sir etadi .
Hujayraning ayniqsa sitoplazmaning normal strukturasi va faoliyati , demak o‘sish
ham suv bilan ta ’ minlanish darajasiga bog‘liq . Buni urug‘ misolida ko‘rish
mumkin . Tarkibida 10- 12% suvi bo‘lgan urug‘lar ko‘p yillar davomida unmasdan

saqlanish qobiliyatiga ega . Urug‘lar ekish oldidan namlanganda , o‘z og‘irligining
50 % gacha suvni shimib oladi va faol o‘sish boshlanadi .
O‘simliklarning ildiz tizimi namlik sharoitda yaxshi o‘sadi. Ya’ni tuproq
eritmasining osmotik bosimi 1-1,5 mPa dan yuqori bo‘lmaganda ildizlar suv bilan
yaxshi ta’minlanadi. Tuproqda suv miqdori juda kam bo‘lganda, hujayralarning
cho‘zilish fazasi tez o‘sadi va natijada hujayralar kichik bo‘ladi, poya va ildizlar
qisqaradi, barglarning hajmi ham kamayadi. Suvning kam bo‘lishi hosildorlikni
ham keskin pasayishiga olib keladi.
Gazlarning miqdori. Havodagi gazlarning tarkibi o‘simliklarning o‘sishiga
bevosita ta’sir etadi. Atmosfera havosidagi O
2 miqdori ikki marotaba kamaysa
ham, o‘sish o‘zgarmasligi mumkin, lekin qisqa muddatli o‘sish tezlashadi. Chunki
hujayra po‘stining cho‘ziluvchanligi oshadi. Bu holat hujayra pH ko‘rsatkichining
kislotalik tomonga oshishi bilan izohlanadi.
Mineral oziqlanish. O‘simlik o‘sayotgan muhitda biron-bir oziqa
elementlarini chiqarib tashlash uning o‘sishini sekinlashtiradi. Ammo muhitda
mineral elementlar miqdorining normadan ko‘p bo‘lishi o‘sishga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Masalan o‘simliklarga azot ko‘p berilsa, ulardagi vegetativ
organlarning o‘sishi kuchayadi, biroq o‘simlikni vegetatsiya davri cho‘ziladi, yani
hosili juda ham kech pishadi.
O‘simliklarning tinim holati. O‘simlik ontogenezida faol o‘sish, sekin
o‘sish va tinim holatlari davriy ravishda almashinib turadi. Yil fasllariga qarab
o‘simliklarda fiziologik jarayonlar ham o‘zgarib turadi. O‘sishning tinim davrida
hujayralardagi hayotiy jarayonlar eng minimal darajaga tushib qoladi. Tinim holati
ikki xil bo‘ladi ya’ni majburiy va fiziologik.
Majburiy tinim. O‘simliklar o‘sishida majburiy tinim holati tashqi muhit
omillari ta’sirida kelib chiqadi. Demak, o‘simliklar majburiy tinim holatiga sharoit
yo‘qligi sababli o‘tishga majbur. Buni ko‘p yillik daraxtlarda yaqqol kuzatish
mumkin. Kuz faslidan boshlab novda va kurtaklardagi zahira modda-kraxmal
shakarga aylanadi, hujayralarda suv kamayadi va ularning sovuqqa chidamligi
ortadi. Bahor faslidan boshlab, aksincha o‘zgarishlar kuzatilib, o‘simliklar faol

o‘sishga o‘tadi. Ayrim o‘simliklar tinim holatni ildiz tuganagi, piyozbosh, ildiz
poya holida o‘tkazadi. Urug‘larda esa tinim holati ulardagi suvning kamayishi
bilan bevosita bog‘liqdir.
Fiziologik tinim. Bu holni o‘simlik ichki muhitining fiziologik sabablar
keltirib chiqaradi. Masalan, ichki kurtak, kobiqni xususiyati tufayli unmasligi
mumkin. Shuningdek ushbu hol fitogormonlarning nisbati orqali ham paydo
bo‘lishi mumkin. Masalan abstsizat kislotasi ko‘p bo‘lsa kurtaklar tinim holatiga
o‘tadi. Bu yerda shuni ham aytib o‘tish lozimki fiziologik tinim holati
o‘simliklarning ontogenezida alohida o‘rin tutadil Masalan ko‘pchilik
o‘simliklarning pishib yetilgan urug‘lari faqatgina ma’lum vaqt tinchlik holatini
o‘tagandan so‘ngina unib chiqish xu

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы професионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470
susiyatiga ega. Masalan bug‘doy donlari ikki haftadan ikki oygacha tinim
holatida saqlanganda, chigit esa bir oy saqlangandan keyingina to‘laqonli unib
chiqish xususiyatiga ega bo‘ladi.
Qishloq xo‘jaligida ayrim o‘simliklarning urug‘larining tinim holati
xususiyatlarini o‘rganish orqali ularning unishini boshqarish usullari ishlab
chiqiladi. Masalan, urug‘ni ekishdan oldin qisqa muddatli qizdirish bilan uning
tinim holati muddatini kamaytirish mumkin. Yangi qazib olingan kartoshka
tuganagini ekish uchun gibberellin yoki tiomochevina eritmasida 30 daqiqa
namlanadi. Mevali daraxtlarning urug‘ini unib chiqishini tezlashtirish uchun ular
nam qumda (+5 °C) tutib turiladi. Bahor faslida esa tinim to‘xtab, urug‘lar bir tekis
unadi.

Aytish lozimki, ayrim moddalar urug‘laming tinim holatini uzaytiradi.
Masalan, kartoshka tuganagi 0,5% gidrel eritmasi bilan purkalsa, u 5 oygacha sifati
buzilmasdan yaxshi saqlanishi mumkin.

O‘simliklarning o‘sishi, o‘sishning umumiy qonuniyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish