O‘simliklarning past haroratga chidamliligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	348.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning past haroratga chidamliligi

Купить

O‘SIMLIKLARNING PAST HARORATGA CHIDAMLILIGI
Reja:
1. O‘ simliklarni past haroratga chidash chegaralari.
2. O‘simliklarni sovuqqa bardoshligi.
3. T urli o‘simliklarning vegetativ va generativ a’zolarini minimal haroratda
o‘sishi.
4. Past harorat larga o‘ simliklarning tolerantligini ta’minlash

O‘simliklarning past haroratga chidamliligi Turli joylarda o‘sadigan
o‘simliklarning past zararlantiradigan haroratga chidash chegaralari bir xil emas.
Tundrada o‘sadigan o‘simliklar qishda kechasi -40 0
С da ham o‘lib qolmaydi.
Yevropaning markazidagi ayrim o‘simliklar muzlamaga ham chidaydi. Janubdagi
issiqsevar o‘simliklar 1-3 0
С da masalan, g‘o‘za o‘lib qoladi.
O‘simliklarni past haroratga chidamliligiga ko‘ra ularni sovuqqa chidamli,
muzlamaga chidamlilarga ajratiladi. Sovuqqa chidamlikka 0 0
С haroratdan biroz
yuqoriga chidash tushiniladi. Mo‘tadil iqlim sharoitida o‘sadigan o‘simliklar arpa,
suli, sovuqqa chidamli. Issiqsevar o‘simliklarning past ijobiy (+) haroratga bardosh
berishiga sovuqqa chidamlilik deyiladi. Harorat 0 0
С dan pastga chiday oladiganlarni
muzlamaga chidamli deyiladi.
O‘simliklarning sovuqqa bardoshligi bir xil emas. Bodring, g‘o‘za, no‘xat,
makkajo‘xori, baqlajon 3 0
С da zararlanadi. Bir turga mansub har xil navlarning
sovuqqa chidamliligi ham turlicha. O‘simliklarning sovuqqa chidamliligini
ifodalashda harorat minimumi tushunchasidan foydalaniladi, bunda o‘simlik
o‘sishdan to‘xtaydi. Qishloq xo‘jaligida ekib hosil olinadigan o‘simliklarda harorat
minimumi 4 0
С ga teng.
Biroq harorat minimumi bundan yuqori bo‘lgan o‘simliklar ham ko‘p,
shunga ko‘ra ular sovuqning ta’siriga kam chidaydi.
O‘simliklarning sovuqqa chidamliligini aniqlashda sitoplazma tuzilishini
saqlay olish xususiyati, sovu q atgan paytda moddalar al a lm shinuvini o‘zgartirishi
e’tiborga olinadi.

O‘simlikning sovuqqa bardoshligini aniqlashda: ekilgan urug‘ni nam, iliq
bo‘lmagan tuproqda chirimay turishi, niholni paydo bo‘lish muddatlari, ularning
o‘sishini tezligi, biomassa to‘plashi, xlorofillning miqdori, yerosti va yer usti
qismidagi elektrolitlar miqdorlarining nisbatlari kabi ko‘rsatkichlardan foydalaniladi.
3-jadval
Turli o‘simliklarning vegetativ va generativ a’zolarini
Minimal haroratda o‘sishi ( 0
S larda)
Sovuqqa chidamliligi Niholi va vegetativ
a’zolari Generativ
a’zolari
Bardoshlilar: bahorgibug‘doy, arpa,
suli, qandlavlagi 4-5 8-10
O‘rtachabardoshlilar: dukkaklilar,
kungaboqar 7-8 12-15
Bardoshikamlar: soya, no‘xat 11-13 15-18
Chidamsizlar: g‘o‘za, yeryong‘oq,
polizekinlari 14-15 18-20
Ayrim issiqsevar o‘simliklarni sovuqqa chidamliligini oshirish uchun ularning
urug‘ va nihollari chiniqtirish bilan himoyalanish- moslanishga yo‘nalgan moddalar
almashinuvida o‘zgarishlar hosil qilish mumkin. Unishni boshlagan urug‘ yoki
nihollarni (masalan, bodring, pomidor, polizekinlari) bir necha kun davomida har
12 soatda 0-5 0
С va 15-20 0
С haroratda olib turiladi. Mikroelementlarning 0,25% li
eritmalarida urug‘larni namlash ham shunday natija beradi.
O‘simliklarni muzlamaga chidamliliklarini oshirish ham muhim. Ye r
sharida havoning harorati -20 0
С bo‘ladigan hududlar 42% ni tashkil qiladi. Bu

hududlarda ekinlardan hosil olish uchun muzlamaga chidash mexanizmlarini
o‘rganishni taqazo etadi.
Havo birdaniga sovub ketsa, o‘simlikning hujayralarida, to‘qimadagi muz
suvsizlantiradi, membranani jarohatlaydi. Bahordagi muzlamalar o‘simlik uchun
xavfli. O‘simlikning muzlamaga chidamliligi uning turiga, rivojlana yo tgan
davriga, fiziologik holatiga, mineral oziqlanishiga, suvlanganiga, muzlamani
davom etish muddatiga, muzlamaga sabab bo‘ladigan ob-havo sharoitlariga
bog‘liq.
Kuzda ekilib qishlab qoladigan ekinlar boshqalaridan ko‘p chidamli bo‘lib,
ular ontogenezining dastlabki davrlarida -7-10 0
С haroratga ham bardosh beradi.
Buning uchun ular kuzni oxirida emas, ertaroq ekilishi, o‘simlik qishgi sovuqlarga
o‘zida chidamlilikni hosil qilishi lozim. Ildizmevali o‘simliklar qishgi sovuqqa
chidamlilikni oshiradigan moddalar hosil bo‘ladi deb hisoblaniladi.
O‘simlik tinim davriga o‘tayotganda auksin, gibberillin kabi o‘stiruvchi
moddalarning miqdorlari kamayadi bu tinimni ta’minlaydi. Past haroratlarga
o‘simliklarning tolerantligini ta’minlash
Past haroratlarga o‘simliklarning chidamlilik mexanizmi suvsizlikni
pasayishi va protoplastning mexanik deformatsiyasi bilan ta’min etiladi. U
o‘zichiga hujayra ichida muzning hosil bo‘lishiga qarshilik ko‘rsatilishi va
hujayralar aro hosil bo‘lgan muzga chidamlmligini ko‘tarilishini kiritadi. Erigan
moddalar eritmalar muzlash nuqtasini pasaytiradi, shuning uchun hujayra
shirasining konsentratsiyasini ko‘tarilishi, asosan erigan karbon suvlar hisobidan –

o‘simlikni muzlanishiga qarshilik ko‘rsatadigan foydali moslashuv bo‘lib
hisoblanadi. O‘simlikning umumiy suvni za h irasidan kolloid-bo g‘ langan suv
mi q dori oshishiga h am yordam beradi.
O‘ simliklarning h ujayrashirasi -1-5 0
C haroratda muzlaydi, to‘qimalardagi
hujayralar esa undan past haroratlarda, chunki bu yerda muzlash nuqtasining
passayishiga boshqa suvni biriktiradigan kuchlar ta’sir etadi.
Bundan tashqari, hujayralardagi suv o‘ta sovush qobiliyatiga ega: muzlash
nuqtasidan past holatda, muz hosil qilmasdan sovushni boshlaydi. Ammo o‘ta
sovuq holat chidamsiz bo‘ladi. U bir necha soatdan so‘ng saqlanmaydi va o‘ta
sovuqdan qochishga yordam beradi.
Haddan sovuq holat (0 0
C past bo‘lganda) o‘rtacha sovuqda kuzatiladi va past
haroratgacha yetadi (20 0
past), kurtaklarida va ayrim bargli daraxtlarning
yog‘ochlik parenximasida.
H addan sovugandan s o‘ ng muz h osil b o‘ lgan paytda , eng yu q ori harorat ni
o‘ lchash mumkin va u t o‘q imaning muzlar nu q tasiga t o‘g‘ ri keladi . Suyu q va
q attiq fazalar orasida tenglik b o‘ lganda harorat yana pasayadi . Muzlash nu q tasini
pasayishi vegetatsiya davrida o‘ ta sovukdan yagona h imoya b o‘ lib h isoblanadi .
Bargning differensirovkasi tugagan paytda muzlash x avfligi to -3 - 5 0
harorat gacha ta ’ sir etmaydi , q ishda muzlash harorati , doimiy yashil b o‘ lgan
barglarning h ujayra shirasining osmotic faol komponentlarini tuplanishi bilan
bo g‘ langan b o‘ lib 2 - 5 0
pasayadi . Lekin yo sh barglar , gular va x o‘ lmevalar -1 - 2 0
harorat da muzlaydi .

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский цент, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarning past haroratga chidamliligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish