O‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamligini oshirish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	598.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamligini oshirish

Купить

O‘SIMLIKLARNING QURG‘OQC H ILIKKA C H IDAMLIGINI OS H IRIS H
REJA:
1. Q urg‘oqchilikni sodir bo‘lishi.
2. Qurg‘oqchilik ta’sirida fiziologik jarayonlarni buzilishi.
3. Kserofit v amezofit o‘simliklarda suv almashinuvining xususiyatlari.
4. O‘simliklarga namlik yetishmasligini ta’siri
5. Ekinlarning qurg‘oqchilikka chidamligini fiziologiyasi.
6. Sug‘orish qurg‘oqchilikka kurashda asosiy usul

Ye r sharining 1/3 qismida yog‘ingarchilik miqdori yiliga 250-500 mm
oshmaydi va u yerlarda qurg‘oqchilik yil bo‘yi davom etadi. Bu joylarning yarmida
yog‘in miqdori o‘simlik rivojlanishi uchun namlik yil bo‘yi bir miqdorda
taqsimlangan bo‘lishi lozim. Namlikni taqsimlanishi bir tekis bo‘lmagan ayniqsa,
yoz faslida namlikni yetishmasligidan qurg‘oqchilik sodir bo‘ladi. Bizning arid
mintaqamizda yog‘ingarchilikning miqdori yerdan bug‘lanishdan kam bo‘ladi.
Gumid mintaqada esa yog‘ingarchilikning miqdori bug‘lanishdan ko‘p bo‘ladi.
Qurg‘oqchilik bu – uzoq muddat yog‘ingarchilikni ro‘y bermay atmosfera
havosining haroratini ortishi, tuproq namligining kamayishi, o‘simlik uchun suvga
bo‘lgan talabini amalga oshmasligi bo‘lib hisoblanadi.
Qurg‘oqchilik atmosfera havosini o‘ta darajada qizib ketishi unda
namlikning kamayib ketishi bilan boshlanadi. Atmosferada uzoq muddat
yog‘irgarchilikni bo‘lmasligi tuproqda namlikni yo‘qolib tuproq qurg‘oqchiligiga
sabab bo‘ladi. Bu davrda o‘simlik suvsizlikdan chanqaydi. Qurg‘oqchilikka
chidamlik bu o‘simlikni uzoq muddat davomida namlik yetishmasligiga chidashi,
to‘qima, hujayra, barg, ildiz, novdalarni suvsizlanishi. Bunday davrda o‘simlikdan
olinadigan hosil qurg‘oqchilikni qancha muddat davom etishiga bog‘liq.
Tuproqda sodir bo‘ladigan qurg‘oqchilik uzoq muddat davomida
yo g‘irgarchilik bo‘lmasdan havo haroratining hamda quyosh yoritilishining kuchli
bo‘lishi bilan, shamol ta’sirida tuproq yuzasidan suv bug‘lanishining ko‘payishi
bilan ro‘y beradi. Bu holatlarning hammasi o‘simlik ildizi atrofidagi tuproqni
qurishiga, namlik zahirasining kamayishiga sabab bo‘ladi.

Atmosfera havosidagi qurg‘oqchilik haroratning ko‘tarilib ketishi, havodagi
namlikni 10-20% gacha kamayib ketishi bilan sodir bo‘ladi. Atmosfera havosidagi
qurg‘oqchilikni kuchayishi bizning sharoitimizda garmsel deb ataladigan ro‘y
berishiga olib k eladi. Juda og‘ir vaziyatlarda bu quyunga tuproq zarralarini havoga
ko‘tarilishiga olib keladi.
Atmosfera havosidagi qurg‘oqchilik tuproqdan suvni bug‘lanib chiqib
ketishiga, yer osti suvini yuqoriga ko‘tarilish rejimini buzilishiga sabab bo‘lib,
o‘simlik so‘liydi. Agarda o‘simlikda ildizlari yaxshi taraqqiy etgan bo‘lsa,
atmosferadagi qurg‘oqchilik mobodo o‘simlik bardosh bera oladigan darajadan oshib
ketmasa katta zarar yetkazmaydi. Atmosfera havosidagi qurg‘oqchilik ko‘p muddit
davom etsa, yog‘irgarchilik bo‘lmasa tuproqda qurg‘oqchilik sodir bo‘lishiga
sabab bo‘ladi, bu o‘simlik uchun halokatli ta’sir qiladi.
Ko‘p hollarda atomsferadagi va tuproqdagi qurg‘oqchilik orqama-orqa ro‘y
beradi. Atmosfera qurg‘oqchiligi yakka holda ko‘pincha bahorda sodir bo‘ladi.
Tuproqdagi qurg‘oqchilik yozni boshlanishi, o‘rtasida tuproqdagi namlik zahirasi
tugagan davrda bo‘ladi. Tuproqdagi qurg‘oqchilik ta’sirida doimo hosil kamayadi,
xatto butunlay yo‘qoladi.
O‘simlikka nam yetishmasligi va yuqori haroratning birgalikda ta’siri ro‘y
beradi. Qurg‘oqchilik eng avvalo o‘simlikda suv almashinuvini undan keyin
ko‘plab fiziologi k jarayonlarini buzadi.
Atmosfera havosidagi qurg‘oqchilik yuqori harorat quyosh nurining
kuchliligi bilan avvalo o‘simlikda, poya va barglarning o‘sishini to‘xtatadi. Hosilni
kamaytirib qisqa muddatda “issiq urishidan” o‘simlik qurib ham qoladi. Garmselni
eslatadigan havoning qurg‘oqchiligi o‘t o‘simliklar dabarglarini ko‘p qismini qurib
qolishiga sabab bo‘ladi. Buta va mevali daraxtlarda novdani uchi quriydi. Gulni
shakllanayotgan urug‘ va mevalarni zararlaydi. Shakllanayotgan urug‘ murtakdan
barglar suvni tortib oladi. Bu holat o‘simlikni shuyilgi hosilini keskin kamayishiga
olib keladi.
Kserofit va mezofit o‘simliklarda suv almashinuvining xususiyatlari

Qurg‘oqchilikka chidamlik o‘simliklar tarixiy taraqqiyot davomida o‘sib
kelayotgan joy sharoitlariga irsiy jihatdan moslashganlari hamda ularni suv
yetishmovchilikka munosabatlari bilan belgilanadi.
Qurg‘oqchilikka chidamlik o‘simliklarni anchagina suvsizlanishlarini ulardagi
to‘qimalarning hujayralar o‘zlarining vazifalarni qanchalik mo‘tadil darajada bajara
olishlari bilan bog‘liq. Bunday holat yuzaga kelganida poya, barglar, generativ
a’zolarda qurg‘oqchilikka morfologi k jihatidan qanday o‘zgarishlar hosil qila
olganliklari, chidamlikni oshira olishlari bilan ham bog‘liq.
O‘simliklarni namlikka nisbatan uch ekologi k guruhlari mavjud:
1. Kserofitlar - qurg‘oq sharoit o‘simliklari ular ontogenezda atmosfera va
tuproqda ro‘yberadigan qurg‘oqchilikka yaxshi moslangan.
2. Gigrofitlar - qurg‘oq sharoitiga chiday olmaydigan suv l i, qirg‘oq bo‘yi
o‘simliklari. Ular o‘sayotgan tuproqda namlikni biroz o‘zgarishi ham gigrofitlarni
so‘lishiga olib keladi. Gigrofit o‘simliklarda hujayrasining shirasidagi osmotik
bosim past, bargning yaprog‘i katta, poya si uzun, ildizlari yaxshi taraqqiy etmagan,
hujayralarining o‘lchami ham katta, qalin devorli, yaproqda ustitsalarning soni kam
ular katta yuzali, mustahkam beruvchi to‘qima kuchsiz rivojlangan bo‘ladi.
3. Mezofitlar suv bilan ta’minlanishi o ‘rtacha darajada bo‘lgan asosan
mo‘tadil iqlimdagi qishloq xo‘jaligida ekib yuqori hosil olinadigan o‘simliklar.
Mezofit va kserofitlar uchun suvning yetishmovchiligi davrida asosan uch yo‘l
bilan himoyalanadi:
1. Hujayradan suvning yo‘qotishning oldini oladi.

2. Qurib qolishga chidash bilan.
3. Qurg‘oqchilik davridan “qochish” bilan.
Kserofit o‘simliklar juda ham xilma-xil. Qurg‘oqchilik sharoitini ular
qanday o‘tkazishlariga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
1. Sukullentlar – suvni g‘amlaydigan o‘simliklar. Suv qalin kutikula, tuklar
bilan qoplangan barglar va poyalarda to‘planadi. Suvning bug‘lanishi fotosintez va
o‘simlikning o‘sishi sekin amalga oshadi. Suvsizlanganda qiynaladi. Ildizlari
tuproqni chuquriga emas atrofga katta maydonga tarqaladi.
2. Sukullent bo‘lmagan turlar , ular transpiratsiya darajasiga ko‘ra bir necha
guruhlarga bo‘linadi.
A) Haqiqiy kserofitlar. Bu o‘simliklarga quyidagilar xos:
Bu o‘simliklarning barglari mayda, ko‘p hollarda mayin tukli, havoning yuqori
haroratiga chidamli, suvni bug‘lantirishi kam, suvsizlanishga ancha chidamli,
hujayra sitoplazmasining osmotik bosimi yuqori, ildizi kuchli tarmoqlangan,
chuqurga kirmagan. Bu guruh o‘simliklar qumli joylarda, tog‘ qoyalari kabi
joylarda tanasidagi suvni tejab o‘sadi. Ular qizib ketishga chidaydi, suvsizlanishga
chidamligi kam. Qurg‘oqchilik davrida ular bardoshli, chunki to‘qimalarida suv ko‘p
bo‘ladi, sekino‘sadi.
B) Yarim kserofitlar - gemikserofitlar. Bu guruh o‘simliklar quyidagi
xususiyatlarga ega:
Suvni bug‘latish darajasi kuchli, ildizdan suv shimilishi yuqori, ildizi yerosti
suvlarigacha yetadi, suvsizlanish va atmosfera qurg‘oqchiligiga chidamaydi, hujayra
sitoplazmasini qovushqoqligi katta
emas. Yaproqlari yupqa, mayin tuklar bilan qoplangan. Bu guruh kserofitlarga
bizning sharoitimizda yantoq, tarvuz misol bo‘ladi. Adir mintaqasida keng
tarqalgan shuvoqlar mansub.

V) Poykilokserofitlar. Bu guruhga mansub o‘simliklar tanasida ro‘y
beradigan suv almashinuvini o‘zlari nazorat qilaolmaydilar. Ozgina suvsizlik ro‘y
berishi bilan ular tinim davriga ya’ni anabioz holatiga o‘tadilar. Tanasi butunlay
qurib qolganida ham hayotiy faoliyati saqlanib qoladi. Bu guruh o‘simliklarni qattiq
bargli kserofitlar ham deyiladi. Hujayra shirasining konsentratsiyasi ancha yuqori,
protoplazmaning qovushqoqligi katta. Yaproqlarida ustitsalarning soni ko‘p,
ayrimlarida ular biroz chuqurlikda joylashadi. Ba’zi o‘simliklar masalan, saksovul
butunlay bargsiz. Namlik yetarli bo‘lgan sharoit yuzaga kelganda transpiratsiya
kuchli holda ro‘y beradi. Qurg‘oqchilikda barglar o‘ralib oladi. Bunday holatda
uzoq muddat anabiozga o‘tib hayotiyligini saqlay oladi.
3. Efemerlar . Bu guruh o‘simliklarda hayotiy faoliyat boshqalaridan qisqa
muddatlarda o‘tadi. Bu muddat odatda yog‘ingarchilik, havo namligi ortiq davrga
to‘g‘ri keladi.

Qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklar qurg‘oq, yog‘ingarchiliksiz sharoitni
yoqtirmaydi. Tuproqdagi namlik ortishi bilan tez o‘sib ketadi. Qurg‘oqchilikka
chidamligi ularni namlik yetishmovchiligiga bardosh bera olishi bilan ifodalanadi.
4. Mezofitlar . Kserofitlarga xos qurg‘oqchilikka chidashga doir fiziologik
mexanizmlar mezofitlarga ham ma’lum darajada xos. Bu guruh o‘simliklar
tuproqda namlik yetarli bo‘lgan sharoitlarda o‘sadi.
O‘simlik poyasining eng yuqori qismidagi barglarning hujayralari mayda,
ustitsalarining soni ko‘p, o‘lchamlari kichik bo‘ladi. Yaproqda o‘tkazuvchi to‘qima
qalin joylashadi, mezodermada ustunsimon to‘qima qalinroq. Bunday tartibdagi
joylanishga Zelenskiy qonuni deyiladi. Barglar qanchalik poyani yuqorisida
joylashsa uni suv bilan ta’minlanishi qiyinroq bo‘ladi. Yuqoridagi barglarda suv
yetishmovchiligi bo‘lsa ham ustitsalar ochiq holda qoladi. Bu bir tomondan
fotosintezni ta’minlasa, ikkinchi hujayrasi shirasining konsentratsiyasini ortishiga
quyidagi barglardan suvni tortib olishga imkoniyat yaratadi. Bunday holatga
kseromorflik deyiladi.
O‘simliklarga namlik yetishmasligini ta’siri
O‘simlikning to‘qimalarida namlikni yetishmasligi ildiz orqali tuproqdan
suv yetib kelgunicha barglar orqali bug‘lanib ketishi tufayli sodir bo‘ladi. Bunday
holat ko‘pincha quyoshli issiq kunda choshgoxda, undan keyin, barglarda so‘ruvchi
kuchni ortishi bilan ro‘y beradi. O‘simlik tanasidagi suv miqdorini, uning
ye tishmovchiligini ustitsalarni ochilib yopilishi bilan nazorat qiladi. Bu davrda
barglardagi namlik ertalabdagiga nisbatan 25- 28% ga kamayadi. O‘simlikning
hujayralaridagi turgorlik kamayib so‘la boshlaydi. Natijada barglardagi suv
kamayishi bilan yuqorigi motorishga tushib ildizdan suvni tortadi. O‘simlikni
so‘lishi kuchaysa uni halokati, qurishi ro‘y beradi.
Vaqtinchalik so‘lishning sababi tuproqda namlik yetarli bo‘lsah h am
havodagi qurg‘oqchilik ortib ketganda sodir bo‘lib, sarflanayotgan suvni ildiz orqali
yetarlicha yetkaza olmaydi. Qisqa muddat davom etadigan so‘lish ham
o‘simlikning mahsuldorligini kamaytiradi, zero turgorlik yo‘qolganda ustitsalar
bekilganligi uchun fotosintez keskin sekinlashadi.

Ancha muddat davom etadigan so‘lish tuproqda ildiz shimib oladigan suvni
amalda yo‘qligi tufayli sodir bo‘ladi. Bunda o‘simlikning tanasida to‘la
suvsizlanish ro‘y berishi bilan uni qurib qolish ehtimoli ko‘p bo‘ladi. Soyasevar
o‘simliklarda 3-5%, ancha chidamlilarda 20-30% suv yetishmovchiligida ancha
muddat davom etadigan so‘lish sodir bo‘ladi. Bunday holatning xarakterli belgisi
bo‘lib, ertalab ham o‘simlikni so‘ligan holda bo‘lishi hisoblanadi.
Qurg‘oqchilik avvalo hujayralardan bog‘lanmagan suvni kamayishiga,
sitoplazmadagi oqsil-fermentlarning faoliyatiga keskin darajada ta’sir qiladi.
Gidrolitik jarayonlar-parchalanish reaksiyalari tezlashadi, hujayrada molekula
og‘irligi kam oqsillarning miqdori ko‘payadi. Polisaxaridlarni gidrolizlanishidan
suvda eriydigan uglevodlar ko‘payib ularning bargdagi harakati pasayadi.
Qurg‘oqchilik ta’siridan barglarning hujayralarida RNK miqdori kamayadi, natijada
ribonukleaza fermentlarining faoliyati sekinlashadi.
Hujayradagi poliribosomalar parchalanadi. DNK dagi o‘zgarishlar uzoq
davom etadigan qurg‘oqchilik ta’siridagina sodir bo‘ladi. Bog‘lanmagan suvni
sitoplazmada kamayishi bilan vakuola shirasining konsentratsiyasi ortadi.
Hujayraning ion tarkibi o‘zgaradi.
O‘simlik tanasida suvning taqchilligidan fotosinteztezligi pasayadi. Bunga
quyidagilar sabab bo‘ladi:
1. Ustitsalarni yopiqligi tufayli CO
2 kamligi.
2. Xlorofillning hosil bo‘lishidagi buzilishlar.
3. Fotofosforlanishni sekinlanishi.
4. Fotokimyoviy reaksiyalardagi va CO
2 ni qaytarilishidagi o‘zgarishlar.
5. Xloroplastlarni tuzilishidagi salbiy holatlar.
6. Bargda hosil bo‘lgan mahsulotni to‘xtab qolib tashib ketilishini kamayishi.
Qurg‘oqchilikka moslashmagan o‘simliklarda dastlab nafas jarayonlari
tezlashadi, keyin bu jarayon asta pasayadi. Qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarda
bu jarayon kuchli namoyon bo‘lmaydi yoki biroz tezlashadi holos.
O‘simlik tanasida suv yetishmagan sharoitda hujayralarning bo‘linishi darrov
to‘xtaydi, mayda, kichik o‘lchamlilari ko‘payadi. Buni natijasida o‘simlikni o‘sishi

to‘xtaydi, bu poya va bargda yaqqol namoyon bo‘ladi. Ildizni o‘sishi qurg‘oqchilik
boshlanganda tezlashadi, yashash uchun kurash namoyon bo‘ldi, qurg‘oqchilik
davom etsa sekinlashadi. Qurg‘oqchilikka qarshi ildizda himoyalanish;
po‘kaklanish, ekzodermani suberin moddasi bilan qoplanishi, hujayra faoliyatida
tabaqalanish kabi holatlar sodir bo‘ladi.
Namlikni o‘simlik tanasida yetishmovchiligi ko‘plab fiziologi k jarayonlarida
me’yorida borayotganini asta sekin o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
Ekinlarning qurg‘oqchilikka chidamliligini fiziologiyasi
Qishloq xo‘jaligida ekib ulardan yuqori hosil olinadigan ekinlarning
qurg‘oqchilikka chidamliliklari ularda ro‘y beradigan bir qator fiziologi k
xususiyatlari bilan bog‘liq. Qurg‘oqchilikka chidamlilikni o‘zida hosil qilgan
o‘simliklar qisqa muddat davom etadigan suvsizlanishga o‘sish bilan bog‘liq bo‘lgan
jarayonlarni va hosildorligini kamaytirish bilan o‘tkazadi. Ayrim o‘simliklar,
masalan jo‘xori, tariq tuproqni qurib qolish darajasiga yetay deganida ham ularni
hosildorligida katta farqlar sodir bo‘lmaydi. Arpa, suli, bug‘doyda esa aksincha,
qurg‘oqchilik ularning hosildorligini ancha kamaytiradi. Qishloq xo‘jaligida ekib
hosil olinadigan ekinlarda qurg‘oqchilikka chidamlilik bo‘yicha alohida o‘simliklar da
yo‘q hisobi. Qurg‘oqchilik ro‘y berganda hosil bo‘ladigan bir qator umumiy
belgilardan suvsizlanishning oqibatlarini salbiy tomoni kamroq, qurg‘oqchilik o‘tib
ketishi bilan unga bardoshli qishloq xo‘jalikekinlarini turlari va navlarida asosiy
fiziologi k jarayonlari tezda tiklanadi.
O‘simlikdagi qurg‘oqchilikka chidamlik uning organizmida ro‘y beradigan bir
qator moddalarni almashinuv jarayonlarini suvetishmagan davrda kamroq
o‘zgartirish bilan belgilanadi. Qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarda ularning
tanasida suvning etishmovchiligi ortib borganda moddalarni hosil qilish
reaksiyalari ko‘proq muddat davomida saqlanib qoladi.
Hujayralarning membranalarida uni buzilishiga sabab bo‘ladigan vaziyatlar
kam sodir bo‘ladi yoki bunday xodisa ro‘y bermaydi. Bu bilan hujayradagi
gomeostaz saqlanadi. Protoplazmadagi bir me’yorda ro‘y berishi lozim bo‘lgan
fizikaviy-kimyoviy xususiyatlar qovushqoqlik, elastiklik, o‘tkazuvchanlik kabilar

saqlanib kseromorfizm yaqqolroq namoyon bo‘ladi. Kseromorlik qurg‘oqchilikka
chidamli navlarning seleksiyasida asosiy belgilardan biri hisoblanadi.
Boshoqdoshlar-g‘alladoshlar oilasiga mansub o‘simliklar va boqalarida poyani
o‘rab turadigan eski qurigan barglarni saqlanib qolishi, transpiratsiya koeffitsientining
kichikligi, ularni qurg‘oqchilikka chidamliliklarining muhim belgisi hisoblanadi.
Qurg‘oqchilikka bardoshli turlar va o‘simliklarning navlari qurg‘oqchilikni
ko‘p muddat davomida ro‘y berishida ham ustitsalarini yopmaydi va fotosintez
jarayonini davom ettiradi. Shu boisdan bir qator ekinlarda, shu jumladan bug‘doyda
qurg‘oqchilikka chidamligining muhim belgilaridan biri ustitsada ro‘y beradigan
harakatlarning bir kecha kunduzdagi holatidir. Mutaxassislarning ma’lumotlariga
ko‘ra Respublikamizning janubiy iqtisodiy tumanlarida ekiladigan lalmi sharoitdagi
bug‘doylarda yozning boshlanishidagi issiq kunlarda ham ustitsalar kunduzi ochiq.
Urug‘I Rossiyadan keltirilgan bug‘doy navlarida qurg‘oqchilikka bardoshlik kamligi
tufayli ertalabdanoq ustitsalari yopiqligidan hosildorligi fotosintez erta
to‘xtaganligidan kam. Alohida nav o‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamliligini
ildizlarini taraqqiy etishi, poya, ildizida g‘amlangan suvni mavjudligi, bargini katta-
kichikligi uni ayrim tomonlari kabilar bilan ham aniqlanadi.
Qurg‘oqchilikka bardoshli o‘simliklarning turlari va navlari morfologi k va
anatomic jihatidan o‘zgarishlar hosil qilishlaridan tashqari qurg‘oqchilik davrida
fiziologi k jarayonlarini yuqori darajada tutish uchun biokimyoviy himoya
mexanizmlarini ham hosil qilgan. Bu mexanizmlar molekulyar og‘irligi kichik
bo‘lgan gidrofill oqsillar hujayrani suvsizlantirishning oldini olish uchun ularni
konsentratsiyasi ortib borayotgan prolinaminokislotasi bilan bog‘laydi.
Sitoplazmani shikastlangan tuzilmalarini hujayraning irsiy apparati ishdan
chiqmagan bo‘lsa himoyalaydi. DNK molekulasini suvsizlanishidan zararlanmasligi
uchun uni yadrodagi oqsillar yordamida yoki maxsus moddalar bilan faolligini
pasaytiradi.
Qurg‘oqchilik, o‘simlik tanasida suvni yetishmasligi uning gormonlar
tuzilmasi yordamida o‘sish, integratsiya jarayonlarida ham moslashuv o‘zgarishlari
hosil bo‘lishiga olib keladi. O‘simlikning o‘sishini tezlatadigan fenol tarkibli

o‘stiruvchi gormonlar kamayadi. Abssiz kislotasi va etilen ortadi. Bularning
hammasi o‘sish jarayonlarini to‘xtatadi, qurg‘oqchilikning og‘ir sharoitida yashash
uchun kurash ortadi. Qurg‘oqchilikni boshlanishidayoq barglardan suv
bug‘lanishini kamaytirish maqsadida ustitsalar bekiladi. Qurg‘oqchilik kuchayishi
bilan hujayrada prolinaminokislotasining miqdori ortib suvni g‘amlanishi
ko‘payadi. Oqsil va RNK hosil bo‘lishi kamayadi, ular ildizda to‘planib sitokenin
sintezini pastlatadi, natijada hujayradagi moddalarning almashinuvi tinim holatga
o‘tishga yo‘naladi. Suvning ye tishmovchiligi tufayli ko‘plab o‘simliklarda o‘sishni
to‘xtatadigan moddalarning miqdori ortadi.
O‘simliklarning o‘sishini ta’minlaydigan indol sirka kislotaning miqdori
kamayadi, o‘sishdan to‘xtaydi. Qurg‘oqchilik davrida o‘simliklarning o‘sishini
ta’minlash uchun ularga o‘stiruvchi moddalardan auksin, sitokinin, gibberillin
purkash salbiy ta’sir qiladi. Qurg‘oqchilik o‘tganidan keyin bu moddalarni purkasa
ijobiy ta’sir qiladi, o‘simlikdagi jarayonlar tiklanadi.
Madaniy o‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamliligini oshirish
Qishloq xo‘jaligida ekib parvarishlab yuqori hosil olish uchun bu
o‘simliklarning bizning arid mintaqamizda ularni issiqqa va qurg‘oqchilikka
chidamligini dala va laboratoriya sharoitlarida o‘rganiladi. Qiyoslanadigan tur
o‘simliklari qurg‘oqchilik sharoitli muhitda o‘stiriladi. Hosildorligi kam navlar
issiqqa va qurg‘oqchilikka chidamli, bardoshli deb hisoblanadi. Laboratoriya
sharoitida maxsus qurg‘oqchil va issiq hosil qilinadigan moslamalarga ekin
urug‘larini ekib, yilning xoxlagan mavsumida sinash ishlarini olib borish mumkin.
Qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarda sitoplazmani qovushqoqligi yuqori bo‘lsa
bu ijobiy belgi bo‘lib hisoblanadi.
O‘simlikning qurg‘oqchilikka chidamligini irsiy jihatidan belgilovchi
ko‘rsatkichi bo‘lib uning vegetativ a’zolarida ayniqsa barglarida qurg‘oqchilikda
prolin moddasini to‘planishidan aniqlanadi. Bu davrda prolinning konsentratsiyasi
me’yoridagidan 10-100 marta oshib ketadi. Prolin aminokislotasida ancha miqdorda
azot to‘planib qurg‘oqchilikdan keyin u metabolik jarayonlarda foydalaniladi.

O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanish davrida ro‘y beradigan qurg‘oqchilik
sharoitigaularning oziqlanishidagi mineral o‘g‘itlar ham ta’sir ko‘rsatadi: kaliyli va
fosforli o‘g‘itlar chidamlilikni oshiradi, azotli esa ayniqsa katta miqdorlarda
tuproqqa solinsa chidamliligini pasaytiradi.
Qishloq xo‘jaligida ekib hosil olinadigan ekinlarda sodir bo‘lishi mumkin
bo‘lgan qurg‘oqchiliklarga chidamliligini tuproqdagi mikroelementlar ham ijobiy
ta’sir qiladi. Bu o‘rinda rux va mis elementlarining birikmalari katta ahamiyatga ega.
Qishloq xo‘jalikekinlarini parvarishlashda qo‘llanilayotgan agrotexnik
tadbirlarni o‘z vaqtida samarali darajada qo‘llanilishi ham o‘simlikni
qurg‘oqchilikka chidamligini oshiradi. Shu boisdan bahorni oxirida bizning
sharoitimizda ro‘y beradigan qurg‘oqchilikni oldini olish uchun ekinlarni sug‘orish
yaxshi natija beradi.
Qurg‘oqchiliklarni turlicha tiplarda bo‘lishi hududlardagi o‘ziga xos
xususiyatlari qishloq xo‘jaligida ekiladigan ekinlar ustida seleksiya ishlari olib
borishni qiyinlashtiradi, o‘simlikning turi, anatomiya, fiziologiya, biokimyoviy
ko‘rsatkichlarini hisobga olishni talab qiladi. Masalan, donli ekinlarning
qurg‘oqchilikka chidamli navlari namlik yetishmaganda ulardagi fermentlarining
modda sintez qilishidagi yo‘nalishi, ko‘p miqdorda bog‘langan suvni tutishi, hujayra
shirasining konsentratsiyasini yuqoriligi, oqsillarini kaogulyatsiya haroratini
balandligi, quruq moddani to‘plash jadalligini tezligi, pigment tuzilmasini
barqarorligi, kseromorflik belgilarini yaqqolligi va boshqa belgilari bilan farqlanadi.
Har bir geografik sharoitdagi qurg‘oqchilikni o‘ziga xos muayyan belgilari
bor: tuproqda yoki atmosfera havosidami, qisqa yoki ko‘p muddat davom etadimi,
bu xususiyatlar ham o‘simlikni tanlashda ahamiyat kasb etadi.
J.K. Saidov (1985) qurg‘oqchilikka chidamli g‘o‘za navlarini asosan ikki
biotipdaligini: bittasi Farg‘ona vodiysida bahorni oxirida, ikkinchisi yozni boshida
g‘o‘za shonalab bo‘lganidan keyin Surxon vohasida bo‘lishini qayd etgan. Bu
o‘simlik ekilganda har ikkala biotipda hamu qurg‘oqchilikka chidamsizday holatda
bo‘lgan.

Nav tanlovchi mutaxassislar qurg‘oqchilikka chidamli navlarni baholashganda
avval qayd etilgan barcha fiziologik, biokimyoviy va boshqa belgi va
ko‘rsatkichlarning majmui hisobga olishadi.
Sug‘orish qurg‘oqchilikka kurashda asosiy usul
Qurg‘oqchilik ko‘p sodir bo‘ladigan arid mintaqasida sug‘orish eng samarali
usul hisoblanadi. Yog‘ingarchilik ro‘y berib uni taqsimlanishi mo‘tadil bo‘lmagan
hududlarda ham sug‘orish samara beradi. Sug‘orishni shunday tashkil etish lozimki,
o‘simlikni qurg‘oqchilikdan qiynalishi minimumga keltirilib suvdan tejab foydalanish
kerak. Sug‘orishni belgilash uchun tuproqdagi namlikni aniqlab sug‘orishdan
oldingisi 60-70% dan kamga tushmasligini e’tiborga olinadi.
Sug‘orib dehqonchilik qilinadigan yerlarda nam sevar, yaprog‘ining yuzasi
katta, qurg‘oqchilikda namlikni ko‘p talab qiladigan ekinlar ekiladi. O‘simlik
suvga chanqagan davrda uni albatta sug‘orish kerak.
G‘o‘za shonalashni boshlab uni oxirlashida bug‘doy va makkajo‘xori
boshoqlashi, so‘ta hosil qilish, donisutli davrda, dukkaklilar gullaganda, kartoshka
gullab tuganak hosil qilishni boshlaganida, poliz ekinlari gullash va mevasi
yetilayotganida suvga talabi kuchli bo‘ladi.
O‘simlikning suvga bo‘lgan talabini aniqlash uchun quyidagi fiziologi k
ko‘rsatkichlaridan foydalaniladi:
- barglardagi suvning miqdori;
- ustitsalarni ochiqlik darajasi;
- transpiratsiya jadalligi;
- hujayra shirasining konsentratsiyasi;
- biopotensiallarning farqi;
- o‘sishdagi jadallik;
Ekinlar sug‘orilganda tuproqning yuzasidagi havoning namligi ortadi, uning
harorati pasayadi, o‘ziga xos iqlim yuzaga keladi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamligini oshirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish