O‘simliklarning xashoratlarga immunitet hususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning xashoratlarga immunitet hususiyatlari

Купить

O‘simliklarning xashoratlarga immunitet hususiyatlari
Reja:
1. O‘simliklarni hashoratlarga chidamlilining mohiyati
2. O‘simliklarni hashoratlar keltirib chiqaradigan zararlanishlar turlari.
3. Hashorat va o‘simlik orasidagi munosabatlar.
4. O‘simliklarning hashoratlarga chidamlilik turlari.
5. Hashoratlarning tanlovchanlik xususiyatini o‘simlik imunitetidagi
ahamiyat.
6. O‘simliklarning bioximik xususiyatlarining hashoratlarga nasbatan
immunitetiga ta’siri

O‘simliklarning hashoratlardan shira, chigirtka va nematodalarga nisbatan
chidamliligi ularning zamburug‘, bakteriya va viruslarga nisbatan chidamliligi
kabi muhim ahamiyatga ega. Lekin fanda o‘simliklarning hashoratlarga
chidamlilik masalasi nisbatan to‘liq o‘rganilmagan. O‘simlikning hashoratlarga
chidamliligi R.Paynter fikricha quyidagi 3 ta yunalishni o‘z ichiga oladi.
1. O‘ simliklarning chidamli navlarining asos iy himoya usulidir.
2. O‘simliklarning barcha himoyalanish yo‘llariga qo‘shimcha.
O‘simlik shaklining chidamsiz navlarining paydo bo‘lishi va tarqalishiga yo‘l
qo‘ymaydi. O‘simliklarning chidamli navlarini yaratish hashoratlarga qarshi
biologik usul sifatida foydalanishi mumkin.
O‘simlikning hashorat bilan zararlanishida uning bargi, poyasi, ildizi, guli,
mevasi kabi vegetativ va generativ a’zolari zarar ko‘radi. O‘simliklarning
hashoratlardan zararlanishni quyidagi turga bo‘lish mumkin.
1. Bargining mezofil qismini barg tomiri zarar etkazmasdan zararlanishi (o‘tloq
motilkasi hashorati).
2. Bargni faqat joriy parenximasini barg tomirsiz zararlash (karam va sholgom
qurti)
.
3 . Bargni yuza tomonini zararlash.
4. Barg kirrasini zararlanmasdan barg parexim a sini har joyini zar a rlash ( karam
kuyasi).
5. Barg qirrasini hir xil shaklda zararlash (Sitina goroxda)
6. B a rgning ustki v a ostki kutikul a s i ni ng zararla sh i.

15-rasm. Turli qayra g’ och barglarining hasharotlar tomonidan zararlanishi.
Kemiruvchi hashoratlarning o‘simliklarni zararlashlari poyani kemirish,
o‘simlik poyasining ko‘tarilish oqimi (floema) ni, gullarini qirqish, kurtak,
g‘uncha, changchi va urug‘chilarni zararlash bilan ifodalanadi.

16-rasm. Kungaboqar kuyasi qurti bilan zararlangan
kungaboqar savati.
Sanchib so‘ruvchi hashoratlarning o‘simlikka ta’siri kemiruvchi
hashoratlarnikidan keskin farq qiladi. Sikadok, trips, va shira kabi hashoratlar og‘iz
apparatidagi so‘rg‘ichlari vositasida hujayralararo bo‘shliqqa kirib kelib hujayraga
zarar etkazmay undan oziqlanadi va ko‘payadi. So‘ruvchi hashoratlar oziqlanish
jarayonida o‘simlikka o‘nga xos fermentlar ishlab chiqaradi va u bilan
munosabatga kirishadi.
Hashorat bilan zararlangan o‘simlikning anatomik tuzulishida o‘ziga xos
o‘zgarishlar yuzaga keladi. Zararlangan barg yuzasi kamayib fotosintez intensivligi
pasayadi, ayrim o‘simlik a’zolari nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
O‘simlikning hashoratlar tasiriga javob berishi uchun hashorat bartaraf qilish
uchun smola, sut sharbatini ishlab chiqarib hashoratni zararlashga olib keladi.
SHuning uchun ko‘pchilik hashoratlar asosan o‘sishdan orqada qolgan yoki to‘liq
etilmagan usimlik novdalarila rivojlanadi.
Ayrim o‘simliklar zararlangan joylarida probka qavatini hosil bo‘lishiga sabab
bo‘ladi. Natajada hashoratning ko‘paytirishga noqulay sharoit hosil bo‘ladi.
Tutdagi komstok, g‘o‘za shirasining o‘simlikni so‘rishi jarayonida so‘lak
vositasida hujayraga tushgan gidromitik fermentlar ta’sirida uglevodlar
polisaxaridlar va monosaxaridlarga parchalanib uni hashoratlar tomonidan

foydalanishi. Ayrim o‘simliklarda hashoratlardan zararlangan o‘simlik qismlari
o‘rniga yangisini hosil qilinadi. Ayrim hollarda poyani o‘zagi kemirilganda. o‘q
ildiz va o‘sish nuqtasi qirqilganda o‘simlikning rivojlanishi amalga oshmay
qoladi.
O‘simlikning hashoratlarga chidamlilik xususiyati deganda uning hashorat
bilan bo‘lgan munosabatida ustunlik qilishi tushuniladi. YA’ni o‘simlikning
hashoratlar zararlanishiga karamasdan sifatli va ko‘p miqdorda hosil berish
qobiliyati tushiniladi. CHidamlilik xususiyatini quyidagi turlarga bo‘lish mumkin.
1. O‘simliklarning hashoratlarga to‘liq immuniteti. Bunday navlarni umuman
hashoratlar zararlamaydi.
2. Y u ksak chidamlilik - o‘simlik hashorat bilan qisman zararlanish
xususiyatiga ega bo‘ladi.
3. Past chidamlilik- o‘simliklar hashoratlar bilan kam miqdorda zararlangan
bo‘ladi.
4. Zararlanuvchi navlarda - hosildorlik miqdori o‘rtacha miqdordan past
bo‘ladi.
5. Yuqori zararlanuvchi navga hashorat cheksiz miqdorda zarar keltiradi .
O‘simliklarning hashoratlarga immunitet xususiyati mavjudligi tufayli Er
yuzida mavjud o‘simliklar turlarning saqlanib qolishiga sabab bo‘lmoqda.
Evolyusion taraqqiyot davomida o‘simliklarda hashoratlar ta’siriga chidamlilik
xususiyati mukamallashib borgan bo‘lsa, hashoratlarda esa bu chidamlilikni
engib borishga harakat qilgan. Bu kurashdagi asosiy vosita o‘simliklarning
yashash uchun kurashi va hashoratlarning oziqaga bo‘lgan tabiati hisoblanadi.
Oziqaga bo‘lgan talab xususiyati mavjudligi tufayli hashoratlar o‘ziga xos
o‘simliklarga moslasha borgan. Natijada ma’lum turdagi o‘simlikni oziqa uchun
foydalanishda o‘simlikning rivojlanish fazasiga hashorat o‘zining rivojlanish
fazasini moslashtirib borishga harakat qiladi. Xozirgi zamon tasavvuriga ko‘ra
hashoratlarga nisbatan o‘simliklar immuniteti quyidagi guruhlarga bo‘linadi.
1.Tanlovchanlik - hashoratning oziqlanishi yoki tuxum qo‘yishi uchun zarur
o‘simlikni tanlashi.

2. Antibiotik ta’siri - hashoratning oziqlanishida unga nisbatan salbiy ta’sir ko‘rsatish.
3. C h idamlilik hashorat ta’siriga qaramay o‘simlikning hosildorligini
pasaytirmasligi.
Qishloq xo‘jalik amaliyotida ko‘pgina hashoratlarning ekinlarga nisbatan
tanlovchanlik xususiyati aniqlanadi. Tanlovchanlik xususiyati hashoratlarning
ko‘rish, ta’am bilish va bevosita munosabatda bo‘lish asosida amalga oshadi.
Masalan, Kalorado qo‘ng‘izi kartoshkaga kuchli ta’sir ko‘rsatsada, pomidor,
kalampirga ta’sir ko‘rsatmaydi. Hashoratlarning tanlovchanlik xususiyatini
namoyon bo‘lishida o‘ simlikning bioximik xususiyatlari anotomik-fiziologik
va fenologik xususiyatlari asosiy rol o‘ynaydi.
Xashoratlarning tanlash xususiyatini Kaloroda qo‘ng‘izi (Leptinotarsa
decemlineata) ning kartoshkani (Solanum tuberosum) turini tanlay olganligidan uni
kuchli zararlashi, yovvoyi kartoshka (S.demissum, S.polyadenium) ning
tarkibidagi fiziologik moddalar (demissin) salbiy ta’sir qilishini aniqlay
olganligidan uni zararlantirmaydi.
17-rasm. Boshoqli don ekinlarining shved pashshasiga chidamliligini
baholash uchun sun’iy fonni tashkil qilish sxemasi.

Tanlash xususiyati xashoratlarning tuxum qo‘yuvchi turlarida juda aniq
ifodalangan. SHuning uchun lichinkalari xarakatlanishi qiyin bo‘lgan turlari tuxum
qo‘yuvchi o‘simlikni tanlashda aniq tur yoki aniq navga moslashadi. Masalan,
bug‘doyda xayot kechiruvchi shved va gessen pashshalari shu navlarni hush
ko‘radi.
Tabiatda ko‘pgina o‘simliklarning bioximik xususiyatlari tufayli ularga
hashoratlar ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega bo‘lmaydi. Ma’lum navdagi
o‘simlikning hashoratlarga mos kelishida uning tarkibidagi oziqlar: oqsil, yog‘lar
va uglevodlar asosiy ahamiyatga ega. Masalan, madaniy kartoshka navlarida
demissin alkoloidi yo‘qligi tufayli yovvoyi navlarga nisbatan kalorado qo‘ng‘izi
bilan ko‘p zararlanadi. G‘o‘zadagi gassipol moddasi g‘uza o‘simligi tuplami
uchun zarur modda hisoblansada, boshqa hashoratlarga salbiy ta’sir ko‘rsat ganligidan
ularni o‘simlikdan chetlashtiradi. Krestguldoshlar oila vakillarida gorchitsa yog‘i
bo‘lganligidan o‘simlikka hashoratlarni jalb qilmaydi. O‘simliklarning hashoratlarga
chidamli navlarini yaratishda o‘simliklarning bioximik xususiyatlarini ham hisobga
olish kerak.
O‘simliklarning hashoratlar bilan zararlanishida ularning a’zolarining anatomik
tuzilishi ham asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, yumshoq bug‘doy barglari kam tukchali
bo‘lganidan urg‘ochi gessen chivinining tuxum qo‘yishiga to‘liq imkoniyat
yaratadi va uni ko‘p zararlaydi. Qattiq b ug‘doy ko‘p tuk hosil qilganidan geseen
chivinining tuxum qo‘yishiga imkon bermaydi.
O‘simliklarning hashoratlar bilan zararlanishida o‘simlik a’zolarining o‘sish
va rivojlanish fazalari ham asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, shaf toli o‘ si ml igining
generati v navl ari t ezda etilganligidan shira bilan kam zararlansa, vegetativ
navdalar butun yoz bo‘yi o‘sganligidan shira bilan kuchli zararlanadi.
O‘simliklarning hashoratlarga chidamliligi uning morfologik tuzilishi bilan
bog‘liq bo‘lgan biologik xususiyat hisoblanadi. O‘simliklarning hashoratlarga
chidamliligi evolyusion taraqqiyot natijasi bo‘lib, ularning vegetativ va
generativ a’zolarini hashoratlardan saqlash yo‘lidir. O‘simliklarning
kasallikka chidamliligi singari, hashoratga chidamliligi o‘simlikning kimyoviy,

fizik, fiziologik, morfologik belgisi hisoblanadi. Masalan kartoshkaning
kalorado qo‘ng‘iziga
chidamliligi uning tarkibidagi demissin glyukozidi bilan bog‘liq deb
hisoblanadi, lekin bu moddasi bo‘lgan ayrim o‘simliklar ham kalorado qo‘ng‘izi
bilan zararlanmasligi aniqlangan. Demak, chidamlilik o‘simlikning fiziologik va
bioximik xususiyati bilan bog‘langandir. Hashorat o‘simlik orasidagi munosabat
biologiyaning dolzarb masalasi hisoblanganligidan bu qonuniyatlarni bilish
o‘simliklarning hasho ratlarga chidamli navlar yaratishga asos bo‘ladi.
Rossiya va Ukraina sharoitida gessen pashshasiga chidamli bug‘doy navlarini
yaratilganligi tufayli xar yili 1 mln. t. ortiq hosil etishtirish imkoni vujujga kelgan.
Makkajo‘xorining poyasini qirquvchi xasharotlarga chidamli qobiqli navlar
yaratilgandan keyin xar ga erdan 58 s ortiqcha xosil olish imkoni vujudga kelgan.
Xozirgi vaqtda 60 dan ortiq o‘simliklarning xasharotlarga chidamli navlari yaratilgan.
Arpaning shved pashshasi, chang qorakuya gelmintosporioz kasalliklariga chidamli
Xarkov 306, bug‘doyning gessen pashshasiga chidamli Belotserkov 198, Mironov
264, Veselopodolyanskaya 449 navlari yaratilgan. G‘o‘zaning ko‘sak qurtiga,
bedaning shiraga va kartoshkaning nematodalarga chidamli navlari mavjud.
R.Payner (1953) o‘simliklarning xasharotlarga chidamlilik xususiyati muxim
biologik xususiyat xisoblanib, o‘simliklarni ximoya qiluvchi asosiy usul bo‘lib, uni
takomillashtirib borish xashoratlar zararini kamayishida, tarqalishini chegaralashda
asosiy vosita deb ko‘rsatadi.
O‘sim li kl ar ni ng hashor at larga bar doshli li gi deganda o‘simlikning
chidamlilik xususiyati tushunilmasdan, balki xasharot bilan zararlangan a’zolarining
qayta tiklanish xususiyati tushuniladi. Masalan, Odessa- 3 navli bug‘doy poyasi
Gessan pashshasi bilan zararlansada kech kuzda qaytadan yangi poyalarni hosil
qiladi. Bu navlarda to‘liq gul va urug‘lar boshoqlar hosil bo‘ladi. Natijada uning
hosildorligi pasaymaydi, hashoratning zarari sezilmaydi.
Bunday bardoshlilik xususiyati kartoshkaning ayrim navlarida ham
kuzatiladi. Makkajo‘xorining ayrim navlari bitta ildiz hosil qilib kemiruvchi
hashoratlar tamonidan kuchli zararlansa ayrim navlari bir necha o‘q ildiz hosil

qilib u bilan zararlangan ildizlar o‘rniga yangisini hosil qiladi. Ayrim
hashoratlarga bardoshli uzum navlari hashoratlar ta’siriga chidamlilik qilib 10-12
yil hayot kechirsa bardoshsiz navlar 4-5 yilda halok bo‘ladi.
O‘simliklarning bardoshliligi ayrim faktorlar ta’sirida kuchayishi mumkin.
Masalan og‘ir vazinli urug‘larni o‘z muddatida qulay tuproq sharoitiga, normal
chuqurlikka ekish o‘simlik bardoshliligini oshishiga sabab bo‘ladi. SHuningdek
o‘simlikning oziqlanishi va suv bilan ta’minlanishini yaxshilash, o‘simliklar
orasidagi masofani to‘g‘ri joylashtirish ularning hashoratlar bilan zararlanish
darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘simlikning o‘sish va rivojlanishi uchun
zarur sharoitning qulay bo‘lishi bardoshlilikning oshishiga sabab bo‘ladi.
Ko‘pgina kemiruvchi hashoratlarning ta’siridan o‘simliklarni saqlashning
asosiy yo‘li o‘simliklarning o‘zini qayta tiklash xususiyatini takomillashtirish
hisoblanadi. Qayta tiklash uchun esa o‘simlikda auksin, suberin va kallus
hujayralarini hosil qilish xususiyati muhimdir.
Bardoshlilik xususiyatining namoyon bo‘lishida o‘simliklarni hashoratning
zaharli moddasini zararsizlantirish xususiyatini namoyon qilishi ham muhimdir.
Bunday xususiyatga ega o‘simliklar hujayra po‘sti qalinlashib zararli moddalarni
boshqa hujayralarga o‘tkazmay qo‘yadi. Tashqi muhit hashoratlarning
o‘simliklarni zararlashda asosiy kuch hisoblanadi. Tashqi muhit faktorlari
o‘simlik morfologik holatiga va hashoratning biologik faoliyatiga ham ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan qulay agrotexnik tadbirlar bug‘doy o‘simligining shved
pashshasiga chidamliligini ortiradi. Qulay sharoitda o‘sgan bug‘doy o‘simligi
yangidan tuplanish hosil qilsa, kartoshka o‘simligi yangi poyani hosil qilishiga olib
keladi. Mineral o‘g‘it me’yorida qo‘llanganda karam o‘simligi kemiruvchi
kapalaklar bilan 2% ga, qo‘llanmaganda 40% ga zar ar l angan. Tashqi m uhi t
shar oi t i ni ng o‘ zgar i shi ayr i m hashoratlarning hayotiy fazalarining
buzilishiga olib keladi. Natijada o‘simlikning vegetativ a’zolaridagi qoplovchi
to‘qimalar zararlanish xususiyati kamayib hashorat salbiy ta’sir ko‘rsata olmay
qoladi. Tuproqdan qabul qilinayotgan suv va oziqa miqdori o‘simlik o‘sishiga

ijobiy ta’sir ko‘rsatsa, o‘simlikda oziqlanayotgan hashorat ham oziqa miqdoriga
bog‘liq ravishda ko‘payishi yoki kamayishi mumkin.
T u p r o q d a g i n a m l i k m i q d or i h a m h a s h o r a t l a r b i o l o g i k xususiyatiga
ta’sir ko‘rsatadi. Natijada hashoratlar miqdori, zarari ham o‘zgarib boradi.
YOrug‘lik faktori ham hashoratlar miqdoriga, ularning rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Karam shirasi yorug‘ joyda qorong‘uga nisbatan 5 marta tez
tarqalish imkoniga ega ekan. Havo harorati ham hashoratlar rivojlanishida
asosiy rol o‘ynaydi. Hashoratning zarari yuqori xaroratda ortib borishi
aniqlangan. O‘simliklarning zamburug‘lar va viruslar bilan kasallanganlik
darajasi ham hashoratlar ta’sirining kuchayishiga sabab bo‘ladi. Ekologik
sharoitning o‘simlikka ta’sirini to‘g‘ri belgilash ular zararini kamaytirishda
muhim ahamiyatga ega. SHuning uchun har bir hashoratning biologik va
ekologik xususiyatlarini to‘g‘ri bilish muhimdir.
C h idamli navlar bilan chidamsiz navlar orasidagi tofovutlar olingan xosil
miqdori va sifati bilan o‘lchanadi. CHidamli navlar qishloq xo‘jalik ekinlarini
xasharotlardan ximoya qiluvchi asosiy vosita xisoblanib, ular xasharotlar soni va
miqdoriga xam ta’sir ko‘rsatadi. CHidamli navlar mavjud joylarda xasharotlarning
nasl qoldirish xususiyati ham chegaralanadi. Chidamsiz bug‘doy navlarida xayot
kechirayotgan bug‘doy burgasi chidamli navlarga nisbatan 18 marta ko‘p tuxum
qo‘yishi aniqlangan. Demak, chidamsiz navlar eqilishi xashoratning keng
tarqalishiga imkon yaratib beradi.
C h idamli navlar yaratilishi biologik kurash chorasi sifatida ishlatiladi.
Chidamli navlarda zararli xasharotlarning kushandalari tarqalib ulardan biologik
kurash vositasi sifatida foydalanish yaxshi samara beradi. Respublikamizda
g‘o‘zaning ko‘sak qurti, o‘rgumchak kana kabi xashoratlariga qarshi oltinko‘z,
xabrobrakan, xon qizini qo‘llash borasida olib boilayotgan ishlar paxtachilikda
yaxshi samara bermoqda.
Chidamli navlarni yaratish natijasida zararli xasharotlarning tarqalishida,
biologik va morfologik xususiyatlarining o‘zgarishida muxim bosqich bo‘ladi.

YAngi nav xasharotlarda yangi xususiyatlarni xosil qilishi, uning evolyusiyasini
tezlashtirishi yoki aksincha sekinlashtirishi mumkin.
Xasharotlarga qarshi biologik kurash choralarini ishlab chiqishda ekinzordagi
chidamli va chidamsiz navlarning zararlanish darajasi aloxida e’tiborda bo‘lishi
kerak. SHuningdek, ularga qarshi kimyoviy kurash choralarini ishlab chiqishda
navlar chidamliligi va preparatlar samaradorligiga xam etibor qaratilishi kerak.
Xasharotlarga chidamli navlar yaratish borasida olimlar oldida turgan
vazifalardan biri o‘simlik mikroorganizm va xasharot evolyusiyasi to‘g‘risida
tushunchaga ega bo‘lishi kerak. S h uning uchun seleksioner bir qancha ge n etik
tizim bilan ishlashi kerak. YA’ni seleksioner, fitopatolog, entomologlar xamkorligi
muxim shart xisoblanadi.
O‘simliklarni ximoyalanish va chidamlilik darajasiga qarab quyidagi
guruxlarga bo‘lish mumkin.
1.Zararli xashorat va zamburug‘larga chidamli navlar. Bunday navlar parazit
va xashoratlarni ma’lum muddatlarga ta’sirini kamaytirib turadi. Kasallik
qo‘zg‘atuvchilarning zararini to‘xtatish, susaytirish yoki nasl qoldirish
muddatlarini cho‘zish ular populyasiyalarini sonini kamaytirishi xisobiga
epifitotiya yoki epizootiya xolatini kamaytiradi.
2.Parazitga bardoshlilik xususiyati tufayli kasallik va xashorat ta’sir qilsada
meyyorida xosil beradi.
3.Parazitdan chetlab o‘tish kasallik qo‘zg‘atuvchi zamburug‘ yoki
xashoratning rivojlanish bosqichlari o‘simliknikiga mos kelmasligi amalga
oshadi. Masalan, bug‘doyning erta pishar navlarini etishtirish zang kasalligi kech
tarqaladigan joylarda zararini kamaytiradi.
O‘simliklardagi chidamlilik xususiyatlarining kelib chiqishida o‘simlikdagi
fiziologik va sitomorfologik xususiyatlarni takomillashtirish muximdir. Bunda
patogen yoki xashorat o‘simlik a’zosida xayot kechirsada normal rivojlana
olmaydi.

Chidamli navlar yaratishda patogen va xashorat to‘g‘risida mukammal
ma’lumotlarga, tarqalishi, ekologik xususiyati, kasallantiradigan o‘simlik turlari
infeksiya manbayi va rassalari to‘g‘risida tushunchaga ega bo‘lish kerak.
Eng muximi o‘simlikning ichki chidamlilik imkoniyatlari tur, oila, turkum
doirasida qandayligini bilish kerak. Buning uchun tabiiy sharoitda turlarni sun’iy
usulda zararlash usuli qo‘llaniladi.
To‘plangan ma’lumotlar asosida seleksiyani amalga oshirish taktikasi
seleksioner, fitopatolog, entomolog bilan xamkorlikda navlarni yaratish rejasi
tuzib chiqiladi.

Asosiy adabiyotlar
1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London .
1968. 25 4 bet
2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet
3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga
qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent,
2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet.
4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979.
Darslik, 272 bet.
5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga
qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet
S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv
qo‘llanma. 152 bet

O‘simliklarning xashoratlarga immunitet hususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish