O‘simliklarning yorug‘likga munosabati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	126.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning yorug‘likga munosabati

Купить

O‘SIMLIKLARNING YORUG‘LIKGA MUNOSABATI
Reja
2. Fasliy o‘ zgaruvchanlikni yorug‘likga munosabati
3.Yorug‘likga o‘simliklarning munosabatini onto g enetik o‘ zgaruvchanligi
4. O‘simliklarning fotodavriy reaksiyalari
5. Fotodavr va boshqa ekologik omillarning ta’siri
6. Fotodavr va o‘simliklarning fasliy rivojlanishi
7. Fotop e riodizm va o‘simliklarning geografik tar q alishi

1. Yorug‘likga munosabatining geografik o‘ zgarishlari
Ko‘p darajada yorug‘lik yetishmasligiga chidamli li k, boshqa ekologik
omillar kompleksiga bog‘langan. Optimal iqlim va tuproq sharoitlarda to‘rni
soyaga chidamliligi yuqoriroq bo‘ladi.Buni keng tarqalgan turlarda, qonuniy
geografik o‘zgarishlar yorug‘likga munosabati bilan tushuntirish mumkin. Masalan
shimolda o‘ rta ch a o‘sadigan turlar yoru g‘ sevar, g‘ arbga nisbatan.
Harorat p u lyus y o‘ nalishida pasayganda yoru g‘ sevarlik k o‘ tariladi–bu
ayrim turlarni o‘sish joyini yoru g‘ ro q joylarga almashishi ga olib keladi.
O‘ rmon turlardan (ch e rnika ( Vaccinium myrtillus) va boshqalar.) o‘ rmonli
tundrada va tundrada ochi q joylarda yaxshi o‘sadi, ( Aegopodium ) esa eng soyaga
chidamli o‘simlik bo‘lib , Shimoliy Rossiyada o‘rmo n chetlarida va yaylovlar i da
o‘sadi.
Shunday o‘simliklarni yorug‘likga munosabati to g‘ larga chi q ishga kuzatiladi. Past
tog‘li Karpatada bo‘tachalar (chernika, golubika (V. uliginosum)) va ayrim o‘tlar
( Soldanella hungarica, Homogyne alpina) archa o‘rmonlari ostida tarqaladi,
subalpiy va alpiy joylarda ular ochiq bo‘tazor va yaylov o‘tlokzorlarda tarqaladi.
(Gorыshina, 1979).
Fasliy o‘zgaruvchanlikni yorug‘likga munosabati
Agar bir xil joylarda soya vegetatsion davrida bo‘lsa, o‘simliklarda
assimilyatsiyaning asosiy davri kuchli soya davri bilan bir vaqtda o‘tmaydi.
Soyali o‘rmonlarni pastki yarusida yorug‘lik fasllar bo‘yicha o‘zgaradi:
qisqa yorug‘lik davr , to daraxtlarda ko‘rtaklar ochilishigacha, uzoq yozgi soya
bilan almashadi, kuzda esa barg to‘kilgandan so‘ng yana yorug‘ bo‘ladi.
Bahorgi yorug‘sevar efemeroidlar - qisqa vegetatsiyali va uzoq tinch davri
bo‘lgan ko‘p yillik o‘tlar, bilan effektiv foydalaniladi. Ular q or erigandan so‘ng
unadi va gullashini boshlaydi, daraxtlarda t o‘ li q barglar rivojlangan paytda yer
u stki organlarni y o‘q otadi.
Ef e roidlar chu qu r soya davrini tinch yer osti organlarida o‘tkazadi.
Ba ho rgi efem e roidlarda fotosintezning yorug‘lik egriliklari yil mobaynida
o‘zgaradi. Masalan, uluka medvejego (Allium ursinum ) ba h orda, daraxtlarda

barglar bo‘lmaganida, fotosintezning kompensatsiya nu q tasi 650 lk yetadi, yozgi
soyada esa to 200 lk pasayadi.
Yorug‘lik rejimiga fasliy moslashiishni boshqa tipi, o‘rmonda o‘sadigan
daraxtlarni ostida, u zo q vegetatsiya q iladigan o‘tlarda k u zatiladi, ularning fasliy
rivojlanishi bargsiz o‘rmonda boshlanadi va k u zda to‘xtaydi. B u larga
sn ы t (Aegopodium podagraria), kop ы ten ( Asarum europaeum), medunitsa
( Pulmonaria obscura) va boshqalar kiradi.
Ularda asosiy fotosintetik faoliyat ba h orning oxiri – yozning boshida
kuzatiladi, bu paytda o‘rmonda daraxtlar ostida yorug‘lik yetarli darajada bo‘ladi.
Q is q a davr mobaynida, o‘simliklar o‘sish va Q ish g i zaxiralar t o‘ plash uchun,
organik moddalarning asosiy q ismini sintezlaydi. Yozgi fotosintez soyada juda
past darajada bo‘lib , nafa s olishga ketadigan sarflarni q oplamaydi.
Yorug‘likga nisbatan labillik bitta o‘simlikda h am kuzatilishi mumkin.
Yorug‘likga o‘simliklarning munosabatini ontog‘enetik o‘zgaruvchanligi
Barglarning yorug‘likga munosabati yoshi bilan bog‘langan. Novdalarda
birinchi paydo bo‘lgan barglar soyali strukt u raga ega, keyingisi esa yoru g‘ li
strukt u rada ya q inlashadi. O‘simtalar va yosh o‘simliklar katta o‘simliklarga
nisbatan soyaga chidamliro q bo‘ladi.
Dub ch e r e shchat ы y ( Quercus robur) past darajada soyaga chidamli
o‘simlik h isoblanadi, uning o‘simtalari bir necha yil soyaga chidab, to‘li q
yorug‘likning 1,2-1,5% foydalanishi mumkin (Popadyuk va boshqalar ., 1994).
O‘rmonlarda ona daraxtlar ostida o‘sadigan o‘simtalar ularni kuchli soyasi
ostida o‘sadi, shuning uchun ularda soyada o‘sish uchun q ator moslashuvlari
bo‘ladi, boshqa soyaga o‘sadigan turlar bilan yaqinlashadi, lekin o‘zining t u rining
voyaga yetgan o‘simliklaridan far q q iladi.
Bunday h olatni o‘tlo q zorlarning o‘simtalari va yosh o‘simliklarida kuzatish
mumkin. Onto g enez boshida o‘simliklarning yu q ori darajada soyaga chidamliligi
ularning to‘plamlarda moslashuvi bilan bog‘li q bo‘ladi.
Kuchli soya ta’sirida, archazorlara, organik moddalarning hosil bo‘lishi
chegaralangan h olda, o‘simliklar ayrim va q tda onto g enezning barcha bos q ichini

o‘tishi mumkin. Bunday sharoitda gen e rativ ko‘payish, gul, meva va urug‘larni
hosil bo‘lishi s u sayadi.
Bir qator o‘rmonda o‘sadigan o‘tlarda vegetativ ko‘payish ustun turadi
kuchli soya ta’sirida changlatuvchilar yetishmaydi.
Fotodavr . O‘simliklarning fotodavriy reaksiyalari .
Yer yuzining turli uchastkalarining q uyoshga nisbatan joylashishi, planeta
aylanishi natijasida o‘zgaradi.
Kuyosh energiyasining ma’lum joyda miqdori nurlarni harakatiga bog‘liq va vaqt-
vaqti bilan o‘zgarib turadi. Shuning uchun biosferada ko‘pgina jarayonlarni sutkali
va fasliy davriyligi kuzatiladi.
Fotodavr – kun uzunligi, sutkaning yorug‘lik davrining davomiyligi, yer
yuzining o‘z atrofida aylanishi bilan bog‘langan.
Ma’lum sat h ning q uyosh nurlar or q ali isitilishi kunduzi o‘tadi, kechasi
sovuydi, fotop e riodizm q atori t e rmop e riodizm (juda yuqori va juda past
haroratlarni bir - biri bilan almashishi), ruy beradi.Sutka mobaynida t e rmodavrlar
yorug‘lik h arakatiga nisbatan o‘zgaradi, shuning uchun maksimal harorat kunning
yarimida emas, balki keyinro q kuzatiladi va harorat ning minimumi kechaning
oxirida bo‘ladi.
Shimolda turli kenglikda kunning uzunligini fasliy o‘zgarishi (Danilevskiy,
1961) Fotodavr turli yil mobaynida har
xil bo‘ladi.
Qanchalik p u lyusga ma’lum joy
ya q in bo‘lsa shunchalik yozda kun
uzunro q bo‘ladi. Past kengliklarda
fotodavr yil mobaynida kam
o‘zgaradi, asosiy iqlim ritmi kun va tunni
almashishi bilan bog‘liq – «sutkali iqlim».
Bu tropik tog‘larda, issi q lik ko‘p mi q dorda ajaratilganda kuzatiladi.
Baland tog‘larda yil mobaynida kechasi o‘ta sovu q bo‘ladi, kunduzi esa juda
issi q , harorat ning sutkali amplitudasi 40 0
tashkil etadi.

Tropiklardan uzoqlashsa sutkaning yorug‘lik va q oron g‘ ilik davrlarning
nisbati yil mobaynida o‘zgaradi va fasliylik ko‘payadi. Q ishning fasliy iqlimida,
yilning q orong‘ i vaqtida, radiatsiyaning kamligidan va tundagi ajralish va q tini
cho‘zilishi tufayli harorat q onuniy tushadi. Fasliy o‘zgarishlar k u r g‘ o q chilik va
yom g‘ ir davrlari bilan h am bog‘l iq , ularga h avoning h arakatlanishi o‘zgarishi
ta’sir etadi. Sababi turli kengliklarda en e rgiyaning yutilishi va ajralishini far q i
bilan bog‘l iq .
P u lyuslarga ya q in n u rning jadalligi pasayadi, leki n yorug‘likning
davomiyligi cho‘ziladi va uzun tarqalgan nurlar ko‘pro q bo‘ladi. Ekvatorga
ya q inlashgan paytda kun qisqa bo‘ladi, lekin nurning jadalligi yu q ori bo‘ladi va u
qisqa nurlarga boy bo‘ladi. Shunday qilib, yu q ori ke ngliklarda o‘simliklar uzun
kun sharoitida o‘sadi, past ke nglikda – qisqa kun sharoitida o‘ sadi.
Fotodavriy reaksiya . O‘simliklar h ayoti kun va tunning ma’lum
davomiyligiga, navbat bilan almashishiga moslashgan bo‘ladi. Biologiyada
organizmlar yorug‘lik sutkalik ritmga (yorug‘lik va q orong‘ulik davrlarning
nisbati) munosabatini ko‘rsatadi va fotodavriy reaksiya deyiladi, kun uzunligi
o‘zgarilishida o‘sish va rivojlanish jarayonlar i o‘zgaradi. Fotodavriy reaksiya,
o‘simliklar onto g enezini o‘sgan joyining iqlim sharoiti fasliy xususiyatlariga
moslashishini ta’min etadi. Kun uzunligi astronomik soatday o‘simliklar orqali
foydalanadi, faol gullashga o‘tish, tuganaklar va piyozlarni rivojlanishi, fasliy
no q ulay sharoitlarga tayyorlanish uchun q ulay va q tni ko‘rsatadi .
Tirik organizmlar orasida kunning uzunligiga munosabatni ko‘rsatish keng
tarqalgan q obiliyat bo‘lib h isoblanadi:
– suv o‘tlarda bu ko‘payishining turli davrlarda o‘t gani da kuzatiladi, yozgi
va k u zgi oylarda, kun va tun q kulay almashganda r o‘ y beradi;
– yo‘sinsimonlarda, gametalarning hosil bo‘lishi ham uzun (marshansiya)
h am qisq a (bargli yo‘sinlar) kunda o‘tadi;
– ochik urug‘lilarda kun uzunligi o‘zgarilishi bilan o‘sish i o‘zgaradi .
Shimoliy shakllar uzun kunda jadal r o q o‘sadi, janubiy - qisq a kunda jadal r o q

o‘sadi. Yopi q urug‘lilar katta taksonlarini orasida fotodavriy reaksiyalari tipi
b q yicha barcha o‘simliklar g u ru h lari topilgan.
Fotodavriy reksiyaning elementar q ismi biotip h isoblanadi. Fotodavriy
reaksiyalarda genetik xususiyatlar, poligen ma vjud va ular gibridizatsiyada nasldan
naslga o‘tadi. Qisqa kun reaksiyasini ani q laydigan genlar retsessiv bo‘ladi. U zo q
kunli shakllar neytral shakllarga nisbatan dominant bo‘ladi.
Fotodavriy reaksiyaning spontan o‘zgarilishi poliploidiya bilan bog‘langan
(Yusufov, 1995).
Evolyutsiya mobaynida, turli fotodavriy reaksiyalarga ega bo‘lgan, uchta
asosiy o‘simliklar guru h lari shakllangan.
1) Qisq a kunli o‘simliklar gullashga o‘tish i uchun bir sutkada 12 soat
yorug‘lik k e rak.
Kun uzunligi 12 soatdan ko‘pro q bo‘lsa o‘simliklar gullaymaydi yoki
gullashi kechikadi.Bunday o‘simliklar past ke nglikda (subtropiklarga ya q in) o‘sib,
uzun kunlik yuqori ke nglik sharoitida gullaymaydi. Madaniy qisqa kunli
o‘simliklarga guruch ( Oryza sativa), proso (Panicum), soya (Glycine), dukkaklar
(Vicia faba), piyoz (Allium syora), lavlagi (Beta vulgaris), go‘za (Gossypium),
konoplya (Cannabis sativa), tamaki ( Nicotiana ), perilla (Perilla) kiradi.
Ular uzun kunli shimoliy kenliklarga o‘tkazilsa, rivojlanishi o‘zgaradi:
cho‘ziladi va katta vegetativ og‘irlikni rivojlantiradi (gigantlik ro‘y beradi),
keyinchalik ular gullaydi yoki umuman gullamasligi ham mumkin. O‘simliklarda fotodavriy reaksiyalarni tiplari ( Moshkov, 1961 ). A kalta kunli
(pyorillada Perilla); B - uzunkunli (ismalokda shpinata Spinacia); V -
neytral ( gorchitsada Sinapis)

Ularning optimal rivojlanishini bir kunda bir necha soatga sun’iy soya bilan
ta’minlash mumkin. Kritik davri q ancha kalta bo‘lsa, shunchalik h ayotiy sikli kalta
bo‘l a di. Masalan, soya o‘simligi 12 soatli fotodavrda 100 kunda gullaydi, 5-
soatlida esa 37 kunda.
1) uzun kunli o‘simliklar . O‘simliklarning gullashi kunning davomiyligi 12
soatdan ko‘pro q bo‘lsa boshlanadi. Qisq a kun sharoitida
(fotodavr kritikdan kalta bo‘lsa) bu o‘simliklarda ko‘proq vegetativ og‘irlik hosil
bo‘ladi, lekin ular gullamaydi.
Ularning poyalari kaltalashadi va rozetkasimon bo‘lishi mumkin. Q anchalik
h ududning ke ngligi yu q ori bo‘lsa, kunning davoymiyligi oshadi va shimoliy
h ududlarda rivojlanishning to‘li q sikli janub ga nisbatan qisq a muddatda o‘tadi.
Shunday q ilib shimolda issi q likning yetishmasligi yorug‘lik davoymiyligi bilan
q oplanadi. U zo q kunli o‘simliklarga ko‘pgina yovvoyi o‘rta ke nglik d a o‘sadigan
o‘simliklar kiradi – (Calluna vulgaris), ( Sempervivum tectorum), belena
(Hyoscyamus niger) va keng tarqalgan ma’lum madaniy o‘simliklar arpa ( Secale
cereale), bu g‘ doy ( Triticum aestivum), javdar ( Hordeum ), oves ( Avena ), redis ka
(Raphanus sativus), kartoshka ( Solarium tuberosum), ismalo q (Spinacia), lola
q iz g‘ aldo q ( Papaver ), xrizantema ( Chrysanthemum) kiradi.
3) Neytral o‘simliklar fotodavr uzunligiga befar q bo‘ladi. Ularning gullashi
kun uzunligiga bog‘lanmagan va yorug‘likning turli davomiyligida boshlanadi.
Lekin reproduksiya (gullar mi q dori va meva h osili) jadalligi kun va tun uzunligi
nisbati bilan bog‘l iq . Bu g u ru h ga keng tarqalgan t u rlar kiradi, masalan oduvanchik
( Taraxacum officinale), va bir q ator madaniy o‘simliklarda – grechixa
( Fagopyrum esculentum), n o‘ x a t (Pisum sativum), tomatlar (Lycopersicon ),
go‘zaning ayrim navlari ( Gossypium).
Bir xil payt o‘simliklarni fotodavriy reaksiyalarini o‘rtacha tipga ajratish
mumkin. Ularning gullashi fotodavrning q is q a diapazoni – ma’lum kritik
ko‘rsatgichlari na uzun na qisq a bo‘ladi, masalan gvayula ( Parthenium
argentatum).

Umuman , h ar bir t u rga (navga) o‘zining kritik fotodavri mansub, ma’lum
kun davomiyligi chegarasidan chi q ganda (12-14 soat) ular rivojlanmaydi
Gullashning fotodavriy induksiyasi
Fotodavriy reaksiyasining borligi gen e rativ rivojlanish fazasiga o‘tish uchun,
kun uzunligi stimullashtiriladi va i xti yoriy bo‘lib h iso b lanadi. Bir xil paytda,
o‘simlik gullashi uchun, bir necha sutkada yorug‘lik va q orong‘ulik kerak nisbatda
bo‘lganligi yetarli bo‘ladi – fotodavriy induksiya deyiladi.
Qisq a kunli begona o‘t d u rnishnik ( Xanthium strumarium) yoz b o‘ yi t o‘g‘ ri
kelmagan uzun kunda gullaymaydi, lekin bir kunlik qisq a kundan so‘ng gullashni
boshlaydi.
O‘simliklar kunni uzunligi katta ani q lik bilan qab u l q ilish qobiliyatiga ega.
Uzun kunli xrizantemada ( Chrysanthemum) kritik kunning davomiyligi, gullashni
ta’min etadi, 14 soat 40 min u tni tashkil etadi (Gor ы shina, 1979).
O‘simliklar uchun kunning o‘zgarish xarakt e ri mu h im bo‘ladi ( kalta yoki
uzun bo‘lishi).Ko‘p yillik donli o‘simliklarda gullashga o‘tish ba h or faslida
kunning o‘zayishi bilan stimullashadi, yozning oxirida o‘sha davomiyligida
q is q artirilgan kun esa effekt b e rmaydi.
Shunday q ilib, kunning o‘zgarilishiga reaksiya k o‘ shimcha bo‘lib,
o‘simliklar rivojlanishini nozik regulyatori bo‘ladi. Fotodavriy induksiya
fotosintezga nisbatan, yorug‘likni ko‘pro q s u st jadalligida kuzatilishi mumkin.
Masalan d u rnishnik 150 m masofada yorug‘liknig 100 vattli lampasi ta’sirida kun
uzunligiga reaksiya qiladi.
Fotodavr va boshqa ekologik omillarning ta’siri
Oddiy geografik konuniyatlarlaridan o‘simliklarni ta q simlanishi, turli
fotodavriy reaksiyalar tiplari mavjudiligi bilan, boshqacha bo‘lishi h am mumkin.
Masalan, past ke nglikdagi tog‘larda uzun kunli t u rlar tarqaladi.
Uzunkunli o‘simliklar bo‘lib madaniy o‘simliklarning ko‘pgina t u rlari
h isoblanadi, masalan bu g‘ doy ( Triticum aestivum), arpa (Hordeum), ovsa
(Avena), zi g‘ ir ( Linum ), kalta fotodavriy joylardan kelib chi qq an (Efiopiya,

Xindiston, Maloy Azii, Afggoniston). Bu fotodavriy reaksiyani harorat bilan
bog‘lanishini ko‘rsatadi.
Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, uzunkunli o‘simliklari uchun kritik kunning
uzunligi, harorat pasayganda qis q aradi: sovu q da uzun kunli o‘simliklarga gullash
uchun qisqa kun k e rak bo‘ladi.
Tog‘lar sharoitida o‘stirilsa gullash muddati o‘zgaradi, fotodavrning harorat
o‘zgarishi natijasida kuzatiladi. Kech gullagan kuzgi o‘simliklarda, gullash qisqa
kuzgi kunlar bilan bog‘langan (oddiy uzun kunli yozda gullagan o‘simliklarga
q arama -q arshi bo‘ladi), tog‘larda harorat pasayganda barva q t gullaydi, gullash
muddatlari yozda gullagan uzun kunli t u rlarga ya q inlashadi. Harorat ma’lum
namlik bilan birgalikda boshqa ta’sir h am q ilishi mumkin. Agar qisq a kunli prosa
(Panicum) namli urug‘lari 5-10 kun yuqori haroratda (27-29 0
) sa q lasak, qisqa
kun k e rak bo‘lmaydi.
Ko‘p va q tda fotodavr o‘simliklar ma h suldorligi, infeksiyaga chidamli li gi,
organizmlar bilan birgalikda i , vegetativ organlarning anatomiyasi, shoxlanish
darajasi, q ishga chidamli li gi, unish va fasliy rivojlanishiga bog‘langan bo‘ladi.
Fotodavr va o‘simliklarning fasliy rivojlanishi
No q ulay sharoitni o‘tkazilishiga organizmlar oldindan tayyorlanadi. Sovu q
yetib kelmasdan ancha barva q tro q daraxtli o‘simliklarda barglar sar g‘ ayadi va
t o‘ kiladi, novdalar yo g‘ ochlanadi va probka hosil bo‘ladi. Ko‘p yillik o‘tlarda va
q ishgi kult u ralarda chini q tirishda himoya moddalari zaxira bo‘ladi. Suvda
o‘sadigan o‘simliklarda q ishlay di gan k u rtaklar pastga tushadi. Bu jarayonlarni
boshlaydigan signal fotodavrning q is q artirilishi bo‘ladi. Kunni uzunlini
qisqartiril sa bu signal omili bo‘lib h isoblanadi, o‘simliklar uchun yaxshi bo‘lib,
harorat p a sayishi h a q ida ma’lum q iladi.
Kuzgi fotodavr barglar t o‘ kilishi ga olib keladi, qishga chidam li lik
shakllanadi, yo g‘ ochli novdalar va boshqa shakllar q ishning tinchlik davriga
tayyorlanadi. Janubiy o‘simliklar shimoliy sharoitga o‘tkazilsa sovu q ga chidamli
bo‘lmaydi va uzun kun to k u zgacha o‘sish jarayonlarni t o‘ xtatmaydi, sovu qq a
chidamli li gini oshiradigan moddalarni t o‘ qimalarda zaxira q iladi.

Agar tunning davomiyligi uzunlashsa, sutkada bir necha soat sun’iy soya
tashkil etilsa, sovu q ga chidam li lik keskin oshadi.
H ar yili fotodavrning q is q arishi astronomik ani q lik bilan o‘tadi, lekin yillar
b o‘ yicha o‘simliklar hayotida kuzgi jarayonlarning kalendar muddatlari t o‘g‘ ri
kelmaydi. Bu asosan fotodavrning q ab u l q ilishida harorat bilan bog‘l iq : o‘simliklar
bilan kunning davomiyligi issi q k u zga uzun bo‘lib (yozning davom yetishi) q ab u l
q ilinadi, sovu q boshlanganda qisq a bo‘lib qab u l q ilinadi.
Tinch davri tugashi va yangi vegetatsion davri boshlanishi h a q ida signalni
fotodavrning o‘zgarishi emas, balki harorat ning o‘zgarishi beradi. Fotodavr
ma’lumoti retsepsiyasi barg or q ali o‘tkaziladi, ko‘pgina o‘simliklar ba h orgi oldin
va q tda bargsiz h olatda bo‘ladi.
Fotop e riodizm va o‘simliklarning geografik tar q alishi
Fotop e riodizm o‘simliklaring geografik tar q alishida katta a h amiyatga ega:
– t u rlar va navlar, uzun kunli yu q ori ke ngliklar kalta vegatatsion davrda
tarqalganda, asosan uzunkunli bo‘ladi;
– o‘rtacha ke nglikdagi turlarning orasida h am uzun, h am qisq a kunli
o‘simliklar mavjud: yozda gullaganlar uzunkunli bo‘ladi, ba h or yo ki k u zda
gullaganlar – kalta kunli bo‘ladi.
Bu o‘simliklar guru h larining nisbati o‘zgaradi: polyar doirasiga q anchalik
ya q in bo‘lsa, shunchalik qisq a kunli o‘simliklar kam bo‘ladi;
– tropik va subtropik mintaqalarda o‘sadigan turlar qisq a kunli yoki neytral
bo‘lib hisoblanadi;
Shunday q ilib, turlar geografik tenglik chegarasidan chi q maydi, u
reproduksiya uchun kerak kunning uzunligini ta’minlaydi.
Kun uzunligi shimoliy uzun kunli o‘simliklarni va ichki to‘r guru h larini
janub ga o‘tishga to‘s q inlik qiladi, janubiy qisq a kunlilarni esa – shimolga o‘tishga
to‘s q inlik q iladi.
Neytral fotodavriy reaksiyasi bor turlar keng tar q alish imkoniyatiga ega,
agar u boshqa omillar bilan chegaralanmasa.

Shunday q ilib, turli regionlarni florasini tarkibi o‘simliklarning fotodavriy
reaksiyasi bilan bog‘langan bo‘ladi.
Oyning va sun’iy yorug‘likning fotodavriy reaksiyaga ta’siri.
Oy to‘li q bo‘lganda, bulutsiz tunda50 0
ke nglikda nurning jadalligi 0,3 lk
teng bo‘ladi, tropik mintaqalarda uch marotaba ko‘pro q bo‘ladi.
Pastki tunli yorug‘lik(0,1 lk ya q in) bir xil o‘simliklarda fotodavr va q tning
h isob i ga ta’sir etadi, boshqa turlar esa moslashuv mexanizmlarini ishlab chi qq an,
ular oy yoru g‘ ligining fotop e riodizmga ta’siriga to‘s q inlik ko‘rsatadi.
Fotodavr retseptorlari bo‘lib , barglar h isoblanadi, shuning uchun ularning
joylashishini tunda o‘zgarishi barg sat h i or q ali yorug‘likni yutilishini o‘zgartiradi.
Dukkalilarda - soya (Glycine), sebarga (Trifolium), yer yo ng‘oq (Arachis
hypogaea) –tunda barglarni h arakati natijasida ularni v e rtikal h olatga keltiradi. Bu
bargga tushadigan yorug‘lik darajasini 85-95% pasaytiradi.
Ba’zi bir o‘simliklarda (Albizzia, Samanea Cassia ) barglar tunda vertikal
joylashishdan tashqari, o‘z atrofida aylanishi ham mumkin juft barglar bir- biri
bilan birikadi, soya keltirib, yorug‘likga kam sezuvchan past tomonini unga
qaytaradi.
Ayrim o‘simliklar tun va q tida to‘li q qoron g‘u likda emas , balki s u st tunli
yorug‘likda ( 0,5 lk), yaxshiro q gullaydi. Bu turlarda yorug‘lik qisqa kunda hosil
bo‘lgan gullar mikdorini ko‘paytiradi. Boshqa tomondan, k o‘ chadagi va xonali
yorug‘lik fotodavriy nazoratni b u zilishiga olib keladi.
Masalan, q izil (Comus mas), rododendron ( Rhododendron) va bosh q a
daraxt va b u talarni tinchlik induksiyasini s u saytiradi, bu bilan kuchli q ishlarda
yashash q obiliyatini pasaytiradi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологи. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarning yorug‘likga munosabati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish