O‘simliklarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simliklarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari

Купить

O`simliklarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari.
R е j а :
1. Yuqumli k а s а llikl а r kuzg а tuvchil а rni bi о l о gik х ususiyatl а ri.
2. Pаtоgеnlik jаrаyonning kеlib chikishi.
3. Yuqumli kаsаlliklаr ekоlоgiyasi vа diаgnоstikаsi.
4. Y u kumsiz kаsаlliklаr vа ulаrning kеlib chikish sаbаblаri.

O ‘ simliklarning kasalliklari to ‘ g ‘ risida tushuncha O ‘ simliklarning
kasalligi tushunchasi Dekandol (1832) tomonidan aytilgan bo ‘ lib , uning
fikricha , o ‘ simlikdagi normal fiziologik jarayonlarning buzilishiga
kasallik deyiladi . O‘simlik kasalliklari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lish
uchun quyidagi tushunchalarga ega bo‘lishimiz kerak. Birinchidan,
kasallik — bu patologik jarayon hisoblanib, uni kasallikni keltirib
chiqaruvchi mikroorganizmlar va noqulay sharoit vujudga keltiradi.
Ikkinchidan, kasallik tufayli o‘simlikdagi fiziologik va biokimyoviy,
anotomo-morfologik xususiyatlar o‘zgarib, hosildorlik sifati va miqdori
keskin kamayib ketadi. O‘simliklar kasalliklari tushunchasiga olimlar
tomonidan turlicha ta’rif berilgan. N.A. Naumov (1952) fikricha, —
“o‘simlik kasalligi uning filogenez jarayonida tashqi muhit bilan bo‘lgan
munosabatida yuzaga keladigan a’zolar funksiyasi va tuzilishining
o‘zgarishidir”.
T.D. Straxov (1962) o‘simlik kasalligi uchta omil: o‘simlik — patogen
— tashqi muhit orasidagi muntazam tizimning o‘zaro munosabatidir.
Ya’ni, o‘simlik salbiy ta’sir etuvchi pathogen mikroorganizm va tashqi
muhitning ta’sirida fiziologik jarayonlar buzilib, uning morfologik
tuzilishi va hosildorligi keskin kamayib
ketadi. T.D. Straxov o‘simlikdagi patologik jarayon o‘simlikning,
patogenning xususiyati va tashqi muhit munosabatlarining namoyon
bo‘lishidir deydi. Shuning uchun kasallik qo‘zg‘atuvchisini, kasallikning
kelib chiqishini, kasallangan o‘simlik holatini kompleks o‘rganishni
tavsiya qiladi.N.A. Cheremisinov fikricha, “Yuqoridagi holatlar
o‘simlikninig xususiyati, kasallik qo‘zg‘atuvchilarning agressivligi va
tashqi muhitning qulay yoki noqulay bo‘lishiga bog‘liq” ekan.

Shunday qilib, o‘simlik kasalligi undagi patologik jarayonning
boshlanishidir.
Patologik jarayon o‘zgaruvchan bo‘lsa-da, uni nazorat qilish mumkin.
Ya’ni, xo‘jayin o‘simliklarning biologik xususiyatlarini, patogenning
irsiy belgilarini tashqi muhit sharoitini muntazam o‘zgartirish
qonuniyatlarini bilish asosida o‘simlikning chidamliligini oshirish, hosil
sifatini yaxshilash mumkin.
E. Goyman fikricha, har qanday infeksion kasallikda patogen va
o‘simlik orasida mukammal munosabatlar yuzaga kelib, ular
o‘simlikning morfologik, anatomik, biokimyoviy jarayonlari
o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Tashqi muhit sharoiti esa kasallik
qo‘zg‘atuvchisining hayotchanligiga, xo‘jayin o‘simlikning kasallikka
chidamlilik darajasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Patogen kasallangan
o‘simlikning oziq moddalarini o‘zlashtiradi, uning hujayrasiga zaharli
moddalar ajratib chiqarib hujayralarini nobud qiladi, o‘tkazuvchi
to‘qimalarini mitseliy va sporalar yordamida to‘sib qo‘yadi, epidermik
to‘qimalarini parchalab, suv bug‘latishini kuchaytiradi va nihoyat,
o‘simlik bargining so‘lishiga yoki chirib qolishiga sabab bo‘ladi.
Kasallik tufayli o‘simlikdagi patomorfologik o‘zgarishlar uning o‘sish
tezligi va shaklini, to‘qima va hujayralarining o‘zgarishiga olib keladi.
Patofiziologik — biokimyoviy o‘zgarishlar suv rejimining buzilishida,
sitoplazmaning o‘tkazuvchanlik xususiyatini, osmotik bosim kuchini,
fotosintez aktivligini, nafas olish va oqsil sintezini, fermentlar faoliyati,
nukelein kislotalari miqdori va tarkibining keskin o‘zgarishiga sabab
bo‘ladi. Inson qishloq xo‘jaligidagi faoliyatida kasallik
qo‘zg‘atuvchilarining ekinlarga ta’sirini ular keltiradigan zarar bilan

belgilaydi. Bu ko‘rsatkich kasallik tufayli nobud bo‘lgan hosil
miqdorida namoyon bo‘ladi. Zarar qishloq xo‘jaligiga keltirilgan
moddiy manfaatdorlik miqdorining kamayishidir yoki xo‘jalikning
iqtisodiy ko‘rsatkichidir. O‘simlik kasalliklari, deganda undagi patologik
jarayon tushunilib, uning kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar va
noqulay sharoit ta’sirida vujudga keladigan anatomo-morfologik,
fiziologik, biokimyoviy o‘zgarishlarga javob reaksiyasi tushiniladi.
Natijada o‘simlik o‘sish va rivojlanishdan orqada qolib, hosildorligi
kamayadi, mahsulot sifati keskin yomonlashadi. Kasallik deb patogen
mikroorganizmlar va noqulay ekologik sharoit tufayli o‘simlikdagi
normal fiziologik jarayonlarning buzilishi tushuniladi.Fiziologik
jarayonlarning buzilishi fotosintez, ferment xususiyati, hujayraning
o‘tkazuvchanligi, osmatik bosimi, nafas olishi, uglerod yoki oqsil
sintezi, suv balansi, o‘stiruvchi moddalari sintezining buzulishida
namoyon bo‘ladi. Bu o‘z navbatida o‘simlikning anatomo-morfologik
xususiyatlarining o‘zgarishiga, o‘sish va rivojlanishiga ta’sir qiladi.
Patogen mikroorganizmlar ta’siri tufayli o‘simlik hujayralari shakli
kattalashishi yoki kichiklashishi, soni ortishi, halok bo‘lishi (nekroz) va
ularning chirishiga olib keladi. Anatomo-morfologik o‘zgarishlar
o‘simlik a’zolarida dog‘lar paydo bo‘lishiga, buralishiga, o‘smalar hosil
qilishiga sabab bo‘ladi.
O‘simliklar yuqumli kasalliklarining belgilari
O‘simlikdagi kasallik belgilari biologik ma’noda o‘simlik hujayrasida
himoya reaksiyasining boshlanishi hisoblanadi. Klinik nuqtai nazardan
esa, kasallik tashqi belgilari namoyon bo‘lgan davrdir. O‘simlikdagi
patologik jarayonning namoyon bo‘lishiga kasallik belgilari deyiladi.

Agar kasallangan o‘simlikda kasallikning tashqi belgilari namoyon
bo‘lmasa, bunday kasalliklar belgisiz kasalliklar deyiladi. Kasallik
belgisining namoyon bo‘lmasligiga patologik jarayonlarning
bilinmasligi, kasallik qo‘zg‘atuvchisi inkubatsion davrni boshidan
kechirayotgan bo‘lishi, fiziologik va biokimyoviy jarayonlar o‘zgarishi
sezilmasligi yoki patogenning agressivlik xususiyati to‘liq namoyon
bo‘lmaganligi, o‘simlikning tabiiy chidamliligi sabab bo‘ladi.
Kasalliklarning tashqi belgilarining namoyon bo‘lishi uning
qo‘zg‘atuvchisining turiga va o‘simliklarning kasallikka chidamlilik
darajasiga bog‘liqdir. O‘simliklarning o‘tkazuvchi to‘qimalarini
zamburug‘ mitseliysining to‘sib qo‘yishi natijasida, ular hosil qilgan
metobolitlar ta’sirida o‘tkazuvchi naylar to‘qimalari nobud bo‘lib nekroz
hosil qiladi. Nekrozning intensivlik darajasiga qarab o‘simlikda so‘lish
belgilari turlicha namoyon bo‘ladi. Kasallikning tashqi belgilari barg,
meva yuzasida har xil shakldagi dog‘lar tarzida namoyon bo‘lib,
o‘simliklarning ayrim a’zolarida yoki butun tanasini qoplab oladi.
Nekrozli dog‘larga bodring bargida burchakli, olma bargida qo‘ng‘ir
dog‘lar, nok bargida oq dog‘lanish, qulupnayning qo‘ng‘ir, oq qo‘ng‘ir
dog‘lanishi misol bo‘la oladi. Nekrozli dog‘lar bargda, mevada, poyada
hosil bo‘ladi. O‘simlik kasalliklari belgilarning hosil bo‘lish darajasiga
qarab tiplarga ajratiladi. O‘simliklarda uchraydigan asosiy kasalliklarni
quyidagi tiplarga bo‘lish mumkin.
Chirish. Bu tipdagi kasalliklar suv vazapas oziq moddalarga boy
(meva, ildizmeva, boshpiyoz) a’zolarda va poyada kuzatiladi. Chirish
bilan kasallangan a’zolar to‘qima va hujayralarni birlashtirib turgan
hujayralararo moddalar patogenning fermentlari ta’sirida parchalanib,

ular bir-biridan ajralib ketadi. Natijada, bo‘tqaga o‘xshash suyuq massa
hosil bo‘lib, turli xil rangga va xidga ega bo‘ladi. Chirish rangining kelib
chiqishi kasallik qo‘zg‘atuvchisining turiga qarab oq chirish — sabzi,
kungaboqar, lavlagida (Sclerotinia sclerotiorum), qizg‘ish chirish —
bodring, g‘o‘za ko‘sagida (Trichothecium roseum Fr.), karamda
(Fusarium oxysporum Schl.f conglutinans); qo‘ng‘ir chirish —
qulupnay, karamda (Botrutis cinerea Pers.); qora chirish—kartoshkada
(Pectobacterium phytophthorum Appel.), pomidorda (Diplodina
destructiva Plowr.) kabi turlarga bo‘linadi. Chirishning kelib chiqishiga
qarab: suvlik chirish — pomidor mevasining chirishi (Pectobacterium
carotovorum Waldee), nam chirish (Pseudomonas xanthochlora Stapp.),
quruq chirish — kartoshka tuganagining chirishi (Fusarium oxysporum
Schl.f.solani), makkajo‘xori so‘tasining chirishi (Diplodia zeae Lev.)
kabilar kiradi.
O‘simliklarning so‘lishi (inglizcha —wilt — so‘lish) kasallangan
o‘simlik ildizi, poyasi to‘qimalarining zamburug‘ mitseliy va sporalari
bilan to‘silib qo‘yishi natijasida hosil bo‘ladi. To‘qimalarda nekrozning
hosil bo‘lishi mikroorganizmlar hosil qilgan zaharli moddalar ta’sirida
vujudga keladi. O‘simliklarda so‘lish kasalligi novdaning eng yuqorisida
joylashgan barglarga suv yetishmasligi tufayli turgor holatining buzilishi
natijasida vujudga keladi. Bunday o‘simliklar poya va novdalari
ko‘ndalang kesib ko‘rilganda halqasimon shaklda yog‘ochlik qismining
qorayib ketganligi ko‘rinadi. So‘lishni zamburug‘lar keltirib chiqarsa —
traxeomikoz, bakteriyalar — traxeobakterioz, viruslar — mozaika deb
nomlanadi. Ko‘pincha o‘simliklardagi so‘lish kasalligini Fusariumva
Verticilliumturkumiga mansub zamburug‘lar keltirib chiqaradi. Nekroz-

qorayish.O‘simlik vegetativ a’zolaridagi to‘qimalarning ayrim
hujayralarining xalok bo‘lishi natijasida qorayib qoladi. Qorayish
o‘simlik a’zolarining parenxima to‘qimalarida, po‘stloq, kambiy, barg
tomirlarida kuzatiladi.
Dog‘lanish. O‘simlik parenxima hujayralari ma’lum qismining
rangini o‘zgarishidan hosil bo‘ladi. Ular zamburug‘lar, bakteriyalar,
viruslar va abiotik omillar ta’sirida vujudga keladi. Hosil bo‘lgan
dog‘lar o‘lchami va rangi bilan bir-biridan farq qiladi. Uning yuzasida
zamburug‘lar yoki bakteriya meva tanalarida hosil bo‘lgan sporalar
to‘plami ko‘zga tashlanadi.
Kuyish o‘simlik bargida , navdasida va to‘p gullarida hosil bo‘ladi.
Monilioz kuyish olmada (Monilia cinerea Bonord .f. mali), danakli
daraxtlarda (M.laxa Ehr.) kuzatiladi. Kasallangan barg va navda olov
yoki sovuq urganga o‘xshab qisqa muddat ichida qurib qoladi.
Xloroz —kasallik qo‘zg‘atuvchi patogen mikroorganizmlarning salbiy
ta’siri natijasida o‘simlik bargidagi xloroplastlar miqdorining keskin
kamayib ketishiga sabab bo‘lib, barg rangsizlanadi. Xloroz kelib
chiqishiga ko‘ra tuproqda temir, marganes yetishmasligidan va viruslar,
mikoplazmalar ta’sirida vujudga kelishi mumkin. Ko‘rsatib o‘tilgan
kasallik belgilarini ularga diagnoz qo‘yishda e’tiborga olish kerak,
chunki kasallikni to‘g‘ri aniqlamasdan unga qarshi kurash chorasini
to‘g‘ri belgilash mumkin emas. O‘simlik a’zolari rangining o‘zgarishi
unda ro‘y bergan patologik jarayon natijasida hosil bo‘ladi. Bular
qatoriga abiotik omillar ta’sirida vujudga kelgan sarg‘ayish, mozaika,
ituzumdoshlardagi stolbur, uzumning qizarishi (Pseudopeziza
tracheiphila Mull.Thurg.), qarag‘ay ilotesi (Lophodermium pinastri

Chev.) misol bo‘ladi.
O‘smalar (rak) hosil bo‘lishi .O‘sma — o‘simlik a’zolaridagi
hujayralarning tinimsiz bo‘linib, shish hosil qilishidan yuzaga keladi.
Ular yuqumli va yuqumsiz bo‘lishi mumkin. Yuqumli rak kasalligi virus
va bakteriyalar tomonidan keltirib chiqariladi. Shishning hosil bo‘lishi
patogenning o‘simlik hujayralarining shaklini yiriklashishi yoki uning
hayot davomida hosil qilgan moddalarining ta’sirida yuzaga keladi.
Gallar — o‘simlik to‘qimasi tuzilishida qatnashgan hujayralarning
patogen mikroorganizmlar ishlab chiqargan toksinlar ishtirokida mayda
bo‘lakchalarga bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi.
G‘uborlarning hosil bo‘lishi .O‘simlik kasalligining bu turi
zamburug‘lar uchun xos bo‘lib, zararlangan barg, poya va mevalarda
zamburug‘ning mitseliysi va sporalarning to‘plami yuzaga keladi.
Bu g‘uborlar turli rangda bo‘lib, zararlangan o‘simlik yuzasidan osonlik
bilan sidiriladi. Ayrim hollarda g‘uborlar to‘qimalarda o‘zgarishlarni
vujudga keltirib, kuchli zararlanganda barglar quriydi. G‘uborlarning
hosil bo‘lishiga yaqqol misol qilib un shudring kasalligini olish mumkin.
Bodring un shudring bilan kasallanganda uning bargida oq yoki kul rang
g‘uborlar paydo bo‘ladi. Shu bilan
birga tokning oidium, g‘alla ekinlarning un shudring kasalligi,
pomidorning qo‘ng‘ir dog‘lanish kasalligida ham g‘uborlar hosil bo‘ladi
Yastiqchalarning hosil bo‘lishi. Yastiqchalar zararlangan o‘simlik
sirtida zamburug‘ning sporalar to‘plami tufayli yuzaga keladi. Sporalar
yetilgunga qadar sirtidan epidermis bilan qoplanib turadi, epidermis
yorilib, tashqariga chiqqan yetuk sporalar shamol va yomg‘ir orqali
atrofga tarqaladi. Yastiqchalarning shakli xo‘jayin o‘simlikning

xususiyatiga bog‘liqdir. Yastiqchalar bilan tanishish uchun g‘alla
ekinlarining zang kasalliklari namunalarini kuzatish kerak.
O‘simlik a’zolarining o‘zgarishi (deformatsiya).Xaltali zamburug‘lar,
viruslar va boshqa sabablar tufayli yuzaga keladigan o‘simlik
a’zolaridagi (barg, poya, mevada) o‘zgarishlarni olish mumkin. Uning
quyidagi turlari mavjud:
Bujmayish (tirishish, burishish, buralish) barglarning parenxima
hujayralarining barg tomirlariga nisbatan tez rivojlanishi tufayli
bularning oraliq qismi bo‘rtib chiqadi, masalan, shaftoli bargining
bujmayish kasalligi.
Danaksizlanishdanakli meva daraxtlarining gul tugunchasining
zararlanishi natijasida noto‘g‘ri rivojlanishi tufayli danaksiz meva
qopchasi yuzaga keladi (olxo‘ri mevasining danaksizlanishi).
Supurgining hosil bo‘lishi o‘simlik poyalarining noto‘g‘ri rivojlanishi
oqibatida yuzaga keladi. Buni zamburug‘ning ayrim avlodlari (olchada-
Tarhrinaavlodiga mansub zamburug‘lar) yoki mikoplazmalar (tolda)
yuzaga keltiradi. Kasallik tufayli poyalar mayda va to‘planib o‘sib,
ko‘rinishi supurgini eslatadi.Barg va mevalarningshaklini o‘zgarishi
viruslar keltirib chiqaradigan kasalliklar tufayli hosil bo‘ladi (g‘o‘za
bargaining bujmayishi, kartoshka va pamidorning stolbur, barglarning
paportniksimon shaklda bo‘lishi).
Yelimlarning hosil bo‘lishidaraxt va butalarning poya, navda va
mevalarida tashqi muhitning noqulay sharoiti yoki mikroorganizmlar
ta’sirida yuzaga keladi. Zararlangan o‘simlikn a’zosining hujayrasi va
hujayra devorlarining gidrolizlanishi tufayli sarg‘ish yoki qo‘ng‘ir
rangli, ayrim holda qotib qoladigan yelimsimon modda ajralib chiqadi.

Ekinlar kasalliklari tufayli ayrim davlatlarning qishloq xo‘jaliklari
yo‘nalishlari o‘zgargan. Kofe daraxtining zang kasalligi tufayli Osiyoda
kofe yetishtirish tugatilgan. G‘arbiy yarim sharda yetishtirilayotgan
shakarqamishning virusli mozaika kasalligi tufayli nobud bo‘lishi
kasallikka chidamli navlarni yaratgungacha saqlanib qolgan. Ekinlarning
bunday kasalliklari keng tarqalishi turli sharoitlarda takrorlanib turadi.
Avstraliyada 1890-yil tamakida keng tarqalgan soxta un shudring
kasalligi, 1958-yilda dastlab G‘arbiy, keyin Sharqiy Yevropada, 1960-
yilda Rossiyada va Kavkazortida kuzatilgan. Kasallik tufayli tamaki
ko‘chatlari to‘liq qurib qoladi. 1953—1954-yillarda bug‘doy hosilining
70—80% ni nobud qilgan bug‘doyning qattiq qora kuya va zang
kasalligi AQSH, Kanadada keng tarqalgan. Kasallikka qarshi
kurashishning asosiy yo‘li chidamli navlarni yaratishdir. Qishloq
xo‘jalik ekinlarining kasalliklardan kelib chiqadigan zararlari bevosita
va bilvosita turlarga bo‘linadi. Kasalliklar tufayli ekinlar hosilining
nobud bo‘lishi sog‘lom o‘simlik hosilidan kasallangan o‘simlik hosilini
ayirish asosida hisoblanadi. Masalan, chang qorakuya kasalligi tufayli
bug‘doy boshog‘ining to‘liq nobud bo‘lishi kasallangan o‘simliklar
hosilining 1 ga yerdagi kamayishining foizdagi miqdoriga teng bo‘ladi.
Ba’zan kasallik tufayli hosil miqdori kamaymasdan, uning sifati
yomonlashadi. Kartoshka va olmaning kalmaraz, o‘rikning teshikli
dog‘lanish kasalliklari hosilning tashqi ko‘rinishini va mazasini
yomonlashtiradi. Demak, ekinlar hosili narxining pasayishi hisobiga
ko‘rilgan bunday zarar bevosita zarar deyiladi.
Bilvosita zarar miqdori kartoshkaning fitoftoroz kasalligidan uning
poyasi yoki tuganagining miqdori kamayishida ifodalanmasdan,

keyinchalik tuganaklarini saqlash jarayonida boshqa tuganaklarning
chirishiga olib kelishida namoyon bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligi ekinlarining
kasalliklarga chidamli navlarni yaratish, kasalliklarga qarshi kurash
bo‘yicha sarf qilingan xarajatlar,ilmiy-tadqiqot institutlari, firmalar va
xo‘jaliklarning xarajatlari birgalikda juda katta iqtisodiy zararni keltirib
chiqaradi. Masalan, AQSHda qishloq xo‘jaligi ekinlarining
kasalliklaridan ko‘radigan zarari yiliga 3 mlrd dollarni tashkil qiladi yoki
yillik mahsulotlarning 10%i nobud bo‘ladi. Qishloq xo‘jalik ekinlarining
kasalliklari xo‘jaliklarga nafaqat iqtisodiy zarar yetkazadi, ularning
ta’sirida ko‘pgina qishloq xo‘jalik mahsulotlari insonlar va hayvonlar
uchun zaharlilik xususiyatlarini namoyon qiladi. Bunday mahsulotlardan
tayyorlangan oziq-ovqatlar insonlarning zaharlanishini keltirib
chiqaradi. Ko‘pgina g‘alla ekinlarini kasallantiruvchi Fusarium,
Stachyobotrys, Aspergilluszamburug‘larining toksinlari inson va
hayvonlar uchun katta xavf tug‘dirib, ko‘pincha o‘limga olib keladi.
O‘simliklar kasalliklarini klassifikatsiya qilish
O‘simliklarning kasalliklarini klassifikatsiyaga solish ularning tabiatini
to‘g‘ri tushunish va uni o‘rganishni osonlashtiradi. Tabiatda
kasalliklarning ko‘rinishi va kelib chiqishi har xil bo‘lganidan ularni
sistemaga solish talab etiladi. O‘simliklar kasalliklarini dastlab
klassifikatsiyaga solish borasidagi ishlar Kulter (1914) ijodiga oid
bo‘lib, u patogenlarning hujayrani nobud qiluvchi va uning hisobiga
yashovchi, pathogen hujayrani nobud qilmasdan uning hisobiga
yashovchi va tabiiy nobud bo‘lgan o‘simlik qismlarida, qoldiqlarida
hayot kechiruvchi turlarga ajratgan. O‘simlik kasalliklarini mukammal
o‘rganish, uning kelib chiqishi va xususiyatlarini to‘g‘ri

umumlashtirishda quyidagi prinsiplarga amal qiladigan
klassifikatsiyalar yaratilgan. Tashqi ko‘rinishiga ko‘ra klassifikatsiya
qilish. Kasalliklar o‘simliklarning kasallangan a’zolarida hosil qilgan
tashqi belgilariga qarab umumiy prinsip asosida bir guruhga
birlashtirilgan. Kasallikning hosil bo‘lish o‘rniga qarab klassifikatsiya
qilish. O‘simlikning ayrim a’zolarini kasallantiruvchi va o‘simlikning
butun faoliyatini o‘zgartiradigan kasalliklarga bo‘linadi. Birinchi
guruhga olxo‘rining danaksizlanish, makkajo‘xorining pufakli qorakuya,
dog‘lanish kasalliklari, ikkinchi guruhga tuproqda hayot kechiruvchi
zamburug‘lar yoki ob-havo sharoitining o‘zgarishidan vujudga
keladigan xloroz, sovuq urish, so‘lish, ildiz chirish kasalliklari kiradi.
Kasallikning davom etish muddatlariga qarab klassifikatsiya qilish.
Kasalliklar qisqa muddatli va surunkali o‘tishi bilan bir-biridan farq
qiladi. Qisqa muddatli kasalliklar tez o‘tib bir vegetatsiya davrida davom
etsa, surunkali kasalliklar yildan yilga o‘tib boradi. Masalan,
kartoshkaning fitoftoroz, donli ekinlarning zang kasalliklari keltiradigan
zarari ko‘pligi tufayli milliy zarar doirasidan chiqib, dunyo miqyosida
zarar keltiruvchi kasallikka aylangan.
Surunkali kasalliklarni keltirib chiqaruvchi zamburug‘lar sporalari,
mitseliysi tuproqda, o‘simlik qoldiqlarida uzoq yillar davomida saqlanib
qoladi. Masalan, ko‘k no‘xatning zang, g‘o‘zaning gommoz, vilt, tutning
fuzarioz vilti va yuqumsiz kasalliklardan xloroz uzoq yillardan buyon
davom etib kelmoqda. O‘simlik yoshiga qarab kalassifikatsiya qilish.Har
qanday kasallik o‘simlikning ma’lum yoshida unga kuchli xavf
tug‘diradi. Masalan, ayrim kasalliklar ekinlar urug‘dan ungan
ko‘chatlarini zararlasa, ayrimlari pitomniklarni, ayrimlari mevali

bog‘larni zararlaydi.
O‘simlik a’zolariga qarab klassifikatsiya qilish . Ko‘pgina kasalliklar
o‘simliklarning urug‘iga, tuganagiga, ildiziga, poyasiga, bargiga, guliga,
mevasiga, boshpiyoziga moslashgan bo‘ladi.
Etologik klassifikatsiya .Bu klassifikatsiyaga asosan o‘simlik
kasalliklari ikkita guruhga bo‘linadi. 1. Yuqumsiz kasalliklar. 2.
Yuqumli
kasalliklar.
Yuqumsiz kasalliklar o‘simliklarda ekologik muhitning abiotik
omillari, harorat, namlik, zaharli moddalar natijasida vujudga keladi.
Yuqumsiz kasalliklar o‘simliklarga abiotik omillarning ta’siriga qarab
quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1. O‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan sharoit yoki
tuproqdagi oziq moddalar yetishmasligi yoki ko‘pligidan kelib
chiqadigan kasalliklar.
2. Metereologik omillarning ta’siridan vujudga keladigan kasalliklar.
3. Mexanik ta’sirdan vujudga keladigan kasalliklar.
4. Havoning tarkibidagi zararli moddalar ta’sirida vujudga keladigan
kasalliklar.
5. Ion nurlari ta’sirida vujudga keladigan kasalliklar.
Yuqumli kasalliklar o‘simliklarga patogen mikroorganizmlar ta’siri
natijasida vujudga keladi. Yuqumli kasalliklar biotik omillar ta’siri
natijasida vujudga kelib, quyidagi guruhlarga bo‘linadi.
1. Zamburug‘ kasalliklari.
2. Bakterial kasalliklar.
3. Aktinomitsitlar keltirib chiqaradigan kasalliklar.

4. Virus kasalliklari.
5.Mikoplazma kasalliklari.
6. Nemetodalar keltirib chiqaradigan kasalliklar.
7. Gulli parazitlar keltirib chiqaradigan kasalliklar.
O‘simliklarning yuqumsiz kasalliklari
Yuqumsiz kasalliklarni keltirib chiqaruvchi abiotik omillarga
noqulay sharoit (oziqlanish, suv balansi) va metrologik faktorlar
(harorat, yorug‘lik) kiradi.
O‘simliklarning tuproqda oziq moddalar yetishmasligidan
kelib chiqadigan kasalliklari
Me’yorida oziqlanish barcha tirik organizmlarning o‘sish va rivojlanishi
uchun zarur. Tuproqda oziq moddalarning yetishmasligi o‘simlikdagi
muhim jarayonlarning buzulishiga olib kelib, turli patalogik holatlarni
keltirib chiqaradi.
O‘simliklarning normal rivojlanishi uchun asosiy elementlar (azot, kaliy,
fosfor, kalsiy, temir va h.k.) va mikroelementlar — marganes, bor, mis,
rux kabilar asosiy rol o‘ynaydi. Tuproqdagi oziq moddalar, hatto
ularning bir turi yetishmasa, uning o‘rnini boshqalari bosa olmaganidan
ular tabiatda zarur miqdorda boshqa moddalar bilan muvozanatda
bo‘lishi kerak. Tuproq tarkibida uchraydigan azot aminokislotalar
tarkibiga kirib, ulardan oqsil hosil bo‘ladi.O‘simlikka tuproqdan azot
yetishmasa, u o‘sishdan orqada qoladi. Natijada uning poyasi, navdasi
yaxshi rivojlanmay qisqa, nimjon bo‘lib qoladi. Mevali daraxtlar
hujayrasida uglevod va antotsion moddalarining ko‘p to‘planishi
navdalarning egiluvchanlik xususiyatining yo‘qolishi, qizg‘ish-qo‘ng‘ir
rangga kirishiga sabab bo‘ladi. Danak mevali daraxtlarda esa navdalar

buralib o‘sib, qisqa, qattiq bo‘lib qoladi. G‘alla ekinlarida boshoq hosil
qilish sustlashadi. Barcha ekinlarda gullash jarayoni kamayib, ildizlari
yaxshi rivojlanmaydi. O‘simlik barglari och yashil, sarg‘ish rangga
kiradi. Qulupnayda tanoblar hosil bo‘lishi sekinlashadi, meva tugunlari
sekin-asta tushib ketib, qolganlari mayda bo‘lib qoladi. O‘simlik barglari
erta to‘kilib,yon novdalar vertikal holda joylashadi. Ekinlarda azot
yetishmasligidan yuzaga keladigan kasalliklar tinimsiz
yog‘ingarchilikdan keyin tuproq qatlamida azotning pastki qatlamlarga
yuvilib ketishi yoki sovuq, quruq iqlim sharoitida
tuproqda nitrifikatsiya jarayoni ro‘y berganda kuzatiladi. Ekinlarga azot
yetishmasa bargninig quyosh energiyasidan foydalanish koeffitsiyenti
va fotosintez intensivligi pasayishiga, hosildorlik kamayishiga olib
keladi.
Tuproq tarkibidagi kaliyni o‘simlik o‘zlashtirishi silikat bakteriyalari
parchalanishi oqibatida kelib chiqadi. Kaliy o‘simliklarning kasalliklarga
chidamliligini orttiradi.
Kaliy yetishmasa, o‘simlik o‘sishdan orqada qoladi, navdalari sust
rivojlanib, buralib ketadi, ichki qismi quriydi, bo‘g‘in oraliqlari
qisqaradi. G‘alla ekinlari ko‘p to‘plansa-da, boshoq kam hosil qiladi.
Meva tugunchalari tushib ketib, urug‘lar mayda bo‘lib qoladi. O‘simlik
barglari to‘q yashil, ko‘kish, bronzasimon rangga kiradi. Barg
plastinkasida turgor holati yo‘qolib, o‘simlik so‘liydi. Bunday
o‘simliklarning yer osti a’zolari (ildiz tuganak va ildiz meva) yaxshi
rivojlanmay, yer usti a’zolari taraqqiy etib ketadi. Olma, pomidor,
smorodina mevalari bir vaqtda yetilmaydi. Fosfor yetishmasa, o‘simlik
o‘sishdan orqada qoladi. Navda,

poya va ildiz sust rivojlanib, barg to‘q yashil-ko‘kish, binafsha
(makkajo‘xori, jo‘xori, pomidor) rangda bo‘ladi. Poyaning pastki
yarusida joylashgan barglarda nobud bo‘lgan hujayralar hisobiga
qo‘ng‘ir qora rangdagi dog‘lar paydo bo‘ladi. Yosh barglar va mevasi
mayda, tezda tushib ketadi. O‘simlikda fosfor yetishmasa,
unda qand moddasining to‘planishi va nafas olish metabolizmi
o‘zgaradi. O‘simlik hujayra po‘sti tarkibiga kiradigan moddalardan
kalsiy yetishmas, o‘simlik ildiz tizimi tez rivojlanib, uchki kurtakchalari
nobud bo‘ladi, barglari maydalashadi. Barglar qirralarida oq chiziqli
dog‘lar (sholg‘om, turp, karamda) paydo bo‘lib,
yuqoriga qarab buralib ketadi (lavlagi, kartoshkada), barglari so‘liydi.
Temir o‘simlikning normal rivojlanishi uchun zarur elementlar qatoriga
kiradi. U barg tarkibida ko‘p uchrab, xlorofillning hosil bo‘lishida va
nafas olish fermentlari tarkibida asosiy rol o‘ynaydi. O‘simlikda temir
yetishmasa — xloroz kasalligi vujudga keladi. Natijada o‘simlik barglari
muntazam sarg‘ayib (olma, malina)
xlorofill hosil bo‘lmay qoladi. Muntazam sarg‘ayib boradigan barglarda
azot, kaliy, fosfor va boshqa qoldiq elementlar to‘planib qoladi.
O‘simlikda temir yosh a’zolarga harakatdagi element sifatida kelib
turishi lozim. Xlorozli barglarda fotosintez intensivligi pasayib,
hujayraning osmotik bosim kuchi ortib suv bug‘latish kamayadi. Xloroz
Qrim, Ukraina, Volga bo‘yi, Moldaviyada keng tarqalgan bo‘lib, u
yerlarda hosildorlik keskin kamayib, ekinlar qurib qoladi.
Marganes tuproq tarkibida ko‘p uchraydigan mikroelementdir. U
o‘simlik uchun xlorofillni sintez qilish uchun zarur. Marganes
yetishmaganda o‘simlik barg tomiri orasida xloroz kelib chiqadi.

Tarkibida marganes yetishmagan suli barglari qo‘ng‘ir-yashil va jigar,
kartoshkada jigar, lavlagida och qizg‘ish rangda ko‘rinadi.
Bunday barglar qirrasidagi hujayralar nobud bo‘lib, barg yuzasiga qarab
buralib ketadi. Marganes yetishmasligidan o‘simlikdagi nafas olish va
fotosintez jarayoni 2 marta sustlashadi. Natijada hujayra xlorofillidagi
foto fosfor reaksiyasi buziladi.
Tuproq tarkibidagi bor va kalsiy miqdorining o‘zgarishi o‘simlikning
normal o‘sishiga ta’sir qiladi. Natijada, o‘simlik novdasining uchki
kurtaklari nobud bo‘lib, yon novdalar tez rivojlanadi, barg plastinkasi
buralib, gullash kamayadi, meva hosil qilmaydi. O‘simliklarga bor
yetishmasa, ildiz quruq chiryidi, yon ildiz
po‘stloq parenximalari yorilib, kalsiy to‘qimalari nobud bo‘ladi. Eng
muhimi, bunday o‘simliklar o‘sish konusidagi meristema hujayralari
bo‘linish xususiyatini yo‘qotganligidan, floema va ksilema
to‘qimalarining hosil bo‘lishi o‘zgarib ketadi.
Bor yetishmagan o‘simlik hujayralarida tirozi nozaga o‘xshash
oksidazalar va ATF sintezi miqdorining keskin kamayib ketishi
kuzatiladi. O‘simliklarga mis yetishmasligi natijasida o‘sish sustlashib,
yosh barglarda xloroz tufayli turgor holati yo‘qoladi va urug‘ hosil qilish
kamayadi. O‘simliklarning suv rejimi buziladi, turgor holati
tiklanmaydi, hujayraning shimish kuchi ko‘payib, tranperatsiya
intensivligi ortadi. O‘simlik sitoplazmasi tarkibida azot, organik fosfor
miqdori keskin kamayib ketadi, hujayraning nafas olish intensivligi
ortib, uning issiq va sovuq havoga chidamliligi kamayib ketadi.
O‘simliklar uchun rux elementi hujayrada ferment faoliyatini
tezlashtirish uchun va geteroauksinni hosil qilish uchun zarur. Rux

yetishmagan o‘simlikning bo‘g‘in oralig‘i qisqarib ketadi, burglar shakli
o‘zgarib, sarg‘ayib, mevasi maydalashadi. Tuproq tarkibida rux
yetishmasligi mikologik usul yordamida — Aspergillus niger Link
zamburug‘ini miqdoriga qarab aniqlanadi. O‘simlik hujayrasi tarkibidagi
rux miqdori 1 kg quruq moddaga 25—100 mg/kg ni tashkil qilishi zarur.

O‘simliklarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish