O‘sish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	243.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘sish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari

Купить

MAVZU: O’SISH VA RIVOJLANISHNING UMUMIY
QONUNIYATLARI

Reja
1. O‘SISH VA RIVOJLANISH TO‘G‘RISIDA MA’LUMOT
2. O‘SISH VA RIVOJLANISHNING YOSHGA OID
DAVRLARI
3. GETEROXRONIYA XODISASI HAQIDA TUSHINCHA
4. AKSELERATSIYA HODISASINING FIZIOLO-GIK
MOHIYATI

O SISH VA RIVOJLANISH TO G RISIDA ʻ ʻ ʻ
TUSHUNCHA.

O‘sish va rivojlanish barcha tirik organizmlar kabi odam
organizmiga xos xususiyatdir. Organizmning har tomonlama o'sishi
va rivojlanishi uning paydo boigan vaqtidan boshlanadi. Bu ikki
jarayon murakkab hisoblanib, bir butun va bir-biriga bogiangandir.

O'sish deganda tana hujayralarining ko‘payishi natijasida tirik
organizm oichamlarining ortishi, ya’ni bo‘yning cho'zilishi,
og‘irlikning ortishi tushuniladi. Bola ma’lum yoshgacha to‘xtovsiz,
ammo o‘sish davrida ayrim tana qismlarining nomunosib o'sishi
(bosh, oyoq, qo‘l suyaklari, ko'krak qafasi va qorin bo‘shlig‘i ichki
organlari) turli yoshda har xil jadallikda boiishi mumkin, shunga
qaramasdan barcha to‘qima va hujaylarda ya’ni organlarda o‘sish bir
vaqtda, ayollarda o‘rtacha 18- 19 yoshgacha, yigitlarda 19-2O
yoshgacha tugallanadi.

NOTEKIS RIVOJLANISH YOKI
GETEROXRONIYA
. Organizmning normal holatida o‘sish va rivojlanish
bir-biri bilan juda yaqin aloqada va hamkorlikda
bo‘lsa ham, ular bir vaqtda va bir xil jadallikda sodir
bo'lmaydi, chunki biron-bir a’zo massasining
kattalashishi uni bir vaqtda funksional jihatdan
takomillashuvini bildirmaydi. Ontogenezda birinchi
navbatda, ontogenezning ushbu bosqichida yoki yaqin
kelajagida organizmni yashashi uchun zarur bo‘lgan
a’zo va tizimlarning rivojlanish tezligi o'zgaradi.
Ushbu bosqichda zarur bo‘lmagan funksional
tizimlarning rivojlanishi esa, aksincha orqada qoladi.

JISMONIY RIVOJLANISHNING KO‘RSATKICHLARI
Yangi tugilgan go‘dak nisbatan kalta qoi-oyoqlari, tanasi va boshining kattaligi bilan farqlanadi.
Uning kallasining uzunligi tanasi uzunligining 1/4 qismini, ikki yashar bolada esa - 1/5, olti
yasharda - 1/6, o‘n ikki yasharda - 1/7 va voyaga yetgan odamda - 1/8 qismni tashkil etadi. Yosh
kattalashgan sari kallaning o‘sishi sekinlashadi, oyoq qo'llarning o‘sishi esa kuchayadi. Jinsiy
yetilish davrining»boshlanishiga qadar tana proporsiyalarida farq bo‘lmaydi va ular pubertat
davrida yuzaga chiqadi.
Tananing bo‘yi va eni o‘rtasidagi proporsiyalarni turlicha boiishining uchta bosqichini ajratish
mumkin: 4 yoshdan 6 yoshgacha, 6 dan 15 yoshgacha va 15 dan to voyaga yetgunga qadar. Agar,
pubertatoldi davrida umumiy bo‘y oyoqlarining o'sishi hisobiga ortsa, pubertat davrida esa-
tananing o‘sishi hisobiga (suyaklarning qalinlashishi va mushak to‘qimalarining o‘sishi) ortadi.
Tananing bo‘yiga o'sishining notekisligi quyidagicha namoyon boiadi. Yangi tug‘ilgan bolaning
bo‘yi 48-52 sm boiadi. Bola hayotining birinchi yilida uning bo‘yi 25 sm o‘sadi va 75 smni
tashkil qiladi. Dddnchi yili tananing o‘sishi sekinlashadi va u faqat 1O sm ga o‘sadi. Keyingi
yillarda (6-7 yoshgacha) o‘sish tezligi yanada sekinlashadi. Kichik maktab yoshining
boshlanishida bo‘y 6-1O sm, 8-1O yoshga kelib esa - 3-5 sm ga o‘sadi. Jinsiy balog‘atga yetish
davrida o‘sish tezligi yana ortadi, har yili o‘sish 5-1O sm tashkil etadi. Tana o‘sishining eng ko‘p
ortishi qiz bolalarda 12 yoshga kelib, o‘g‘il bolalarda esa 15 yoshda kuzatiladi. Bo‘yning o‘sishi
asosan qiz bolalarda 19 yoshga kelib, o‘g‘il bolalarda к а 2O yoshga kelib tugallanadi. Yangi
tug‘ilgan davrdan to voyaga yetgunga qadar insonnmg bo‘yi 3, tanasi - 3,5, qo‘llari - 4, oyoqlari -
5 marotaba uzunlashadi. Tananing bo‘yiga o'sishi hayotning birinchi yilida uning massasini
ortishi bilan, keyingi davrda sekinlashishi esa - funksional tizimlarning hujayralari, to'qimalari,
azolari differensiyalashuvi jarayonlarini faollashuvi bilan bogiiq boiadi.

TANA VAZNINING YOSHGA QARAB O'ZGARISHI.
Yangi tug‘ilgan qiz bolalarning o‘rtacha vazni 3,5 kg,
o‘g‘il bolalamiki esa 3,4 kg boiadi. Bolaning vazni
tug'ilganidan keyin birinchi oyda 6OO g, ikkinchi oyda
8OO g ortadi. Bir yashar bolaning vazni tugilganidagi
vaznidan uch marta ortib 9-1O kg ga yetadi. 2 yoshda
bolaning vazniga 2,5-3,5 qo‘shiladi. 4, 5, 6 yoshlarda bola
vazniga har yili 1,5-2 kg qo‘shilib boradi. 7 yoshdan
boshlab uning vazni tez ortib boradi. 1O yoshgacha o‘g‘il
bolalar bilan qiz bolalar vazni bir xil o‘zgaradi. Jinsiy
yetilish boshlanishi bilan qizlaming vazni 4,5-5 kg dan 14-
15 yoshda har yili 5-8 kg ortadi. O ‘g‘il bolalarda esa 13-
14 yoshdan vazni 7-8 kg ortadi, 15 yoshdan boshlab esa
ularning vazni qizlarning vaznidan ortib ketadi.

RIVOJLANISHNING UZLUKSIZLIGI.
O‘sish va rivojlanish jarayonlari uzluksiz sodir bo‘lishi
aniqlangan va u organizmning o‘zgarishlarida, yani uning
yangilanishida, yangi hujayralaming paydo bo‘lishida,
funksiyalarning va faoliyat turlarining murakkablashishida
hamda takomillashishida namoyon bo‘ladi. Yurishning
boshlanishi va motorikaning keyingi rivojlanishi, birinchi
so‘zlar va nutq funksiyasining keyinchalik rivojlanishi, jinsiy
balog‘atga yetish davrida bolaning o'spiringa aylanishi,
markaziy asab tizimining va birinchi galda bosh miya
po‘stlog‘ining uzluksiz rivojlanishi hamda reflektor
faoliyatining murakkablashuvi- rivojlanishning bu bosqichlari
organizmdagi ko‘p qirrali va turli xildagi uzluksiz
o‘zgarishlaming bir qisminigina tashkil qiladi. Bunda barcha
a’zolar va to‘qimalarning rivojlanishi ularning funksional
jihatdan takomillashuvi bilan bir vaqtda sodir boiadi.

RIVOJLANISHNING INDIVIDUALLIGI
Bolalarni individual o‘sish va rivojlanishini e’tiborga olmasdan turib ta’lim-
tarbiya ishlarini amalga oshirish mumkin emas. Bolalaming yoshlariga
nisbatan aqliy kamol topishi ulaming shaxsiy qobiliyatiga va atrof-muhit
sharoitiga ham bog‘liqdir. Ularning aqliy va psixologik rivojlanishi bolalarni
o‘rab turgan muhitga va o‘quv-tarbiyaviy ishlarga ham bogiiqdir. Shuni yodda
tutish kerakki, bolalarni nisbatan bir necha yil bir xil sharoitda yashashi
ularning shaxsiy o‘sish suratiga ta’sir etadi. Shu bilan birga kichik maktab
yoshidagi bolalar o'rtasida o‘ta qobiliyatlilari ham uchrab turadi. Bulami
«vunderkind»lar (nemis tilida sehrli bolalar) deyiladi. Ko‘pgina atoqli
kishilarning yoshligidanoq katta qobiliyatga ega boiganliklari bizga ma’lum.
Jumladan, buyuk allomalarimizdan Abu Rayhon Beruniy, Alisher Navoiy va
Abu Ah ibn Sinolarni misol keltirishimiz mumkin. Abu Ali ibn Sino 16-17
yoshidanoq mashhur tabib-hakim bo‘lib tanilgan. Dunyoning birinchi
vunderkindi deb italiya yozuvchisi Torkvato Tasso e’lon qilingan. U 13
yoshida Balon universiteti talabasi bo‘lgan. Viktor Gyugo esa 12 yoshida
Fransiya Akademiyasining rag‘ batnomasini olgan. Yana buyuk kompozitor
Motsartni misol qilishimiz mumkin. U 4 yoshida musiqa yozgan. Hozirgi
davrda bunday bolalarga mamlakatimizda katta e’tibor berilmoqda. Ular uchun
maxsus litsey va gimnaziyalar tashkil etilgan .

1. O‘SISH VA RIVOJLANISH TO‘G‘RISIDA MA’LUMOT
Odam organizmi tuxum hujayra shakllanishidan to nobud
bo‘lgunicha juda murakkab bo‘lgan o‘sish va rivojlanish
jarayonlarini kechadi. Shu davrda sodir bo‘ladigan
morfologik va funksional o‘zgarishlar shaxsiy rivojlanish-
ontogenezni tashkil qiladi. O‘sish deganda, odam hujayralari
soni va og‘irligining ortishi hisobiga gavdasi og‘irligi va
o‘lchamining kattalashishi tushiniladi. Hamma to‘qimalar
o‘sadi, biroq bu jarayonlarning tezligi odam umrining turli
davrlarida bir xil bo‘lmaydi va turli tizimlar tarkibiga
kiradigan to‘qimalar va organlar uchun bir vaqtda sodir
bo‘lmaydi.
O‘sish jarayonining yoshga oid chegaralari mavjud:
O‘smir qizlar uchun bu jarayon taxminan 16-18
yoshgacha, o‘smir o‘g‘il bolalar uchun esa 18-20 yoshgacha
davom etadi. Hujayralar miqdori ortishi bilan bir vaqtda
sifat o‘zgarishlari ham yuz beradi. Odam butun hayoti
davomida rivojlanib boradi.

O‘SISH VA RIVOJLANISH

Demak, o‘sish-bu organizmning o‘z tuzilishi va shaklini
saqlagan xolda miqdor jihatidan ortishidir. Rivojlanish
esa organizmning sifat jihatidan yangilanishidir. Odam
organizmi doimo o‘sish va rivojlanish hisobiga
murakkablashib, takomillashib boraveradi. Yosh bolalarda
tana organlarining o‘sishi va rivojlanishi turli yoshda turlicha
bo‘ladi. Bola hayotining birinchi yili o‘sish, rivojlanishning
eng jadal davri hisoblanadi. Bolalar yana balog‘at yoshida 11-
15 yoshlarda juda jadal o‘sish va rivojlanish davrini o‘taydilar.
Bola tug‘ilganida uning bo‘yi 50 sm bo‘lsa, bir yoshga
kirganida 75-80 sm gacha o‘sib, rivojlanadi. Gavda og‘irligi
yangi tug‘ilgan bolada 3-4 kg bo‘lsa, birinchi yilning oxiriga
borib, 9,5-10 kg gacha yetadi.

O`SISH VA RIVOJLANISH JARAYONI

TURLI YOSH DAVRLARI

O’SISH VA RIVOJLANISH

Yangi tug‘ilish davridan toki to‘lig‘icha voyaga yetish yoshigacha tana uzunligi-
3,5 marta, gavda uzunligi-3 marta, qo‘llar uzunligi-4,5 marta, oyoqlar uzunligi
esa-5 martagacha ortadi.

2.O‘sish va rivojlanishning yoshga oid davrlari.

Hozirgi vaqtda ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda Jaxon Sog‘liqni Saqlash
tashkiloti mutaxassislari ishlab chiqqan tizimga muvofiq odam ontogenezi
quyidagi davrlarga bo‘linadi:

1.Chaqaloqlik davri-1kundan-10 kungacha

2.Emadigan davr-10 kundan-1 yoshgacha

3.Erta bolalik (Go‘daklik) davri- 1-3 yosh

4.Birinchi bolalik davri-4-7 yosh

5.Ikkinchi bolalik davri-o‘g‘il bolada-8-12 yosh (qiz bolada 8-11 yosh)

6.O‘smirlik davri-o‘g‘il bolada-13-16 yosh (qiz bolada-12-15 yosh)

7.O‘spirinlik davri-o‘g‘il bolada-17-21 yosh (qiz bolada-16-20 yosh)

8.Yetuklik davri:1-bosqich-erkaklarda 22-35 yosh (ayollarda-21-35 yosh)

2-bosqich-erkaklarda 36-60 yosh (ayollarda-36-55 yosh)

9.Keksalik davri-erkaklarda 61-74 yosh (ayollarda-56-74 yosh)

10.Qarilik davri-erkak va ayollarda-75-90 yosh

11.Umrboqiylik davri-erkak va ayollarda-90 yosh va undan ko‘p

YOSHGA OID DAVRLAR

B O L A L I K D A V R L A R I

1.Yasli davri-3 yoshgacha

2.Maktabgacha davr-3 yoshdan-6 yoshgacha

3.Boshlang‘ich maktab davri-6 yoshdan-10 yoshgacha

4.O‘rta maktab davri-11 yoshdan-14 yoshgacha

5.O‘smirlik-15 yoshdan-18 yoshgacha

3.Geteroxroniya xodisasi haqida tushincha.

Organizmning normal holatida o‘sish va rivojlanishi juda uzviy
bog‘langan va o‘zaro bir-biriga ta’sir qilsada, biroq ular bir vaqtda sodir
bo‘lmaydi xamda turlicha tezlikda boradi. Chunki biror organ
to‘qimasining massasi ortishi uning ayni vaqtda funksional jihatdan
takomillashivuni bildirmaydi. Bu hodisa-geteroxroniya- ya’ni
rivojlanishning notekisligi deb ataladi. U chaqaloqning yashab ketishini
ta’minlaydi, chunki hayotiy muhim sistemalar boshqa organlardan tezroq
rivojlanadi. Funksional sistemalarning rivojlanishida geteroxroniya
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:

AKSELERATSIYA.
Aksleratsiya - lotincha so‘z bo‘lib, acceles - tezlashuv degan m a’noni bildiradi. Akseleratsiya
yosh avlodning oldingi tengdoshlariga nisbatan ruhan va jismonan tez rivojlanishidir.
Akseleratsiya 1OO yil ya’ni bir asr ichida yaqqol ko‘zga tashlanganligi uchun uni keng ma’noda
«sekulyaoniy trend» ya’ni asriy tendensiya deyiladigan bo‘ldi. Akseleratsiyaning ijtimoiy va
biologik turlari o‘zaro farqlanadi. Biologik akseleratsiya deganda, insonning biologik
rivojlanishiga taalluqli barcha o‘zgarishlarni tushunish kerak. Bunga odamning morfologik va
funksional rivojlanishini tavsiflovchi bir qator ko‘rsatkichlar kiradi. Ushbu o‘zgarishlar ma’lum
bir ijtimoiy muhitda sodir bo‘ladi va ko‘p jihatdan ijtimoiy sabablar bilan belgilanadi. Ijtimoiy
akseleratsiya deganda, bolalar bilimlarining hajmini ulardan 5O-1OO yil ilgari yashagan
tengdoshlarinikiga nisbatan ortganligini tushunish kerak.
XX asrning 2O-yillaridan boshlab Shvetsiya, Angliya, Germaniya, AQSh, Yaponiya va boshqa
mamlakatlardagi 6-14 yoshdagi bolalar o‘z rivojlanishida, ulardan yuz yil ilgari yashagan
tengdoshlariga nisbatan ancha o‘zib ketganligi to‘g‘risidagi maiumotlar paydo bo‘la boshladi.
Kichik va o‘rta yoshdagi bolalaming bo‘yi 1O-15 sm, og‘irligi esa 8-1O kg ortgani aniqlandi.
Ushbu hodisa - bo‘y va ogirlikni asriy ortishi degan nom oldi. Keyingi yillarda akseleratsiya
yanada yorqin namoyon boiganligi kuzatilgan. Bundan 5O yil ilgari odamlar bo'yining maksimal
uzunligi 25-26 yoshga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, bizning zamonimizda o‘g‘il bolalar 18-19 yoshda,
qiz bolalar esa 16-17 yoshda to‘liq jismoniy balog‘atga yetadilar. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar
tanasining uzunligi 193O-194O-yillardagiga nisbatan o‘rtacha 1 sm ortiq.

Geliogen tezlanish nazariyasi - muallifi doktor Kox
(1935), uning nazariyasiga ko‘ra, o‘sishning
tezlanishini chaqiruvchi birlamchi qo‘zg‘atgich quyosh
hisoblanadi. Yaxshi turmush sharoitlari va yoritilganlik,
ochiq havoda uzoq muddat bo‘lish, kaloriyali
ovqatlanish, bola organizmini D vitamini bilan
ta’minlanganligi, akseleratsiya sodir boiishiga yordam
beruvchi omillar hisoblanadi. Lekin, ushbu nazariya
shahar va qishloq bolalari, yaxshi va kam ta’minlangan
oilalardagi bolalar o‘rtasidagi rivojlanish tezligi
darajasidagi farqlanishni tushuntira olmaydi.

Lentsning alimentar nazariyasi . Lents bildirgan fikrga ko‘ra, oxirgi
1OO yil davomida AQSh va Yevropa mamlakatlarida go‘sht va
yog‘ni iste’mol qilishning ortishi rivojlanishni tezlashishga olib
kelgan asosiy sababdir. Oqsillar va yog‘larning akseleratsiyani
chaqiruvchi ta’siri Lentsning fikricha gipofiz va qalqonsimon bezning
ishtirokida amalga oshiriladi. Lekin, tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
antropometrik ko‘rsatkichlaming kattalashishi ushbu mahsulotlarni
iste’mol qilishga nisbatan ortiqdir. Ikkinchi jahon urushi paytida va
undan keyingi davrda shahar va qishloqda yashovchi bolalar bir xil
ovqatlangan, ayrim hollarda qishloq bolalari yaxshiroq
ovqatlanganlar, lekin shunga qaramasdan shaharlik bolalar yirikroq
bo‘lganligi aniqlangan. Demak, ovqatlanish muhim omil bo‘lgani
bilan akseleratsiyaning yagona sababi sifatida qaralmaydi. Olovli Yer
aholisi orasida « Опа » deb nomlangan qabila bo‘lib, ularning bo‘yi
175 sm, boshqasi Yaxgan nomli qabilalarning bo‘yi esa 158 sm dan
oshmaydi. Ushbu ikkala qabila bir xil klimatik sharoitlarda yonma-
yon yashaydilar va ovqatlanishida ham kam farqlanadi.

Bergerning vitaminlar erasi nazariyasiga ko‘ra o‘sish
jarayonlarini tezlashishiga Bp B12 va D vitaminlarini ta’siriga
katta ahamiyat beriladi. Lekin vitaminlar erasi boshlanishidan
avval o‘sish jarayonlaridagi o‘zgarishlar mavjud ekanligi
ko‘rsatilgan.
Konstitutsional tanlash nazariyasi keng tarqalgan bo‘lib,
1942-yilda Benxolt-Tomsen tomonidan ilgari surilgan. Uning
fikricha, akseleratsiya- vegetativ, ichki sekretorli va miya bilan
bog‘liq (aqliy) faoliyat turlariga qobiliyati yoki organizmning
reaktivligi yuqori bo‘lgan odamlar sonining ko'payishi bilan
belgilanadi. Bunday qobiliyatli odamlar bir-biri bilan turmush
qurishgan, natijada ularning xususiyatlari ham nasi orqali
bolalariga va kelgusi avlodlariga o‘tgan.

Radioto‘lqinli nazariyasini 1941-yilda Treyberg ilgari* surgan. Unga ko‘ra,
odam gavdasi kattaliklarining ortishini 2O-yillarning boshida radiostansiyalarni
qurishni boshlanishi bilan to‘g‘ri keladi. Lekin shu ham ma’lumki garchand
radio toiqinlari saqlanib tursa ham atrof muhitni noqulay sharoitlarida (urush,
ocharchilik, epidemiya) o‘sish tormozlanadi. Yer sharida rentgen moslamalarini
keng tarmog‘ini o‘rnatilganligi hamda odamzotni radiaktiv nurlanishi darajasini
ortishi akseleratsiyaga ko‘maklashishi mumkin.
Geterozis nazariyasi - F.Yarda nasli genetik omil keyingi avlodlaming o'sishini
tezlashishini belgilaydi. Agar yashash sharoitlari yaxshi boisa (ovqatlanish va
klimat), ushbu nasliylik xususiyat sifatida o‘sishni tezlashishini ta’minlaydi.
Bunga, Geterozis nazariyasi ni ham ko‘rsatish mumkin. XIX asrda, ayniqsa,
XX asrda ijtimoiy, diniy, irqiy va millatlararo chegaralami buzilishiga olib
kelgan keskin ijtimoiy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Buning oqibatida millatlararo
oila qurishlar oddiy holga aylandi. Hozirgi vaqtda, turli dinga mansub
odamlarni turmush qurishiga qarshilik qilish to'siq boimay qoldi. Oila qurishda
geografik chegaralar ham keskin kengaydi. Buning barchasi nasliylikni keskin
o‘zgarishiga olib keldi va uning oqibatida rivojlanish akseleratsiyasi sodir
boidi.

Urbanizatsiya nazariyasi - XIX asming ikkinchi yarmi, ayniqsa, XX asr shaharlarini
keskin rivojlanishi va qishloq aholisini shaharlarga ko‘chib o‘tishi bilan tavsiflanishini
tasdiqlaydi. Shahar turmush tarzi, uning o‘ziga xosligi va hodisalarga boyligi
intellektual va seksual rivojlanishni ertaroq sodir boiishiga, bu esa, o‘z navbatida,
ertaroq jinsiy balog‘atga yetishiga, o‘sish tezlashishi va shu kabilarga olib keladi.
Akseleratsiyaning oqibatlari bir xil boimaydi, chunki o‘sishning tezlashishida
organizmning barcha tizimlarini tezkor rivojlanishi ro‘y beradi: yurak qisqarishlari,
nafas olish chastotasi tezroq pasayadi, jinsiy balog‘atga yetish erta sodir bo'ladi. Bu
esa, hamma vaqt ham ma’qul emas, chunki jismonan pastroq rivojlangan bola
akseleratdan chidamliroq bo‘lishi hollari ham kam uchramaydi.
Akseleratsiya geteroxroniyani, ya’ni o‘sish va rivojlanishning notekishgini
kuchaytiradi. Bola 1O-11 yoshga to‘lganda uning endokrin tizimida gormonlaming
ajralishini kuchayganligi tufayli kuchli o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Ular gavda o'sishini
rag‘batlantiradi, lekin ko‘krak qafasi o'sishdan orqada qoladi. Akseleratsiya sodir
bo‘layotgan o‘spirinda ushbu disproportsiya kuchayadi. Tana va yurak kattaliklarini
mos kelmasligi ancha sezilarli bo‘la boshlaydi. Yurak o‘sishidagi bu ortda qolish qon
bilan ta’minlashga va organizmni kislorod va ozuqa moddalari bilan ta’minlashga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tana o‘sishini tezlashuvi oqibatida qon-tomir tizimi
rivojlanishi orqada qolishi bilan bog‘liq gipertoniya xastaligiga uchragan akseleratlar
ham uchramoqda. Sekin o‘sayotgan bolalarda bunday hodisa kuzatilmaydi.

G Е T Е ROXRONIYA, PUBERTAT DAVR
Hayotining birinchi yilida tayanch-xarakatlanish organlari,
jadal suratda o‘sadi va rivojlanadi. Tananing uzunligi bir
yarim marta,massasi esa uch marta ortadi va bolaning
vazni hayotining birinchi yili oxirida 9-12 kg ga ortadi.
Uch yoshda bo‘yning yillik o‘sishi 10 sm ga etadi, uch
yoshdan yetti yoshgacha esa 6 sm ni tashkil etadi. Yetti
yoshga borib bola yuragi 4-5 baravar kattalashadi. Bosh
miyasining vazni 1400 g ga yetadi. Qiz va o‘g‘il
bolalarda p u b e r t a t nomini olgan bu davr, ya’ni
balog‘atga yetish davri hisoblanadi. Bu davr qiz bolalarda
8-9 yoshdan 16-17 yoshgacha, o‘g‘il bolalarda esa 10-11
yoshdan 16-19 yoshgacha davom etadi. Demak, notekis
rivojlanish hodisasi –geteroxronizm turli tuman
funksional sistemalarni tashkil etgan va ontogenezning
muayyan bosqichida organizmning yashab ketishini
ta’minlaydigan ayrim organlar va to‘qimalarning o‘sish
va rivojlanish holatini qiyosiy o‘rganishda kuzatiladi.

4. AKSELERATSIYA HODISASINING FIZIOLOGIK MOHIYATI
Akseleratsiya-terminini 1935 yilda nemis vrachi E. Kox taklif
qilgan. U lotinchada tezlashuv, jadallashish degan ma’noni
anglatadi. Bu tushunchaga bolalar va o‘smirlarda o‘sish va
rivojlanishning tezlashuvi, balog‘atga yetish davrining bir
muncha erta boshlanishi, sezgi organlari va asab tizimining
tezroq rivojlanishi kiradi. Hozirga kelib akseleratsiya
tushunchasi juda kengayib ketdi. Faqat bolalar va o‘smirlarda
emas voyaga etgan odamlarda ham akseleratsiya kuzatilmoqda.
Masalan qarish davrida ham farzand ko‘rish, tana massasi
kabilarning ortishi ham akseleratsiyaga misol bo‘ladi.
Olimlarning aniqlashicha, hozirgi bir yoshli bola bundan 50-75
yil oldingi bolalarga nisbatan o‘rtacha 5-7 sm ga uzun, tana
og‘irligi esa, 1,5-2 kg ga og‘irroqligi ma’lum bo‘lgan.
Akseleratsiyaga sabab, sport bilan shug‘ullanishlar, fan-texnika
taraqqiyoti bo‘lishi mumkin. Akseleratsiyaning psixik
akseleratsiya turi mavjud bo‘lib, bunga masalan bolani olti
yoshdan boshlang‘ich maktabda o‘qishi misol bo‘la oladi.

Bolalar o‘sishi va
rivojlanishining umumiy
qonuniyatlari
•
tana hujayralarining ko‘payishi natijasida
tirik organizm o‘lchamlarining ortishi,
ya’ni bo‘yning chuzilishi, og‘irlikning
ortishidir. O‘sish ayollarda o‘rtacha 17-18
yoshgacha, yigitlarda 19-20 yoshgacha
tugallanadiO’sish
•
bola organizmi hujayralarining takomillashib,
o‘smirlik va yetuk yoshdagi odamlarga xos
bo‘lgan bir muncha murakkab to‘qima va
organlarga ega bo‘lishidirRivojlanish

Организм жисмонан, ақлан ва жинсий
ривожланади, яъни, мураккаблашади.
Организм ўсиш ва ривожланишида барча
этапларни болалик, ўсмирлик,
ўспиринлик, ёшлик, етуклик даврларини
босиб ўтади. Ўсиш бу организмнинг
миқдор кўрсаткичи, ривожланиш сифат
кўрсаткичи ҳисобланади. Бу икки жараён
нотекислик, узлуксизлик, гетерохроник
ва акселерация жараёнлари асосида
юзага чиқади Ўсиш ва ривожланиш

Бўйнинг ўсиши

Боланинг бир ёшигача буйининг узунлиги
25 см. иккинчи йилида 10 см га ўсади. 6 - 7
ёшгача б ў йнинг ўсиши янада
секинлашади. Бошланч ғ ич мактаб ёшида
бола б ў йи узунлиги 7 - 10 см га ўсади.
Жинсий етилиш муносабати билан
қ изларда 12 ёшдан, ўғ ил болаларда 15
ёшдан бошлаб б ў йига ўсиш тезлашади.
Б ў йига ўсиш қизларда 18 - 19, йигитларда
20 ёшда тухтайди. Бутун ўсиш даврида
оёқларнинг узунлиги 5 марта, қў л
узунлиги 4 баробар, гавда узунлиги 3
баробар, бош катталиги 2 баробар ортади.

Тана вазни ни ўзгари ши

Янги ту ғи лган қ из болаларнинг ў ртача вазни 3,5 кг,
ўғ ил болаларники эса 3,4 кг., бўлади. Боланинг
вазни ту ғ илганидан кейинги биринчи ойда 600 г,
иккинчи ойда 800 г ортади. Бир яшар боланинг
вазни ту ғ илганидаги вазнидан уч марта ортиб 9 - 10
кг га етади. 2 ёшда боланинг вазнига 2,5 — 3,5 кг
қў шилади. 4, 5, 6 ёшларда бола вазнига хар йили 1,5
— 2 кг қўшилиб боради. 7 ёшдан бошлаб унинг
вазни тез ортиб боради. 10 ёшгача ўғ ил болалар
билан қ из болалар тана вазни бир хилда
ўзгаради. Жинсий етилиш бошланиши билан
қизларнинг вазни 4-5 кг дан 14-15 ёшда хар йили
5-8 кг ортади. Ў ғил болаларда эса 13-14 ёшдан
вазни 7-8 кг ортади. 15 ёшдан бошлаб уларнинг
вазни қизларнинг вазнидан ортиб кетади.

Акселерация
Акселерация – лотинчадан тезлашув
маънони билдириб, ва ривожланишдаги
содир бўлаётган тезлашувга айтилади.
Фанга 1935 йил немис олими Е. КОХ
киритган. Сўнгги 100 йил ичида янги
туғилган чақалоқларнинг буйи 5-6 смга,
кичик ва ўрта мактаб ёшидаги
болаларнинг бўйи 10-15 см га, вазни эса
8-10 кг га ортди .

1. Янги туғилган даври 1–10 кун
2. Эмизикли даври 10–1 ёшгача
3. Гўдаклик даври 1–3 ёшгача
4. Биринчи болалик даври 4–7 ёшгача
5. Иккинчи болалик даври 8–12 ёш, ўғил болалар
8–11 ёш, қиз болалар
6. Ўсмирлик даври 13–16 ёш, ўғил болалар
12–15 ёш, қиз болалар
7. Навқиронлик даври 16–20 ёш, қизлар
17–21 ёш, йигитлар
8. Етуклик даврнинг I босқичи 22–35 ёш, эркаклар
21–35 ёш, аёллар
9. Етуклик даврнинг I босқичи 36–60 ёш, эркаклар
36–55 ёш, аёллар
10. Кексалик даври 61–74 ёш, эркаклар
56–74 ёш, аёллар
11. Қарилик даври 75–90 ёш (аёллар ва эркаклар)
12. Узоқ умр кўрувчилар 90 ёш ва ундан ортиқ.Турли ёш даврининг таърифи.
1965 йили Москвада ёш даврларига бағишланган
кенгашда қуйидаги ёш даврлари схемаси қабул қилинган:

Asosiy adabiyotlar:
I. Q.Sodiqov, S.X Aripova, G.A. Shaxmurova. Yosh fiziologiyasi va gigiyena. Toshkent. “Yangi asr
avlodi”. – 2009 y. 314 b.
II. Rajamuradov Z.T., Bozorov B.M. va boshqalar Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi. Toshkent, “Tafakkur
bo`stoni”-2013.-400b.
III. Алматов К.Т., Л.С.Клемешева, А.Т.Матчанов, Ш.И.Алламуратов Улғайиш физиологияси.
Тошкент, 2004.
IV. M.S. Kuziyev. Odam va hayvonlar fiziologiyasi fanidan laboratoriya mashg ulotlari. O quv qo llanma. - ʻ ʻ ʻ
Samarqanda . - 2020 yil . - 186 bet.
V. Махмудов Э., Г. Ким. Возрастная физиология и основы гигиены Ташкент,2007.
VI. Махмудов Э.,Алламуродов Ш. Возрастная физиология. Ташкент, 2006.
Qo shimcha adabiyotlar:
ʻ

Хрипкова А.Г. , Антропова М.В ., Фарбер Д.А . Возрастная физиологии . - M .: Просве щение, 1990. -
320 с.

Клемешева Л.С., Алматов К.Т., Матчанов А.Т. Возрастная физиологии . – T. 2002.

Francis M. Walters, A.M. Physiology and hygiene. D.C. Heath and Co. – Publishers. 2005

Davies D. Child development A Practitioner's Guide// The Guilfordpress. NewYork. –2010.- 494 p.
Axborot manbalari (saytlar):

http://bakumedinfo.com/index .

http://bio.olymp.mioo.ru/course/view.php?id=13

http://www.bio.bsu.by/physioha/kursy.html

http://www.fiziolog.ru/

www . ziyonet

E’TIBORINGIZ
UCHUN
RAHMAT !

O‘sish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish