Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 3.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘smir voleybolchi qizlarni sakrash chidamkorligini rivojlantirish metodikasi

Купить
O‘SMIR VOLEYBOLCHI QIZLARNI SAKRASH CHIDAMKORLIGINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI MUNDARIJA KIRIS H 4- 8 I BOB. ZAMONAVIY SPORT O‘YINLARIDA SAKRASH KO‘NIKMALARI VA SAKROVCHANLIK SIFATINING O‘RNI ... ......... 9-25 1.1. “Sakrash”, “sakrovchanlik”, “sakrash chidamkorligi” tushunchalarining moxiyati va ularni inson hayotidagi o‘rni............................................................................................... 9-11 1.2. Voleybolga xos sakrovchanlik va uni boshqa jismoniy sifatlar bilan bog‘liqligi.............................................................. 12-22 1.3. Sakrash turlari va ularni harakatli o‘yinlar yordamida shakllantirish afzalligi.................................................................. 23-25 II BOB. TADQIQOTNING G‘OYASI, VAZIFALARI, USLUBLARI VA UNI TASHKIL QILISH........................................................... ......................... 26-38 2.1. Tadqiqotning g‘oyasi............................................................................. 26 2.2. Tadqiqot vazifalari va uslublari.................................................... 27 2.3. Qo‘llanilgan uslub-testlar mohiyati va ulardan foydalanish tartibi.......................................................................................... 27-38 III BOB. VOLEYBOLGA XOS SAKRASH TURLARI, SAKROVChANLIK VA ULARNI AN’ANAVIY HAMDA NOAN’ANAVIY MASHG‘ULOTLAR DAVOMIDA SHAKLLANISH SAMARADORLIGI........................................................................................... 39-59 3.1. Sakrash, sakrovchanlik, sakrash chidamkorligi tushunchalari va ularning mantiqiy mohiyati............................................................... 39-49 3.2. An’anaviy mazmunli mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikni rivojlanish sur’ati............................................................................ 50-58 III -bob bo ‘ yicha xulosalar........................................................................ 59 IV BOB. VOLEYBOLGA XOS IXTISOSLASHTIRILGAN SAKRASH TURLARI VA ULARNI ISHLAB CHIQILGAN MAXSUS MASHQLAR YORDAMIDA SHAKLLANTIRISH SAMARADORLIGI.......................... 60-67 IV bob bo ‘yicha xulosalar……………………………………………… 68 XOTIMA............................................................................................ ................. 69-70 AMALIY TAVSIY A LAR …………………………………………………….. 71-76 FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR............................................ ............... 77-78 1 KIRIS H Mustaqillikka erishgan kundan boshlab mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport davlat siyosatining ustivor yo‘nalishlari doirasida ravnaq topib bormoqda. O‘tgan davr ichida ushbu soha bo‘yicha asrlarga teng o‘zgarishlar ro‘y berdi, olamshumul islohatlar amalga oshirildi, yurtimiz bo‘ylab minglab jahon standartlariga mos sport majmualari barpo etildi. Respublikamizning barcha hududlarida yirik, nufuzli mamlakat va xalqaro musobaqalarni o‘tkazish odat tusiga kirdi. Alohida ta’kidlash joizki, 2000-yildan boshlab diyorimizda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” mohiyatiga hamohang bo‘lgan ko‘p bosqichli uzluksiz o‘tkaziladigan “Umid nihollari”, “Barkamol avlod”, “Universiada” kabi ommaviy sport musobaqalari joriy etilishi va yuqorida qayd etilgan islohatlarning amalga tadbiq etilishi nafaqat sog‘lom, barkamol avlodni tarbiyalash imkoniyatlarini kengaytirdi, balki jismoniy tarbiya va sportni xalqimiz hayotining kundalik ehtiyojiga aylanishiga asos bo‘ldi. Mazkur sohaga bo‘lgan bunday e’tibor yurtimiz farzandlari tarkibidan yetuk, iste’dodli sportchilarni yetishtirib chiqarishga turtki berdi, negaki kunda sport maktablarida endigina shug‘ullanishni boshlagan bolajonlar bugungi kunda Jahon, Olimpiya o‘yinlari, Osiyo chempionatlari va boshqa yirik xalqaro musobaqalarda yuksak o‘rinlarni egallashga muyassar bo‘lib, davlatimiz shuhratini jahon ham jamiyati oldida tarannum etib kelmoqda. Shu bilan bir qatorda bugungi kunda xalqaro musobaqalar raqobatning keskinlasha borishi iste’dodli sportchilarni tayyorlash jarayoniga yangichp texnologik yondashuv bilan qarashga da’vat etmoqda. Ushbu vaziyat sport mashg‘ulotlari va umuman yuqori malakali sportchilar tayyorlash jarayonlarini ilmiy asosda rejalashtirish hamda tashkil qilish zarurligiga e’tibor qaratmoqda. Fikrimizcha, so‘nggi yillarda olib borilayotgan va chop etilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari-maqolalar, ma’ruzalar, monografiyalar-aksariyat yirik muammolar yoki yaxlit mavzularga bag‘ishlanmoqda. Bu holat to‘g‘ri va taxsinga sazovor, albatta. Shubhasiz, “kichik sportni” yuksak natijalar sportcha olib chiqish yo‘lida yirik yoki yaxlit ilmiy mavzular yechimi ham o‘ta muhim rol o‘ynaydi, lekin har 2 bir yirik ilmiy muammo kichik, “ko‘zga ko‘rinmas muammochalardan” iborat bo‘ladi. Bunday “muammochalar” ayniqsa tanlagan sport turiga dastlabki o‘rgatish bosqichida tez-tez uchraydi, agar ular tadqiqotlar asosida o‘rganilib, o‘z vaqtida bartaraf etilmasa, bora-bora yirik muammolar paydo bo‘la boshlaydi. Mavzuning dolzarbligi: sakrash turlari, ularning koordinatsiyasi va sakrash sur’atini rivojlantirishda o‘ziga xos mashqlarni tanlash, ularni tabaqalashtirilgan holda qo‘llash o‘ta muhim amaliy axamiyatga egadir. Ana shu dolzarb va a h amiyatli masalalar bizning magistrlik dissertatsiyamiz mazvusini tanlashga asos bo‘ldi. Tadqiqotning predmeti sifatida voleybol to‘garagida shug‘ullanuvchi 11- 12 yoshli bolalarni tanlash, ular bilan o‘tkazilayotgan mashg‘ulotlarini ijodiy yondashuv asosida kuzatish, olingan natijalar asosida sakrash ko‘nikmalari hamda voleybolchiga xos sakrovchanlik sifatini shakllantirishga mo‘ljallangan vaziyatli mashqlar majmuasini ishlab chiqish va uning samaradorligini pedagogik tajriba yordamida o‘rganishga da’vat etdi. Tadqiqotning maqsadi: voleybolga xos bo‘lgan sakrash ko‘nikmasi, sakrab ijro etiladigan texnik usullarga ixtisoslashgan sakrash turlari va ularni erta yoshlikdan boshlab shakllantirish afzalligini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning vazifalari: tanlangan mavzu moxiyati va mazmunini ochish, rejalashtirilgan tadqiqot maqsadini amalga oshirish bo‘yicha quyidagi vazifalar belgilanadi: 1. Voleybolga xos sakrash turlari, ularning tarkibiy tuzilishi va sakrovchanlikni rivojlanish dinamikasini o‘rganish. 2. Voleybolga xos sakrash turlari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantiruvchi vaziyatli o‘yin mashqlari majmuasini ishlab chiqish va uning samaradorligini yosh voleybolchilar jalb qilingan pedagogik tajriba yordamida o‘rganish. 3. Olingan natijalar asosida uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish va ularni voleybolchilar tayyorlash amaliyotiga tadbiq eti sh . 3 To‘g‘ri, “voleybol nazariyasi va uslubiyati” faniga doir ilmiy hamda o‘quv adabiyotlarida “sakrash”, “sakrovchanlik” va “sakrash chidamkorligi” mavzulari batafsil ochib berilgan. Ammo, sakrab ijro etiladigan o‘yin usullariga xos (zarba, to‘siq) sakrash turlari va ularni shakllantirish masalalari nazardan chetda qolgan. Sakrash ko‘nikmalari va ularni turmush tarzida muayan to‘siq yoki qarshiliklarni yengishda as qotadigan zarur harakatlar tarkibiga mansub bo‘lib, zamonaviy sport amaliyotida o‘ziga xos xususiyatli harakat vazifalarii hal qilida muhim axamiyat kasb etadi. Sakrash ko‘nikmlari (uzunlikka yoki balandga sakrash, yon tomonlarga sakrash, langar bilan sakrash, suvga sakrash va x.k.) - bu tayanchsiz holatga ijro etiluvchi va kordinatsion, biomexanik hamda aerodinamik jixatlardan farq qiluvchi texnik-taktik harakat majmuasini ifodalaydi. Sakrash elementlari qo‘llaniladigan har bir sport turida sakrash ko‘nikmasi o‘z moxiyati, maqsadi, mazmuni va yo‘nalishi bilan keskin farqlanadi. Masalan, yengil atletikada uzunlikka sakrash, to‘siqlararo sakrash, langar bilan sakrash, sport o‘yinlarida (voleybol, basketbol, futbol, gandbol) vertikal yoki dioganal yo‘nalishda sakrash, badiy gimnastikaga xos sakrash va xokozalar qayd etilgan fikrga misol bo‘la oladi. Ilmiy yangiligi: 1. Voleybolga xos sakrash turlari, ularning tarkibiy tuzilishi va sakrovchanlikni rivojlanish dinamikasi o‘rganilgan. 2. Voleybolga xos sakrash turlari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantiruvchi vaziyatli o‘yin mashqlari majmuasini ishlab chiqish va uning samaradorligini yosh voleybolchilar jalb qilingan pedagogik tajriba yordamida o‘rganilgan. 3. Olingan natijalar asosida uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish va ularni voleybolchilar tayyorlash amaliyotiga tadbiq etilgan. Tadqiqotning ilmiy farazi. Voleybolda turli zonalarda va turli taktik maqsadda sakrab ijro etiladigan hujum zarbalari turlariga mos sakrash ko‘nikmalari o‘ziga xos koordinatsion mazmun (nusqa) bilan farqlanadi. Faraz qilindiki, bunday sakrash ko‘nikmalarini ixtisoslashtirilgan vaziyatli o‘yin 4 mashqlari yordamida erta yoshlikdan boshlab shaklllantirish sakrash balandligini ham, uning koordinatsion aniqligini ham jadal o‘sishiga imkon yaratadi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar tahlili. Mutaxasislarning fikriga ko‘ra, voleybolda sakrovchanlik sur’ati nafaqat oyoq mushaklarining “portlovchi” kuchiga bog‘liq ekan, balki balandligi oyoqlarning tizza qismidan bukilish burchagi va tana xamda qo‘llarning faol “yoysimon” xarakati bilan ham belgilanar ekan. (Yu.D.Jeleznyak, 1997; 2005; L.R.Ayrapetyans, 2006; L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012). Mazkur mualliflar yana bir muxim masalaga e’tibor qaratishdiki, sakrab turli o‘yin usullarini (Masalan zarba berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish yoki to‘p kiritish) ijro etishda sakrash kordinatsiyasi va sakrash balandligini ta’minlovchi mushaklarda ixtisoslashuv belgilari shakllanib borar ekan. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Sakrash ko‘nikmalari va ularning mazmun-moxiyati nafaqat sport turining xususiyatiga qarab farqlanadi, balki bir sport turi tarkibida ijro etiladigan sakrash ko‘nikmalari sakrab bajariladigan texnik usullar turi va yuzaga kelgan taktik vaziyatlar talabiga qarab har bir-biridan keskin farq qiladi. Jumladan voleybolda birinchi yoki ikkinchi “temp” o‘yinchisining zarba berishda, to‘p kiritishda, to‘siq qo‘yishda, to‘p uzatishda va orqa zonalardan hujum qilishda qo‘llaniladigan sakrash ko‘nikmalari turli mazmun va yo‘nalishda ijro etiladi. Amaliy jihatdan muxim va e’tiborli joyi shundaki, ushbu o‘yin usullarining ayrimlarini (zarba berish va to‘siq qo‘yish) ijro etishda foydali natijaga erishish ustivor jixatdan sakrovchanlik sifatiga bog‘liqdir. Ma’lumki, bugungi kunda sport amaliyotida jismoniy sifatlar, shu jumladan sakrash ko‘nikmalari va sakrovchanlik sifatini tanlagan sport turiga xos yo‘nalishda shakllantirish erta yoshlikdan boshlab amalga oshirilishi isbot talab qilmaydi. Dissertatsiyaning tarkibiy tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya “Kirish”, 4 ta bob, “Xotima”, “Amaliy tavsiyalar” va “Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati” dan iborat bo‘lib, uning hajmi 78 betni tashkil etadi. Ishda o‘tkazilgan tadqiqot 5 natijalari tahlili 11 ta jadval, 33 ta rasm, 3 ta diagramma va 23 ta mahalliy hamda xorijiy manbalardan foydalanilgan. 6 I BOB. ZAMONAVIY SPORT O‘YINLARIDA SAKRAS H KO‘NIKMALARI VA SAKROVC H ANLIK SIFATINING O‘RNI 1.1. “Sakrash”, “sakrovchanlik”, “sakrash chidamkorligi” tushunchalarining mohiyati va ularni inson hayotidagi o‘rni Inson tug‘ilishidan boshlab butun hayoti davomida har xil o‘yinlar jarayonida, uy-ro‘zg‘or, xo‘jalik ishlari, turmush “chorraxalarida”, kasbiy mehnat va harbiy xizmat faoliyatida favqulotda vaziyatlarda, jismoniy tarbiya va sport amaliyotida turli hayotiy zarur harakat ko‘nikmalaridan foydalanadi. Bunday ko‘nikmalar jumlasiga o‘t i rish-turish, emaklash, yurish-yugurish, to‘xtash, osilish, h atlash, sakrash, muvozanat saqlash va h.k.lar kiradi. Yosh ulg‘aya borgan sari bu ko‘nikmalar inson turmush tarzi, mehnat, oddiy-tabiiy harakat faoliyati va hayotiy vaziyatlar ta’sirida o‘z-o‘zidan ham shakllanib boradi. Lekin, ma’lumki, inson bunday ko‘nikmalarning ayrimlarini, ayniqsa yugurish, to‘xtash, osilish, emaklash, xatlash va sakrash ko‘nikmalarini beixtiyor, ya’ni favqulod vaziyatlar talablariga asosan yoki ixtiyoriy-maqsadli tartibda bajaradi. Demak, shu va qolgan barcha harakat ko‘nikmalarining yuksak shakllangan bo‘lishi favqulod vaziyatlarda ham maqsadli vaziyatlarda ham inson hayoti va taqdirini ijobiy hal qilishga zamin yaratadi deb xulosa qilish mumkin. O‘z navbtida bunday xulosa o‘zini hurmat qiladigan, o‘z sog‘lig‘i va boyligini o‘ylaydigan har bir insonni jismoniy-sport mashqlari bilan muntazam shug‘ullanishga da’vat etadi. Yuqorida qayd etilgan hayotiy zarur harakat ko‘nikmalari ichida “sakrash” va u bilan bog‘liq bo‘lgan sakrovchanlik hamda sakrash chidamkorligi kabi jismoniy sifatlar nafaqat turmush “chorrahalarida” “og‘irni yengil qiladi”, balki bu sifatlarni muntazam qo‘llaniladigan ixtisoslashtirilgan mashqlar ta’sirida yuksak shakllangan bo‘lishi bir qator sport turlarida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. “Sakrash” tushunchasi nimani anglatadi? – degan savol tug ‘ iladi. Aksariyat maxsus adabiyotlarda “sakrash” ko‘nikmasi-bu joydan yoki yugurib kelib, bir yoki 7 ikki oyoq bilan depsinib, tayanchli holatdan tayanchsiz holatga o‘tib turli yo‘nalishlarda (vertikal, dioganal, gorizontal, aylanma va h.) tanani “bir joydan ikkinchi joyga” ma’lum harakat (qo‘l, oyoq, yelka, bosh) yordamida ko‘chirish tushunchasini ifodalaydi-deb izoh berildi (Yu.D.Jeleznyak, 1998, 2013; A.V.Belyaev, M.V.Savin, 2000; Yu.N.Kleshev, 2003; L.R.Ayrapetyans, 2006; L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012). Sakrash ko‘nikmasini bunday tushuncha bilan izohlash hech qanday shubha uyg‘otmaydi, albatta. Lekin biz bu tushunchaga yanada chuqurroq ma’no kiritish muhim deb o‘ylaymiz. Ushbu “ma’no” quyidagi obrazli misol bilan tushuntirilishi mumkin. Samolyot havoga faqat unga o‘rnatilgan motor kuchi bilan ko‘tarilmaydi, balki ma’lum aerodinamik qonuniyatlar evaziga ko‘tariladi. Jumladan, motor samolyotni oldinga qarab harakatlantiradi, uning qanotlaridagi harakatlanuvchi qanotchalarining pastga qarab og‘ishi (harakatlanishi) havo qarshiligini yengib, samolyotni havoga ko‘taradi. Yugurib kelib sakrashda ham so‘ngi qadamlarda oyoqni tizza qismidan bukilishi, qo‘llarni (qanotlarni) orqada qoldirilishi va depsinish vaqtida ularni oldinga-yuqoriga keskin harakatlantirilishi inersion kuch evaziga sakrash balandligini oshiradi. Agar sakrovchini ikki qo‘li bog‘lab qo‘yilsa va gavda pastga egilmasa, oyoqlarning portlovchi kuchi qanchalik rivojlangan bo‘lmasin, sakrash balandligi ta’minlanmaydi. Demak, sakrash ko‘nikmasi va uning balandligi ham aerodinamik qonuniyatlar bilan bog‘liqdir. Bundan tashqari yuqoriga (vertikal) yoki uzunlikka (gorizontal-yoysimon) sakrash vaqtida-havoda (tayanchsiz holatda) sportchi zarur bo‘lgan, muayyan koordinatsion xususiyatga ega bo‘lgan harakatlarni (voleybolda qo‘lni hujum zarbasi yoki to‘siq qo‘yishga qaratilgan xarakati) bajaradi. Binobarin, sakrash turi, uning koordinatsion xususiyati havodv (tayanchsiz holatda) bajariladigan (zarba berish yoki to‘siq qo‘yish) harakati koordinatsiyasi, maqsadi va taktikasiga mos ixtisoslashgan bo‘lmog‘i lozim. Alohida ta’kidlash joizki, muayyan o‘yin usuliga (turli zonalardan sakrab zarba berish, to‘p uzatish va h) mos ixtisoslashgan sakrash turi bir partiya yoki butun o‘yin davomida takrorlanib borganda shu sakrash ko‘nikmamining nafaqat 8 balandligi (sur’ati), balki uning koordinatsion va biomexanik nus’hasi (mazmuni) ham buzilishi mumkin. Demak, sakrovchalik-ya’ni bir yoki bir necha marta baland sakrash qobiliyatidan tashqari sakrash chidamkorligi ham shakllangan bo‘lishi darkor. Sakrovchanlik tushunchasining ostida qanday ma’no yotadi? – degan savol tug‘iladi. Sakrovchanlik-bu joydan yoki yugurib kelib, oyoqlarni optimal burchakda burchakda bukib (og‘irlik markazini pastroq tushirib), qo‘llar va gavdani faol harakati evaziga maksimal baland sakray olish qobiliyatini anglatadi. Yugurib kelib depsinib, tayanch holatdan chiqib, yana tayanch holatga qaytish vaqti qancha uzoq bo‘lsa, sakrash balandligi shunchalik katta miqdor bilan ifodalanadi. Agar bunday sakrash sur’ati, uning koordinatsiyasi va biomexanik nusxasi qanchalik uzoq vaqt davomida o‘zgarmasa (saqlab qolsa), shunchalik sakrash chidamkorligi yaxshi shakllangan deb baholanadi. Bunday sakrash chidamkorligining ta’minlanishi oyoq mushaklarining portlovchi kuchi, gavda va qo‘llarning faol inersion harakat kuchi hamda oyoqlarning tizza qismidan optimal bukilish burchagi bilan belgilanadi. Yuqoridan qayd etilganidek, aksariyat sport turlarida (sport o‘yinlari turlari, yengil atletikaning sakrash turlari, gimnasitka, akrobatika, suvga sakrash, figurali uchish va h.) ijro etiladigan sakrash ko‘nikmalari yoki elementlari bir biridan keskin farqlanadi. Lekin bugungi kungacha bir sport turida sakrab ijro etiladigan harakat (o‘yin) usuliga, uning koordinatsiyasi, biomexanik nusxasi va albatta taktik vazifasiga qarab sakrash, sakrovchanlik hamda sakrash chidamkorligi kabi maxsus sifatlar deyarli o‘rganilmagan. M.A.Godik (2006) ning ta’kidlashicha hatto oddiy yugurish mashqlarida sakrash elementleri mavjud ekan. Uning fikricha odam yugurishda avval bir oyog‘i bilan depsinish evaziga tayanch holatdan tayanchsiz holatga o‘tadi – “havoda uchish fazasini” bajaradi, keyin ikkinchi oyog‘iga qo‘nib, tayanch holatga keladi. Agar shu uchish fazasi qanchalik uzoq va takrorlanishi (sikli) tez almashinsa, belgilangan masofa shunchalik qisqa vaqtda bosib o‘tilar ekan. 9 Muhokama etilayotgan masalalar va fikr-mulohazalardan ko‘rinib turibdiki har bir sport turida sakrash yoki sakrash elementlaoi mavjud bulib, ular o‘ziga xos koordinatsion, biomexanik va aerodinamik xususiyatlar bilan farqlanadi. Shunday ekan har bir sport turiga xos harakat (o‘yin) texnikasi va taktikasiga o‘rgatishda sakrash ko‘nikmasi yoki elementiga taaluqli bo‘lgan koordinatsion biomexanik va aerodinamik xususiyatlariga ham e’tibor qaratish muhim axamiyat kasb etadi. Lekin, ko‘pgina sport o‘yinlari turlarida, ayniqsa voleybolda, masalan hujum zarbasi beriladigan zonaga, zarba usuli, zarba taktikasi va o‘yin vaziyatiga qarab muvofiq sakrash turini ixtisoslashtirilgan mashqlar asosida shakllantirishga umuman e’tibor qaratilmaydi. Bunday xolatni chop etilgan va bugungi kunda “xizmat” qilayotgan ilmiy va o‘quv adabiyotlaridan kuzatish mumkin. 1.2. Voleybolga xos sakrovchanlik va uni boshqa jismoniy sifatlar bilan bog‘liqligi Har bir harakatning maqsadi, moxiyati va mazmuni qanday faoliyat yoki qaysi sport turiga xos bo‘lmasin uni u yoki bu shiddatda ijro etilishi barcha jismoniy sifatlar bilan o‘zaro bog‘liqdir. O‘z navbatida har bir jismoniy sifatni, masalan sakrash-sakrovchanlik sur’ati, boshqa jismoniy sifatlarning proporsional nisbatda rivojlanganligi bilan belgilanadi. Jumladan, voleybolda joyidan yoki yugurib kelib hujum zarbasini berish uchun muayyan zonadan sakrash-oddiy reaksiya, harakat (yugurish) tezligi, oyoqlarning absolyut va portlovchi kuchi, gavda va qo‘llarning tezkor inersion kuchi, aerodinamik kuchga asoslanadi. Bundan tashqari, o‘yin davomida sakrashni ko‘plab takrorlanishi sakrash chidamkorligini, bir zonadan boshqa zonaga o‘tib zarba berish yoki to‘siq qo‘yish uchun chaqqonlik sifatini, gavdani orqaga bukib-tezkor yozish (hujum zarbasi va sakrab kuchli zarba berishda) egiluvchanlikni talab qiladi. Zamonaviy voleybolda o‘yin shiddatini borgan sari keskinlasha borishi, nisbatan kichik hajmli maydonda (9x9m) 6 o‘yinchining o‘zaro tezkor harakatlanishi, bir o‘yin usulini ijro etib, tezkor boshqa usulga o‘tishi va albatta raqlbatni kuchayib borishi nafaqat barcha jismoniy sifatlarni proporsional nisbatda yuksak shakllangan bo‘lishini talab qiladi, 10 balki barcha psixologik sifatlarni ham (diqqat, xotira, idrok, tafakkur, ong, vaziyatni tezkor payqash, farqlash, raror qabul qilish va h.) takomillashgan bo‘lishiga e’tibor qaratadi. Buning uchun sportchida psixofunksional imkoniyatlar o‘ziga xos mashqlar asosida muntazam shakllantirilib borilishi kerak bo‘ladi. Shunday bo‘lsagina barcha sakrab ijro etiladigan o‘yin usullarida sifat va samara bo‘ladi, ularni foydali natija bilan yakunlash imkoniyati ochiladi. Aksariyat mutaxasis olimlarining ta’kidlashishiga voleybolga xos texnik- taktik ko‘nikmalarga o‘rgatish va ularni takomillashtirishda sakrash koordinatsiyasi, biomexanik va aerodinamik xususiyatlariga urg‘u berish muhim amaliy ahamiyatga ega ekan (Yu.D.Jeleznyak, 1998, Yu.D.Jeleznyak, V.A.Kunyanskiy, A.V.Chachin, 2005; Yu.D.Jeleznyak, 2013; V.Ye.Xapko, V.N.Maslov, 1990; V.Yu.Shnayder, 2008; N.V.Belyaev, L.V.Bulыgin, 2004; A.V.Belyaev, M.V.Savin, 2000; Yu.N.Kleshev, 2003; L.R.Ayrapetyans, 2006; L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012). Ushbu mualliflar fikriga qaraganda zarba berish yoki to‘siq qo‘yish ko‘nikmalarini samarali ijro etish imkoniyati koordinatsion jihatdan shu o‘yin usullariga mos sakrash qobiliyati zarur ekan. Zamonaviy voleybolda ijro etiladigan aksariyat o‘yin malakalarini (sakrab o‘yinga to‘p kiritish, sakrab to‘p uzatish, zarba berish, to‘siq qo‘yish) “havoda” amalga oshiriladi. Demak, bunday malakalarini ijro etish samaradorligi nafaqat texnik mahoratga , balki ustivor ravishda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligiga bog‘liqdir. Ushbu sifatlarni rivojlantirish masalalari voleybol amaliyotida muhim va o‘ta ahamiyatli mavzu sifatida ko‘pgina tadqiqotchilar ishlarida va ilmiy adabiyotlarda o‘z ifodasini topgan. Jumladan, Yu.D.Jeleznyak (1998) vertikal sakrash misolida malakali voleybolchilarning tezkorlik-kuchlilik sifatini “zarbdor” uslubida rivojlantirish imkoniyati afzal ekanligini ko‘rsatib o‘tgan. Uning fikricha “portlovchi” kuchni rivojlantirishda ushbu uslubdan foydalanish yaxshi natija beradi, lekin bunday mashg‘ulotlarni musobaqadan 10-12 hafta avval 3 martadan o‘tkazib turish lozim bo‘ladi. 11 Chan Suan Dong (1987) o‘z tadqiqotlariga asoslangan holda shuni ma’lum qiladiki, voleybolchilarning o‘yin samarasini ta’minlovchi maxsus jismoniy sifatlar tayyorgarlik davrining bosqichlarida ikki omil bilan belgilanadi: tezkorlik- kuchlilik tayyorgarligi va tayyorgarlikning aralash omili (tezkorlik va tezkorlik chidamkorligi). 1 bosqichida ularning ulushi 83,3% ga teng. Bunda tezkorlik- kuchliik tayyorgarligi 1 o‘rinda tursa, tezkorlik tayyorgarligi 2 o‘rinda turadi. 2 bosqichda 93,2% va 3 bosqichda 100%. Bu bosqichlarda tezkorlik va tezkorlik chidamliligi 1 o‘rinda tursa, tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 2 o‘rinda bo‘lishi kerak. Yu.N.Kleshev (2003) ning fikriga ko‘ra, tayyorgarlikning dastlabki bosqichida tananing uzunligidan tashqari, sakrovchanlik va chaqqonlik sifatlari ko‘rsatgichlari o‘ta muhim hisoblanadi. Keyingi bosqichlarida esa tezkorlik, qo‘l mushaklari kuchi va diqqatning turg‘unligi ustivor ahamiyatga ega bo‘ladi. Voleybol elementlari bilan qo‘shib o‘tiladigan jismoniy tarbiya larsini kichik sinf o‘quvchilari jismoniy tayyorgarligiga ta’sir etish darajasini o‘rganish natijasida Zuoza Aureliyus-Kazis Kazevich (1989) shunday xulosaga keldiki, aniq maqsadga yo‘naltirilgan voleybol darslari nafaqat yosh o‘quvchilarni tarbiyalashda samarali vosita bo‘lib hisoblanadi, balki voleybol tugaragiga dastlabki tanlov asosida qabul qilish va ularning o‘rni ixtisosligini bashorat yordamida belgilab olish imkonini beradi. Sakrovchanlik sifatini rivojlantirishga qaratilgan yangicha uslubiyatni taklif qilgan M.I.Popichev (1992) bu uslubiyatni yosh voleybolchilarda sinab ko‘rdi. U shu voleybolchi bolalarni tana bug‘imlarining uzunligiga qarab 4 ta guruhga ajratadi: 1. qisqa boldirli va uzun son va gavdali bolalar; 2. uzun son va gava qisqa boldirli bolalar; 3. uzun boldirli va qisqa son va bolalar; 4. kalta son va uzun gavdali hamda boldirli bolalar. Aynan shu morfologik xususiyatlarni e’tiborga olgan holda har bir guruhdagi bolalarni o‘ziga hos aksariyat sakrovchanlik mashqlari bilan 12 shug‘ullantirdi va ma’lum vaqt o‘tgandan so‘ng ushbu mashqlar samarasini tekshirib ko‘rdi. Ushbu samaradorlik shundan iborat bo‘ldiki, eng yaxshi ko‘rsatgichlar (yuqoriga sakrash, depsinish kuchi va vaqti) birinchi guruhdagi bolalarda qayd etiladi. Uzoq yillar davomida malakali voleybolchilar sakrovchanligi sakrash chidamkorligining o‘sishini kuzatib kelgan M.Boyrbekov (2003) ilmiy va amaliy ahamiyatga ega qatvaffaq bo‘ldi. Jumladan, uning fikricha yuqori malakali voleybolchilar bir o‘yin mobaynida zarba berish va to‘siq qo‘yish uchun 306 martadan 600 martagacha sakrar ekanlar. Ushbu malakalarni ijro etish uchun eng ko‘p marta sakrash 4 partiyaga to‘g‘ri keladi(142 marta). To‘siq qo‘yish uchun sakrash (122), zarba berish uchun sakrashdan ko‘proq, qaytarilar ekan (113 marta). Kuzatuvlarga ko‘ra bitta mashg‘ulot davomida bajariladigan sakrash soni, bitta musobaqada sakrash sonidan kam ekanligi aniqlangan. Olingan natijalar shunga e’tibor qaratadiki, mashg‘ulotlar davomida ixtisoslashgan sakrash mashqlarni to‘psiz va to‘p bilan ijro etiladigan texnik malakalar asosida qo‘llash zarur ekan hamda bunday mashqlar soni musobaqada ijro etiladigan sakrashlar sonidan 1,5-2 barobar ortiq bo‘lishi darkorligini ko‘rsatadi. Yuqorida qayd etilgandek o‘yin davomida sakrash sifatini nafaqat soni, balki uni qanday balandlikda ijro etilayotganligi katta ahamiyatga egadir. Shuning uchun bu sifatni dastlabki bosqichidan boshlab, samarali mashqlar asosida shakllantirish zarur. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini oshirishda nafaqat maxsus mashqlar, balki turli moslama-trenajyorlardan ham foydalanish yaxshi natija beradi. Jumladan sakrash espanderi yoki sakrash tumbasi sakrovchanlikni va sakrash chidamliligini rivojlantiradi. Tumba bo‘limlaridan iborat bo‘lib, uni har xil balandlikka qo‘yish mumkin. Asosan sakrovchanlikni oshirishda bajariladigan mashqlar quyidagilardan iborat. Bir oyoqda va ikki oyoqda depsinib sakrag; sakrab o‘tish; yuqoriga sakrash va hujumchi zarbasini bajarishdagi sakrashlar kiradi. Sakrash espanderida mashq bajarish sakrovchanlikni rivojlantiradi. Bunda belga va polga amartizator boylanadi va osilib turgan to‘pga qo‘lni tekkizish uchun sakraladi. Mashqlarni nazorat qilishda shug‘ullanuvchilarni jixozlardan to‘g‘ri 13 foydalanishi va mashqlarni to‘g‘ri va aniq bajarishiga e’tibor berish kerak. Yuqorida keltirilgan mashqlarni bir maromda bajarish yosh voleybolchilarda muhim rol o‘ynaydi. Buning uchun voleybolchi (sportchi) sakrash quvvatini va epchillik maxoratini doimiy bir xil maromda olib borishi maqsadga muvofiqdir. Yana shuni aytib o‘tish joizki sportchi sakrash quvvatini va epchillik xarakatini aniq bir mo‘ljalga olgan holda to‘pga o‘sha kuch-quvvatini sarflamog‘i kerak. Voleybolchi o‘z zonasiga javob bergan holda hujum zarbasini yoki to‘pni uzatib berishni, to‘siq qo‘yishda boshqa sheriklariga xalaqit qilmagan holda sakrashni aniq bajarish kerak. Yosh voleybolchilarda sakrovchanlikni oshirishda maktabdan tashqari va maktab sharoitlarida har xil harakatli va xalq o‘yinlaridan foydalanish bilan, ham sakrovchanlikni oshirish mumkin. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi o‘yin mobaynida zarur rol o‘ynabgina qolmay, texnik usullarni chaqqonlik bilan bajarish va o‘yin davomida voleybolchini joy o‘zgartirishi rivojlanishini yaqindan ta’minlaydi. O‘yin ketayotgan bir jarayonda favqulotda har xil harakatga soluvchi vaziyatlar bo‘lib qoladiki, bu vaziyatlar o‘yinchini tusiq qo‘yishida va zarba berishida tez va aniq fikirlashini talab qiladi. Quyida sport bilan endi shug‘ullanishni boshlagan 10-12 yoshli o‘g‘il va qiz bolalarda joydan turib va yugurib kelib gorizontal sakrashni dastlabki hamda 6 oylik mashg‘ulotlardan so‘ngi ko‘rsatgichlarini havola etilgan. 1 jadvalda yosh voleybolchilarga xos tezkorlik-kuch va sakrovchanlik sifatlarini ifodalovchi me’yoriy ko‘rsatgichlar qayd etilgan. 1 jadval Yosh voleybolchilarning jismoniy tayorgarligini o‘rtacha ko‘rsatgichlari Testlar Yoshi 10 yosh 12 yosh 14 yosh 16 yosh 30 m ga yugurish 4,50 4,00 3,70 3,60 Abalakov usulida sakrash (sm) 45,8 49,0 4,6 68,3 Uzunlikka sakrash (sm) 198 206 235 260 Uzunlikka yugurib kelib sakrash 339 421 450 459 To‘ldirilgan to‘pni uloqtirish (m, sm) 8,22 12,70 13,21 13,62 60m ga yugurish 8,90 7,90 7,70 7,20 14 Yuqorida qayd etilgan adabiyotlar tahlilidan shu narsa ko‘rinib turibdiki, zamonaviy voleybol bo‘yicha o‘tkazilayotgan musobaqa o‘yinlarida ijro etiladigan aksariyat malakalarini (to‘p kiritish, zarba berish, to‘siq qo‘yish, qabul qilish, uzatish) samarali bajarish uchun sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi alohida ahamiyat kashf etadi. Ayniqsa, 4 va 5 partiya davom etadigan o‘yinlarda mazkur sifatlarning ahamiyati yanada ortadi. Ko‘pgina adabiyotlarda bu sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar majmuasi aniq taqdim etilgan (Yu.D. Jeleznyak, 1998; Yu.N.Kleshev, 2003; Ivoylov A.V., L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov 2012). Ammo bu sifatlarni turli yoshdagi voleybolchilarda rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlar majmuasi adabiyotlarda aniq tavsiya sifatida taqdim etilmagan. Turli maqsad sari ijro etiladigan sakrash sifatini rivojlantirish an’anaviy mashqlar yordamida amalga oshirilishi ma’lum bo‘ladi. Biroq sakrashga oid mashqlarni murakkablashtirilgan sharoitlarda qo‘llash masalasiga yetarli darajada ahamiyat berilmas ekan. Sakrash mashqlarini aylanma tezlanishlar ta’sirida ijro etishga zid ma’lumotlar esa adabiyotlarda deyarli mavjud emas. Binobarin, tanlab olingan dolzarb bo‘lib, tadqiqot asosida amalga oshirilishini taqoza etadi. Ta’kidlash joizki, sakrovchanlik va sakrab to‘p uzatish qobiliyatini shakllantirishni dastlabki o‘rgatish bosqichidan boshlash, ya’ni 11-12 yoshli bolalarda shu qobiliyatlarni maqsadga muvofiq shakllantirish yaxshi natija berishi, shu bolalarda sport mahorati samarali oshirishga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Chunki, shu yoshda sakrab ijro etiladigan malakalarni sakramagan holatda mashq qilish mo‘ljallangan natijani bermaydi. Boshqacha qilib aytganda, bir malakaga o‘rgatib, shu malakani boshqacha usulda bajarishga qaytadan o‘rgatish juda mushkul jarayon. Shuning uchun sakrab to‘p kiritish, uzatish, qabul qilish, zarba berish, tusiq qo‘yish malakalarini dastlabki o‘rgatish bosqichidan boshlash darkor. Shunday ekan, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirish dastlabki tayyorgarlik bosqichidan boshlab amalga oshirilishi shu sifatlarni bir maromda progressiv rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. 15 Ma’lumki, sakrovchanlik sifatining darajasining darajasi portlovchi ku (yoki tezkor kuch) darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Demak yosh voleybolchilarda portlovchi kuchni muhim deb bilsak, shu sifatni qachondan boshlab rivojlantirish kerak va qanday mashqlar yoki bu boradagi qanday tajribalardan foydalanish lozim degan savollarga javob topish zarur bo‘ladi. Voleybolchilar uchun asosiy jismoniy sifatlardan biri sakrovchanlikdir. Sakrovchanlik tezkor-kuchlilik sifatlariga mansub bo‘lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo‘lishi nisbatan past bo‘yli o‘yinchilarni baland bo‘yli o‘yinchilar bilan raqobatini va asosiy o‘yin malakalarini (zarba berish va to‘siq qo‘yish) samarali ijro etilishini ta’minlaydi (A.V.Belyaev, M.V.Savin, 2000). Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qo‘lay davr bu 10-11 yoshdir. Bu davrda yosh voleybolchilarda joyidan turib balandga sakrash 12,5 sm gacha ortishi kuzatiladi (Ye.V.Fomin, 1986). Sakrovchanlik sifatining turlari ko‘p. Masalan, ikki oyoq bilan depsinib yugurib kelib yoki joydan turib vertikal sakrash bir oyoq bilan depsinib vertikal yoki uzunlikka sakrash, ikki oyoq bilan depsinib uzunlikka sakrash va hakozo. Har bir sakrash turining o‘ziga xos maqsadi va maqsadga mos ijro etish tartibi (texnikasi) bo‘ladi. Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o‘yinlari bilan shug‘ullanuvchi sportchilarning sakrovchanligi bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto bir sport o‘yinida, masalan voleybolda – zarba yoki to‘siq qo‘yish, to‘p kiritish yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati bir-biriga sira uxshamaydi. Boz ustiga yana shuni eslatish o‘rinliki, faqat bir o‘yin malakasi – zarba berish turiga qarab (qisqa yoki baland to‘pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo‘ladi. Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko‘p qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi. Demak, bu sifatlarni rivojlantirish haqida gap borganda muayyan sakrash turi va uni o‘ziga munosib mashqlariga alohida e’tibor berilishi o‘ta muhim masaladir. 16 So‘nggi yillarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o‘zgarishi o‘yin faoliyati va o‘yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o‘yin malakalari aksariyat vaziyatlarda “xavoda”, ya’ni sakrab ijro etiladi (zarba, to‘siq qo‘yish, to‘p kiritish, uzatish, to‘pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e’tibor qaratish nafaqat kuchaytiriyapti, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqazo etmoqda. Shuning uchun ko‘p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlarini har tomonlama mukommal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog‘liq bo‘lib boryapti. Voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqotlar xamda ilmiy adabiyotlar doirasida juda keng (Yu.N.Kleshe, 2003; N.V.Belyaev, L.V.Bulыgin 2004; A.V.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012; Yu.D.Jeleznyak, 1998, 2013). Yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o‘rgatish jarayoni samaradorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir. Yu.D.Jeleznyak (1998) ni fikricha voleybolga ixtisoslashgan mashg‘ulotlar bilan ilk bor shug‘ullanishi 10-11 yoshdan boshlash maqsadga muvofiqdir. U o‘zining tadqiqotlarida aynan shu yoshda bolalarni jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal o‘stirish imkoniyatlarini ochib berdi. Isbot qilinganki, dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh voleybolchilarning kelajakdagi istedodini aniqlashga yordam beradigan test mashqlarini tanlay bilish va qo‘llash katta ahamiyatga ega. M.Bayrbekov (2003) bunday mashqlar qatoriga birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlik baholovchi mashqlarni kiritish muhimligini ta’kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy sifatlarni shu, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test mashqlari tarkibini oshirish tavsiya etiladi. 17 Albatta, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirish tayyorgarlikning qaysi bosqichida amalga oshirilishidan qat’iy nazar bu masala umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik jarayonini qanday darajada rejalashtirilishiga bog‘liq. Shuning uchun ushbu jarayonning malakali voleybolchilarni tayyorlashdagi ahamiyati, qolaversa asosiy o‘yin malakalarini (zarba berish, to‘siq qo‘yish) ijro etish samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi haqidagi ma’lumotlar taxlili alohida ahamiyatga egadir. Maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) sport faoliyatidagi dolzarb muammolardan biridir va barcha sport turlarida yuksak sport natijalarga erishish uchun muxim ega (V.P.Filin, 1995; L.P.Matveev,1999; L.P.Volkov, 2000; V.P.Lukyanenko, 2001; 2001; J.K.Xolodov V.S., V.N.Platonov, 2004; M.A.Godik, 2006; V.I.Lyax, Kuznesov, 2008). “Voleybolchilar mashg‘ulotining muvaffaqiyati, o‘yinchilar MJSlarning rivojlanish darajasini aniq va to‘g‘ri nazorat qilinishiga bog‘liqdir. Pedagogik nazorat (PN) alohida MJSni o‘zgarish darajasi dinamikasini (sur’atini) aniqlash imkoniyatini beradi. Buni asosida, MJTni samarali boshqarishni yangi yo‘llarini belgilash mumkin” (Yu.D.Jeleznyak, 1998), “tayyorgarlik tuzilishini oqilona tashkil etishni zamonaviy yo‘llaridan biri, qisqa vaqt ichida sport formasini rivojlantirishni ko‘p qirrali modelini tuzishdir”. Maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tayyorgarligi hamda jismoniy tarbiya va sport bo‘lgan extiyojini oshirish uchun maktab jismoniy tarbiya shakli, vosita va uslubiyatini takomillashtirish zaruriyatini tug‘diradi (V.Zatsiorskiy, 1989). Hozirgi jahon sportidagi ko‘rsatkichlarning jadal ravishda yangilanib borayotganligi, yosh sportchilarni tayyorlashning yangi, yanada samarali vositalarini, uslublarini va shakllarini izlanishni taqozo etadi (V.N.Platonov, 1997; L.P.Matveev, 1999; F.A.Kerimov, 2001). Ko‘pgina tadqiqotlar (T.M.Zorina, 1992; Yu.N.Kleshev va b., 1995; M.V.Savin, 1996; Yu.D.Jeleznyak, 1998; L.Ya.Chernov, 2000) shuni ko‘rsatdiki, 18 voleybolchilarning sport maxoratini yuqsalishi aksariyat xollarda tezkor-kuchlilik sifati bo‘yicha belgilanadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muhim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakllanishida muhim ahamiyat kashf etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o‘yin malakalarini takomillashishida muhim o‘rin egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti sohasi doirasidagi ko‘pgina mutaxassislar fikricha (M.V.Savin, 1996; Yu.D.Jeleznyak, 1998; L.R.Ayrapetyans, 2006, A.V.Belyaev, 2008) sakrovchanlik va sakrash tayyorgarligi o‘yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Har bir o‘yinda ishtirok etuvchi jamoa o‘yinchilarning o‘yin maxorati, jismoniy tayyorgarligi o‘yin partiyalarining davom etishga qarab texnik malakalar hajmi va samaradorligi turlicha bo‘lishi o‘z-o‘zidan ma’lum. L.R.Ayrapetyans (2006) o‘yin samarasini baholashda nafaqat ijro etilgan texnik malakalar hajmi, balki ularning turlarini ham e’tiborga olish muhimligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlariga ko‘ra, to‘p kiritish, zarba berish, to‘siq qo‘yish malakalari o‘tkazilgan musobaqalar mavqeiga qarab turli samaradorlik bilan ijro etilishi mumkin (2 jadval). 2 jadval Voleybolchilarni sakrash harakati hajmi (L.R.Ayrapetyans , 2006) O‘yin hisobi/ to‘plar nisbati O‘yin vaqti Sakrashlar To‘siq qo‘yishda Hujumda To‘pni qabul qilish va uzatish ∑ 3 : 2 66:67 135 316(54,1) 273(51,1) 218(37,3) 236(44,1) 50(8,5) 25(4,6) 584 534 97,3 89,0 3 : 2 62:68 116 328(51,0) 306(51,8) 283(44,0) 258(43,7) 31(4,8) 26(4,4) 642 590 106,0 93,3 3 : 1 51:36 59 149(53,9) 135(48,7) 118(42,7) 119(42,9) 9(3,2) 23(8,3) 276 277 46,0 46,2 Eslatma: G‘olib jamoa ko‘rsatkichlari – maxrajda Mag‘lub jamoa ko‘rsatgichlari – suratda 19 Ayrim tadqiqotchilar (Ayrapetyans, M.A.Godik, 1991) turli musobaqa o‘yinlarida sakrab ijro etiladigan ba’zi texnik malakalar hajmini aniqlab, o‘yin mavqei va davom etishga qarab sakrash harakati hajmi turlicha bo‘lishi e’tirof etishgan. Yuqorida berilgan jadvallarda shu narsa ko‘zga tashlandiki, ijro etilgan malakalar, shu jumladan sakrash harakati ham o‘yin mavqei va natijasiga nisbatan o‘yin samarasini aniqlashda to‘laqonli mezon bulaolmaydi. Chunki, g‘alaba yoki mag‘lubiyatga uchragan jamoa o‘yinchilarida malakalar hajmi bir xil bo‘lishi, hatto mag‘lubiyatga uchragan jamoa o‘yinchilarida hajm bir ko‘p bo‘lishi mumkin. Demak, o‘yinda malakalar, shu jumladan sakrash harakati hajmi yuqori bo‘lgani bilan uni sifati (samaradorligi) bo‘lmasa o‘yinning yakuniy natijasi ham ijobiy bo‘lmaydi. Shunday bo‘lsada, ushbu ko‘rsatgichlar mezon sifatida mashg‘ulot yuklamasini baholashda muhim omil bo‘lib hisoblanadi (Yu.D.Jeleznyak, A.V.Ivoylov, 1991; M.N.Kleshev, M.A.Godik, L.R.Ayrapetyans, 1995; F.A.Kerimov, 2001; V.N.Platonov, 2004). Musobaqa jarayonida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligining tezkorlik-kuchlilik sifatlarining muhim ko‘rsatgichlari ekanligi N.A.Belyaev (2008) tomonidan o‘ziga xos ravishda talqin qilingan. Muallifning fikriga ko‘ra, musobaqa o‘ynalgan partiyalarning soni ortishi bilan ularga sarflanadigan vaqt ham turlicha o‘zgarib boradi. Masalan, 5 partiya davom etgan o‘yinda 1 partiya 19 daqiqaga teng bo‘lsa, 5 partiya 29 daqiqani tashkil etdi. So‘ng g i partiyaning davom etish vaqti uzayishi bilan zarba berish va to‘siq qo‘yish uchun bajarilgan sakrash harakati hajmi ortib borishi kuzatilgan. Yuqorida tahlil qilingan adabiyotlardan ko‘rinib turibdiki, sakrovchanlik sifatlari voleybol o‘yinida texnik-taktik malakalarini samarali ijro etishda hal qiluvchi omillardan biri ekan. Sakrovchanlik sifatlarini rivojlantirish ilmiy asosda amalga oshirilsagina rejalashtirilgan maqsad samarali hal qilinishi mumkin. 20 1.3.Sakrash turlari va ularni harakatli o‘yinlar yordamida shakllantirish afzalligi Harakatli o‘yinlar o‘z mohiyati va mazmuni bilan obrazli harakat elementlaridan iborat bo‘lib, shug‘ullanuvchilar ruhiyatiga ijobiy ta’sir etadi, ularning emotsional quvvatini kuchaytiradi, kayfiyatini ko‘taradi. Bunday o‘yinlar bolalarning butin vujudi, aql-idroki, xotirasi, ongi, irodasi va diqqat-e’tiborini o‘z ichiga tortadi, ularda kuchli motivatsion ehtiyojni yuzaga keltiradi, bolalar qanchalik ko‘p va shiddatli jismoniy mashqlar bajarmasin o‘yinlarning emotsional kuchi neyropsixik markazlar orqali charchoq va toliqish alomatlarini “to‘planish” shiddatini chegaralab turadi. Boshqacha qilib aytganda bolalar o‘yin mazmunida belgilangan rollarga kirib ketib turli jismoniy yuklamalarni (sakrash, yugurish, to‘plar yoki og‘irliklar bilan harakatlanish va h.) charchoq sezmasdan uzoq vaqt davomida qiziqib bajaradilar (T.S.Usmanxujaev, F.Xodjaev, 1992; T.S.Usmanxodjaev, X.A.Meliev, 2000; M.N.Jukov, 2002, 2004; L.V.Veleeva, 2002, 2005; V.A.Lepeshkin, 2004; M.A.Qurbanova, 2006; N.V.Lutkova, 2010). Bir qator mutaxasis-olimlarning fikriga qaraganda, sport o‘yinlari, shu jumladan voleybolda ham, o‘yin usullari va ularga xos harakat ko‘nikmalarini shakllantirishda faqatgina standart mazmunli texnik-taktik mashqlardan takror- takror foydalanaberish shug‘ullanuvchi bolalarda, birinchidan motivatsion ehtiyoj faolligini chegaralaydi, ruhiyatni taranlashtiradi va ertaroq jismoniy toliqishga olib keladi, ikkinchidan, rivojlantirilayotgan sifat yoki shakllantirilayotgan ko‘nikma koordinatsiyasini (texnikasi va taktikasi) turg‘unlashtirmaydi. Masalan, yuqorida qayd etilganidek, voleybolda sakrab ijro etiladigan o‘yin usullariga (taktik vaziyat talabiga qarab ijro etiladigan zarba turlari, turli zonalardan zarba berish usullari, to‘siq qo‘yish, sakrab to‘p uzatish, sakrab to‘p kiritish) xos sakrash turlari koordinatsion, biomexanik va aerodinamik mazmun jihatdan bir-biridan tubdan farq qiladi. Standart mazmunga ega texnik mashqlar ana shu xususiyatlarni buzilishiga olib keladi. Ana shuning uchun ham sport turlari bo‘yicha faoliyat ko‘rsatib kelayotgan aksariyat mutaxasis-olimlar tanlangan sport turiga xos texnik- taktik ko‘nikmalarni, turli jismoniy sifatlarni, shu jumladan sakrab ijro etiladigan 21 harakat usullarini turdosh harakatli o‘yinlar yordamida shakllantirish afzal deb tavsiya beradilar (Yu.M.Portnov, 1997; A.Ya.Gomelskiy, 1997; Yu.D.Jeleznyak, 1998; V.V.Kuzin, S.A.Polievskiy, 2000; A.V.Belyaeq, M.V.Savin, 2000; Yu.N.Kleshev, 2003;). Jumladan, voleybol, basketbol, futbol va gandbolda muhim rol o‘ynaydigan sakrash ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida “Xo‘rozlar jangi”, “Oqsoq qarg‘a”, “Qarmoqcha”, “Tulki va tovuqlar”, “Polizdagi qo‘yonlar”, “Sakrog‘ich chumchuqlar”, “Chexarda” va sakrash elementlaridan iborat turli estafetalardan foydalaniladi. Ushbu o‘yinlar sakrash ko‘nikmasidan boshqa qanday xislat va qobiliyatlarni shakllantirishga mo‘ljallangan? – degan savol tug‘iladi. “Xo‘rozlar jangi” bir juftlikda yoki bir necha juftlikda (jamoa tarzida) tashkil qilinadi. Buning uchun shug‘ullanuvchilar yoshiga qarab diametri 2-3 m.li doira chiziq chiziladi. Doira ichiga juftlik ishtirokchilari tushib, qo‘llarini orqa tomondan “qulflaydilar”. So‘ng avval o‘ng oyoqlarini bukib, chap oyoqlarida sakrab xo‘rozlar jangini boshlaydilar. Kim sakrab, yelkasi bilan sherigini doiradan chiqarsa, u g‘olib deb topiladi. So‘ng shu jang chap oyoqda davom ettiriladi. “Oqsoq qarg‘a” o‘yini o‘z nomi bilan ko‘rinib turibdiki – bu ikki jamoaning kolonna shaklida saflanib turgan o‘yinchilari navbatma-navbat oyoqlarini bog‘lab, oqsagan holda sakrab, estafeta musobaqasida ishtirok etadi. O‘yin avval o‘ng oyoq bog‘lanib, so‘ng chap oyoq bog‘lanib o‘tkaziladi. “Qarmoqcha” o‘yini – bu ishtirokchilar doira bo‘lib saflanadi. O‘rtada boshlovchi uzun arqonga suv to‘ldirilgan kichik “baklashka” bioan joylashadi. Signal berilishi bilan boshlovchi arqonchani doira bo‘ylab aylantiradi. Har bir ishtirokchi aylantirilayotgan “baklashka” ustidan sakrab o‘tib, mag‘lubiyatdan qutilishga intiladi. Agar “baklashka” qaysi bir o‘yinchini oyog‘iga tegib ketsa, u mag‘lub bo‘ladi, o‘yin davom ettiriladi. “Tulki va tovuqlar” o‘yini: tovuqlar uzun o‘rindiq atrofida don terib yuradilar. Signal berilishi bilan tulki tovuqlarni ushlab olishga harakat qiladi. Tovuqlar esa undan qochib sakrab o‘rindiqqa (qo‘noqqa) chiqib oladilar. Qaysi bir tovuqni tulki ushlab olsa, uni o‘z uyasiga olib boradi. 22 Yuqorida qayd etilgan va boshqa shunga o‘xshash sakrash elementlari bilan bog‘liq harakatli o‘yinlar, albatta, sakrash ko‘nikmalari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini samarali shakllantirish qudratiga ega. Lekin, masalan, voleybolda turli zonalardan ijro etiladigan zarba turlari, to‘siq qo‘yish, sakrab to‘p uzatish yoki o‘yinga to‘p kiritishga koordinatsion jihatdan ixtisoslashgan sakrash sifatlarini rivojlantirishga, ularni taktik talablarga javob beradigan darajada sayqal topishiga ijodiy ta’sir eta olmaydi. Sport amaliyotida va harakatli o‘yinlar bo‘yicha chop etilgan o‘quv adabiyotlarida koordinatsion jihatdan sport o‘yinlari, xususan voleybol o‘yin usullariga (zarba, to‘siq, to‘p uzatish, to‘p kiritish va ularning turlari) moslashtirilgan harakatli o‘yinlar umuman qo‘llanilmaydi hamda bu haqida hech qanday ma’lumotlar berilmagan. 23 II BOB. TADQIQOTNING FARAZI , VAZIFALARI, USLUBLARI VA UNI TAS H KIL QILIS H 2.1. Tadqiqotning g‘oyasi Sport amaliyotida turli texnik-taktik ko‘nikmalarni ijro etish u yoki bu darajada sakrash elementlari bilan bog‘liqdir. Jumladan, voleybolda sakrab hujum zarbasini berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish va to‘p kiritish% basketbolda sakrab to‘p o‘zatish, uni ilish va savatga tashlash: futbolda sakrab bosh bilan sherikka to‘p uzatish, darvozaga kiritish va hakozo. Bunday sakrash elementlari boshqa sport turlarida ham qo‘llaniladi: yengil atletika, gimnastika, sharqona yakkakurash turlari va hakozo. Hatto barcha sport turlarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki mashg‘ulotning tayyorgarlik qismida qo‘llaniladigan yugurish mashqlarida ham sakrash elementlari mavjud. Sportchi yugurganda avval oyog‘i bilan depsinib tayansli holatdan “uzilib”, tayanchsiz holatda havo qarshiligini yengib oldinga “uchadi” va ikkinchi oyog‘i bilan yerga qo‘nadi yoki yana tayans holatga qaytadi. Depsinish kuchi qancha ko‘p bo‘lsa, havoda uchish oralig‘i shuncha uzoq bo‘ladi. Bunday sikl qanchalik tez takrorlansa, masofa shunalik qisqa muddatda o‘tiladi. Sakrash ko‘nikmasi qaysi sport turi yoki qaysi mashqqa taaluqli bo‘lmasin uning samaradorligi (balandligi yoki uzunligi) nafaqat oyoq mushaklarining portlovchi kuchi bilan belgilanadi, balki qo‘l-yelka, gavda va bosh harakatlariga ham bog‘liqdir. Sport nazariyasi va amaliyotida sakrash, sakrovchanlik hamda sakrash chidamkorligi kabi mavzular ko‘plab tadqiqot oyu’eti sifatida o‘rganilgan. Lekin, ma’lumki, har bir sport turida, hatto, masalan birgina voleybolda turli zonalardan ijro etiladigan sakrash turlari bir-biridan koordinatsion, biomexanik va aerodinamik xususiyatlar bilan farqlanadi. O‘quv va ilmiy adabiyotlardan shu narsa ko‘zga tashlanadiki, sakrash, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligiga oid mavzular qayd etilgan xususiyatlar doirasida deyarli o‘rganilmagan. Binobarin, tanlangan mavzu va rejalashtirilgan tadqiqot g‘oyasi o‘ta dolzarb ahamiyatga loyiqdir. 24 2.2. Tadqiqot vazifalari va uslublari Tanlangan mavzu moxiyati va mazmunini ochish, rejalashtirilgan tadqiqot maqsadini amalga oshirish bo‘yicha quyidagi vazifalar belgilanadi: 1. Voleybolga xos sakrash turlari, ularning tarkibiy tuzilishi va sakrovchanlikni rivojlanish dinamikasi o‘rganildi. 2. Voleybolga xos sakrash turlari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantiruvchi vaziyatli o‘yin mashqlari majmuasini ishlab chiqish va uning samaradorligini yosh voleybolchilar jalb qilingan pedagogik tajriba yordamida o‘rganish. 3. Olingan natijalar asosida uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish va ularni voleybolchilar tayyorlash amaliyotiga tadbiq etildi. Ushbu vazifalar quyidagi uslub va testlar yordamida hal etildi: 1. Adabiyotlar tahlili. 2. Ijodiy izlanuv. 3. Joyidan vertikal sakrash balandligini Abalakov o‘lchov asbobi yordamida aniqlash. 4. Joyidan mokkisimon sakrash balandligining 3/2 qismiga osilgan to‘pga maksimal marta sakrab bir qo‘lni tekkazish. 5. Yugurib kelib 4,3 va 2 zonalardan vertikal sakrash balandligini aniqlash (maxsus ishlab chiqilgan test yordamida). 6. Himoya zonasidan yugurib kelib (1 zonadan), hujum chizig‘ini bosmasdan dioganal-yoysimon yo‘nalishda sakrash balandligini aniqlash. 7. 4, 3 va 2 zonalardan to‘siq qo‘yish uchun vertikal sakrash balandligini aniqlash. 8. Pedagogik tajriba. 9. Variatsion-statistik uslublar. 2.3. Qo‘llanilgan uslub-testlar mohiyati va ulardan foydalanish tartibi 1. Adabiyotlar tahlili. Ushbu uslub yordamida mavzu yo‘nalishiga doir ilmiy-uslubiy ma’lumotlar, mutaxasis-olimlar fikr-mulohazalari qiyosiy tahlil 25 assida o‘rganiladi. Sakrash, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi tushunchalarining mantiqiy mohiyati ochib berildi. Voleybolda sakrab ijro etiladigan texnik-taktik usullar (zarba berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, to‘p kiritish) turlari, ularni ijro etish zonalari va taktik maqsadiga mos sakrash fazalari, koordinatsiyasi va aerodinamik xususiyatlariga nazariy tafsif berildi. Sakrab ijro etiladigan o‘yin usullariga koordinatsion va biomexanik jihatdan mos bo‘lgan sakrash ko‘nikmalarini tabaqalashtirilgan yondashuv asosida shakllantirish masalalari o‘rgatish jarayonida e’tiborga olinmasligi ta’kidlab o‘tildi. Zamonaviy voleybolda koordinatsion, biomexanik va aerodinamik jihatlardan farq qiluvchi turli sakrab ijro etiladigan o‘yin usullariga mos bo‘lgan sakrash ko‘nikmalarini tabaqalashtirilgan holda shakllantirish dolzarbligi ochib berildi. Tahlil qilingan adabiyotlar asosida ishning bosh maqsadi, tadqiqot ob’ekti va predmeti, tadqiqotning ilmiy farazi belgilab olindi. 2. Ijodiy izlanuv. Mazkur uslub asosida mavzu doirasida chop etilgan adabiyotlar, shu jumladan turli yoshli voleybolchilar tayyorlash maskanlarida (BO‘SM, OZBO‘SM) joriy etilgan o‘quv dasturlari (Yu.D.Jeleznyak, V.A.Kunyanskiy, A.V.Chachin, 2005; Yu.D.Jeleznyak, A.V.Chachin, Yu.P.Syromyatnikov, 2009) darsliklar (L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012; Yu.D.Jeleznyak, 2013) ijodiy tahlil qilindi va ushbu adabiyotlarda sakrash ko‘nikmalarini sakrab ijro etiladigan texnik-taktik ko‘nikmalar usullariga moslashtirilgan holda shakllantirish masalalari joy olmaganligi aniqlanadi. 3. Joyidan vertikal sakrash balandligini Abalakov o‘lchov asbobi yordamida aniqlash. Bu test voleybol amaliyotida keng qabul qilingan tartibda qabul qilinadi: tekshiriluvchi yerda joylashtirilgan “rezina-sholcha” o‘rtasidagi teshikdan chiqarilgan “metr-tasmani” beliga bog‘lab joylashadi; avval tik turgan holatda “metr” dagi raqam o‘lchab olinadi; so‘ng u maksimal balandlikka sakraydi – test 3 marta takrorlanadi: dastlabki o‘lchov raqami va har bir sakrashda cho‘zilgan “metr-tasmada” qayd etilgan raqam farqi sakrash balandligini ifodalaydi; test 3 marta takrorlanadi va eng yaxshi natija ro‘yxatga olinadi (1 a,b rasm). 26 a b 1 rasm 4. Joyidan maksimal sakrovchanlikning 50% da osilgan to‘pga marta sakrab bir qo‘lni tekkizish. Test quyidagi tartibda bajariladi: basketbol xalqasiga to‘p osiladi; tekshiriluvchi to‘pni tegida turib, zarba beruvchi qo‘lini cho‘zadi; to‘p shu balandlikka tushiriladi; “reyka-lineyka” bilan balandlik o‘lchanadi (masalan qo‘lni to‘pgacha bo‘lgan balandligi 180 sm); so‘ng to‘p shu raqamning 3/2 qismiga tushiriladi; sakrashga ruhsat berilishi bilan tekshiriluvchi to‘pga maksimal marta sakrab qo‘lini tekkizishi shart; qo‘l to‘pga tegmay qolishi bilan test to‘xtatiladi va sakrash soni ro‘yxatga olinadi (2 rasm). 2 rasm . 27 5 . Joyidan kelib 4,3 va 2 zonalardan vertikal sakrash balandligini aniqlash. Testni o‘tkazish masalasi va qabul qilish tartibi: voleybol to‘rining 4 zona tomonidagi antenadan boshlab o‘lchami 130x100 sm.li qora rangli, “ramkaga” tortilgan “banner osiladi”; to‘rning balandligi 210 sm; “banner” to‘rdan 20 sm. Chiqarilib o‘rnatiladi; tekshiriluvchi avval “banner” ni oldiga kelib, qo‘lini chuzib o‘nga “bor” bilan belgi qo‘yadi; so‘ng u 4 zonaga – hujum va yon chiqizlar kesishgan nuqtacha joylashadi; shu yerdan yugurib kelib sakraydi va “bannerga” zarba beruvchi qo‘li bilan “bo‘r” yordamida yana belgi qo‘yyadi; birinchi va ikkinchi belgilar orasi yugurib kelib vertikal sakrash balandligini ifodalaydi; test 3 marta takrorlanadi va eng yaxshi natija hisobga olinadi (3 rasm). 3 rasm . Ushbu test 3 va 2 zonalardan ham bajariladi – “banner” shu zonalar tomon ko‘chiriladi. 6. Himoya zonasidan yugurib kelib (1 zonadan), hujum chizig‘ini bosmasdan dioganal-yoysimon yo‘nalishda sakrash balandligini aniqlash. Testni o‘tkazishi joyi va uni qabul qilish tartibi: test devor yoniga yaqin joyda o‘tkaziladi; (4 rasm) devordan pol yuziga 3 ta chiziq chiziladi – 1 chisi – 1m; 1-chi chiziq (1m.) test boshlanadigan joy; 2-chi chiziq-voleybol maydoniga xos hujum chizig‘i (1,5m); 3-nchi chiziq o‘rta chiziq (2,5m). 28 4 rasm. Testni bajarish tartibi: tekshiriluvchi zarba beruvchi qo‘li uchida “bo‘r” bilan 1-nchi chiziq atrofida joylashadi; sakrashga ruxsat berilganidan so‘ng, u tezkor yugurib (2-3 qadam), 2-chi chiziq oldiga xatlaydi (chiziq bosmaslik shart) va shu joyidan depsinib dioganal-yoysimon yo‘nalishda sakrab, qo‘lidagi “bo‘r” bilan maksimal balandlikda devor yoysimon chiziq chizadi; yoysimon chiziqning eng yuqori nuqtasi belgilanadi; keyin tekshiriluvchi 2 va 3-chi chiziq o‘rtasida devorga yaqin turib, zarba beruvchi qo‘lini yuqoriga cho‘zib, devorga nuqta quyadi; sakrash vaqtida qo‘yilgan nuqta va joyda qo‘yilgan nuqta oralig‘i sakrash balandligini ifodalaydi. Test 3 marta takrorlanadi va eng yaxshi natija hisobga olinadi. 7. 4,3 va 2 zonalardan to‘siq qo‘yish uchun vertikal sakrash balandligini aniqlash. Testni o‘tkazish joyi va qabul qilish tartibi: devorga balandligi 230 sm,uzunligi 9 m. Darvoza shakli chiziladi (5 rasm); tekshiriluvchi navbatma- navbat 4,3 va 2 zonalara joydan turib, ikki qo‘lini cho‘zib, “bo‘r” bilan devorga belgi qo‘yyadi; keyin u shu zonalarda ketma-ket 3 martadan sakrab, qo‘llarini cho‘zib, yana belgi qo‘yyadi; test 3 martadan takrorlanadi va eng yaxshi natijalar hisobga olinadi. 29 5 rasm . 8. Pedagogik tajriba. Pedagogik tajriba yuzasidan o‘tkaziladigan kuzatuv va joriy tadqiqotlar 2022-yilning yanvar oyidan shu yilning sentabr oyigacha davom etdi. Joriy tadqiqotlarga Chirchiq Olimpiya zaxiralari Kasb-hunar kolleji qoshidagi o‘rta maktabning voleybol to‘garagida shug‘ullanuvchi 24 nafar 13-14 yoshli o‘quvchilar (7-8 sinf) jalb qilindi. Ushbu o‘quvchilar tarkibidan 18 nafari tanlanib olinib, har biri 9 tadan iborat ikki guruhga ajaratildi. Birinchi guruh nazorat guruhi sifatida, ikkinchisi tajriba guruhi sifatida aprel-sentabr oylarida (6 oy) o‘tkazilgan pedagogik tajriba kuzatuv-tadqiqotlarida ishtirok etdi. Nazorat guruhida o‘quv-mashg‘ulotlari butun tajriba davomida amaldagi dasturga asosan olib borildi. Tajriba guruhida o‘tkazilgan mashhulotlarning asosiy qismida biz tomonimizdan ishlab chiqilgan sakrash turlari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantiruvchi maxsus mashqlar va ixtisoslashtirilgan harakatli o‘yinlar majmualari qo‘llaniladi. Mashg‘ulotlar nazorat guruhida xaftaning toq kunlari, tajriba guruhida xaftaning juft kunlari soat 17:00 dan 18:30» gacha o‘tkazildi. Mashg‘ulotlar yozgi ta’til davomida ham jadval bo‘yicha muntazam o‘tkazildi. Tajriba guruhidagi bolalar yakka tartibda bajariladigan sakrash mashqlarini har kuni ertalabki gimnastika mashg‘uoti davomida va mashg‘ulot o‘tkazilmaydigan kunlari kechga yaqin nazorat ostida mustaqil bajarib borishdi. 304 зон а 3 зон а 2 зон а Tadqiqotlar ikki guruhda ham tajribadan oldin va tajriba yakunida o‘tkazildi. Tajriba guruhida qo‘llaniladigan maxsus mashqlar va ixtisoslashtirilgan harakatli o‘yinlar majmualari. Maxsus mashqlar majmuasi: 1. Diametri 50 sm. Aylana chiziq ichida: - 10-12 marta qo‘l yordami bilan sakrash; - 10-12 marta qo‘l yordamisiz sakrash; - har 10 marta sakrashdan so‘ng 90° chapga burilib – 10 marta, yana 90° chapga burilib – 10 marta, 90° chapga burilib – 10 marta sakrash; - shu mashq 90° dan o‘ng tomonga burilib bajariladi. 2. Qayd etilgan mashqlar ko‘zni yumib bajariladi. Izoh: ushbu mashqlar bajarishda aylana chiziq ichidan chiqib ketmaslik shart. 3. Diametri 50 sm.li 2 ta yonma-yon aylana chiziq chiziladi va shug‘ullanuvchilar shu aylananing birinchi ichiga joylashadi (6 rasm); signal berilishi bilan ular navbatma-navbat bir aylana ichidan sakrab, ikkinchisiga qo‘nadi va yana sakrab birinchisiga qo‘nadi va hakoza shu tariqa sakrashlar soni har aylana chiziq ichida 10 martadan davom ettiriladi. 31 6 rasm . 4. 3-mashq ko‘zni yumib bajariladi. 5. Zonalarda sakrab hujum zarbasini taqlidiy ijro etish – har zonada 10 martadan: - 4 zonadan sakrab 5 zona yo‘nalishida o‘ng qo‘l bilan zarba berish taqlidi; - shu mashq qap qo‘l bilan bajariladi; - 4 zonadan sakrab 1 zona yo‘nalishida o‘ng qo‘l bilan zarba berish taqlidi; - shu mashq chap qo‘l bilan bajariladi; - qayd etilgan mashqlar 3 va 2 zonalarda takrorlanadi. 6. Voleybol maydonida – 1,6 va 5 zonalar atrofidan yugurib kelib, hujum chizig‘i oldidan (uni bosmasdan) sakrab, zarba taqlidini bajargandan so‘ng, hujum va o‘rta chiziqlar o‘rtasiga qo‘nish mashqlari. Har bir zonada mashq 10 martadan takrorlanadi (7 rasm); 7 rasm. 7. 6 mashq tennis to‘pni to‘r ustidan qarshi maydonga siltab otish asosida bajariladi. 8. 4,3 va 2 zonalarda sakrab to‘siq qo‘yish taqlidini bajarish. Har bir zonada 10 martadan (8 rasm). 32 2 1 3 8 rasm . 9. Shu mashq 4 - 3 – 2 – 3 -4 zonalarga tezkor siljib, 5 martadan to‘siq qo‘yish bilan bajariladi (9 rasm). 9 rasm . 10. Qum ustida iloji boricha vertikal sakrash. 11. “Mata” ustida iloji boricha vertikal sakrash. Ixtisoslashtirilgan harakatli o‘yinlar: 1. Guruh har biri 5 nafardan iborat ikki jamoaga ajratiladi va maydonning qarama-qarshi tomonlarining hujum va yon chiziqlar kesishgan joy ortida kolonna shaklida joylashadi (10 rasm). Signal berilishi bilan ishtirokchilar ketma-ket 4 33 zonaga yugurib borib, sakrab 5 zona yo‘nalishida zarba berish taqlidini bajaradi. O‘yin 5 martadan takrorlanadi. 10 rasm. 2. Shu o‘yin-mashq 6 zona yo‘nalishida bajariladi. 3. Shu o‘yin-mashq 1 zona yo‘nalishida bajariladi. 4. 1,2 va 3-chi o‘yin-mashqlar 3 zonadan bajariladi. 5. 1,2 va 3-chi o‘yin-mashqlar 2 zonadan bajariladi. 6. 1,2,3,4 va 5-chi o‘yin-mashqlar tennis to‘pini qayd etilgan zonalar yo‘nalishida siltab-otib bajariladi. 7. Kolonnalar 1-chi o‘yin joyida joylashadi va 4,3, 2 zonalarda sakrab to‘siq qo‘yish taqlidi bajariladi. 8. Har bir mashqlar seriyasi bajarilgandan so‘ng oyoq mushaklari faoliyatini tiklovchi quyidagi qisqa muddatli mashqlar majmuasi bajariladi: Dastlabki holat – chalqancha yotib, oyoqlar vertikal ko‘tariladi (11 rasm). 11 rasm. 345 6 1 5 6 1 8.1. “Velosiped” mashqi – 15 (12 rasm). 12 rasm. 8.2. To‘g‘ri yo‘nalishda “qaychi” mashqi – 15 sekund (13 rasm). 13 rasm. 8.3. Ko‘ndalang yo‘nalishda “qaychi” mashqi – 15 sekund (14rasm). 14 rasm. 8.4. Oyoqlarni siltash – 15 sekund (15 rasm). 35 15 rasm. 36 III BOB. VOLEYBOLGA XOS SAKRASH TURLARI, SAKROVCHANLIK VA ULARNI AN’ANAVIY HAMDA NOAN’ANAVIY MASHG‘ULOTLAR DAVOMIDA SHAKLLANISH SAMARADORLIGI 3.1. Sakrash, sakrovchanlik, sakrash chidamkorligi tushunchalari va ularning mantiqiy mohiyati Sakrash hayotiy zarur harakat ko‘nikmalari tarkibiga mansub bo‘lib, insonning turmush tarzida muhim rol o‘ynaydi. Bolalarda sakrash ko‘nikmalari turli harakatli o‘yinlar davomida shakllanib boradi. Ushbu ko‘nikmaning hayotiy zarur ekanligi favqulodda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan havfli vaziyatlarni (biror bir hayvon hujumidan qochib ariqdan sakrash yoki baland joyga sakrab chiqish, suv toshqini va hakazo) bartaraf etish holatlari bilan izohlanadi. Agar sakrash ko‘nikmasi mantiqiy mohiyati va amaliy ahamiyati yanada chuqurroq hamda kengroq talqin etiladigan bo‘lsa, unda sakrash ko‘nikmasi mantiqiy mohiyati va amaliy ahamiyati anada chuqurroq hamda kengroq talqin etiladigan bo‘lsa, unda sakrash-bu nafaqat insonning turmush jarayonida, harbiy xizmatda yoki favqulodli vaziyatlarda amalga oshiriladigan hayotiy zarur harakat ko‘nikmasi, balki bir qator sport turlarida (sport o‘yinlari, yengil atletika, gimnastika va h.) hal qiluvchi ahamiyatga loyiq harakat malakasidir. Ushbu malaka sakrab ijro etiladigan har bir sport turida qo‘llaniladigan texnik usullar xususiyatiga qarab, xatto bir sport turida, masalan voleybolda-zarba turlari, zarba berish zonalari, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, to‘p kiritish va o‘yinda yuzaga kelgan taktik vaziyat talabalariga muvofiq koordinatsion, biomexanik va aerodinamik jihatlar bilan keskin farqlanadi (Yu.D.Jeleznyak, 1998; A.V.Belyaev, M.V.Savin, 2000; Yu.N.Kleshev, 2003; L.R.Ayrapetyans 2006; L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, 2012). Sakrash ko‘nikmalarining mantiqiy mohiyati-joydan yoki yugurib kelib, bir yoki ikki oyoq bilan depsinish asosida tayanch holatdan notayanch holatga o‘tib vertikal yoki dioganal-yoysimon yo‘nalishda “uchib”, yana tayanch holatga qo‘nish fazalari bilan izohlanadi. Tayanch holatdan “uchib” yana tayanch holatga qo‘nish vaqti qanchalik uzoq bo‘lsa, shunchalik sakrash balandligi yoki uzunligi 37 ko‘p bo‘ladi. Mutaxasislar sakrash balandligi yoki sakrash uzunligini odatda oyoqlarning portlovchi kuchiga bog‘lashadi. Ammo ular sakrashning bunday natijalarini tana, gavda va qo‘llarning aerodinamik harakati yoki boshqacha qilib aytganda tana, gavda va qo‘llarning keskin-faol yoysimon harakati ta’sirida yuzaga keluvchi inersion-reaktiv kuchga yetarli urg‘u berishmaydi. Aynan ana shu inersion-reaktiv kuch oyoqlarning portlovchi kuchi bilan bir qatorda sakrash balandligi yoki uzunligini maksimallashtiradi. Ma’lumki, baland sakrash yoki uzoq oraliqqa sakrash qobiliyati sakrovchanlik deb qabul qilingan. Sakrovchanlik – bu joydan yoki yugurib kelib, oyoqlarni optimal burchakda bukib, ya’ni tananing umumiy og‘irlik markazini pastroq tushirib, bir yoki ikki oyoq bilan depsinish asosida gavda va qo‘llarning faol yoysimon inersion harakati evaziga maksimal balandga yoki uzunlikka sakrash qobiliyatini anglatadi. Bunday sakrash qobiliyatini uzoq muddat davomida koordinatsion “nusxasini” saqlagan holda ko‘p martalab takrorlay olish imkoniyati sakrash chidamkorligi deb ataladi. Sakrash ko‘nikmasi, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi voleybolda ijro etiladigan aksariyat o‘yin usullarining (zarba berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, to‘p kiritish) samaradorligini ta’minlovchi poydevor omil sifatida ko‘plab tadqiqotlarda o‘z yechimini topgan, ularni shakllantirish uslublari va vositalari muvofiq darsliklar hamdao‘quv qullanmalarida ochib berilgan. Shu bilan bir qatorda mazkur harakat sifatlari voleybolchining o‘yin ixtisosligi (ampluasi), zarba berish usullari, zonalari, to‘siq qo‘yish va to‘p kiritish kabi texnik-taktik usullar xususiyatiga qarab tabaqalashtirilgan yondoshuv asosida deyarli o‘rganilmagan. Qayd etilgan har bir o‘yin malakasi (texnik-taktik malaka) o‘z navbatida bir necha usullardan iborat bo‘lib, ularni ijro etish zonasiga qarab sakrash koordinatsiyasi, biomexanikasi va aerodinamiksi bir-biridan keskin farqlanadi. Jumladan, 4 zonadan zarba berish misolida sakrash fazalari, aerodinamikasi va koordinatsiyasi quyidagi nusxa-mazmunda ifodalanadi: ikkinchi temp o‘yinchisi hujum va yon chiziqlar kesishgan joy atrofida dastlabki tayyorgarlik holatini qabul 387 6 5 8 1 2 3 4 qiladi; to‘p yo‘nalishi, baland-pastligi, to‘pni to‘rdan va antenadan uzoq- yaqinligini aniqlagandan so‘ng 2-3 qadam keskin yuguradi va 4 qadamda xatlab, tizzalar optimal bukiladi va og‘irlik markazi pastga tushiriladi keyin depsinish bilan bir qatorda “orqada qolgan gavda va qo‘llarni yoysimon yo‘nalishda yuqoriga keskin xarakatlantirib sakraydi (uchadi)”; sakrashning maksimal nuqtasida gavda va zarba beruvchi qo‘l orqaga qisman bukilib, shu zahoti ularni keskin oldinga (to‘pga nisbatan) harakatlantirish asosida to‘pga zarba beriladi; undan keyingi faza qo‘nish va muvozanatni saqlab qolish bilan yakunlanadi (16 rasm). 16 rasm. 4 zonadan zarba berish andozasi. 1-dastlabki tayyorgarlik xolati; 1-2-yugurish (3-4 qadam); 3-xatlash va oyoqlarni optimal burchakda bukish; 4 –depsinish; 5 –sakrash; 6-zarba beruvchi qo‘lni orqaga egish; 7-zarba berish; 8-qo‘nish. 17 rasm. 398 0 67 5 13 2 4 3 zonadan zarba berish andozasi : 1-dastlabki tayyorgarlik holati; 1-2-yugurish (3-4 qadam); 3-xatlash va oyoqlarni optimal burchakda bukish; 4 –depsinish; 5 –sakrash; 6-zarba beruvchi qo‘lni orqaga egish; 7-zarba berish; 8-qo‘nish. 3 zonadan zarba berish birinchi temp hujumchisi ijrosida amalga oshiriladi. Bunda yugurish (1-2 qadam), xatlash-depsinish, sakrash va boshqa fazalar oralig‘i va vaqti qisqaradi; hatlab-depsinish vaqtida oyoqlar tizza bo‘g‘imidan qisman bukilib, portlovchi kuch bilan keskin yozilib, sakrash fazasi bajariladi (depsinish vaqtida gavda va qo‘llarni orqadan yuqoriga keskin harakatlantirish amplitudasi ikkinchi temp o‘yinchisinikiga nisbatan kichik bo‘ladi); sakrashning maksimal nuqtasida gavda va zarba beruvchi qo‘lning orqaga bukilishi juda kichik amplitudaga teng bo‘ladi, lekin zarba berish uchun bajariladigan harakat inersion- reaktiv jihatda o‘ta keskin bo‘ladi; yakuniy fazada qo‘nish va muvozanat saqlash ko‘nikmalari bajariladi (17 rasm). 2 zonada zarba berishda ham qayd etilgan fazalar va gavda-qo‘llarning aerodinamik (inersion-reaktiv) harakati nisbatan qisqa bo‘ladi (18 rasm). 4,3 va 2 zonalarga uzatilgan to‘pni yon chiziqlar tomon burib zarba berishda tana, gavda va qo‘llarning harakat koordinatsiyasi ham o‘zgaradi. 40 18 rasm. 2 zonadan zarba berish andozasi. 19 rasm. Himoya zonalaridan zarba berish andozasi. Ma’lumki, 1990- yildan boshlab musobaqa qoidalarining tubdan o‘zgarishi tufayli himoya zonalaridan hujum zarbalarini uyushtirish soni 9,6% dan 35% gacha ortdi (Yu.D.Jeleznyak, G.Ya.Shipulin, O.E.Serdyukov, 2004). Himoya zonalaridan ijro etiladigan bunday hujum zarbalarining nusxasi, sakrash fazalari va ularning koordinatsion mazmuni tamomila boshqacha xususiyatiga egadir. Jumladan, himoya zonalaridan zarba berishda yugurib kelish, xatlash, oyoqlarning tizza qismidan bukilishi va tezkor yozilishi, tana, gavda va qo‘llarning yoysimon harakati yanada shiddatli kechadi. Sakrash vertikal yo‘nalishda emas, balki dioganal–yoysimon yo‘nalishda ijro etiladi. Depsinish xarakati hujum chizig‘ining 41 5 7 4 2 3 16 5 7 4 2 3 16 ortidan boshlanib, qo‘nish fazasi o‘rta va hujum chizig‘i o‘rtasida yakunlanishi odat tusiga kirgan (19 rasm). Himoya zonalaridan tamomila yangicha koordinatsion nusxada sakrab ijro etiladigan hujum zarbalarini guruhli to‘siq bilan qaytarish imkoniyati nihoyatda chegaralangan bo‘lgani tufayli, bunday zarbalar samaradorligi tabora ortib bormoqda. Muhokoma etilayotgan mavzuning yana bir e’tiborga loyiq joyi shundaki, vertikal (2,3,4 zonalarda) yoki dioganal-yoysimon yo‘nalishda (himoya zonalarida) sakrash uchun bajariladigan shiddatli yugurish texnikasi, xatto raqib tomonidan yo‘naltirilgan to‘pni qabul qilish uchun o‘ng yoki chap tomonlar bo‘ylab tezkor yonlama harakatlanishlar (yonlama yugurishlar) texnikasi ham ma’lum darajada sakrash va xatlash elementlaridan iborat. M.A.Godik (2006) ning ta’kidlashicha, yugurish texnikasi quyidagi fazalarni o‘z ichiga oladi; sportchi avval bir oyoq bilan depsinib (masalan chap oyoq bilan), bir qo‘lini (o‘ng qo‘lini) tirsak bo‘g‘imidan qisman bukkan holda oldinga, ikkinchi qo‘lini (chap qo‘lini) siltab orqaga keskin harakatlantirish evaziga tayanch holatdan aerodinamik qonuniyatga asosan “uchish” fazasiga o‘tadi (tayanchsiz holatga), so‘ng ikkinchi oyog‘iga (o‘ng oyog‘iga) qo‘nadi va shu sikl zarur miqdorda takrorlanadi. Oyoqlarning portlovchi kuchi qanchalik salmoqli bo‘lsa “uchish” fazasi shunchalik davomli bo‘ladi, binobarin, qo‘nish va qayta depsinish (boshqa oyoq bilan) nuqtasi ham uzoqroq bo‘ladi. Ushbu fazalar va depsinish-uchish-qo‘nish sikli qanchalik tez takrorlansa belgilangan masofa shunchalik qisqa vaqt ichida o‘tilishi mumkin. Voleybolga xos yonlama yugurish (oyoqlar yarim bukilgan holda sakrab yoki xatlab harakatlanish), ko‘krak balandligida bukilgan qo‘llarning baland- pastga keskin harakatlanishi bilan sakrab-siljib yoki xatlab-siljib amalga oshiriladi. Sakrash uchun yugurib kelishda depsinish-uchish-qo‘nish fazalari oraliqlar bo‘yicha bir-biridan farqlanadi: birinchi qadam kattaroq, ikkinchisi-kichikroq, uchinchisi yoki depsinishga xatlab qo‘nish (sakrash uchun depsinish fazasigacha) zarba berish usuli va zarba beriladigan zonaga bog‘liq bo‘ladi. 42 Voleybol mashg‘ulotlarini vizual kuzatish, ilmiy va o‘quv adabiyotlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, sakrab ijro etiladigan texnik-taktik ko‘nikmalarga dastlabki o‘rgatish amaliyotida “sakrash-texnik usul” turlari, fazalari, sakrash zonalari, tana, gavda, bosh, oyoq va qo‘llarning o‘zaro koordinatsion xususiyatlariga chuqur ahamiyat qaratilmaydi. Vaholanki, musobaqalarda ko‘pgina sakrash koordinatsiyasi ijro etiladigan texnik-taktik usulning (turli zonalardan zarba berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, to‘p kiritish) maqsadi va taktikasiga muvofiq emasligi ko‘zga tashlanadi. Shuning uchun ham, hatto a’lo sakrovchanlikka ega voleybolchining hujum zarbasida yoki to‘siq qo‘yishida yetarli samaradorlik bo‘lmaydi. Binobarin, bugungi raqobatli voleybol amaliyotida, ayniqsa dastlabki o‘rgatish bosqichlarida yuqorida muhokama etilayotgan o‘ta dolzarb masalalarni e’tiborga olish, sakrab ijro etiladigan texnik- taktik usullar turi va ijro etish joyiga (zonasiga) qarab sakrash fazalari, koordinatsiyasi, aerodinamikasi (tana, gavda, bosh va qo‘llar harakati) ni shakllantirish va shu orqali sakrovchanlik hamda sakrash chidamkorligini rivojlantirishga mo‘ljallangan mashqlar majmualarini ishlab chiqish va amalga joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Alohida shuni ta’kidlash joizki, voleybolga xos sakrash usullari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini erta yoshlikdan boshlab sakrab ijro etiladigan texnik-taktik malakalar turi hamda uning xususiyatlariga moslab, ixtisoslashtirilgan harakatli o‘yinlar yordamida shakllantirish foydali natijaga olib keladi. Sakrash fazalari – dastlabki tayyorgarlik holati, yugurish (2-4 qadam), depsinishga xatlash va oyoqlarni tizza bo‘g‘imidan optimal bo‘rchakda bukish, gavda va qo‘llarning faol harakati yordamida depsinish, sakrash (“uchish”), zarba beruvchi qo‘lni orqaga harakatlantirish va keskin siltab hujum zarbasini taqlid qilish, qo‘nish va muvozanat saqlash uzviy ketma-ketlikda mashqlantirilishi o‘rgatish jarayonining o‘ta muhim shartlaridan biridir. 21,22,23,24 rasmlarda hujum zarbasiga xos sakrash, to‘siq qo‘yishga xos sakrash, to‘p uzatish va to‘p kiritishga xos sakrash turlariga o‘rgatish tartibini aks ettiruvchi andozalar keltirilgan. 43 2-zonadan 5-zonagaXatlash 20 rasm 20 rasm 44Hujum zarbasiga xos sakrash turlariga o‘rgatish andozasi Dastlabki tayyorgarlik holati 4-zonadan 5-zonaga 3-zonadan 5-zonaga 2-zonadan 1-zonaga 4-zonadan 1-zonaga 3-zonadan 1-zonagaQisqa yugurish Oyoqlarni bukish Depsinish Sakrash-uchish Qo‘lni bosh ortiga harakatlantirish Zarba berish Qo‘nish Muvozanat saqlash Orqa zonalardan Sakrash Qo‘llarni yozib siltash Muvozanat saqlash 21-rasm 45To‘siq qo‘yishga xos sakrash turlariga o‘rgatish andozasi Dastlabki tayyorgarlik holati 3-zonada 4-zonada 2-zonada Oyoqlarni bukish va qo‘llarni bosh sathidan qisman pastga tushirish Qo‘llarni faol harakati yordamida depsinish Qo‘nish 22 rasm. 46To‘p uzatishga xos sakrash turlariga o‘rgatish andozasi Dastlabki tayyorgarli holati 2 zonadan qisqa orqaga 2 zonadan o‘rtacha orqagaOyoqlarni bukish Depsinish 2 zonadan qisqa-tezkor 3- zonaga 2 zonadan o‘rtacha-tezkor 3 zonagaSakrash va qo‘llarni yozib siltab urib 2 zonadan tezkor- dioganal 4-zonaga Qo‘nish Muvozanat saqlash Orqaga o‘ng zonalardan 4- zonaga Orqaga o‘ng zonalardan 4-zonalargaBir qo‘l bilan uzatish 2 zonadan baland 4-zonaga 23 rasm. 47To‘p kiritishga xos sakrash turlariga o‘rgatish andozasi Dastlabki tayyorgarli holati Qisqa va tezkor yugurish Xatlash Qo‘llarni faol harakati yordamida depsinish Maksimal sakrash Sakrash Yarim sakrash Yetakchi qo‘lni tezkor bosh ortiga va siltab zarba berish Kuchli zarba berish Qo‘nish Sekin-aniq zarba berish Muvozanat saqlash 3.2. An’anaviy mazmunli mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikni rivojlanish sur’ati Voleybol to‘garaklarida olib borilayotgan o‘quv mashg‘ulotlarini vizual kuzatish shundan dalolat beradiki, aksariyat o‘qituvchi-trenerlar o‘zlari boshqarayotgan mashg‘ulotlar davomida shug‘ullanuvchi bolalarga sakrash ko‘nikmasi, uning mohiyati, voleybolga xos sakrash turlari, fazalari, sakrashning koordinatsion, biomexanik va aerodinamik xususiyatlari haqida batafsil tushunchalar bermas ekanlar, amaliy mashg‘ulotlarda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirishga mo‘ljallangan mashqlar urg‘u berilar ekanu, lekin voleybolda sakrab ijro etiladigan texnik-taktik usullar xususiyatlariga mos sakrash turlariga o‘rgatish va shu asosda sakrovchanlik hamda sakrash chidamkorligini shakllantirishga umuman e’tibor qaratilmas ekan. Diqqatga loyiq joy shundaki, bolalarda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirishda xos asosan standart mazmuniga ega, bir xil siklda takrorlanuvchi mashqlar qo‘llanilar ekan. Hatto ayrim hollarda sakrovchanlikni ba’zi og‘irliklar yordamida shakllantirish vaziyatlari ham kuzatildi. Biz Chirchiq Olimpiya zaxiralari qoshidagi o‘rta maktabda voleybol bilan shug‘ullanuvchi bolalarda an’anaviy mashg‘ulotlarni sakrovchanlik va sakrash, chidamkorligiga ta’sir etish sur’ati o‘rgandik. Ushbu maxsus jismoniy sifatlarni an’anaviy mashg‘ulotlar davomida rivojlanish sur’atini o‘rganish uchun 2022-yil yanvar oyi va 6 oydan so‘ng-ya’ni shu yilning iyun oyida tadqiqotlar o‘tkazildi. Dastlab sakrovchanlikni rivojlanish dinamikasi Abalakov usulida joydan vertikal sakrash testi asosida o‘rganildi. Mazkur test bo‘yicha olingan natijalar 3 jadvalda kelitrilgan. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, tadqiqotda ishtirok etgan 24 nafar 13-14 yosh bolalarda sakrovchanlik turlicha darajada rivojlangan ekan. 48 3 jadval Yosh voleybolchilar bilan o‘tkaziladigan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikni rivojlantirish dinamikasi T/R Tekshiriluvchilar Joyidan vertikal sakrash (sm) O‘sish farqi 20 22- yil yanvar 20 22- yil iyun 1 O.Ka-v 31 32 +1 2 A.Ra-v 29 31 +2 3 B.Yo‘-v 26 26 +0 4 N.Fu-v 34 32 -2 5 I.Ne-v 37 35 -2 6 A.Ka-v 32 34 +2 7 F.Di-v 27 29 +2 8 N.To-v 36 37 +1 9 I.Xu-v 35 38 +3 10 X.Nu-v 30 31 +1 11 E.Esh-v 29 30 +1 12 X.Mu-v 28 30 +2 13 S.Ra-v 31 33 +2 14 L.Ro-v 34 32 -2 15 A.Bo-v 32 30 -2 16 A.Ov-v 33 36 +3 17 B.Mi-v 30 34 +4 18 F.G‘a-v 28 29 +1 19 U.Yak-v 26 30 +4 20 J.Ma-v 27 29 +2 21 Z.Al-v 30 32 +2 22 E.Or-v 31 30 -1 23 Sh.Ki-v 35 34 -1 24 B.Ke-v 34 36 +2 Min -max 26- 37 26-38 0-4 X 31,0 + 5,2 32,08 + 5,4 1,1 + 0,02 Chunonchi, joydan vertikal sakrash ko‘rsatkichlarining minimal miqdori 26 sm. ga teng bo‘lgan bo‘lsa, maksimal ko‘rsatgich 37 sm.ni takshil etdi. Sakrovchanlik ko‘rsatkichlarining diapozoni (miqyosi) 11 sm. bilan ifodalanyapti. Sakrovchanlikning bunday keng diapozonda ifodalanishi ma’lum darajada bolalarni voleybol bo‘lishiga tanlashda prognostik xatolarga yo‘l qo‘yilganligidan 49 darak beradi. Boz ustiga an’anaviy mashg‘ulotlarda 6 oy davomida shug‘ullangandan keyin o‘tkazilgan test natijalari bo‘yicha ham sakrovchanlik diapozoni kamaymadi (min ko‘rsatgich – 26 sm., max ko‘rsatgich – 38 sm). Sakrovchanlikni o‘sish sur’ati esa juda kam miqdorni tashkil etdi, hatto 6 nafar tekshiriluvchida sakrovchanlik darajasi tushib ham ketdi. Ushbu holat o‘rtacha statistik ko‘rsatkichlar (X + δ) asosida yaqqol ko‘zga tashlanadi ( 1-diagramma ). 1-yanvarda olingan natija 2-iyunda olingan natija 3-sakrash o‘sish sur’ati 1-diagramma . Yosh voleybolchilar bilan o‘tkazilgan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikning rivojlanish sur’ati. Joyidan vertikal sakrash testi bo‘yicha qayd etilgan sakrovchanlikning rivojlanganlik darajasi voleybol bilan shug‘ullanib kelayotgan 13-14 yoshli bolalar uchun yetarlimi yoki yo‘qmi? – degan savol tug‘ildi. Javob – albatta yetarli emas. Voleybol bo‘yicha yirik mutaxasis-olim, ko‘plab darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va ilmiy asarlar muallifi Yu.D.Jeleznyak (1998, 2005, 2009) joyidan sakrash balandligi 11 yoshli voleybolchilarda eng kamida 35,1 sm bo‘lishi kerak deb ta’kidlaydi. Shu yoshdagi bolalar joyidan sakrash bo‘yicha “a’lo” baho olish uchun 44,2 sm. Natijani ko‘rsatishi zarur ekan. Muntazam shug‘ullanib kelayotgan voleybolchi bola 13-14 yoshga to‘lganda, joydan sakrash balandligi 41,1 sm. dan 50,9 – 58,2 sm. gacha o‘sgan bo‘lishi zarur ekan. Demak, bizning tadqiqotimizda 50 ishtirok etgan bolalarda joyidan sakrash bo‘yicha kuzatilgan sakrovchanlik darajasi nihoyatda past deb ta’kidlash mumkin. Yugurib kelib vertikal sakrash bo‘yicha o‘tkazilgan test natijalari nafaqat sakrovchanlikni juda sust rivojlanganligini ko‘rsatdi, balki 6 oylik an’anaviy mashg‘ulotlar davomida ushbu sifatni nihoyatda kam miqdorda o‘sganligini isbotlab berdi (4 jadval). Chunonchi, joydan vertikal sakrash bo‘yicha olingan natijalardan kuzatilgan ancha keng individual ko‘rsatgichlar diapozoni yugurib kelib kertikal sakrash natijalari doirasida yanada yaqqol namayon bo‘ldi. Masalan, bu test bo‘yicha min ko‘rsatgich 29 sm., max natija esa 44 sm., demak ushbu ko‘rsatgichlar diapozoni 15 sm. ga teng bo‘lmoqda. O‘rtacha X + δ ko‘rsatgich 37,6 + 6,8 sm.ni tashkil etdi. Agar o‘rtacha kvadoatik (standart) og‘ish ko‘rsatgichi (δ + 6,8sm) “ishga tushirilsa”, unda sakrovchanlik 30,8 sm. yoki 44,4 sm. bilan ifodalanishi mumkin. Ma’lumki, Yu.D.Jeleznyak (1998) tomonida qayd etilgan ma’lumotlarda 11 yoshli voleybolchilarda yugurib kelib vertikal sakrash balandligi 50 sm, 12 yoshda - 56 sm., 13 yoshda - 66 sm. 14 yoshda - 72 sm. ni tashkil etishi qayd etilgan. Qizig‘i va eng afsuslanarli joyi shundaki, 6 oylik an’anaviy mazmunli mashg‘ulotlardan keyin ham sakrovchanlik ko‘rsatgichlari biron-bir progressiv o‘zgarishlar bilan farqlanmadi. Aksincha, dastlabki individual ko‘rsatgichlar bo‘yicha qayd etilgan diapozon (min va max ko‘rsatgichlar kengligi) 6 oydan so‘ng yanada ortdi va 18 sm. ni tashkil etdi (min ko‘rsatgich – 32 sm., max – 50 sm). 51 4 jadval Yosh voleybolchilar bilan o‘tkaziladigan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikni rivojlantirish dinamikasi T/R Tekshiriluvchilar Yugurib kelib vertikal sakrash (sm) O‘sish farqi 20 22- yil yanvar 20 22- yil iyun 1 O.Ka-v 36 39 +3 2 A.Ra-v 34 36 +2 3 B.Yo‘-v 29 32 +3 4 N.Fu-v 37 42 +5 5 I.Ne-v 39 44 +5 6 A.Ka-v 41 45 +4 7 F.Di-v 33 37 +2 8 N.To-v 42 47 +5 9 I.Xu-v 43 46 +3 10 X.Nu-v 36 40 +4 11 E.Esh-v 34 39 +5 12 X.Mu-v 35 37 +2 13 S.Ra-v 38 43 +5 14 L.Ro-v 40 42 +2 15 A.Bo-v 42 48 +6 16 A.Ov-v 44 50 +6 17 B.Mi-v 41 49 +8 18 F.G‘a-v 35 41 +6 19 U.Yak-v 33 43 +10 20 J.Ma-v 34 38 +4 21 Z.Al-v 36 39 +3 22 E.Or-v 42 49 +7 23 Sh.Ki-v 40 47 +7 24 B.Ke-v 39 48 +9 Min -max 29-44 32-50 2-10 X 37,6 + 6,8 42,5 + 8,3 4,9 + 1,02 O‘rtacha X + δ ko‘rsatgichlar 42,5 + 8,3 sm. bilan ifodalanadi. (2-diagramma) Ko‘rinib turibdiki, an’anaviy mashg‘ulotlar xatto 6 oydan keyin ham bizning tekshiriluvchilarimizda sakrovchanlikni juda bo‘maganda 50 sm. ga o‘sishiga ham ta’sir ko‘rsataolmadi. Sakrovchanlikning 6 oylik o‘sish farqi 4,9 + 1,02 sm. ga teng 52 bo‘ldi. Sakrovchanlikning o‘sish dinamikasiga xos bunday ko‘rsatgichlar an’anaviy mashg‘ulotlar samaradorligi bugungi kun talablariga javob berilmasligi isbot qilib bermoqda. 1-yanvarda olingan natija 2-iyunda olingan natija 3-sakrash o‘sish sur’ati 2-diagramma . Yosh voleybolchilar bilan o‘tkazilgan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrovchanlikning rivojlanish sur’ati. Alohida shuni ham ta’kidlash joizki, zamonaviy voleybolda hal qiluvchi axamiyatga ega sakrash chidamkorligi tadqiqotimizda ishtirok etgan yosh voleybolchilar juda zaif shakllanganligini ko‘rsatdi (5 jadval). 53 5 jadval Yosh voleybolchilar bilan o‘tkaziladigan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrash chidamkorligini rivojlantirish dinamikasi T/R Tekshiriluvchilar Sakrash chidamkorligi (marta) O‘sish farqi 20 22- yil yanvar 20 22- yil iyun 1 O.Ka-v 12 15 +3 2 A.Ra-v 10 16 +6 3 B.Yo‘-v 15 19 +4 4 N.Fu-v 16 18 +2 5 I.Ne-v 11 14 +3 6 A.Ka-v 14 17 +3 7 F.Di-v 13 16 +3 8 N.To-v 15 17 +2 9 I.Xu-v 17 20 +3 10 X.Nu-v 13 15 +2 11 E.Esh-v 14 17 +3 12 X.Mu-v 15 18 +3 13 S.Ra-v 9 14 +5 14 L.Ro-v 18 21 +3 15 A.Bo-v 21 24 +3 16 A.Ov-v 17 21 +4 17 B.Mi-v 15 22 +7 18 F.G‘a-v 14 18 +4 19 U.Yak-v 16 21 +5 20 J.Ma-v 17 19 +2 21 Z.Al-v 12 17 +5 22 E.Or-v 14 16 +2 23 Sh.Ki-v 19 22 +3 24 B.Ke-v 18 25 +7 Min -max 10-21 14-25 2-7 X 14 ,8 + 5,3 18,4 + 5,4 3,6 + 0,8 Jumladan, ushbu maxsus jismoniy sifatning rivojlanganlik darajasini aniqlash bo‘yicha qo‘llanilgan “Joydan vertikal sakrash balandligining 3/2 qismi balandligida osilgan to‘pga maksimal marta sakrash” testi min (10 marta) va max (21 martta) ko‘rsatgichlarning diapozoni 11 martaga teng ekanligini ko‘rsatdi. 54 Sakrash chidamkorligining o‘rtacha statistik ko‘rsatgichlar 14,8 + 5,3 marta bilan ifodalanadi. Ma’lumki, bugungi voleybol musobaqalarida bir o‘yin davomida o‘rtacha 450-550 martagacha sakrash elementlari ijro etiladi. Bular turli zonalardan hujum zarbasini berish, to‘siq qo‘yish, to‘p qabul qilish va uzatish, to‘p kiritish, chalg‘ituvchi va “natijasiz” (sakrab to‘pga yetaolmaslik holatlari ) sakrashlardan iboratdir (L.R.Ayrapetyans, M.A.Godik, 1991; L.R.Ayrapetyans, 2006). Ta’kidlash muhimki, o‘yin davomida sakrab ijro etiladigan texnik- taktik usullarning pirovard samaradorligi nafaqat sakrash balandligiga, balki sakrash koordinatsiyasi, uning biomexanik nus’hasi va aerodinamik harakatlar (tana, gavda, oyoq va qo‘llarning o‘zaro harakati) sifati bilan belgilanadi. Ana shu xususiyatlarga asoslangan holda qayd etish mumkinki, tadqiqotimizda kuzatilgan 14,8 + 5,3 martagacha teng vertikal sakrash soni tekshiriluvchilarimizda sakrash chidamkorligi o‘ta zaif taraqqiy etganligidan darak beradi. Diqqatga loyiq joyi shundaki, 6 oy davomida an’anaviy mazmunli mashg‘ulotlarda shug‘ullanib organ tadqiqotimiz ishtirokchilarida sakrash chidamkorligi 14,8 martadan 18,4 martagacha o‘sdi xalos. O‘sish sur’ati 3,6 + 0,8 marta tashkil etdi ( 3-diagramma ). Sakrash chidamkorligining 6 oy davomida kuzatilgan bunday dinamikasi shu bolalar mashg‘ulotlarida ushbu sifatni rivojlantirish bo‘yicha qo‘llanilayotgan mashqlarning samarasiz qiymatga ega ekanligidan dalolat beradi. Yuqorida muhokama etilgan joriy tadqiqotlar natijalaridan ko‘rinib turibdiki, Chirchiq olimpiya zahiralari KXK qoshidagi maktab voleybol to‘garagida shug‘ullanuvchi 13-14 yoshli bolalarda sakrash balandligi va sakrash chidamkorligi nihoyatda zaif rivojlangan ekan. 6 oylik an’anaviy mashg‘ulotlar davomida ham sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi juda sust sur’ati o‘sganligini ko‘rsatadi. Binobarin, qayd etilgan tadqiqot natijalari, voleybol bo‘yicha o‘tkazilayotgan an’anaviy mazmunli mashg‘ulotlar yetarli samarali qiymatga ega emasligidan darak beradi. 55 1-yanvarda olingan natija 2-iyunda olingan natija 3-sakrash o‘sish sur’ati 3-diagramma . Yosh voleybolchilar bilan o‘tkaziladigan an’anaviy mashg‘ulotlar davomida sakrash chidamkorligining o‘sish sur’ati. 56 III BOB BO‘YICHA XULOSALAR 3 bobda sakrash, sakrovchanlik, sakrash chidamkorligi haqidagi tushunchalar mohiyati, ularning farqlanishi va dastlabki tadqiqot natijalarining qiyosiy tahliliga asosan quyidagi xulosalarni e’tirof etish mumkin. 1. Zamonaviy voleybolda sakrash turlari, ularning koordinatsion mazmuni va ijro etish fazalari sakrab ijro etiladigan texnik-taktik usullar shakllari hamda taktik xususiyatlariga qarab bir-biridan farqlanishi ochib berildi. Ularni shakllantirishda muvofiq yo‘nalishda tabaqalashtirilgan va ixtisoslashtirilgan mashqlardan foydalanish zarurligi isbotlab berildi. 2. Voleybolga xos sakrash ko‘nikmalarini ijro etish zonalari va taktik vazifalariga muvofiq tayyorlanish hamda yugurib kelish fazalari tahlil etildi va sakrash koordinatsiyasi, shu jumladan balandligi ham aynan yugurib kelish elementlariga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Mazkur fazalar va elementlarni shakllantiruvchi mashqlar andozalari ishlab chiqildi. 3. Dastlabki tadqiqot natijalaridan aniqlandiki, yosh voleybolchilarda joydan vertikal sakrash, yugurib kelib sakrash balandligi va sakrash chidamkorligi odatdagi an’anaviy mashg‘ulotlar davomida, 2,3 sm.ga (sakrash balandligi) yoki 2- 3marta (sakrash chidamkorligi) sust o‘sganligi kuzatildi. 57 IV BOB. VOLEYBOLGA XOS IXTISOSLAShTIRILGAN SAKRASh TURLARI VA ULARNI IShLAB ChIQILGAN MAXSUS MAShQLAR YoRDAMIDA ShAKLLANTIRISh SAMARADORLIGI Yuqorida qayd etilganidek bugungi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi hal qiluvchi omilga aylanib bormoqda. Lekin, turli yoshli va malakali voleybolchilar bilan olib borilayotgan o‘quv mashg‘ulotlarida ushbu sifatlarni rivojlantirishga absolyut ma’noda yondashish holatlari ko‘zga tashlanadi. Boshqacha qilib aytganda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi turli zonalarda va turli texnik-taktik usullar xusuiyatlariga mos tartibda mashqlantirilmaydi. Ana shu uslubiy kamchiliklarni e’tiborga olgan holda biz yosh basketbolchilar misolida 6 oylik pedagogik tajriba o‘tkazdik. Tajribada har biri 9 nafardan iborat nazorat va tajriba guruhlari jalb qilindi. NG tajriba muddati davomida an’anaviy mashg‘ulotlarda shug‘ullanishni davom ettirdi. TG tajriba davomida o‘tkazilgan har bir mashg‘ulotda biz tomonimizda ishlab chiqilgan, nomi, mazmuni, tartibi 2 bobda yoritilgan maxsus mashqlar majmuasini qo‘llab bordi. Tajribadan avval va tajriba tugashi bilan ushbu ikki guruhda joydan vertikal sakrash, yugurib kelib vertikal sakrash, sakrash chidamkorligi, 4, 3, 2 va orqa zonalardan zarba berish hamda 4,3 va 2 zonada to‘siq qo‘yishga xos sakrash testlari qabul qilindi. Birinchi guruh testlari bo‘yicha olingan natijalar 4 jadvalda keltirilgan. Jadvalda qayd etilgan individual ko‘rsatgichlardan ko‘rinib turibdiki, joydan va yugurib kelib vertikal sakrash balandligi 11-12 yoshli bolalarda tajribadan oldin ham, tajribadan keyin ham shu yoshdi bolalar uchun belgilangan me’yoriy talablardan ancha sust namoyish etildi. Chunonchi, joydan vertikal sakrash natijalarining minimal miqdori 27 sm., maksimal ko‘rsatgich esa 36 sm.ni 58 tashkil etgan. Yugurib kelib vertikal sakrash balandligi muvofiq ravishda 30-40 sm. bilan ifodalandi. O‘rtacha arifmetik natijalar esa mos ravishda 30,9 sm. va 34,2 sm.ga teng bo‘ldi. Tajribadan keyin max va min ko‘rsatgichlar muvofiq tartibda 28-37 sm. va 32-44 sm.ni tashkil etdi. Vaholanki, mazkur yoshli bolalarda joydan depsinib vertikal sakrash balandligi kamida 35,1 – 39,1 sm. (qoniqarli) va a’lo bahoga 44,2 – 47,7 sm.ga teng bo‘lishi kerak edi. Yugurib kelib sakrash balandligi esa 50-56 sm.ga to‘g‘ri kelishi kerak edi (Yu.D.Jelexnyak, 1998). 6 jadval Nazorat guruhiga mansub bolalarda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini tajriba davomida o‘zgarishi № Tekshiriluvchilar Joydan vertikal sakrash Yugurib kelib vertikal sakrash Sakrash chidamkorligi 1 O.Ka-v 35-37 40-42 12-16 2 A.Ra-v 29-32 33-35 15-17 3 B.Yo‘-v 31-34 34-36 14-18 4 N.Fu-v 27-30 30-34 15-15 5 I.Ne-v 30-28 31-32 13-14 6 A.Ka-v 32-34 36-39 10-13 7 F.Di-v 36-35 39-44 18-21 8 N.To-v 28-34 32-37 14-16 9 I.Xu-v 30-33 33-36 10-14 min-max 27-36 28-37 30-40 32-44 10-18 13-21 30,9 - 33,0 34,2 - 37,2 13,4 - 16,0 Sakrash chidamkorligini ifodalovchi ko‘rsatgichlar tajribadan oldin NG da 10-12 martani (o‘rtacha 13,4 marta) tashkil etgan bo‘lsa, tajribadan keyin min ko‘rsatgich 10 marta, max ko‘rsatgich 18 martaga teng bo‘ldi (o‘rtacha 16,0 marta) ko‘rinib turibdiki, NGda o‘rganilgan vertikal sakrash ko‘rsatgichlari o‘ta sust 59 natijalar bilan ifodalangan bo‘lib, tajriba davomida qo‘llanilgan an’anaviy mashg‘ulotlar ta’sirida biror-bir ijobiy o‘zgarishlar bilan qayd etilmadi. Shu bilan bir qatorda 6 oyflik tajriba davomida biz tomonimizdan ishlab chiqilgan har bir mashg‘ulotda muntazam qo‘llab borgan TGda tajribada oldidan olingan natijalar tajriba yakuniga kelib ijobiy tomonga keskin o‘zgardi (7 jadval). Jumladan, ushbu guruhda joydan vertikal sakrash balandligi tajribadan oldin o‘rta 31,0 sek.ni tashkil etgan bo‘lib, NGda qayd etilgan o‘rtacha ko‘rsatgichga nisbatan deyarli farq qilmadi. Tajribadan avval olingan sakrash balandligiga doir boshqa ko‘rsatgichlar ham sezilarli farq bilan ifodalanmadi. Lekin tajriba yakuniga kelib barcha sakrash ko‘rsatgichlari jadal o‘sganligi ma’lum bo‘ldi. Chunonchi, mazkur guruhda joydan vertikal sakrash balandligi 31,0 sm.dan 36,4 sm.ga o‘sdi. Sakrochvanligining o‘sish sur’ati 6,4 sm.tashkil etdi. Bu ko‘rsatgich NGdagi ko‘rsatgichga nisbatan 4,3 sm.ortiqdir. Yugurib kelib vertikal sakrash balandligi TGda 6,7 sm.ga o‘sdi. NGda ushbu ko‘rsatgich 3 sm.ni tashkil etdi xolos. Uzoq davom etuvchi o‘yinlar (4-5 partiya), musobaqa turlari – 6-8 o‘yin) yoki musobaqa sikllarida sakrab ijro etiladigan texnik-taktik usullar taqdirin hal qiluvchi sakrash chidamkorligi TGda 13,3 martadan 20,0 martagacha ortdi. Ushbu sifatni o‘sish farqi 6,7 martani tashkil etdi. Taqqoslash uchun eslatish mumkinki, NGda sakrash chidamkorligini o‘sish sur’ati 3,6 martaga teng bo‘lgan edi. 60 7 jadval Tajriba guruhiga mansub bolalarda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini tajriba davomida o‘zgarishi № Tekshiriluvchilar Joydan vertikal sakrash Yugurib kelib vertikal sakrash Sakrash chidamkorligi 1 X.Nu-v 32-37 34-41 14-19 2 E.Esh-v 28-35 30-36 12-18 3 X.Mu-v 31-36 35-39 15-21 4 S.Ra-v 30-34 34-41 11-17 5 L.Ro-v 35-43 38-46 13-19 6 A.Bo-v 30-35 36-43 12-20 7 A.Ov-v 29-34 34-41 14-22 8 B.Mi-v 33-38 39-47 16-23 9 F.G‘a-v 31-36 35-42 13-21 min-max 28-35 34-43 30-39 36-47 10-16 18-23 31,0 - 36,4 35,0 - 41,7 13,3 - 20,0 Yugurib kelib 4, 3, 2 va orqa zonalardan sakrash balandligining min va max ko‘rsatgichlari hamda o‘rtaga arifmetik miqdorlari tajribada oldin ikki guruhda ham sust darajada qayd etilgan va ular bir-biridan keskin farq qilmadi (8 jadval). Lekin tajriba yakuniga kelib an’anaviy mashg‘ulotlarda shug‘ullanib kelgan NGda va o‘z mashg‘ulotlarida biz tomonimizdan ishlab chiqilgan maxsus sakrash mashqlarini bajarib borgan TG olingan ko‘rsatgichlar turli dinamik yo‘nalishlar bilan ifodalandi. Jumladan, yugurib kelib 4 zonadan sakrash balandligi NGda tajriba ohirida 4,3 sm.ga, TGda esa 9,7 sm.ga teng bo‘ldi. 3 zonadan sakrash balandligining 6 oy davomida o‘sish sur’ati NGda 4,2 sm.ni tashkil etgan bo‘lsa, TGda ushbu ko‘rsatgich 8,3 sm.ga teng bo‘ldi. Ko‘rinib turibdiki ushbu test bo‘yicha qayd etilgan sakrash balandligi deyarli ikki barobarga ortdi. Yugurib kelib 2 zonadan sakrash balandligining 6 oylik o‘sish sur’atti NGda 2,1 sm.ni, TG da – 6,4 sm.bilan ifodalandi. 61 8 jadval Yosh voleybolchilarda turli zonalardan sakrash balandligining tajriba davomida o‘zgarishi (NG ) T/r Tekshiriluvchilar 4 zonadan 3 zonadan 2 zonadan Himoya zonasidan 1 O.Ka-v 35-38 32-34 31-33 33-34 2 A.Ra-v 31-35 31-34 34-36 35-37 3 B.Yo‘-v 36-41 34-41 35-37 34-35 4 N.Fu-v 34-38 30-35 34-35 36-39 5 I.Ne-v 37-42 35-37 36-37 38-41 6 A.Ka-v 38-43 36-43 37-38 41-44 7 F.Di-v 36-40 33-39 34-38 33-34 8 N.To-v 35-39 34-37 37-42 36-38 9 I.Xu-v 37-41 36-40 35-35 36-37 min-max 31-38 35-43 31-36 34-43 31-37 35-42 33-41 36-44 35,4 - 39,7 33,4 - 37,8 34,7 - 36,8 35,8 - 37,7 9 jadval Yosh voleybolchilarda turli zonalardan sakrash balandligining tajriba davomida o‘zgarishi (TG ) T/r Tekshiriluvchilar 4 zonadan 3 zonadan 2 zonadan Himoya zonasidan 1 X.Nu-v 34-43 31-40 32-39 31-39 2 E.Esh-v 32-44 33-42 34-38 35-42 3 X.Mu-v 36-45 35-44 36-41 34-43 4 S.Ra-v 33-44 32-37 34-39 30-39 5 L.Ro-v 37-45 35-42 36-41 36-44 6 A.Bo-v 41-51 38-48 40-46 38-45 7 A.Ov-v 37-45 34-43 33-45 36-44 8 B.Mi-v 39-47 37-46 36-43 37-59 9 F.G‘a-v 36-48 36-43 35-42 35-43 min-max 31-38 35-43 31-36 34-43 31-37 35-42 33-41 36-44 35,4 - 39,7 33,4 - 37,8 34,7 - 36,8 35,8 - 37,7 Orqa zonadan (6 zona) sakrash balandligi NGda tajribadan oldin 33 sm.dan 41 sm.gacha oraliqda qayd etildi. Min va max ko‘rsatgichlarning diapazoni 62 (kengligi) 8 sm.ni tashkil etdi. Faraz qilish mumkinki, tekshiruvda ishtirok etgan yosh voleybolchilarja orqa zonalardan sakrash tajribasi yetarli emas ekan. Ushbu ko‘rsatgichlarning kengligi tajribadan keyin ham o‘zgarmadi. O‘rtacha ko‘rsatgich tajribadan oldin 35,8 sm., tajribadan keyin 37,7 sm.ni tashkil etdi. Shu bilan bir qatorda tajriba davomida biz tomonimizdan taklif etilgan maxsus sakrash balandligi tajriba yakuniga kelib barcha zonalarda ham keskin ortgani kuzatildi. Jumladan, 4 zonadan sakrash 36,1 sm.dan 45,8 sm.ga, 3 zonadan – 34,5 sm.dan 42,8 sm.ga, 2 zonadan – 35,1-41,5 sm.ga va orqa zonadan – 34,6 sm.dan 43,2 sm.gacha ortdi. Demak, tajriba yakunida ushbu guruhda sakrash balandligi NGga nisbatdan keskin ortgani aniqlandi. Ma’lumki, voleybolda to‘siq qo‘yishda o‘yinchining qo‘llari bosh badandligida joylashadi va u sakrash uchun yugurib kelmaydi, balki to‘pning yo‘nalish joyiga qarab o‘ng yoki chap tomonlarga siljib harakatlanishi zarur bo‘ladi. Sakrash ko‘nikmasini ijro etishda qo‘llar pastdan emas, yelka balandligidan keskin harakatlantiriladi. Oyoqlar tizza qismidan kamroq bukiladi. Shuning uchun to‘siq quyuvchi o‘yinchilar zarba beruvchi o‘yinchidan salgina keyinroq sakrashi lozim. Aynan shu xususiyatlar sababli tadqiqotimiz natijalaridan kuzatildi. Chunonchi, NGda 4 zonada to‘siq qo‘yish uchun sakrash balandligi tajribadan oldin o‘rtacha 29,3 sm.ni, tajribadan keyin 30,1 sm.ni tashkil etdi. Taqqoslash uchun ko‘rsatish mumkinki, shu zonadan zarba berishda sakrash balandligi 35,4-39,7 sm.ga teng bo‘lgan edi. 3 zonada to‘siq qo‘yish uchun sakrash balandligi sezilarli farq bilan ifodalanmadi. Lekin, 2 zonada to‘siq qo‘yish uchun sakrashda balandlik ancha tushib ketganligi kuzatildi. 63 10 jadval Yosh voleybolchilarda turli zonalardan sakrash balandligining tajriba davomida o‘zgarishi (NG ) T/r Tekshiriluvchilar 4 zonadan 3 zonadan 2 zonadan 1 O.Ka-v 29-30 30-31 27-28 2 A.Ra-v 30-32 30-32 29-30 3 B.Yo‘-v 28-29 29-35 27-29 4 N.Fu-v 31-30 27-28 28-28 5 I.Ne-v 27-27 29-31 26-27 6 A.Ka-v 33-34 35-37 34-36 7 F.Di-v 31-32 30-31 30-29 8 N.To-v 27-28 29-29 26-27 9 I.Xu-v 28-29 26-27 25-26 min-max 27-33 27-34 26-35 27-37 25-34 27-36 29,3 - 30,1 29,4 - 31,2 28,0 - 28,8 11 jadval Yosh voleybolchilarda turli zonalardan sakrash balandligining tajriba davomida o‘zgarishi (TG ) T/r Tekshiriluvchilar 4 zonadan 3 zonadan 2 zonadan 1 X.Nu-v 30-36 30-38 29-36 2 E.Esh-v 28-37 30-39 30-37 3 X.Mu-v 29-35 32-41 31-35 4 S.Ra-v 32-41 34-40 32-39 5 L.Ro-v 30-42 32-41 30-41 6 A.Bo-v 35-46 36-45 34-39 7 A.Ov-v 32-43 34-43 35-44 8 B.Mi-v 31-40 35-41 34-42 9 F.G‘a-v 30-37 32-42 30-41 min-max 28-46 30-45 29-44 30,8 - 39,7 32,8 - 41,1 31,6 - 39,3 Tajriba davomida o‘z mashg‘ulotlarida eksperimental mazmunli mashqlarni bajarib borgan tadqiqot guruhida tajribadan oldin olingan sakrash ko‘rsatgichlari nazorat guruhida nisbatdan deyarli farq qilmagan bo‘lsada, tajriba yakuniga kelib ushbu guruhda sakrash balandligi 4 zonada 39,7 sm, 3 zonada – 41,1 sm.va 2 zonada 39,3 sm.bilan ifodalandi. 64 Qayd etilgan ko‘rsatgichlarning qiyosiy tahliliga asosan shunday to‘xtamga kelish mumkinki, odatdagi an’anviy mazmunda olib borilayotgan mashg‘ulotlar sakrash sifatlarini jadal o‘stirish qudratiga ega emas ekan. Aksincha, biz tomonimizdan taklif etilgan eksperimental mashqlar sakrash sifatlarini samarali o‘stirish qiymatiga ega ekan. 65 IV BOB BO‘YIC H A XULOSALAR O‘tkazilgan pedagogik tajriba natijalari va ularning qiyosiy tahliliga asosan quyidagi xulosalarni e’tirof etish mumkin: 1. Tajriba davomida an’anaviy mashg‘ulotlarda shug‘ullanishni davom ettirgan nazorat guruhida olingan natijalar amaldagi mashqqlar yosh voleybolchilarda sakrash balandiligini jadal rivojlantirish qiymatiga ega emas ekan. Aksincha ushbu muddat davomida eksperimental mazmunli sakrash mashqlaridan muntazam foydalanib borgan tadqiqot guruhida qayd etilgan ko‘rsatgichlar shu mashqlar majmualarini samarali ekanligini isbotlab berdi. 2. Tajriba boshlanishidan avval qayd etilgan ko‘rsatkichlar, ikki guruhda ham sakrash sifatli sust rivojlanganligini ko‘rsatdi. Lekin, tajriba yakuniga kelib sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi barcha testlar bo‘yicha nazorat va tajriba guruhlarda turlicha dinamika bilan o‘zgardi. Jumladan, tajriba davomida o‘z mashg‘ulotlarida biz tomonimizdan taklif etilgan sakrash mashqlarini bajargan tadqiqot guruhida tajriba yakuniga kelib sakrash balandligi ham, sakrash chidamkorligi ham nisbatan yuksak natijalar bilan qayd etildi. Ammo odatdagi an’anaviy mashg‘ulotlarda shug‘ullanishni davom ettirib borgan nazorat guruhida bunday ijobiy natijalar kuzatilmadi. 3. Tajriba natijalarining qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, voleybol to‘garagida olib borilayotgan an’anaviy mashhulotlar sakrash sifatlari, shu jumladan turli zonalarda zarba berish va to‘siq qo‘yish sakrash balandligini jadal shakllantirish qiymatiga ega emas ekan. 66 XOTIMA Mavzuga doir ilmiy-uslubiy ma’lumotlar va mutaxassis-olimlar fikr- mulohazalari hamda o‘tkazilgan tadqiqot natijalarining qiyosiy tahliliga asosan quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Sport amaliyotida, ayniqsa sport o‘yinlarida sakrash ko‘nikmalari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi aksariyat o‘yin usullarini ijro etishda muhim vosita ekanligi tasdiqlandi. Lekin ushbu sakrash sifatlari (sakrash balandligi, sakrash koordinatsiyasi, sakrash chidamkorligi) har bir sakrab bajariladigan texnik-taktik harakatlar turi va taktikasiga qarab bir-biridan tubdan farq qilishi ma’lum bo‘ldi. 2. Voleybol bo‘yicha chop etilgan adabiyotlar va murabbiylar bilan o‘tkazilgan ayrim xolisona suhbatlardan ma’lum bo‘ldiki, mashg‘ulotlarda sakrash ko‘nikmalari, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi turli zonalarda sakrab ijro etiladigan o‘yin usullari (hujum zarbasi, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, to‘p kiritish)ning koordinatsiyasi, texnik xususiyatlari va fazalariga qarab tabaqalashtirilgan holda rivojlantirish bo‘yicha qo‘llanilayotgan mashqlar faqat sakrash balandligi va sakrash chidamkorligini oshirishga mo‘ljallanganligi ma’lum bo‘ldi. 3. 6 oy davomida (2022-yil yanvar-iyun) yosh voleybolchilar bilan olib borilgan an’anaviy mazmunli mashg‘ulotlar natijasida joydan vertikal sakrash balandligi 1,1 sm.ga, yugurib kelib sakrash 4,9 sm.ga va sakrash chidamkorligi 3,6 martaga o‘sganligi aniqlandi. Demak, an’anaviy mashg‘ulotlar mazkur sakrash sifatlarni jadal shakllantirish xususiyatiga ega emasligi tasdiqlandi. 4. 6 oy davomida o‘tkazilgan pedagogik tajriba natijalaridan ma’lum bo‘ldiki, ushbu muddat ichida o‘z mashg‘ulotlari biz tomonimizdan ishlab chiqilgan va taklif qilingan tabaqalashtirilgan sakrash mashqlarini muntazam qo‘llab borgan TGda tajriba yakuniga kelib sakrash balandligi (sakrovchanlik) va sakrash chidamkorligini ifodalovchi ko‘rsatgichlar keskin ortganligi aniqlandi. Sakrash sifatlarini turli zonalarda ijro etiladigan hujum zarbasi va to‘siq qo‘yish usullariga ixtisoslashga shakllari ham jadal rivojlanganligi kuzatildi. 67 Shu bilan bir qatorda tajriba davomida an’anaviy mashg‘ulotlarda shug‘ullanishni davom ettirgan NGda bunday ijobiy natijalar qayd etiladi. 68 AMALIY TAVSIYALAR Voleybolchilar tayyorlash amaliyotida, ayniqsa voleybolga dastlabki o‘rgatish bosqichida, vertikal sakrash ko‘nikmalari, ularning koordinatsiyasi, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini turli zonalarda ijro etiladigan o‘yin usullariga mos tartibda shakllantirishda ushbu tajriba sinovida samaradorligi tasdiqlangan quyidagi mashqlar majmuasini amaliyotga joriy qilinishi tavsiya etiladi: 1. Diametri 50 sm. Aylana chiziq ichida: - 10-12 marta qo‘l yordami bilan sakrash; - 10-12 marta qo‘l yordamisiz sakrash; - har 10 marta sakrashdan so‘ng 90° chapga burilib – 10 marta, yana 90° chapga burilib – 10 marta, 90° chapga burilib – 10 marta sakrash; - shu mashq 90° dan o‘ng tomonga burilib bajariladi. 2. Qayd etilgan mashqlar ko‘zni yumib bajariladi. Izoh: ushbu mashqlar bajarishda aylana chiziq ichidan chiqib ketmaslik shart. 3. Diametri 50 sm.li 2 ta yonma-yon aylana chiziq chiziladi va shug‘ullanuvchilar shu aylananing birinchi ichiga joylashadi (24 rasm); signal berilishi bilan ular navbatma-navbat bir aylana ichidan sakrab, ikkinchisiga qo‘nadi va yana sakrab birinchisiga qo‘nadi va hakoza shu tariqa sakrashlar soni har aylana chiziq ichida 10 martadan davom ettiriladi. 69 24 rasm . 4. 3-mashq ko‘zni yumib bajariladi. 5. Zonalarda sakrab hujum zarbasini taqlidiy ijro etish – har zonada 10 martadan: - 4 zonadan sakrab 5 zona yo‘nalishida o‘ng qo‘l bilan zarba berish taqlidi; - shu mashq qap qo‘l bilan bajariladi; - 4 zonadan sakrab 1 zona yo‘nalishida o‘ng qo‘l bilan zarba berish taqlidi; - shu mashq chap qo‘l bilan bajariladi; - qayd etilgan mashqlar 3 va 2 zonalarda takrorlanadi. 6. Voleybol maydonida – 1,6 va 5 zonalar atrofidan yugurib kelib, hujum chizig‘i oldidan (uni bosmasdan) sakrab, zarba taqlidini bajargandan so‘ng, hujum va o‘rta chiziqlar o‘rtasiga qo‘nish mashqlari. Har bir zonada mashq 10 martadan takrorlanadi ( 25 rasm); 70 25 rasm. 7. 6 mashq tennis to‘pni to‘r ustidan qarshi maydonga siltab otish asosida bajariladi. 8. 4,3 va 2 zonalarda sakrab to‘siq qo‘yish taqlidini bajarish. Har bir zonada 10 martadan ( 26 rasm). 26 rasm . 9. Shu mashq 4 - 3 – 2 – 3 -4 zonalarga tezkor siljib, 5 martadan to‘siq qo‘yish bilan bajariladi ( 27 rasm). 71 2 1 3 27 rasm . 10. Qum ustida iloji boricha vertikal sakrash. 11. “Mata” ustida iloji boricha vertikal sakrash. Ixtisoslashtirilgan harakatli o‘yinlar: 1. Guruh har biri 5 nafardan iborat ikki jamoaga ajratiladi va maydonning qarama-qarshi tomonlarining hujum va yon chiziqlar kesishgan joy ortida kolonna shaklida joylashadi (28 rasm). Signal berilishi bilan ishtirokchilar ketma-ket 4 zonaga yugurib borib, sakrab 5 zona yo‘nalishida zarba berish taqlidini bajaradi. O‘yin 5 martadan takrorlanadi. 28 rasm. 725 6 1 5 6 1 2. Shu o‘yin-mashq 6 zona yo‘nalishida bajariladi. 3. Shu o‘yin-mashq 1 zona yo‘nalishida bajariladi. 4. 1,2 va 3-nchi o‘yin-mashqlar 3 zonadan bajariladi. 5. 1,2 va 3-nchi o‘yin-mashqlar 2 zonadan bajariladi. 6. 1,2,3,4 va 5-nchi o‘yin-mashqlar tennis to‘pini qayd etilgan zonalar yo‘nalishida siltab-otib bajariladi. 7. Kolonnalar 1-nchi o‘yin joyida joylashadi va 4,3, 2 zonalarda sakrab to‘siq qo‘yish taqlidi bajariladi. 8. Har bir mashqlar seriyasi bajarilgandan so‘ng oyoq mushaklari faoliyatini tiklovchi quyidagi qisqa muddatli mashqlar majmuasi bajariladi: Dastlabki holat – chalqancha yotib, oyoqlar vertikal ko‘tariladi ( 29 rasm). 29 rasm. 8.1. “Velosiped” mashqi – 15 ( 30 rasm). 30 rasm. 8.2. To‘g‘ri yo‘nalishda “qaychi” mashqi – 15 sekund ( 31 rasm). 73 31 rasm. 8.3. Ko‘ndalang yo‘nalishda “qaychi” mashqi – 15 sekund ( 32 rasm). 32 rasm. 8.4. Oyoqlarni siltash – 15 sekund ( 33 rasm). 33 rasm. 74 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.”Jismoniy tarbiya va sport to‘g ‘ risida ” gi Qonun . O‘zbekistoni n g yangi qonunlari. № 23.-T.:Adolat, 2001.-b.211-223. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenting “O‘zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamgarmasi faoliyatii takomillashtirsh chora tadbirlari to‘g ‘ risida”gi 29-avgust 2004 yil, 3481 farmoni . 3. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim t o‘g ‘ risida ” gi qonun “Turkiston” gazetasi . 29- avgust 1997 yil . 4. Ayrapetyas L . R . Voleybol Uchenik dlya vыsshix uchenыx zavedeniy . Zar qalam.2006-240c. 6. Ayrapetyas L. R. ,Pulatov A A Isroilov Sh X Voleybol Oliy o‘quv yurtlari umumiy kurs talabalari uchun o‘kuv qo‘llanma.T.2009-77b. 7. Ayrapetyas L . R . , Godik M. A. Cportivn ы e igr ы .-T.Ibn Sino, 1991,-160c. 8.B ы leeva.L V .Podvijn ы i igr ы : prakt. Material: ucheyu. Posobie dlya studentov v ы ssh i sred. Spes. Ucheb. Zavedeni fiz. Kul’turi : M .:TVT Dvizion, 2005.277c. 9. B ы leeva.L V Podvijn ы i igr ы ; Ucheb posobie. M.; TVT Dvizion, 2005.227c. 10.Belyaev A. V. Obuchenie texnike igr ы v voleybol ieyo sovershen-stvovanie Metodicheskoe posobie. M.: Olimpiya. Chelovek, 2008.-54c. 11. Belyaev A. V. Savin M. V. Voleybol.- M.: Fon. 2000.-368c. 12.B ы leeva.L V Qorotkov I M Klimkova R V Kuz’micheva Ye V Podvijnыe igrы Prakticheskiy material Uchebnoe posobie dlya studentov vuzov fizicheskoy kulturы .-M.:TBT Divizion, 2005.-280c. 13. Volkov L. P. Teoriya i metodika detskogo i yunosheskogo sporta. Kiev, Olimpieskaya literatura,2002.-294c 14. Godik M. A. Fizicheskaya podgatovka fudbolistov.. M.: Olimpiya PRESS,2006.-272c. 15. Jeleznyak Yu. D. Kunyanskiy V. A., Chochin A. V. Voleybol. metodicheskoe posobis po obucheniyu igr ы 2005. M., Olimpiya PRESS., 111c. 16. Jukov M.N. Podvijni ыы e igr ы ., M., “AKADEMIYA”, 2002,- 160c. 17. Kleshev Yu. D. Voleybol. M. Sport. Akadem.Press.2003.-189c. 18. Lepeshkin V .A. Podvijn ы e dlya detey. Poso b ie dlya Uchitelya fizkultur ы . M., shkolnaya. Pressa.2004. 59c. 19.Lyax V. I. teoriya uprajeniya dvigat’nemi destviyami po N. A. Berinshteynu. J .Fizicheskaya kul’tura v shkole № 7 2006 .15-1.9c. 20. Nazarenko L .D. Sredstva i metod ы razvitiya divigatel’n ы x koordinatsiy monografiya / L. D. Nazarenko. –M.: “TiPFK”, 2003-258c. 21. Nemsov O. B. Mesto tochnosti dvijeniy v strukture fizicheskix kachestv./ J. TiPFK.№ 8. 2003., 22-26c. 22.Pulatov A. A. Voleybol// JTI I- kurs talabalariga m o‘ ljalangan ma’ruzalar t o‘ plami .-T.,2004.-71 , b. 23. Usmonxodjaev T. S Meliev X. A. Milliy harakatli uyinlar .O‘qituvchi . T.. 2000.-148b. 76 1

O‘smir voleybolchi qizlarni sakrash chidamkorligini rivojlantirish metodikasi

Купить