O‘spirinlarda mehnat motivlari diagnostikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	10.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘spirinlarda mehnat motivlari diagnostikasi

Купить

O’SPIRINLARDA MEHNAT MOTIVLARI DIAGNOSTIKASI
MUNDARIJA
KIRISH .................................................................... ........... ..................... 3
I BOB. MEHNAT MOTIVLARI PSIXOLOGIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Psixologiya fanida motiv va motivasiya muammo si ning o‘rganilishi hamda
tadqiq etilishi ..................................... .................................................……… 9
1.2. Motiv va motivatsiyaning mamlakatimiz psixologiyasida gi talqini .... ... 17
1.3. O‘spirinlarda mehnat motivlari va ta'lim olish motivatsiyalarining
psixologik mexanizmlari ………………………………………………… 21
Bob bo‘yicha xulosalar…………………………………………………….. 27
II BOB. O‘SPIRINLARDA MEHNAT MOTIVLARI
SHAKLLANISHINING P SIXODIAGNOSTIKASI
2.1. Tadqiqot bosqichlari, metodologik asoslari va metodikalarning psixologik
tavsifi ..................................................................................... ................... 28
2.2. O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishini ng empirik o‘rganish tahlili,
shakllanganlik holati va xarakterli xususiyatlari ta vs ifi …………… …….. 34
Bob bo‘yicha xulosalar……………………………………………………. 42
III BOB. O‘SPIRINLAR HAYOT FAOLIYATINI TASHKIL ETISH VA
MEHNAT MOTIVATSIYALARI DIAGNOSTIKASI
3.1. Mehnat faoliyati diagnostikasi................................................................ 44
3.2. O‘spirinlar bilan hamkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishning o‘ziga xos
xususiyatlari va bir maqsadga yo‘nalgan tarbiyaviy ta’sir modeli............... 54
Bob bo‘yicha xulosalar…………………………………………………… 63
XULOSA .................................................................................................... 65
F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................ .. 70
1

ILOVALAR ................................................................................................. 75
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Jahonda inson hayotida yuzaga keladigan
muammolarni shakllanish qonuniyatlarini psixologik tahlil qilish, unga nisbatan
zarur psixologik chora-tadbirlarni belgilab ularga oqilona yechim topish va
natijalarni to‘g‘ri baholash hamda ilmiy asosda qarorlar qabul qilish
muammolarini o‘rganishga yo‘naltirilgan tadqiqotlarga alohida ahamiyat
berilmoqda. Jenevada Millatlar Ligasining Beshinchi Assambleyasida qabul
qilingan “Bolalar huquqi to‘g‘risidagi Deklarasiya”da[14] bolalarga jismoniy va
ma’naviy rivojlanishi uchun barcha sharoitlar yaratib berilishi”, “gunoh qilgan
bola to‘g‘ri yo‘lga solinishi”, “og‘ir damlarda bola mehr ko‘rib voyaga yetishi
va himoya qilinishi” ta’kidlanadi. BMTning ta’lim, fan va madaniyat masalalari
bo‘yicha tashkiloti – Yumesko ma’lumotlariga qaraganda, bugunki kunda
jahonda o‘n millionlab bolalar ta’lim olishdan mahrumligicha qolmoqda, 85
millionga yaqin bola mutlaqo o‘qish va yozishni bilmas ekan. Savodsizlik, o‘z
navbatida, o‘spirinlarning kelajagiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning bilib-
bilmay mehnat ko‘chasiga kirib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Shunday ekan,
o‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishining sabablari
diagnostikasining muhim jihatlarini izohlovchi nazariy va metodologik
yondashuvlarning psixologik omillarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar jiddiy
ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro miqyosidagi ilm-fan va texnologiyalarning jadal takomillashuvi
va buning natijasida ijtimoiy taraqqiyotning ham tubdan o‘zgarib borayotganligi
sababli insongagina xos bo‘lgan ong va tafakkur vositasida shaxsning voqelik va
undagi qonuniyatlar haqida fikr yuritishi, yoshlar ongida tushunchalar, hukmlar
va xulosalar vujudga kelishi, insoniyatning hozirgi taraqqiyot bosqichida
yoshlarning hayot kechirishi, turmush tarzi, o‘qishi va mehnat faoliyatidagi
turli-tuman muammolarga oid tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Bolalar
bo‘yicha AQSh Milliy komissiyasi tarqatgan ma’lumotlarga qaraganda, - “Ko‘p
holatlarda bolalar arzimagan narsalar uchun va zarurat bo‘lmasa ham oilalardan
3

tortib olinib, ularni mehnatchi qilib tarbiyalanayotganligi, Germaniyada yuz
berayotgan mehnatlarning teng yarmi voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilayotganligi aytiladi. Bolalarning giyohvand moddalar savdosi bilan
shug‘ullanuvchi uyushgan jinoiy guruhlar safiga kirib qolayotgani, yoki odam
organlari bilan savdo qilayotganlar qo‘liga tushib qolayotgani ham ayanchlidir.
Bir qator mamlakatlarda balog‘atga yetmagan bolalar jangarilar safida qo‘liga
qurol olib jang qilayotganidan ham ko‘z yumib bo‘lmaydi” [65]. O‘spirinlarda
mehnat motivlarining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni psixologik
jihatdan tahlil qilish hamda zaruriy psixoprofilaktik chora-tadbirlar belgilash
mexanizmlarini aniqlashga hamda xulq-atvor masalalarini tadqiq etishga mazkur
tadqiqot nazariy asos sifatida xizmat qilmoqda.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi.
Psixologiyaning eng muhim kategoriyasi sifatida faoliyat va xulq-atvor motivi
(motivasiya) muammosi uzoq yillardan buyon tadqiq etilmoqda.
Jahon psixologiyasi fanida motivlarning yuzaga kelishi, turlari va yo‘nalganligi,
xulq-atvorda ifodalanishi, subyekt faoliyatida (o‘yin, o‘qish va mehnat) va
muomala-munosabat jarayonlarida shakllanishi Z.Freyd .[1] , G.Ollport .[2] ,
A.Maslou.[1], E.Daffi, A.Bandura .[1] , D.Berlayn .[2] , K.Pribram .[4], Nil Miller .
[1] , L.Festinger .[5] , V.Kettell .[1] , Locke .[1] , Jon Steys Adams .[1] , Edvard
Loulerlar. [1], ilmiy izlanishlarida keng ko‘lamda tadqiq qilingan. Biroq, mazkur
tadqiqotlarda xulq motivlarining ijtimoiy shartlanganligi va ijtimoiy-psixologik
mohiyati tadqiqotlarning diqqat markazidan chetda qoladi.
MDH hamda rus psixologiyasida motiv va motivasiya muammolari
D.N.Uznadze .[1] , S.L.Rubinshteyn .[1], L.S.Slavina ,[1], A.N.Leontyev. [1], K.
Anoxi n.[1], N.A.Bernshtey n.[1], I.A.Vasilyev, M.Sh.Magomed-Emino v.[1],
A.G.Kovalyo v.[1], P.M.Yakobso n.[1], S.G.Moskviche v.[1], V.D.Shadriko v.[1],
B.A.Frolo v.[1], V. G. Aseye v.[1], C. Merli n.[1], L.I.Bojovic h.[1],
V.I.Selivanovla r.[20], tadqiqotlarida turli nuqtai nazardan o‘rganilganligini
ko‘ramiz. Chunonchi, bilish (kognitiv) jarayonlari motivasiyasi, ularning ilmiy-
metodologik va o‘ziga xos xususiyatlari, mexanizmlari, faoliyat, xulq hamda
4

muomala motivasiyasi, ta’lim va kasb tanlash, kasbga moslashish, kasb
motivlari dinamikasi kabi muammolar keng ko‘lamda o‘rganilgan bo‘lib,
psixologiya fanida mazkur muammoga doir ilmiy-nazariy va amaliy xususiyatli
boy materiallar to‘plangan.
Tadqiqotning maqsadi o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining
diagnostikasiga tayanib barkamol yoshlarni tarbiyalashga yo‘naltirilgan ilmiy-
psixologik hamda amaliy-tarbiyaviy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
- o‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishida salbiy
omillardan himoya qiluvchi (huquqiy ongni shakllantiruvchi) zamonaviy-
psixologik mexanizmlar tuzilmasini ishlab chiqish;
- o‘spirinlarda bir maqsadga yo‘nalgan - “uyg‘unlashgan” psixokorreksion
tarbiyaviy ta’sir moduli yaratish;
- o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishga yo‘naltirilgan
“rivojlantiruvchi” va “huquqiy ongni shakllantiruvchi” psixologik trening
dasturi ishlab chiqish va samaradorligini baholash;
- o‘spirinlarning individual va ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga ijobiy
ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan “o‘z kuchi va jasoratini ko‘rsatuvchi” mehnat
motivlarini ivojlantirishga xizmat qiluvchi uslubiy tavsiyalar majmuini ishlab
chiqish.
Tadqiqotning obyektini turli xil ijtimoiy demografik guruhlarga mansub
bo‘lgan jami 401 nafar sinaluvchi (xulq-atvorida mehnat motivlari ifodalangan
o‘spirinlar – 101 nafar (tajriba guruhlari sifatida tanlandi); xulq-atvorida mehnat
motivlari ifodalanmagan o‘spirinlar – 256 nafar (nazorat guruhi sifatida
tanlandi); o‘spirinlarga dars berayotgan o‘qituvchilar – 18 nafar; o‘spirin
yoshlarning ota-onalari – 26 nafarni tashkil qiladi.
Tadqiqotning predmeti o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishi bilan
bog‘liq omillar.
Tadqiqotning usullari. Tadqiqotda ijtimoiy psixologik so‘rovnoma (IPS),
anketa, test metodlaridan: C.Rodjers va R.Daymondlar tomonidan ishlab
5

chiqilgan va T.Snegirev tomonidan moslashtirilgan “Ijtimoiy-psixologik
moslashuv diagnostikasi” usulidan, B.Ba s sning “Sh axs y o‘ nalganligiga tashxis
qo‘yish” metodikasidan, T.M.Axenbaxning “Bolalar xulqini o‘zgarishi va unga
ta’sir etuvchi omillarni aniqlash” so‘rovnomasidan, R.Girshfildning
“Shaxslararo bog‘liqlik (itoatkorlik)” so‘rovnomasidan, yoshlar axloqida u yoki
bu deviasiyaga moyillikni aniqlashning universal metodikasi “Og‘ishgan xulqqa
moyillikni tashhis qilish metodikasi”dan, V.V.Stolin va S . R .Panteleyevlarning
“O‘spirinlarni o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatini aniqlash” testidan , shuningdek,
ma’lumotlarni qayta ishlashning matematik-statistika metodlari (foizli tahlil,
faktorli tahlil, Styudent t-mezoni) dan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
- o‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishida salbiy
omillardan himoya qiluvchi (huquqiy ongni shakllantiruvchi) zamonaviy-
psixologik mexanizmlar tuzilmasini ishlab chiqildi;
- o‘spirinlarda bir maqsadga yo‘nalgan - “uyg‘unlashgan” psixokorreksion
tarbiyaviy ta’sir moduli yaratildi;
- o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishga yo‘naltirilgan
“rivojlantiruvchi” va “huquqiy ongni shakllantiruvchi” psixologik trening
dasturi ishlab chiqish va samaradorligini baholandi;
- o‘spirinlarning individual va ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga ijobiy
ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan “o‘z kuchi va jasoratini ko‘rsatuvchi” mehnat
motivlarini ivojlantirishga xizmat qiluvchi uslubiy tavsiyalar majmuini ishlab
chiqildi.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat: tadqiqot natijalaridan
olingan xulosalar asosida o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining
diagnostikasi psixologik jihatdan aniqlangan;
- o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining diagnostikasi uchun zarur
bo‘lgan hamda shu soha tadqiqotlarida qo‘llanuvchi respublika ilm-fani uchun
yangi psixodiagnostik metodikalar psixologik tadqiqotlar va psixologik xizmat
amaliyotga olib kirilgan;
6

-o‘spirinlar xulq-atvoriga psixokorreksion va psixoprofilaktik-rivojlantiruvchi
ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan yangi texnologik yondashuv va uning uslubiy
apparati sinovdan o‘tkazilgan hamda o‘spirinlarda mehnatga qiziqtirish
maqsadida tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Dissertasion izlanish natijalarining
ishonchliligi unda ilmiy jihatdan asoslangan, xalqaro miqiyosda tan olingan
metodik vositalar, matematik-statistakaning aniq metodlari qo‘llanilgani;
sinaluvchilar tanlanma to‘plamining hajmi va uning reprezentativligi; empirik
izlanishlar nazariy jihatdan chuqur asoslab berilgani; aniqlangan
ko‘rsatkichlarning boshqa mualliflar taqdim etgan ma’lumotlar bilan qiyosiy
tahlil etilib, bunda ishonchli manbalarga asoslanganligi; asosiy holatlar keng
ilmiy jamoatchilik o‘rtasida muhokama qilinganligi bilan ta’minlangan.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari
o‘spirinlar xulq-atvorida shakllangan mehnat motivlari va ularning mehnat
motivlarini shakllanishiga ta’sir etuvchi turli xil omillarning tadqiq etilishini
yoritishda yakunlanganlik, yaxlitlik, tizimlilikni idrok etish va emosional-
huquqiy sohada ifodalashning individual xususiyatlari haqidagi ilmiy
tasavvurlarni kengaytiradi. Tadqiqot natijalari o‘spirinning o‘z turmush tarzi va
hayotiy jarayonlarda barkamollikka erishish uchun intilishining psixologik
negizini chuqurroq anglash imkonini yaxshilaydi, ularning barkamol
rivojlanishiga halaqit beruvchi psixologik to‘siqlarni o‘rganish uchun yangi
istiqbolli yo‘nalishlarni ochib beradi
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Olingan ilmiy natijalar quyidagi
faoliyatlarda tatbiq qilingan:
-o‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishida (huquqiy ongni
shakllantiruvchi) zamonaviy-psixologik mexanizmlar tuzilmasi ishlab chiqilgan.
Tadqiqot natijalarining aprobasiyasi. Tadqiqotning natijalari 1ta respublika
va 1ta xalqaro ilmiy konferensiyalarda muhokamadan o‘tkazilgan.
7

Tadqiqot natijalarining e’lon qilinishi. Tadqiqot ishining asosiy mavzusi
bo‘yicha 3 ta ilmiy maqola xorijiy xalqaro ilmiy anjumanlar to‘plamlarida 2ta
ma’ruza tezisi chop etilgan.
Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertasiya tarkibi kirish, uch bob,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat.
Dissertasiya ning hajmi 86 sahifani tashkil etadi .
8

I BOB. MEHNAT MOTIVLARI PSIXOLOGIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Psixologiya fanida motiv va motivasiya muammo si ning o‘rganilishi
hamda tadqiq etilishi
Agar inson hayot yo‘liga nazar tashlasak, u rivojlanish yo‘lidagi taraqqiyoti
bilan hayotning yangi chegaralarini doimiy ravishda yengib, yaxshiroq
natijalarga erishishi bilan o‘zining shaxs sifatida takomillashib borishini
ta’minlaydi. Bu jarayonning muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz kechganligi
insonning bajargan barcha xatti-harakatlari va faoliyati mazmuni bilan
belgilanadi.
Motiv va motivasiyaga doir nazariyalarni o‘rganar ekanmiz, bu
tushunchaning aniq mazmuniy mohiyatini yoritish zarurati yuzaga keladi.
G‘arb psixologiyasida motivasiya muammolari dastlab Spinoza, Gobbs,
Dekart asarlarida o‘z ifodasini topganligini ko‘ramiz. Aslida, psixologiyada
motiv (nemischa-“ motive ”, fransuzcha-“ motif ”, lotincha-“ movere ” so‘zidan
kelib chiqadi)- harakat qilaman degan ma’noni anglatadi. Zamonaviy
psixologiyada motivasiya atamasi subyektni faollikka undovchi yoki faolligini
ta’minlovchi kuch sifatida ishlatiladi. Motivasiya ehtiyoj va instinktlarga, ehtiros
va hissiyotlarga, munosabat va ideallarga mazmun bag‘ishlaydi.
Motivasiyaning bir necha ta’rifi mavjud:
Motivasiya-bu harakat qilishga undovchi kuch;
Motivasiya - har qanday faoliyat orqali insonning ehtiyojlarini qondirish
qobiliyati;
Motivasiya - bu insonning xatti-harakatini boshqaradigan va uning
faoliyatini tashkiliy yo‘nalganligini, barqarorligini belgilaydigan dinamik
psixofiziologik jarayon.
Motiv bu g‘oyaviy-ma’naviy yoki moddiy obyektga yo‘nalgan harakatlar
bo‘lib, uning muvaffaqiyati faoliyatning barqaror maqsadi va mazmun dorligi
bilan be lgilanadi .
9

Hozirgi vaqtda motivasiya konsepsiyasiga munosabat turli olimlar
tomonidan turlicha farqlanadi. Kimdir motivasiyani inson faoliyatini yuzaga
keltirgan jarayonlarning to‘plami deb mulohaza qiladigan bo‘lsa, boshqalari
motivasiyani maqsadga erishishga yo‘nalgan harakatlarning bir qismi deb
baholaydi.
Ba’zi nazariy tahlillarda motiv tez-tez ehtiyoj yoki maqsad bilan aralashib
ketganligini kuzatamiz, ammo ehtiyoj bu noqulaylikni bartaraf etishga
qaratilgan anglangan kechinmadir. Motiv - maqsadni belgilashning ongli
jarayonidir. Misol uchun, ochlik ehtiyojni yuzaga keltiradi, ovqatlanish xohishi
bu motivdir. Odamning qo‘li yetadigan, foydalanishga mo‘ljallangan mavjud
oziq-ovqat esa maqsad hisoblanadi.
Motivasiya yoki motiv o‘zining xilma-xilligi bilan farqlanuvchi murakkab
psixologik hodisa hisoblanadi.
Motivasiya nazariyasini o‘rganish va insonning ehtiyojlarini tahlil qilish,
ularning mazmuni va uning motivasiya bilan qanday bog‘liqligini aniqlash
hamda u lar odamni muayyan faoliyatga nimaga undashi kerakligini tushunish
mazkur muammoni ilmiy asoslash va yechimini topishga yordam beradi. Ushbu
ehtiyojlarni o‘rganish uch asosiy yo‘nalishning paydo bo‘lishiga olib keldi:
• motivasiyaning tayanch (muhim) nazariyalari ;
• m otivasi yaning prosessual nazariyalari ;
• i nsonlarning o‘ziga xos qiyofasi ni o‘rganishga asoslangan motivasiya
nazariyalar i. Motivga xos muhim qonuniyatlar va tegishli omillarga bog‘liqligi
asosli yoritilmaganligi uchun K.Levin g‘oyalari hozirgacha bahs talabligicha
qolib kelmoqda [28].Z.Freyd motivning qonun-qoidalarini faqat dinamik
energetik holat tariqasida talqin qiladi. Bir guruh chet el psixologlarining fikriga
qaraganda, motiv — bu tajriba va reaksiyalarning energetik jabhasidan iboratdir.
G.Ollport [37] inson motivasiyasi mohiyatini ochishda shaxsning
shakllanishi va ijtimoiy mohiyatiga yo‘naltirilgan yondashuvni tatbiq etish
g‘oyasini ilgari suradi. Uning o‘zini-o‘zi namoyon qilish nazariyasida shaxs
motivasiya subyekti tariqasida tahlil qilinadi
10

A.Bandura [16] o‘zining "Motivasiya — sistematik reinterpretasiya"
nomli tadqiqotida xulq-atvorning namoyon bo‘lishini odatda retikulyar
formasiyadan kelayotgan faollik darajasiga, miyaga boruvchi qonning fiziologik
tarkibi ta’sir qilishiga bog‘laydi. U motivasiyani fiziologik qonuniyatlarga ko‘ra
tushuntirib berish bilan birga unga ta’sir etuvchi subyektiv omillarga (ichki
stimullar va xulqning hayotdan o‘zlashtirgan me’yorlarga) ham bog‘liqligini
ta’kidlab o‘tadi.
K.Pribram [49] motivlarni o‘rgani sh bilan muhit obrazi, voqyea obrazi,
monitor obrazi (kuzatish, kuzatiluvchi), maqsadga erishuv obrazi kabi
atamalarni psixologiyaga kiritadi. Uning ta’kidlashicha, motivasiya — bu
monitor (kuzatuvchi) obrazdir. Muallifning umumiy pozisiyasi quyidagi shaklda
ifodalanadi: miyaning funksiyasi — axborotlarni uzatish va kuchaytirishdir.
Qayta ishlangan axborot tashqi olamning tegishli holati yuzasidan obraz
yaratadi. Motivasiyaning paydo bo‘lishi har xil obrazlarni solishtirish negizida
yuzaga keladi: muhit - voqyea - monitor solishtirish - xulq rejasiga erishish.
Lekin Pribram motivlar nazariyasida ko‘proq fiziologik pozisiyadan turib fikr
bildirganligini ko‘rish mumkin.
Nil Miller [71] o‘z tadqiqotlarida motivasiya muammosiga alohida e’tibor
bilan qarab, maqsadga subyekt qanchalik yaqinlashsa, unga erishishga
yo‘nalganlik shunchalik kuchayadi: stimullarga subyekt qanchalik yaqinlashsa,
unga ziyon keltirishdan chekinish, diskomfort hissa shunchalik
Amerika lik psixolog Abraxam Maslouning [ 29 ] ehtiyojlar iyerarxiyasi
nazariyasiga ko‘ra, inson har doim bir narsaga muhtojlik sezadi;
Bir kishining kuchli ifodalaniyotgan ehtiyojlari bir guruhga birlashishi mumkin;
Guruhlashgan ehtiyojlar i ye rarxik tarzda tuziladi;
Qondirilmagan ehtiyojlar harakatga asoslanadi, qoniqtirilgan ehtiyojlar
motivasiya hisoblanmaydi;
Qoniqtirilgan ehtiyojlar o‘rnini, qoniqtirilmagan ehtiyojlar egallaydi;
Oddiy holatda, inson bir birlari bilan aloqador va murakkab o‘zaro ta’sir
qiladigan bir nechta ehtiyojni sezadi;
11

Birinchi navbatda odam piramidaga asoslangan boshlang‘ich (organik)
ehtiyojlarni qondiradi, shundan keyin undan yuqori darajadagi ehtiyojlar
(qondirilish zaruratiga ko‘ra) insonga ta’sir qiladi;
Bir kishi past darajadagi ehtiyojlardan ko‘ra ko‘proq yuqori darajadagi
ehtiyojlarni qondirishga qodir.
Maslouning ehtiyojlar piramidasi o‘zaro biri-biri bilan bog‘liq, oddiy
biologik ehtiyojlar zamirida yuksaklikka ko‘tarilib boruvchi ma’naviy ehtiyojlar
ko‘rinishida quyidagicha tasvirlangan : fiziologik (organik) ehtiyojlar; xavfsizlik
ehtiyojlari; hayotda o‘rin topish ehtiyojlari; hayotda hurmat-e’tiborga sazovar
bo‘lish ehtiyojlari; bilish ehtiyojlari; estetik ehtiyojlar; o‘zini namoyon qilish
ehtiyojlari. Maslou [29] “Psixologiyadan borliqqa” deb nomlangan asarida, bir
vaqtning o‘zida, ma’naviy ehtiyojlar (talablar) ro‘yxatini tuzib, ularni "o‘sish
motivlari" (mavjud bo‘lgan qadriyatlar) deb atagan. Biroq, u ularni ta’riflash
qiyinligini ta’kidlaydi va hammasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liqlikda
namoyon bo‘lishi va yuksalib borishini izoh laydi. Ular tarkibiga : mukammallik,
yaxlitlik, adolat, to‘liqlik, hayot mazmuni, go‘zallik, oddiylik, namoyishlar
boyligi, yaxshilik, haqiqat, osonlik, halollik va boshqalar kir ishini aytib o‘tadi .
Maslouning aytishicha, insonning yuksalishiga bo‘lgan ehtiyoj inson
faoliyatining eng kuchli motivi bo‘lib, shaxsiy rivojlanish tarkibiga kiradi.
Maslouning olib borgan tadqiqotlari tahlillariga ko‘ra, har bir inson uchun
eng muhim ehtiyojlar ro‘yxatini tuzish kerak. Shundan ke yin , ehtiyojlar
piramidasi bo‘yicha ehtiyojlar n i guruhlarga bo‘lish va birinchi navbatda qanday
ehtiyojlarni qondirish mumkinligini aniqlashga harakat qilish lozim. Natijada ,
o‘sha odam xulqini va boshqa o‘rganilayotgan odamlarning xulq-atvorida
qanday ehtiyoj darajasining ustunligini aniqlash mumkin. Qizig‘i shundaki,
Abraxam Maslouning e’tirof etishicha, "o‘zini - o‘zi ifodalash (namoyon qilish)
bosqichi" barcha odamlarning atigi 2 foizini tashkil etadi. O‘z ehtiyojlaringizni
hayotda erishgan natijalaringiz bilan uyg‘unlashtiring (solishtirsangiz) va siz
ushbu toifadagi insonlardan biri ekanligingizni yoki emasligingizni bilib olasiz,
degan xulosaga keladi.
12

Alderfer [ 49 ] nazariyasi Maslouning nazariyasidan farq qiladi.
Maslouning fikriga ko‘ra, ehtiyojlardan ehtiyojlarga qarab harakatlanish faqat
pastdan yuqoriga (yuksaklikka) qarab borishi mumkin. Alderferning aytishicha
ehtiyojlar bosqichi o‘rtasidagi harakat har ikki yo‘nalishda ham bo‘lishi
mumkin. Yuqori darajadagi ehtiyojlar qondirilgan taqdirda pastga va
pastdagilari esa aksincha yuqori bosqichdagi ehtiyojlarga ta’sir etadi. Bundan
tashqari, yuqori darajadagi ehtiyoj qondirilmasa quyi darajada bo‘lgan ehtiyoj
oshadi va insonning e’tibori yo‘nalganligini past darajaga o‘tkazadi.
Aniqroq tasavvur qilish uchun Maslouning piramidasiga e’tibor bersak ana shu
manzarani ko‘rishimiz mumkin. Agar siz ehtiyojni qondirish darajasini ko‘tarib
chiqayotganingizni sezsangiz bu jarayon Alderferga ko‘ra qoniqish jarayoni
bo‘ladi. Agar siz darajalarni pastga tushirsangiz, u holda bu insonda
qoniqmaslikni (xafagarchilikni) hosil qiladi (Ehtiyojni qondirish uchun kurashda
mag‘lubiyat hosil bo‘ladi). Misol uchun siz yuksak ehtiyojlaringizni qondira
olmaysiz, unda sizning e’tiboringiz xavotirlanish deb ataladigan muloqot
ehtiyojlariga o‘tadi. Bunday holda, qoniqish jarayoniga qaytish uchun quyi
darajada bo‘lgan ehtiyojni qondirishga to‘g‘ri keladi va shundagina yuqori
bosqichdagi ehtiyojlarni qondirishga ko‘tarilish mumkin. Sizda yoki boshqalarda
qaysi turdagi ehtiyoj ustunligini bilsangiz, o‘zingiz yoki boshqalarning
harakatlari sabablarini chuqurroq tushunib olishingiz va bu bilimlarni boshqalar
bilan hayotda va faoliyatda yaxshi munosabatlar o‘rnatish uchun ishlatishingiz
mumkin.
Kanadalik psixolog Viktor Broomning [ 49 ] orzu-umidlar (kutish)
nazariyasiga binoan insonni biror narsaga erishishga undovchi omillar (motivlar)
unga erishishning yagona sharti emas. Inson o‘zi tanlagan xatti-harakatlari,
uning o‘z ehtiyojlarini qondirishga olib keladi deb o‘ylashi kerak. Bir kishining
xatti-harakati har doim ikkita yoki undan ortiq variantni tanlash bilan bog‘liq.
Va nima qilgani va qanday qilganligi u tanlagan narsasiga bog‘liq. Boshqacha
aytganda, "Broom" nazariyasi ga ko‘ra, motivasiya odamning qanchalik ista sh iga
va uning qanchalik imkoni borligiga, u buning uchun qanchalik ko‘p harakat
13

qilishga tayyorligiga bog‘liq.Broomning orzu-umidlar (kutish) nazariyasi va uni
ishlatish amalda juda yaxshi natijaga ega . U tashkilotlarda ishchilarni
rag‘batlantirishni kuchaytirish va turli darajadagi menejerlar faoliyati uchun juda
foydalidir.
Amerikalik psixolog Jon Steys Adamsning [49] tenglik (adolat)
nazariyasida, inson motivasiya samaradorligini ba’zi bir omillar bilan emas,
balki boshqa sharoitlarda bo‘lgan boshqa odamlar tomonidan olingan hisob-
kitoblarni va natijalarni hisobga olgan holda baholaydi. Ya’ni motivasiya
insonning ehtiyojlari nuqtai nazaridan emas, balki uni boshqalar bilan taqqoslash
asosida ko‘rib chiqiladi. Amerikalik psixologlar Leyman Porter va Edvard
Loulerlarning [28] motivasiya to‘g‘risidagi kompleks nazariyasi Bro o mning
kutish nazariyasi va Adamsning adolat nazariyasi elementlarini o‘z ichiga olishi
bilan xarakterlanadi. Ushbu modelda beshta parametr mavjud: sarflangan kuch,
aql idrok, olingan natijalar, mukofot va qoniqish darajasi. Ushbu nazariyaga
ko‘ra, natijalar insonning yo‘nalgan xatti harakatlariga, qobiliyatlari va
insoniylik xususiyatlariga, shuningdek, uning o‘z o‘rnini (mavqyeini) aniqlashga
bog‘liqdir. Ish kuchi darajasi mukofotning qiymatini va amalga oshirilgan
harakatlar muayyan mukofotni olib keladigan ishonch darajasini belgilaydi. Bu
yerda ham inson o‘z ehtiyojlarini muayyan natijaga erishish uchun mukofot
bilan qondiradi.
Agar Porter-Louler nazariyasining barcha tarkibiy qismlari batafsil
o‘rganib chiqilsa va tahlil qilinsa, unda yanada yuqori darajada motivasiya
mexanizmini tushinish imkoniyati yuz beradi. Biror kishining sarflagan sayi-
harakatlari unga yutuqqa erishishning qanchalik qimmatli bo‘lishiga va
insonning munosabatlariga bo‘lgan ishonchiga bog‘liq. Biror kishining muayyan
natijalarga erishishi, unda qoniqish va o‘z-o‘zini hurmat qilishini ta’minlaydi.
Motivasiya, odamni muayyan xatti-harakatlarni bajarishga undash
jarayoni, ko‘pincha muqobil usullarni tahlil qilish va baholashni, tanlash va
qarorlar qabul qilishni talab qiluvchi jismoniy-psixologik uyg‘unlashgan
mohiyatli murakkab harakat jarayonini anglatadi. Bu jarayon psixologik jihatdan
14

murakkablashib ketadi, chunki haqiqatdan ham motiv o‘z mohiyatiga ko‘ra,
subyekt tomonidan aslida faoliyatga tayyorlanish va faoliyatni amalga oshirish
jarayonida yuzaga keladi.
Shaxs psixologiyasi muammolarini, uning tarixiy kechishi va ontogenizda
rivojlanishi bilan bog‘liq konseptual masalalarni chuqur o‘rganishda motivasion
sohani tatqiq etish tayanch hisoblanadi.
1. Motivlar o‘zini hosil qilgan ehtiyojlar bilan farqlanadi. Shuning uchun,
ularni boshlang‘ich-organik va ma’naviy-yuksak motivlarga ajratish mumkin.
Maqsadlar esa, A.Maslouning "piramidasi"ga ko‘ra, ehtiyojlarning mavjud
tasniflariga qarab ham turlarga bo‘linishi mumkin.
2. Motivlar ehtiyoj obyektini aks ettirish shakli bilan ham ajralib turadi.
3. Ehtiyojlarni qondirish muddatiga qarab ham motivlar farqlanadi.
Amaldagi vaqtga ko‘ra - qisqa muddatli va uzoq muddatli motivlar , keng va tor
doiraga xos motivlar bo‘lishi mumkin.
4. Maqsadning ongda ishtirok etish darajasiga qarab ham motivlar - ongli
va ongsiz, tushunarli va chindan ham samarali bo‘lishi mumkin.
Motivlarning falsafiy-metodologik ahamiyati shundan iboratki, ular sabab
- oqibat, ichki murakkab bog‘lanishlar tuzilishini yuksak darajada rivojlangan
moddiy tizimning oliy mahsuli ekanligi to‘g‘risidagi xulosaga olib keladi.
Motivlar tuzilishini amaliy (tatbiqiy) yo‘nalishga qaratish inson shaxsiga
motivasion, irodaviy, axloqiy, hissiy, kognitiv, regulyativ ta’sir o‘tkazishning
omilkor shakllarining ilmiy asosi yuzaga kelishiga muhim imkon va zarur shart-
sharoitlar yaratadi. Insonning mehnat faoliyati tizimining murakkablashuvi
ishlab chiqarishda axloqiy, ma’naviy, nafosat, ruhiy tarbiya jabhalari hamda
radio, televideniye va targ‘ibot-tashviqot ta’sirini samarali olib borishi, kasbiy
tayyorgarlikning ekstremal holatlarning sharoitlari barqarorlashuvi,
takomillashuvi, yaxshilanuvi, maqsadga muvofiqlashuvi kabi omillarning
barchasi shaxs motiv doirasining o‘zgarishiga bog‘liq. Shaxsning motiv doirasi
uning ehtiyojlarida, irodaviy sifatlarida (aktlarida) va funksional imkoniyatlarida
o‘z aksini topadi. Ko‘rinib turganidek, jahon psixologiyasi fanida motivlarning
15

yuzaga kelishi xulq, faoliyat, o‘quv jarayonida va muomalada motivasiyaning
shakllanishi (yoki shakllantirish yo‘llari) keng ko‘lamda tadqiq qilingan. Biroq,
har qaysi motivni keltirib chiqaruvchi va psixologik mohiyatini izohlovchi
mexanizmlar, ularning manbalari hamda etnopsixologi k xususiyatlari qariyb
o‘rganilmagan.
Motiv muammosi taniqli Gruzin olimi D.N.Uznadze [ 43 ] tomonidan ham
o‘rganilgan bo‘lib, uning mohiyatini tushuntirishda ustanovka nazariyasiga
asoslangan. Muallif uni subyekt faolligining manbai sifatida baholab,
motivasiyani irodaviy aktga olib keluvchi bosqich deb hisoblaydi. Inson yashash
tarzi bilan bog‘liq faoliyati ustanovkasida mustahkamlanuvchi, asosiy maqsadga
aylanuvchi harakatni qidirish va topishdan iboratligini ta’kidlaydi. Jumladan,
S.L.Rubinshteynning [38] fikricha, motivlashgan tizimni birinchi bo‘lib
qo‘zg‘atish obyektlari emas, balki ehtiyoj obyektlari va shaxs xatti - harakatlari
belgilaydi. S.L.Rubinshteyn har qanday shaxsning xulq-atvorini psixologik
jihatdan tushuntirishda qo‘zg‘atuvchilar (qo‘zg‘ovchilar)ni turli bosqichlarda
o‘zaro murakkab bog‘liqlikdagi kechish holatini olib qarash lozim, deb
ta’kidlaydi.
S.L.Rubinshteyn o‘zining “Umumiy psixologiya asoslari" [38] asarida
motiv va motivasiya to‘g‘risida ilmiy-amaliy ahamiyatli qator mulohazalarni
tavsiflab beradi. U ilmiy tadqiqotning metodologik prinsiplariga asoslangan
holda motivasiyani irodaviy harakatlar bilan uyg‘unlashtirib izohlaydi. Uning
muhim fikrlaridan biri shuki, motiv yaqqol faoliyat nuqtai nazaridan turib talqin
qilinadi. Motiv insonning ijtimoiy-tarixiy rivojlanishi bilan faoliyatning ijtimoiy
xususiyati uzviy bog‘liqlikda olib qaraladi. A.N.Leontyev "Psixikani rivojlanish
muammolari"[26] asarida, "Faoliyat. Ong. Shaxs" monografiyasida genezisda
inson ongining namoyon bo‘lishini tahlil qilish vositasi orqali u motivasiya
muammosiga ham alohida e’tibor bilan yondashganligini ko‘ramiz.
P.M.Yakobson [47] motivlar muammosining sobiq ittifoq va xorijiy
mamlakatlar psixologiyasida o‘rganilishi, ularda turli qarashlar, yondashuvlar
mavjud ekanligini o‘z monografiyasida umumlashtiradi. U o‘qish va mehnat
16

faoliyati motivlari masalasini tadqiq etib, shaxsning asosiy xususiyatlari bilan
motivasion doirasi o‘zaro bog‘liqlikda rivojlanishini tahlil qiladi.
S.G.Moskvichev [33] motivasiyaga nisbatan g‘arb mamlakatlari
olimlarining qarashlarini tanqidiy tahlil qilib, mehnat faoliyati motivlarining
inson kamoloti bilan bog‘liq tomonlarini ilmiy asoslashga harakat qilgan.
V.D.Shadrikov [41] faoliyat tizimining funksional psixologik modeliga
asoslangan holda motivasiyani faoliyatli yondashuv orqali o‘rganishga harakat
qilgan. Unda motivlarning kasbiy (professional) tayyorgarlikdagi o‘rni,
ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif kasb motivlarining o‘ziga xos xususiyatlari,
ularning mexanizmlari, shakllari, bosqichlari to‘g‘risida kengroq to‘xtalishga va
mulohaza yuritishga uringan.
Motivasiyani V.G.Aseyev [ 15 ] uzluksiz prosessual holatlar nuqtai
nazardan o‘rganadi. Uning mulohaza qilishicha, inson faoliyatini harakatga
keltiruvchi kuch va psixik jarayonlar boshqaruvining yuksak shakli motivasiyani
rivojlanish qonuniyatlaridir. O‘sha paytda boshqaruvning yuksak shakli sifatida
motivasiyaning talqin qilinishi psixologiyadagi dadil ilmiy intilish bo‘lib
hisoblangan. Mavjud ma’lumotlar biz o‘rganishni maqsad qilib qo‘yayotgan
muammoni ilmiy yechimlarini topishning dastlabki, boshlang‘ich pozisiyasini
aniqlash va yaratish uchun muhim imkoniyat vujudga keltiradi. Faqat ana
shundagina motiv va motivasiya mohiyati, mazmuni, mexanizmi,
manbalari,boshqa kategoriyalar bilan izchil aloqasi , iyerarxiyasi , ularning
faoliyat, xulq—atvor, muomala jarayonidagi o‘rni, ahamiyati bo‘yicha ilmiy
izlanishlarni davom ettirishga muhim shart -sh aroitlar yaratadi.
17

1.2.Motiv va motivasiyaning mamlakatimiz psixologiyasida gi talqini
Mamlakatimiz psixolog olimlari (E.G‘.G‘oziyev, G‘.B.Shoumarov,
A.M.Jabborov, Z.T.Nishonova, N.S.Safoyev, N.G‘.Komilova, B.M.Umarov,
R.S.Samarov, G.Q.To‘laganova, I.M.Hakimova, N.T.Norqulova, F.F.Rasulova
va boshq.) tomonidan motiv va motivasiya muammolari, xususan o‘spirinlar
tarbiyasida yuzaga keladigan muammolar va qiyinchiliklarning motivasion
asoslarini o‘rganish sohasida bir qator nazariy va amaliy masalalarni hal qilishga
yo‘naltirilgan tadqiqot ishlari olib borilganligini e’tirof etishimiz mumkin.
F.F.Rasulova [ 60 ] o‘spirinlarda agressiv xulq-atvor namoyon bo‘lishining
psixologik xususiyatlari mavzusida olib borgan ilmiy tadqiqotlarida mazkur
muammoning ilmiy-nazariy asoslari xorij tadqiqotchilari tomonidan keng
yoritilganligi va agressiya fenomenining turlari, shakllari, motivlari, namoyon
bo‘lish xususiyatlariga oid nazariy yondashuvlar o‘rin olganligini ko‘ramiz.
O‘spirinlar o‘zlarida kechayotgan salbiy yoki ijobiy emosiyalarni to‘la
ma’noda nazorat qila olish imkoniyatiga ega bo‘lganlar, ular o‘zlarida har
qanday holatda namoyon bo‘lgan jahl, g‘azab kabi emosional holatlardan
o‘zlarini tuta olgan, umuman, ularda emosiyalarni nazorat qilish imkoniyati
kuchayganligi yaqqol kuzatilgan.
Jumladan, G‘.B.Shoumarov [42] o‘z tadqiqotlarida yoshlar kamoloti,
ularning o‘qishi, kasbiy tayyorgarligi, oilaviy hayotga va jamiyatdagi o‘zaro
munosabatlar tizimiga faol kirishishida motivlarning o‘rni va ahamiyatiga
alohida e’tibor berib o‘tganligini ko‘ramiz. U o‘qish va mehnat faoliyati
motivlari masalasini tadqiq etib, shaxsning asosiy xususiyatlari bilan motivasion
doirasi o‘zaro bog‘liqlikda rivojlanishini asosli misollar yordamida tahlil qilgan.
Shuningdek, muallifning motivlar muammosiga doir sobiq ittifoq va xorijiy
mamlakatlar psixologiyasidagi turli qarashlar, yondashuvlarga tahliliy va
tanqidiy yondoshuvlarini ham ko‘ramiz.
V.M.Karimova [24] yoshlarni o‘zbek oilasiga tayyorlash, oilaviy
qadriyatlar va oilaviy munosabatlarga xos me’yorlarni egallash hamda
18

shaxsning o‘zaro munosabatlar pozisiyasiga asoslangan (yo‘nalgan) motivlar
muammosi bilan shug‘ullangan. Motiv, uning fikricha, shaxsning munosabati
tariqasida yuzaga keladi. Muallif talqiniga ko‘ra motiv yo‘nalganlik obyektiga
nisbatan munosabatning ifodalanishi va unga erishishdan boshqa narsa emas.
Sh.R.Barotov [17] jamoalarda va jamiyatda psixologik xizmatni tashkil
etishning ilmiy metodologik asoslari va amaliy yo‘nalishlari sohasida qator
tadqiqotlar olib borib, kasbiy va mehnat faoliyati motivlarining inson kamoloti
bilan bog‘liq tomonlarini ilmiy asoslashga harakat qilgan. Shuningdek, u ta’lim,
kasbiy tayyorgarlik va mehnat faoliyatida motiv va motivasion yo‘nalganlikda
yuzaga kelgan o‘zgarishlar, salbiy holatlarni tuzatishda psixologik xizmatning
o‘rni va ahamiyati yuqori ekanligini yetarlicha ilmiy dalillar bilan asoslagan.
Z.T.Nishonovaning [35] ilmiy izlanishlarida ta’lim tizimining h a mma
bosqichlariga xos o‘quv-tarbiya jarayonlarida yoshlardagi motivasion
yo‘nalganlik, o‘quvchilar yoki talabalar xulq-atvorida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan salbiy holatlar va xatti-harakatlarga moyillikni korreksiya qilishning
ilmiy-metodik jihatlari haqida to‘xtalib, psixologik yordam amaliyotida
emosional buzilishlarni korreksiya qilishda xulq-atvor terapiyasi, kognitiv
terapiya, geshtalt terapiya va boshqa psixoterapevtik yo‘nalishlarga xos
milliy-madaniy qadriyatli usullardan foydalanish ahamiyatli ekanligini e’tirof
etadi va ularni o‘zida jamlagan “Xulq-atvorni modifikasiyalash treningi”
dasturini ishlab chiqqan.
N.S.Safoyev [39] talaba yoshlarda o‘zligini anglashining psixologik
xususiyatlari haqida tadqiqotlar olib borib motivasiyani xulq-atvorni
yo‘naltiruvchi kuch sifatida talqin qilgan, yoshlarning o‘z xulqini o‘zi
boshqarishida irodaviy, kognitiv va motivasion yo‘nalganlikning ahamiyatini
izohlashga intiladi. Bundan tashqari, muallif borliqqa nisbatan motivasion —
qadriy munosabat asosida ongli munosabatning shakllanishi masalasi, ehtiyoj
bilan mayllarning o‘zaro munosabati, ijtimoiy faollikning motivasion asoslari,
hamkorlik faoliyati motivlari, namunali xulq-atvorga intilish kabi motivasiya
19

muammolarini o‘rganib ularning ijtimoiy-psixologik va milliy-madaniy
jabhalari haqida keng to‘xtalgan.
R.S.Samarov [40] o‘z tadqiqotlarida pedagogik faoliyatda, xususan
ta’lim-tarbiya tizimi ning axborot xavfsizligini ta’minlashda shaxsning yo‘nalishi
jabhasida motivning faoliyatga undash imkoniyati va uning inson e’tiqodi uchun
ahamiyatiga doir keng mulohaza yuritgan. Motivlar psixologiyasi o‘quv
jarayonida o‘quvchilar xulqini boshqarish, tuzatish, sog‘lomlashtirish ,
o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi amaliyoti pozisiyasidan turib tahlil qilinadi.
Muallif nafaqat o‘quv xatti-harakatlarini, balki shaxs tomonidan bilimlarni ongli
va tizimli egallash jarayonida motivlarni boshqarish zarur ekanligini ham
asoslaydi.
Taniqli psixolog olim E.G‘.G‘oziyevning [18,19] mamlakatimiz
psixolgiya fanida motiv va motivasiya muammolarini tadqiq etish va uning
psixologik mohiyatini yoritishdagi qarashlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Faoliyat va xulq-atvor motivasiyasi inson hayotida, shaxslararo munosabatda,
bilimlarni o‘zlashtirishi va kamol topishida zarur psixologik omil sifatida
namoyon bo‘ladi. Muallifning ilmiy izlanishlarida motiv va motivasiyani
metodologik masalalari, ilmiy-nazariy jabhalari, chet el va mamlakatimiz
psixologlarining motivasiyaga nisbatan yondashuvlari, uning ta’lim jarayonida
o‘rganilishi, muayyan mezonlarga asoslangan holda tasniflanishi, tatbiqiy
jihatlariga oid ilmiy-nazariy fikrlar tahlil qilingan.
Motivlar ehtiyoj negizida vujudga keladi, rivojlanadi va takomillashadi.
Biroq ehtiyoj paydo bo‘lishi bilan bir davrda uni shakllanish bosqichlariga
o‘xshash darajalarni bosib o‘tish orqali motiv vujudga keladi. Motiv mazkur
negizda vujudga kelib, barqarorlashib ehtiyojning mustahkamlanishiga yordam
beradi va o‘z navbatida ehtiyojlarning barqarorlashuvi motivasiyaning samarali
shakllanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Odatda inson faoliyati va harakatiga
ta’sir o‘tkazuvchi jarayonda o‘zaro bog‘liq holda ehtiyoj tomonidan motiv va
maqsad aniqlanadi (belgilanadi). Ish-harakat va omillar faoliyatning tarkibi
bo‘lganligi sababli faoliyat o‘ziga xos shakllangan maqsadi va motivi bilan
20

boshqariladi. Lekin psixologiyada "Motiv - faoliyat", "Maqsad - harakat",
"Sharoit — operasiya" munosabatlari o‘rtasida qat’iy aloqa (uyg‘unlik) hukm
surmaydi [18,19].
Motiv va motivasiya (motivlar, ehtiyojlar, qiziqishlar, maqsadlar,
intilishlar, motivlashgan ustanovkalar va boshqalar) keng ma’noda xulq — atvor
determinasiyasi sifatida belgilanishiga qaramay, ko‘pgina tadqiqotchilar ularni
juda tor ma’noda tadqiq qilib, ilmiy jihatdan tekshirganlarini ham ko‘rish
mumkin.
Bolaning intellektual darajasi va bilimlarning yetarli emasligi oqibatida
kichik bir amaliy tajriba yaqqol amaliy faoliyat muhitini siqib chiqarishi
mumkin. Bola biron-bir obyektga yo‘naltirilgan faoliyatni, uni boshqarishni
yuksak funksional-energetik bosqichida motivlarni o‘z holicha uzoq vaqt saqlab
yurish imkoniyatiga ega emas.
E.G‘.G‘oziyev va mamlakatimizdagi boshqa psixolog olimlarning motiv
va motivasiya haqidagi ilmiy qarashlari insonning psixik taraqqiyotini,
intilishini, yo‘nalganligini va uning tabiatga, jamiyatga, o‘z-o‘ziga bo‘lgan
munosabatlarini psixologik mohiyatini hamda zarur qonuniyatlarini yoritishda
muayyan darajada metodologik asos sifatida xizmat qiladi.
21

1.3. O‘spirinlarda mehnat motivlari va ta'lim olish motivatsiyalarining
psixologik mexanizmlari
Motivatsiya shaxsiyat tuzilishida etakchi o'rinni egallaydi va hatti-harakat
va faoliyatning harakatlantiruvchi kuchlarini tushuntirish uchun
ishlatiladigan asosiy tushunchalardan biridir. Umuman motivatsion
tizimning mazmuni shaxsga xos bo'lgan faoliyat turlarining mazmunini
belgilaydi. Motivatsiya tizimi nafaqat haqiqiy faoliyatni, balki istalgan
sohani, faoliyatni yanada rivojlantirish istiqbolini ham belgilaydi.
Binobarin, m ehnat motivlari va ta'limiy motivatsiyasi mexanizmlari hamda
motivatsiya muammosi metodologik, nazariy va amaliy jihatdan dolzarb
muammolardan biridir.
Ilmiy adabiyotlar tahlili motivlarni o'rganishda ko'plab yondashuvlar
mavjudligini ko'rsatdi. Motiv rag'batlantirish, niyat, idrok, munosabat,
fikrlar, his-tuyg'ular, motivlar va boshqalar sifatida ko'rib chiqilgan.
Ammo barcha olimlar motiv bu faoliyat uchun mo'ljallangan degan fikrga
qo'shilishadi va motivatsiya shaxsning yo'nalishini aniqlaydi. Ta'lim
motivatsiyasini o'rganish muammosi ko'plab mahalliy va xorijiy
psixologlarning e'tiboriga berilgan. Shunga qaramay, psixologiya fanida
yagona "tushuncha" ta'lim faoliyati motivi shakllanmagan, uni o'rganishda
turli xil yondashuvlar va usullar qo'llaniladi. Tarixda buni tushunishga bir
qancha yondashuvlar mavjud. Eng keng tarqalganlaridan biri uni
polimotiv hodisa, ya'ni inson motivlarining keng doirasiga kiritilgan va
inson faoliyatining diqqatini bilim, ko'nikmalarni o'zlashtirishga
qaratadigan xususiyatini tavsiflovchi muayyan turtki sifatida ko'rib
chiqadi. Ta'lim motivatsiyasining besh darajasi mavjud:
1. Maktab motivatsiyasining yuqori darajasi, o'quv faoliyati. Bunday
bolalarda kognitiv motiv, maktabning barcha talablarini muvaffaqiyatli
bajarish istagi mavjud. O'quvchilar o'qituvchining barcha ko'rsatmalariga
22

aniq amal qilishadi, vijdonli va mas'uliyatli, agar qoniqarsiz baho olsalar
juda tashvishlanadilar.
2. Maktabning yaxshi motivatsiyasi. Talabalar o'quv faoliyati bilan
muvaffaqiyatli kurashmoqdalar. Shunga o'xshash motivatsiya darajasi
o'rtacha.
3. Maktabga ijobiy munosabat, ammo maktab bu bolalarni
maktabdan tashqari mashg'ulotlarga jalb qiladi. Bunday bolalar maktabda
do'stlar va o'qituvchilar bilan muloqot qilish uchun o'zlarini xavfsiz his
qilishadi. Ular o'zlarini talabalar kabi his qilishni, chiroyli portfel, qalam,
qalam qutisi, daftarlarga ega bo'lishni yaxshi ko'radilar. Bunday bolalarda
kognitiv motivlar kam shakllangan va o'quv jarayoni ularni kam jalb
qiladi.
4. Maktabning kam motivatsiyasi. Ushbu bolalar maktabga borishni
xohlamaydilar, darslarni tashlab qo'yishni afzal ko'rishadi. Darslarda ular
ko'pincha tashqi ishlar, o'yinlar bilan shug'ullanishadi. Ta'lim faoliyatida
jiddiy qiyinchiliklarni boshdan kechirish. Maktabga jiddiy
moslashmoqdalar.
5. Maktabga, maktab ta’limiga yomon munosabatda bo'lish. Bunday
bolalar o'rganishda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishadi: ular o'quv
faoliyati bilan shug'ullanishmaydi, sinfdoshlar bilan muloqotda, o'qituvchi
bilan munosabatlarda muammolarga duch kelishadi. Maktab ko'pincha
ular tomonidan dushman muhit sifatida qabul qilinadi, ularda qolish ular
uchun chidab bo'lmas darajada. Boshqa holatlarda, talabalar
tajovuzkorlikni ko'rsatishi, topshiriqlarni bajarishdan bosh tortishi,
muayyan norma va qoidalarga rioya qilishi mumkin. Ko'pincha bunday
maktab o'quvchilarida neyropsikik kasalliklar mavjud bo‘lishi
mumkin.O'smirlarning ta'limiy motivatsiyasi
O'smirlik (balog'atga etishish) an'anaviy ravishda bolalar
rivojlanishidagi eng qiyin davr deb hisoblanadi. U o'tish davri, "qiyin",
"xavfli asr", "bo'ronlar asri" deb nomlanadi. Ushbu nomlarda uning
23

asosiy xususiyati sobit - bolalikdan balog'at yoshiga o'tish. Ushbu yoshga 11
(12) -15 (16) yoshdagi maktab o'quvchilari kiradi. Bu vaqt ichida tanani tez
fiziologik qayta qurish jarayoni davom etmoqda.
Bu davr nafaqat ta'lim nuqtai nazaridan, balki ta'lim yutuqlari
nuqtai nazaridan ham qiyin. O'quv samaradorligi pasayadi, o'rganishga
bo'lgan qiziqish yo'qoladi, o'quv vazifalarini muvaffaqiyatsiz bajarilishi
endi xafa va fojiali narsa sifatida qabul qilinmaydi. Maktab o'quvchilari
orasida beparvolik va maktabga nisbatan qoniqarsiz munosabat bilan
ajralib turadigan o'spirinlar soni o'sib bormoqda. O'rganish uchun past
motivatsiya talabalar muvaffaqiyatsizligining eng keng tarqalgan
sabablaridan biridir. O'qish faoliyati endi katta yoshli bolaga yoqmaydi.
Ko'pincha bolalar "ota-onalar xafa bo'lmasliklari", "sayr qilishlariga
ruxsat berishlari", "yangi narsalarni sotib olishlari" va hokazolarni
o'rganishadi. Bundan tashqari, o'qituvchilar va ota-onalar ba'zan faqat
bolaning belgilariga e'tibor berib, o'rganishga bunday munosabatni
qo'zg'aydilar. Har bir oilada va maktabda bunday ta'limning ahamiyati
martaba va moddiy farovonlik bilan bog'liq bo'lgan muayyan maqsadlarga
erishish vositasi sifatida jalb qilinmaydi. Ko'pincha, ota-onalar va
o'qituvchilar uchun o'quvchilar reytingi ularning ishlash natijalariga ko'ra
juda muhimdir va bu "beshlik" ning orqasida turgan narsa emas - chuqur
bilim yoki parcha-parcha, o'ylamasdan o'rganilgan material.
Maktab motivatsiyasining pasayishi sabablari:
1. O'smirlarda "gormonal portlash" va kelajakning noaniq hissi
paydo bo'ladi.
2. Talabaning o'qituvchiga nisbati.
3. O'qituvchining talabaga munosabati.
4. 7-8 yoshdagi qizlarda balog'at yoshidagi qizg'in biologik jarayon
tufayli yoshga qarab o'quv faoliyatiga moyillik kamayadi.
5. Mavzuning shaxsiy ahamiyati.
6. O'quvchining aqliy rivojlanishi.
24

7. O'quv faoliyati samaradorligi.
8. Maktab jarayonining qo'rquvi.
Talaba muvaffaqiyatsizligining asosiy belgilarini ham ko'rib
chiqishimiz mumkin:
O'rganilayotgan tushunchalar, qonunlar, nazariyalarning muhim
elementlarini, shuningdek zarur amaliy harakatlarni tavsiflashga imkon
bermaydigan ushbu fan bo'yicha haqiqiy bilimlar va maxsus
ko'nikmalardagi bo'shliqlar;
Maktabda ta’lim olayotgan bolalar nafaqat fe'l-atvori va hatti-
harakati, balki aqliy va jismoniy rivojlanishi nuqtai nazaridan ham farq
qiladi. Ba'zilar osongina o'rganadilar, hamma narsani tezkorlik bilan
tushunadilar, boshqalari esa hatto maktab o'quv dasturining asosiy
darajalarini o'zlashtirish uchun ko'p harakatlarni talab qiladi. Maktabda
o'quv jarayoni juda qiyin bo'lgan bolalar bor, ular qo'shimcha ta'lim olish
uchun zarur bo'lgan asoslarni puxta o'rganishga vaqtlari yo'q va o'z
kuchlariga ishonchlarini yo'qotadilar.Muvaffaqiyatsiz o'quvchi sekin, tez-
tez noto'g'ri ishlaydi, maktab intizomini buzadi va ko'plab sharhlar va
salbiy baholarni oladi. Natijada, bola asabiylashadi, u o'zidan
shubhalanadi, yomon baho berishdan qo'rqadi, bu esa o'rganish istagini
yanada pasaytiradi va o'rganish jarayonini sekinlashtiradi. Shunday qilib,
doimiy muvaffaqiyatsizlik hissi bolani o'rganishga bo'lgan qiziqishni
yo'qotishga olib keladi.
Maktabdagi kechikish, hissiy beqarorlik shaklida namoyon bo'lgan
o'spirinning qiyinchiliklari turli sabablarga ega bo'lishi mumkin:
Salomatligi yomon. Bu akademik etishmovchilikni keltirib
chiqaradigan ruhiy salomatlikning past ko'rsatkichlari (ba'zi
ma'lumotlarga ko'ra, bu 78%);
O'qitish usullarining etishmasligi. O'quv faoliyati ma'lum ko'nikma
va texnikaga ega bo'lishni talab qiladi. Ta'lim faoliyatining samarasiz
25

mahoratiga e'tibor qaratish juda muhim, chunki keyinchalik ular tayanib,
o'qishda ortda qolishiga olib keladi;
Ta'lim motivatsiyasini shakllantirish. O'smirlik yoshiga etganlik,
ta'lim faoliyati uchun motivatsiyani shakllantirishda eng muhimlaridan biri
bo'lishi mumkin. Ammo, o'rganish motivatsiyasini shakllantirish va
shakllantirishni boshlashdan oldin, siz uni o'rganishingiz kerak. Har bir
talabada, siz ishonishingiz mumkin bo'lgan pulning rag'batlantirish
darajasi mavjud.
Talaba shaxsi o'ziga xosdir. Birida past darajadagi motivatsiya va
yaxshi aqliy qobiliyatlar mavjud, ikkinchisida echimlarni topish uchun
o'rta, ammo katta rag'batlantiruvchi kuchlar mavjud. Ba'zan talaba yaxshi
qobiliyatlarga, chuqur bilimga ega va faoliyat natijasi o'rtacha. Biror
kishining o'quv faoliyatidagi muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi uning
shaxsiy fazilatlari bilan izohlanmaydi. Faqatgina ushbu fazilatlarni yaqin
aloqada tahlil qilish orqali biz ma'lum bir bolada muvaffaqiyat yoki
muvaffaqiyatsizlikning asl sabablarini tushunishimiz mumkin.
Shunday qilib, motivatsiyani shakllantirish va rivojlantirish degani,
talabaning boshiga tayyor motivlar va maqsadlarni qo'yish emas, balki uni
istalgan motivlar va maqsadlar o'tgan tajriba, shaxsiyat va ichki
intilishlarni hisobga olgan holda shakllanadigan va rivojlanadigan
sharoitlarda va rivojlanayotgan faoliyat sharoitida qo'yishdir.
Har qanday o'qituvchining vazifalari o'quv faoliyati, o'quvchining
bilim faoliyati uchun motivatsiyani shakllantirish va rivojlantirishni o'z
ichiga oladi. Bu juda murakkab va uzoq davom etadigan jarayon bo'lib,
ko'plab omillarni hisobga olishni talab qiladi, ular orasida maktab
o'quvchilarining individual farqlari va rivojlanishning yoshga bog'liq
xususiyatlari mavjud.
Mavjud ma'lumotlarning tahlili shuni ko'rsatadiki, o'smirlik davrida
o'qish motivatsiyasining pasayishi kuzatilmoqda, maktabga qatnash
og'irlik tug'dirmoqda. Shunga ko'ra, bilim olishga bo'lgan munosabat
26

o'zgaruvchan bo'lib, uni "baholash uchun kurash" deb atash mumkin,
garchi haqiqiy bilim unga mos kelmasa ham. O'qituvchining o'spirinning
ijtimoiy motivlarini o'rganish va ijtimoiy ahamiyatli faoliyat (mehnat, o'z-
o'zini tarbiyalash) o'rtasidagi munosabatni oshkor etmaslik, o'qituvchining
motivatsiyasining pasayishining yana bir muhim sababi, o'quvchining
voyaga etish, mustaqillik va tengdoshlari bilan o'zaro munosabatlariga
bo'lgan aniq intilishlari amalga oshirilmaganda. .
Biz tanlagan diagnostika usullari yosh o'spirinlarda motivatsiya
holatini aniqlashga imkon berdi. Tadqiqot natijasida, o'smirlik davrida
tashqi motivlar - ichki motivlar ustunlik qilishi va o'quv faoliyatini
rivojlantirish uchun motivatsiya yangi bilimlarni egallashga emas, balki
belgiga ko'proq qaratilganligi aniqlandi.
Bob bo‘yicha xulosalar
1. Shaxsning psixologik taraqqiyoti, uning tarixiy kechishi va
ontogenizda rivojlanishi bilan bog‘liq konseptual masalalarni chuqur
o‘rganishda motivasion sohani tatqiq etish tayanch hisoblanadi. Motivasiya
odamni muayyan xatti-harakatlarni bajarishga undash jarayoni, ko‘pincha
muqobil usullarni tahlil qilish va baholashni, tanlash va qarorlar qabul qilishni
talab qiluvchi jismoniy-psixologik jihatdan uyg‘unlashgan mohiyatli murakkab
harakat jarayoni bo‘lib, bu jarayon murakkablashib boradi va o‘z mohiyatiga
ko‘ra subyektning yuzaga kelgan tayanch ehtiyojlarini qondirishga yo‘nalgan
faoliyatni tanlash va uni amalga oshirish jarayonini belgilaydi.
2. Motivlarning falsafiy-metodologik asosi shundan iboratki, ular
sabab-oqibat, ichki murakkab bog‘lanishli tuzilishga ega bo‘lib, yuksak darajada
rivojlangan moddiy tizimning oliy mahsuli ekanligi to‘g‘risidagi xulosaga olib
keladi. Motivlar tuzilishini amaliy (tatbiqiy) yo‘nalishda o‘rganish inson
27

shaxsiga motivasion, irodaviy, axloqiy, hissiy, kognitiv, regulyativ ta’sir
o‘tkazishning omilkor shakllarining ilmiy asosi yuzaga kelishiga muhim imkon
va zarur shart-sharoitlar yaratadi
3. Jahon psixologiyasi fanida motivlarning yuzaga kelishi, turlari va
yo‘nalganligi, xulq-atvorda ifodalanishi, subyekt faoliyatida (o‘yin, o‘qish v a
mehnat) va muomala-munosabat jarayonlarida shakllanishi (yoki shakllantirish
yo‘llari) keng ko‘lamda tadqiq qilingan. Aksariyat mualliflar sh a xsni
biolo gizasi yalashtirishga intilganliklari tufayli shaxs faollik manbaining
psixologik mohiyatini anglamay oddiy turtki bilan tenglashtiradilar .
4. Sobiq ittifoq va rus psixologiyasida motiv va motivasiya
muammolari turli nuqtai nazardan tadqiq qilingan. Chunonchi bilish (kognitiv)
jarayonlari motivasiyasi, ularning ilmiy-metodologik va o‘ziga xos
xususiyatlari, mexanizmlari, faoliyat, xulq hamda muomala motivasiyasi, ta’lim
va kasb tanlash, kasbga moslashish, kasb motivlari dinamikasi kabi muammolar
keng ko‘lamda o‘rganilgan bo‘lib, psixologiya fanida mazkur muammoga doir
ilmiy-nazariy va amaliy xususiyatli boy materiallar to‘plangan.
II BOB. O‘SPIRINLARDA MEHNAT MOTIVLARI
SHAKLLANISHINING P SIXODIAGNOSTIKASI
2.1. Tadqiqot bosqichlari, metodologik asoslari va metodikalarning
psixologik tavsifi
O‘spirinlik davriga xos xulq-atvor ifodasida yuzaga keladigan salbiy va ijobiy
o‘zgarishlar, buzilishlar va ularni ijtimoiy moslasha olmaslik muammosi
kuchayib borish xususiyatiga ega. Bunday holatlar ularning ongli yashashga, o‘z
fikriga ega bo‘lishga, turli ma’naviy tajovuzlarga qarshi sobit tura olishga qodir
bo‘lgan irodali, fidoiy hamda vatanparvar insonlar etib tarbiyalanishida asosiy
to‘siq sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu salbiy motivlarning shakllanishiga ta’sir
etadigan yoki keltirib chiqaruvchi omillarni o‘rganish respublikamizda olib
borilayotgan ilmiy tadqiqotlar doirasidagi dolzarb muammolardandir. Buning
28

uchun mazkur muammoni bartaraf etishning samarali usullarini ishlab chiqish
va psixologik mohiyatini ilmiy asoslash nihoyatda zarurdir.
Ana shu nuqtai nazardan biz “O‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishining diagnostikasi” mavzusida olib borayotgan magistrlik ilmiy
tadqiqot ishimizning ilmiy dasturiga tayanib, bir qator tizimli vazifalarni bir
necha bosqichda amalga oshirdik.
Birinchi bosqichda psixologiyada motiv va motivasiya muammosining
nazariy-metodologik asoslari o‘rganildi. Unda xorijiy psixologiyada motiv va
motivasiya muammolarining o‘rganilganlik holati, shuningdek, rus va
mamlakatimiz psixologiyasida motiv va motivasiya muammosining tadqiq
etilganligi, o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishi psixologik tadqiqot
muammosi sifatida olimlar tomonidan o‘rganilganligi tahliliy baholandi va
shunga tayanib, o‘spirinlarda mehnat motivlari yuzaga kelishi va
shakllanishining sabablari, qonuniyatlari, shart-sharoitlari, ularga ta’sir
etayotgan muhim omillar hamda ularning oqibatlari keng yoritildi.
Mazkur muammoni tadqiq etish uchun tadqiqot bosqichlari belgilandi,
fanning metodologik asoslari va metodikalarning psixologik tavsifi keng
yoritildi, tadqiqot ishimiz ancha murakkab va o‘ta dolzarb mavzuga
bag‘ishlanganligi uchun uning bosqichlariga, ilmiy psixologik bilimlarni
asoslash uchun fanning metodologik tamoyillariga va tadqiqot metodikalarida
belgilangan qonun-qoidalar va yo‘l-yo‘riqlarga qat’iy amal qilindi.
Ikkinchi bosqichda o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining
psixodiagnostikasi amalga oshirildi. O‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishining xususiyatlari va mohiyatini aniqlash hamda ilmiy asoslash
maqsadida unga ta’sir etuvchi omillarning ko‘rinishlari, kelib chiqish sabablari,
manbalari aniqlandi. Shunga asosan, motivlarning shakllanganlik holati,
yo‘nalganligi, maqsadi va mohiyati tarbiyaviy-psixologik me’yorlar asosida
baholandi.
O‘spirinlarga xos mehnat motivlari shakllanishining xarakterli
xususiyatlari va shunga mos tasnifi yaratildi. Mehnat motivlarining o‘spirin
29

yoshlar tarbiyasi va ular shaxsining beqaror shakllanishiga, natijada ularning
o‘zaro munosabatlarga kirishishida, tarbiyaviy yo‘nalganligida, dunyoqarashi va
boshqa aqliy, axloqiy-ma’naviy, siyosiy, huquqiy taraqqiyot darajalariga putur
yetishi bilan bog‘lik oqibatlar hamda salbiy natijalar salmog‘i asoslandi.
O‘spirin xulq-atvoriga xos mehnat motivlarining ijtimoiy-huquqiy darajasi
baholandi va uning psixologik talqini yoritildi.
Uchinchi bosqichda o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishi va ular
oqibatida o‘spirinlar tarbiyasida yuz beradigan salbiy o‘zgarishlarni
eksperimental o‘rganish natijalari bayon qilindi. Tadqiqot hozirgi zamon
psixologiyasi amaliyotida samarali qo‘llashga mo‘ljallangan yoshlarning
motivasion yo‘nalganligini, individual psixologik xususiyatlarini, aqliy, axloqiy,
ma’naviy va huquqiy taraqqiyot darajalarini o‘rganishga yo‘nalgan test
metodikalari yordamida amalga oshirildi.
Tadqiqot natijalari tahlillariga asoslanib, o‘spirinlarda mehnat
motivlarining shakllanganlik holati va unga ta’sir etayotgan tabiiy-biologik va
ijtimoiy-tarbiyaviy omillar aniqlandi. Ular tarbiyasida yuzaga kelgan salbiy
o‘zgarishlar darajasi va uning turmush tarzi va faoliyati bilan bog‘liq salbiy
oqibatlar baholandi.O‘spirinlarda mehnat motivlarining shakllanishi, aynan shu
o‘spirinning turmush tarzi va oilasida qaror topgan tarbiyaviy muhit, o‘spiringa
bo‘lgan munosabat hamda unda barqaror shakllanayotgan shaxs sifatlari va
individual psixologik xususiyatlariga ko‘p jihatdan bog‘liq holatda kechishi
aniqlandi.
To‘rtinchi bosqich, o‘spirinlar hayot faoliyatini tashkil etish va ularda
mehnatchilik motivlari shakllanishini bartaraf etishning psixokorreksiya
amaliyoti bo‘lib, o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishini muhim
manbalarini aniqlash, ularni oldini olish va bartaraf qilishning zamonaviy
ijtimoiy – psixologik mexanizmlarini aniqlash ilmiy izlanishlarimizning ustuvor
vazifalari sifatida belgilanib, quyidagi tarbiyaviy – psixologik mexanizmlar
yaratilishi va amaliyotga tadbiq etish uchun tavsiyalar berish amalga oshirildi:
30

-o‘spirinlar hayot faoliyatini tashkil etishning zamonaviy ijtimoiy-
pedagogik va psixologik asoslarini belgilash hamda uni doimiy takomillashtirib
borish e’tiborga olindi;
-o‘spirinlar xulq-atvorida yuzaga kelishi kutilayotgan salbiy
o‘zgarishlarning psixokorreksion dasturi tayyorlanib, ular barkamolligini
ta’minlashga yo‘naltirilgan (aqliy, axloqiy, ma’naviy va huquqiy bilimlar
asosida) shaxs fazilatlari kompleksi aniqlandi va uni yoshlarning har biri
o‘rganib (o‘zlashtirib) hayot tarzi va faoliyatida qo‘llash tavsiya etildi;
-o‘spirinlar xulq-atvorida yuzaga kelishi kutilayotgan salbiy
o‘zgarishlarning psixoprofilaktikasi va psixologik maslahat tizimi tayyorlandi va
hamma ta’lim tizimi bosqichlarida unga amal qilish tavsiya etildi;
-o‘spirinlar xulq-atvorida yuzaga kelayotgan mehnat motivlarini
aniqlaydigan, sabablarini o‘rganadigan hamda ularni oldini olish va bartaraf
etish bilan bog‘liq tarbiyaviy-psixologik va milliy-madaniy tizim andozasi
yaratildi.
Tadqiqotimiz natijalariga tayanib, hozirgi yosh avlodning o‘quv-tarbiya
jarayonlarini takomillashtirish va barkamolligini ta’minlash maqsadida ular
tarbiyasiga salbiy ta’sir etish ehtimoli bo‘lgan turli xil tabiiy-biologik, iqtisodiy,
ijtimoiy, milliy-hududiy omillar ta’siridan himoya qilishning milliy
mentalitetimiz va hududiy xususiyatlardan kelib chiqqan holda zarur ijtimoiy –
madaniy va milliy-psixologik xususiyatlarga asoslangan tarbiyaviy immunitet
andozasini aniqlash va yoritishdir. Milliy-psixologik immunitet (yoki tarbiyaviy-
psixologik immunitet) deganda millatning barqaror rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan yuksak ma’naviy motivlarni shakllanishini ta’minlovchi (ma’naviy
ehtiyojini qondiruvchi) keng ma’nodagi ma’naviy boylikning mavjudligini, unga
har doim ham ehtiyojning o‘sib borishiga moyillikning kuchliligiga va
yoshlarning ma’naviy olamiga tashqaridan ko‘rsatiladigan har qanday ta’sirlarga
qarshi tura oladigan, ulardan kuchli, ustun bo‘lgan milliy-ma’naviy, ruhiy va
yuksak darajadagi axloqiy salohiyatlarning amal qilinishini tushunish mumkin.
31

Mazkur tarbiyaviy jarayon millatimiz vakillariga, ayniqsa, o‘spirin
yoshlarda milliy merosimiz, urf-odat, an’ana va axloqimizdagi eng ilg‘or
xususiyatlarni, qadriyatlarni singdirish orqali ularda milliy ong, miiliy
dunyoqarash, milliy tafakkur, huquqiy madaniyatni shakllantirish, o‘zligini
anglatish, milliy g‘urur va iftixor tuyg‘ularini mustahkamlash, milliy manfaat,
millat istiqboli uchun mas’ullikni ongi va qalbiga chuqur singdirish, boy milliy -
madaniy merosimiz asosida yoshlarni yuksak ma’naviyatli, qat’iyatli, shijoatli,
ongli faol shaxs sifatida shakllanishini ta’minlashga yo‘nalgan ta’lim tizimidagi
amaliy faoliyatdir.O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining
psixodiagnostik va psixokorreksion qonuniyatlarini chuqurroq, obyektiv
ravishda tadqiq etish uchun izchillik bilan quyidagi psixologik metodlardan
foydalanishni maqsadga muvofiq deb bildik.
1.O‘spirinlarni o‘zini tutishi, odamlarga, voqyea-hodisalarga, narsalarga
bo‘lgan munosabati, dunyoqarashi va tarbiyalanganlik darajasini o‘rganishga
yo‘nalgan kuzatish, taqqoslash, suhbat, ular faoliyati natijalarini tahlil qilish
metodlaridan foydalanildi.
2.IPS (ijtimoiy psixologik so‘rovnoma) tuzildi va o‘spirinlarning motiv
va motivasiyasi, xususan, ularda mehnat motivlari shakllanishiga ta’sir etuvchi
tabiiy-biologik, moddiy-madaniy va ijtimoiy-psixologik xususiyatli omillar va
qonuniyatlar o‘rganildi.
3.Yoshlarda shakllanayotgan motiv va motivasion yo‘nalganlik, aqliy,
axloqiy-ma’naviy va huquqiy tarbiyalanganlik darajalari, ularning bilimi, ongi
va dunyoqarashini o‘rganishga daxldor test metodlaridan foydalanildi
(foydalanilgan test metodikalari ilovada berildi). Test qisqa vaqt ichida
bajarilishi zarur topshiriq hisoblangani uchun uning yechimini miqdor va sifat
jihatidan tahlil qilish natijasida ulardagi motiv yo‘nalganligi va uning
ifodalanish holati, tarbiyalanganlik darajasi, o‘z-o‘ziga, narsa va hodisalarga,
mehnatga va odamlarga bo‘lgan munosabatlari, dunyoqarashi, ya’ni
voqyelikning respondentlar ongidagi subyektiv in’ikosi ko‘rsatkichlari
aniqlandi.
32

O‘spirinlarda shakllanayotgan motiv va motivasion munosabat, ularda
yuzaga kelish ehtimoli bo‘lgan salbiy o‘zgarishlarni tekshirishda qo‘llaniladigan
standart topshiriqlar psixologik test deb qabul qilingan. Bu metodning qimmati
eksperimentning ilmiylik darajasiga, yig‘ilgan psixologik dalillarning
obyektivligiga, ularning ilmiy-g‘oyaviy, ma’naviy jihatdan tahlil qila bilishga
bog‘liqdir. Test metodini qo‘llash orqali o‘spirin shaxsining tarbiyalanganlik
holati, motivasion va funksional imkoniyatlari, dunyoqarashi haqida diagnostik
hamda prognostik ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlar to‘planadi. Shuning
uchun topshiriqni to‘g‘ri tanlash, amaliyotda uni bir necha marta sinab ko‘rish,
o‘spirinning yosh xususiyatlarini, u tarbiyalanayotgan oila va ijtimoiy muhitni,
hamda uning tabiat, jamiyat hamda o‘ziga bo‘lgan munosabat tartiblariga,
dunyoqarashi, e’tiqodi, anglash tamoyillari asoslarini tashkil etgan bilim
saviyasi va boshqa jihatlarini hisobga olish maqsadga muvofiqdir.
4.Eksperiment metodi. Eksperiment metodi insonlarning motiv va
motivasion olamini, shunga asoslangan munosabat tizimi va dunyoqarashini
(xususan o‘spirinlar) o‘rganishda eng muhim metodlardan bo‘lib hisoblanadi.
Eksperiment yordamida o‘spirinlar shaxsi shakllanishining eng muhim omillari
va shart-sharoitlarini aniqlash, ularni obyektiv baholash va barkamol yoshlarni
tarbiyalashning zarur imkoniyatlarini hal qilish mumkin. O‘spirinlarda
barkamollikni ta’minlashga yo‘nalgan motiv va motivasiyaning tarkibiy
tuzilishi, uni shakllantiruvchi muhim omillar, nozik ichki bog‘lanishlar,
qonuniyatlar, murakkab mexanizmlar eksperiment yordamida o‘rganiladi.
Eksperiment metodi tabiiy va laboratoriya turlariga ajratiladi. Tabiiy
sharoitda o‘spirinlarga xos motivlar, xususan mehnat motivlarining shakllanishi
o‘rganilayotganligidan o‘spirinlar bexabar bo‘lishi, ularga berilayotgan bilim va
topshiriqlar maqsadga muvofiqlashtirilishi lozim. Laboratoriya eksperimenti
ko‘pincha individual shaklda, oshkora ravishda, hatto asboblardan,
apparatlardan foydalangan holda o‘tkaziladi.
5.Statistika metodi. Aniqlovchi, tarkib toptiruvchi va nazorat
eksperimentlaridan to‘plangan yoki yig‘ilgan ma’lumotlar matematik-statistik
33

qayta ishlash, ya’ni empirik ma’lumotlarning ishonchlilik va validlik darajasini
aniqlash, miqdoriy ma’lumotlarni statistik tahlil asosida maxsus kompyuter
dasturi yordamida korrelyasion yaqinlikni aniqlash usullaridan, natijalarning
o‘rtacha arifmetik qiymati va disspersiyani topish formulalaridan (Styudentning
– t muqarrarlik mezoni, Pirson va Spirmenning korrelyasiya koeffisiyentiga oid
formulalardan) foydalanildi.
O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining diagnostikasi
muammosini tadqiq qilishda hozirgi zamon psixologiyasi amaliyotida samarali
qo‘llashga mo‘ljallangan insonning shaxslilik xususiyatlari, hissiy-irodaviy
holatlari va individual-tipologik imkoniyatlari hamda ularning aqliy, axloqiy-
ma’naviy, huquqiy tarbiyalanganlik darajasini va dunyoqarashini o‘rganishga
yo‘nalgan anketa hamda test metodikalari yordamida amalga oshirish nazarda
tutildi.
Shuningdek, o‘spirinlarda mehnat mativlari shakllanishining
psixadiagnostikasi qonuniyatlari talqini borasidagi izlanishlarda ko‘zda tutilgan
masalalar, biz tadqiq etadigan muammoning to‘liq tafsiloti uchun chuqur
ahamiyat kasb etishi, ularning metodologik asosi ekanligidandir .
2.2. O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishini ng empirik o‘rganish
tahlili, shakllanganlik holati va xarakterli xususiyatlari ta vs ifi
Yoshlar tarbiyasi uchun mas’ul bo‘lgan ota-onalar, o‘qituvchi- tarbiyachilar va
jamoatchilik oldida barkamol yoshlarni tarbiyalashdek ustuvor vazifalar turgan
bir paytda ba’zi yoshlar tarbiyasida yuzaga kelayotgan muammolar,
kamchiliklar, xususan xulq-atvorida namoyon bo‘layotgan mehnat motivlari va
unga mos xatti-harakatlarning uchrab qolayotganligi tarbiya uchun mas’ullarni
tashvishga solmoqda.Psixologiya fanlari sohasida erishilgan jahon tajribasining
ko‘rsatishicha motivlarning yuzaga kelishi va motivasion yo‘nalganlik ko‘p
jihatdan oila tarbiyasi bilan bog‘liqdir. Oilada qaror topgan o‘zaro munosabatlar,
uning ta’sirida yuzaga kelgan tarbiya muhiti va farzandlar tarbiyasiga bo‘lgan
e’tibor buning asosini tashkil qiladi.
34

Shu nuqtai nazardan mazkur bobning birinchi qismida o‘spirinlarda
mehnat motivlari shakllanishiga ta’sir etadigan muhim omillarni (tabiiy-
biologik, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-psixologik va tarbiyaviy-pedagogik)
o‘rganish bilan ularning mohiyati va xususiyatlarini tarbiyaviy-psixologik
me’yorlar asosida baholashga harakat qildik.O‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishini tub sabablari va mohiyatini aniqlashga yo‘naltirilgan ijtimoiy-
psixologik so‘rovnoma (IPS) quyidagicha ilmiy-uslubiy tuzilishga ega. «Quyida
sizga berilayotgan savollarga o‘ylab, o‘zingiz aynan to‘g‘ri deb bilgan sabab va
omillarga tayanib aniq javob berishingizni (munosabat bildirishingizni)
so‘raymiz. Javoblaringiz hayotiy va real voqyelikka asoslanib, ilmiy nuqtai
nazardan baholanadi».
Tadqiqot uchun o‘rganilayotgan o‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishiga ta’sir etadigan muhim sabablar, omillar va manba’larni aniqlash
uchun o‘spirinlar va ularning tarbiyasi uchun mas’ul kishilar tomonidan
omillarning ahamiyatiga qarab tanlanishi aytildi. U lar tomonidan tanlanganlik
darajasi (o‘rni) 1-o‘rin (maksimal) dan 5-o‘rin (minimal)gacha belgilandi.
Tadqiqot o‘tkazilgandan so‘ng yoshlarda uchrab qolayotgan jinoiy xatti-
harakatlar manba’larini aniqlash uchun yoki belgilarning ahamiyat darajasi
(o‘rni)ni aniqlash va shunga nisbatan foiz imkoniyatini chiqarish maqsadida biz
quyidagi tahlil (formula)dan foydalandik. 1-darajali deb tanlangan belgilar 5
imkoniyatga, 2-darajalilar 4 imkoniyatga, 3-darajalilar 3 imkoniyatga, 4-
darajalilar 2 imkoniyatga, 5-darajalilar 1 imkoniyatga ega ekanligini belgiladik.
Ahamiyatiga qarab 1-darajali (5 imkoniyatga ega) deb ko‘rsatilgan belgi
uchun 100 % (eng yuqori ko‘rsatkich) belgilansa, u holda 5-darajali (1
imkoniyatga ega) deb ko‘rsatilgan belgi o‘z-o‘zidan (100% : 5=20%) 20% ga
teng bo‘ladi. Agar tadqiqot o‘tkazilgan o‘spirin yoshlardagi mehnat motivlarini
aniqlashga xos manbalar yoki belgilar tanlovda ahamiyatiga ko‘ra, 1,59 darajani
olgan bo‘lsa, unda ushbu ko‘rsatkich 1-darajalidan 0,59 daraja pastligini
bildiradi. Yoki 5 imkoniyatdan 0,59 imkoniyat chiqarib tashlanadi, natijada 4,41
imkoniyat (5-0,59=4,41) hosil bo‘ladi. Bir imkoniyat 20 % ga teng bo‘lganida
35

4,41 imkoniyat 88,2 % (20% x 4,41 = 88,2 %) ga teng bo‘ladi. Boshqa manba
yoki belgilarning ko‘rsatkichlari ham huddi shu tartibda ishlandi.
2.1-jadval
O‘spirin xulq-atvorida mehnat motivlari yuzaga kelishining
manbalari n=423
№ M A N B A L A R Tanlov natijalari
O‘rin Foiz
1. O‘spirinlardagi mavjud ehtiyojlarning qondirilmay
qolishi ta’sirida 1 90,8
2. Hayotiy zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy
narsalarga o‘zi xohlaganidek erishish maqsadida 2 82 ,9
3. Tengdoshlari va jamoa orasida o‘z mavqyeini
saqlash va barqarorlashtirish maqsadida 3 77,6
4. O‘zini namoyon qilish, o‘z ta’sirini o‘tkazish va
o‘zini tan oldirish uchun 4 75,6
5. «Kuchlilik»ni qo‘lga kiritish, boshqarishga
erishish, o‘z mavqyeini ortirish hamda boshqalarga
ta’sir doirasini kengaytirish maqsadida 5 65,7
Ijtimoiy-psixologik so‘rovnoma (IPS) o‘spirinlar xulq-atvorini aniqlash va
atroflicha o‘rganishga yo‘naltirilgan savollardan tarkib topgan bo‘lib (1-jadval),
ular ning hayoti va faoliyati da ko‘proq qaysi motivlar (xususan mehnat
motivlari) yetakchilik qilishi aniqlandi. So‘rovnoma shunday tuzilganki, uni
tashkil etgan savollar yordamida inson mohiyatini, uni shaxs sifatida
shakllanishi va taraqqiyotini ta’minlaydigan tabiiy-biologik, ijtimoiy-iqtisodiy,
ma’naviy-psixologik va tarbiyaviy-pedagogik omillarning ta’sir doirasini, ular
o‘rtasidagi qonuniyatlarning mushtarakligini, zarur shart-sharoitlar va
imkoniyatlarning ahamiyatini baholash o‘rganildi. Natijalarni psixologik nuqtai
nazardan tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, o‘rganilayotgan o‘spirinlarning xulq-
atvorida jinoiy xatti-harakatlarni shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadigan motivlardan
quyidagilar boshqa omillarga nisbatan ustunlik qilayotganl igi aniqlandi.
Mazkur jadvalda bayon qilingan natijalar tahlili bizga o‘spirinlarda mehnat
motivlari yuzaga kelishining sabablari, manbalari va yo‘nalganligini aniqlashga
doir yaqqol tasavvurga ega bo‘lishimiz uchun zarur edi.
36

Biz o‘rgangan respondentlar tomonidan o‘spirinlar xulq atvorida yuzaga
keladigan mehnat motivlarining sabablari (manbalari) ulardagi mavjud
ehtiyojlarning o‘z vaqtida qondirilmay qolayotganligining ta’siri natijasi (1-o‘rin
90%), sifatida baholandi. Bunda, birinchi navbatda o‘spirinning ota-onasi, yaqin
qarindoshlari, o‘qituvchilar va boshqa bolaning jismoniy va psixologik
rivojlanishi uchun mas’ul kishilar o‘spirinlarda kechadigan jismoniy-biologik,
ma’naviy-psixologik va tarbiyaviy-pedagogik qonuniyatlarni bilishlari, shunga
amal qilib yoshlar tarbiyasida doimiy nazoratda bo‘lishlari, tarbiyada
o‘zgarishlar yoki yutuqlar bo‘lganda muntazam kuzatish orqali ularni qayd qilib
borishlari, o‘spirinning keyingi bosqich tarbiyaviy taraqqiyotini ta’minlash va
to‘g‘ri yo‘nalish olishi uchun kundalik zarur tarbiyaviy shart-sharoitlarni
maslahatli va kengashilgan holda tashkil qilib takomillashtirib borishlari lozim
bo‘ladi.
Biz olib borgan tadqiqotlarimiz tahlillariga ko‘ra, respondentlarning (2-
o‘rin, 82,9%) o‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishining
muhim sabablaridan yana biri o‘spirinlar kundalik hayoti va faoliyati uchun
zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy narsalarga o‘zi xoxlaganidek erishish
yo‘llarini o‘zi belgilashidir.
O‘spirinlik yoshida ko‘zga tashlanadigan eng muhim xususiyatlardan biri,
bu ularning o‘zini-o‘zi anglashga bo‘lgan e’tiborlarining kuchayishidir. Bu
o‘rinda o‘spirin o‘zida mavjud bo‘lgan, endi yuzaga kelayotgan va yuzaga
kelishi kutilayotgan (orzu qilgan) xususiyatlar, sifat va fazilatlarga o‘rganadi,
aynanlashtiradi, nazorat qiladi, baholaydi va ulardan amaliy turmushida va
faoliyatida foydalanib ko‘radi. O‘zidagi mavjud imkoniyat va
imkoniyatsizliklarni yaqinlari, tengdoshlari va boshqa yoshlarniki bilan
taqqoslaydi farqlar va imkoniyatlarni baholaydi. O‘spirinlardagi bu xususiyat
tengdoshlari va jamoa orasida o‘z mavqyeini saqlash va barqarorlashtirish
choralarini ko‘rishni taqozo etadi. Tadqiqotlarimizda o‘rganilgan o‘spirinlarga
xos ana shunday xususiyatlar ham ular xulq-atvorida mehnat motivlari
shakllanishiga muhim sabab sifatida ta’sir qilishi aniqlandi (3-o‘rin 77,6%).
37

O‘spirinlarda xulq-atvor rivojlanishining bunday tus olishi, motivasion
yo‘nalganlik o‘z tengdoshlari va jamoa orasida “o‘zini namoyon qilish, ularga
o‘z ta’sirini o‘tkazish va o‘zini tan oldirish” munosabat tizimini shakllantirib
boradi. O‘rganilgan respondentlar tomonidan o‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishi uchun ana shunday xususiyatlarning mavjudligi (4-o‘rin 75,6%) eng
muhim sabablar sifatida e’tirof etilgan.
Tadqiqotlarimiz maqsadiga ko‘ra 2.1-jadvalda bayon qilingan natijalar
tahlili bizga o‘spirin xulq-atvorida mehnat motivlari yuzaga kelishining
manbalari va yo‘nalganligini aniqlash maqsadida yaqqol tasavvurga ega
bo‘lishimiz uchun zarur edi. Biz shunga tayanib, o‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishining asosiy sabablarini aniqlashga harakat qildik. O‘zbek milliy-
madaniy muhitida shakllanayotgan o‘spirin yoshlar, ularning ota-onalari,
o‘qituvchilari, tarbiya uchun mas’ul huquq-tartibot organlari va jamoatchilik
bilan o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllan maganligining asosiy sabablarini
aniqlash maqsadida tadqiqot ishlari olib borildi.
2.2-jadval
O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanmasligining asosiy sabablari
(n=423)
№ M A N B A L A R Tanlov natijalari
O‘rin Foiz
1. O‘spirinning yetarlicha tarbiyalanmaganligi, unda
tarbiyaviy bo‘shliqning mavjudligi 1 ,79 87 ,2
2. O‘spirin taqdiri uchun ota-onalarning e’tiborsizligi
( tarbiyada loqaydlik, beparvolik, nazoratning
yo‘qligi) 1,80 92 ,0
3. O‘spirin turmushida iqtisodiy yetishmovchilikning
ta’siri 2,52 76 ,5
4. O‘spirin yolg‘on tasavvurlarning psixologik ta’sir
kuchiga ishonib (aldanib), hayotda o‘z o‘rnini
topishga intilishi 2,56 71 ,8
38

5. O‘spirin ma’naviyatining bo‘shligi natijasida
yolg‘on tasavvurlarga ishonishi (tasavvurlar
to‘qnashuvida aldamchi tasavvurlarga tobeligi) 2,77 70 , 8
6. O‘spirin hissiy-irodaviy holatining beqarorligi,
unda tobelikning mavjudligi (hissiy-irodaviy
holatlar me’yorida shakllanmaganligi) 3,20 63 ,1
O‘tkazilgan anketa so‘rov natijalariga (2.2-jadval) ko‘ra, o‘spirin taqdiri
uchun ota-onalarning e’tiborsizligi ( tarbiyada loqaydlik, beparvolik, nazoratning
yo‘qligi) 92,0% ni, o‘spirinning yetarlicha tarbiyalanmaganligi, unda tarbiyaviy
bo‘shliqning mavjudligi 87,2%ni, o‘spirin uchun iqtisodiy yetishmovchilikning
ta’siri 76,5%ni, o‘spirin yolg‘on tasavvurlarning psixologik ta’sir kuchiga
ishonib (aldanib), hayotda o‘z o‘rnini topishga intilishi 71,8%ni, o‘spirin
ma’naviyatining bo‘shligi natijasida yolg‘on tasavvurlarga ishonishi (tasavvurlar
to‘qnashuvida aldamchi tasavvurlarni ustun deb bilishi) 70,8%ni, o‘spirin hissiy-
irodaviy holatining beqarorligi, unda tobelikning mavjudligi (hissiy-irodaviy
holatlar me’yorida shakllanmaganligi) 63,1% o‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishining eng ta’sirchan manbalari deb hisoblaydilar.
Mazkur tadqiqot o‘spirin yoshlarda mehnat motivlari shakllanishi bilan
bog‘liq muhim omillarni aniqlashga yo‘nalgan bo‘lib, ushbu yo‘nalishda olib
borilishi zarur bo‘lgan tarbiyaviy-psixologik dasturlar va shart-sharoitlarni
yaratish istiqbollarini belgilashga yordam beradi.
Shundan so‘ng biz, tadqiqotlarimiz dasturiga asoslanib, o‘spirinlar
tarbiyasidagi salbiy o‘zgarishlarni namoyon bo‘lish jabhalarini o‘rganish
maqsadida aynan mehnat motivlari shakllan ma yotgan respondentlar kontingenti
bilan anketa so‘rovnomalarini o‘tkazdik.
2.3-jadval
O‘spirinlarda shakllanmayotgan mehnat motivlarini aniqlashning
jabhalari. (n=66 )
№ O‘ R G A N I Sh M A N B A L A R I Tanlov natijalari
39

O‘rin Foiz
1. O‘spirinlar bilan suhbatlashib, o‘zaro muloqot va
munosabat jarayonida uning bilimi, tasavvurlari,
qiziqishi, e’tiqodi va dunyoqarashiga hos jihat la rini
o‘rganish bilan 1,68 90 ,5
2. O‘spirinlarni yurish-turishi, o‘zini tutishi, odamlar
bilan bo‘lgan o‘zaro munosabati, narsalarga,
hodisalarga va voqyealarga bo‘lgan munosabatini
kuzatish orqali 1,72 88 ,7
3. Ularning yolg‘on va asossiz tasavvurlar yordamida
hayotiy zarur narsalarga erishishga yo‘naltirilgan
fikrlarga nisbatan munosabatini aniqlash bilan 2,32 82 ,6
4. O‘spirinlarning xatti-harakatlar va uning
oqibatlariga bo‘lgan munosabatlarini o‘rganish
yordamida 2,37 70 ,6
5. Mehnat motivlar shakllangan o‘spirinlarning
amaliy faoliyati va faoliyat natijalarini o‘rganish
asosida zarur ma’lumotlarni to‘plash orqali 2,77 74 ,5
So‘rovnoma natijalariga (2.3-jadval) ko‘ra, o‘spirinlar bilan suhbatlashib,
o‘zaro muloqot va munosabat jarayonida ularning bilimi, tasavvurlari, qiziqishi,
e’tiqodi va dunyoqarashiga hos jihat la rini o‘rganish yordamida (o‘rinlar
yig‘indisi 1,68; 90,5%), o‘spirinlarni yurish-turishi, o‘zini tutishi, odamlar bilan
bo‘lgan o‘zaro munosabati, narsalarga, hodisalarga va voqyealarga bo‘lgan
munosabatini kuzatish orqali bi l ish (o‘rinlar yig‘indisi 1,72; 88,7%) ularda
shakllanayotgan mehnat motivlarini aniqlashning asosiy usullari ekanligi qayd
etildi.O‘spirinlar xulq-atvorida shakllanayotgan mehnat motivlarini aniqlashda
ularning yolg‘on va asossiz tasavvurlar yordamida hayotiy zarur narsalarga
erishishga yo‘naltirilgan fikrlarga nisbatan bo‘lgan munosabatlari bilan (o‘rinlar
yig‘indisi 2,32; 82,6%), o‘spirinlarning jinoiy xatti-harakatlar va uning
oqibatlariga bo‘lgan munosabatlarini tahlil qilish yordamida (2,37; 70,6%),
jinoiy motivlar shakllangan o‘spirinlarning amaliy faoliyati va faoliyat
natijalarini o‘rganish asosida zarur ma’lumotlarni to‘plash yordamida (o‘rinlar
yig‘indisi 2,77; 74,5%) asosli to‘xtamga kelish ham muhim o‘rin tutishi qayd
etildi.
40

O‘spirinlar xulq-atvorida yuzaga kelish ehtimoli bo‘lgan salbiy
o‘zgarishlarning psixologik asoslarini chuqurroq o‘rganish maqsadida ularning
hayoti va faoliyatini yo‘naltirishda yetakchilik qilayotgan motivlarni ham
aniqlashga harakat qildik (2.4-jadval).
2.4-jadval
O‘spirinlar hayoti va faoliyatini belgilovchi yetakchi motivlarni
aniqlash (n=167).
№ M A N B A L A R Tanlov natijalari
O‘rin Foiz
1. Kundalik zarur ehtiyojlarni ta’minlashga erishish 1,46 9 2 ,9
2. Ota-onasi va oila a’zolariga muhtoj bo‘lmaslik 1,69 75 ,3
3. Yaxshi yashash imkoniyatlarini qidirish va
tengdoshlaridan kam bo‘lmaslik 1 ,50 82 ,0
4. Hayotda o‘zi xoxlayotgan narsalarga erish ish,
tengqurlari o‘rtasida obru-e’tibor topish, to‘laqonli
yashashga intilish 3,48 64 ,5
2.4-jadvalda bayon etilgan natijalardan ko‘rinadiki, o‘spirinlar uchun
kundalik zarur ehtiyojlarni ta’minlashga erishish (o‘rinlar yig‘indisi 1,46;
92,9%), yaxshi yashash imkoniyatlarini qidirish va tengdoshlaridan kam
bo‘lmaslik (o‘rinlar yig‘indisi 1,50; 82,0%) mehnat motivlari shakllanayotgan
o‘spirinlar hayoti va faoliyati yo‘nalishini belgilovchi eng muhim va zarur
yetakchi motivlar ekanligi aniqlandi.
O‘spirinlarning fikriga ko‘ra, o‘spirin o‘z ota-onasi va oila a’zolariga
muhtoj bo‘lmaslikka intilishi (o‘rinlar yig‘indisi 1,69; 75,3%) va hayotda o‘zi
xoxlayotgan narsalarga erish ish, tengqurlari o‘rtasida obru-e’tibor topish,
to‘laqonli yashashga intilish (o‘rinlar yig‘indisi 3,48; 64,5%) kabi motivlar ham
ular hayoti va faoliyatini belgilashda muhim ahamiyat kasb etayotganligi qayd
etildi.
2.5-jadval
41

O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishiga ta’sir etadigan zamonaviy tabiiy-
biologik, ijtimoiy-iqtisodiy, tarbiyaviy-psixologik omillarning ko‘rinishlari
(n=167 ).
№ M A N B A L A R Tanlov natijalari
O‘rin Foiz
1. O‘spirindagi tabiiy-biologik ehtiyojlarning vaqtida
va me’yorli qondirilmasligi 1,46 9 1 , 6
2. Oilada o‘spirinlarga xos ijtimoiy-iqtisodiy
motivlarning me’yorli ta’minlanmaganligi 2,00 85 , 4
3. O‘spirinlarga xos tarbiyaviy muhitning yetarlicha
va barqaror ta’minlanmaganligi 2,12 7 2 ,6
4. Tarbiyachi mas’ullarning o‘spirinlar rivojlanishini
ta’minlaydigan jismoniy, ijtimoiy-madaniy va
individual psixologik omillar ta’siridan yetarlicha
xabardor emasligi 2,22 82 ,6
Biz navbatdagi tadqiqotlarimizda o‘spirinlarda mehnat motivlari
shakllanishiga ta’sir etadigan zamonaviy tabiiy-biologik, ijtimoiy-iqtisodiy,
tarbiyaviy-psixologik omillarning ko‘rinishlari va ularning ta’sir darajasini
baholash maqsadida anketa so‘rovnomalaridan foydalandik (2.5-jadval).
Bob bo‘yicha xulosalar
1. O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining diagnostikasi
muammosini tadqiq qilishda hozirgi zamon psixologiyasi amaliyotida samarali
qo‘llashga mo‘ljallangan insonning shaxslilik xususiyatlari, motivasion
yo‘nalganligi, hissiy-irodaviy holatlari va individual-tipologik imkoniyatlari ni
hamda ularning aqliy, axloqiy-ma’naviy, huquqiy tarbiyalanganlik darajasi va
42

dunyoqarashini o‘rganishga yo‘nalgan anketa hamda test metodikalar idan
foydalan ildi. Metodologik poz i siyalarni birlashtirish esa bugungi kun
o‘spirinlarining xulq-atvori, motivasion yo‘nalganligi, tarbiyalanganlik darajasi
va tarbiyaning istiqbolli andozalarini izchilroq o‘rganish imkoniyatini yaratdi.
2. O‘spirinlarga xos mehnat motivlarining shakllanishi, yo‘nalganligi,
mazmuni, mexanizmi, manbalari, boshqa kategoriyalar bilan izchil aloqasi,
iyerarxiyasi, ularning faoliyat, xulq-atvor va muomala jarayonida namoyon
bo‘lishi aynan shu yoshdagilarning turmush tarzi bilan bog‘liq bio-fiziologik,
ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy va tarbiyaviy-psixologik omillar hamda ularni
ta’minlovchi zarur shart-sharoitlarga uzviy bog‘liqligi aniqlandi.
3. O‘spirinlardagi mavjud ehtiyojlarning qondirilmay qolishi, hayotiy
zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy narsalarga o‘zi xohlaganidek erishishga
intilishi, tengdoshlari va jamoa orasida o‘z mavqyeini barqarorlashtirish
maqsadi, o‘zini namoyon qilish va o‘z ta’sirini o‘tkazish uchun, «kuchlilik»ni
qo‘lga kiritish, o‘z mavqyeini ortirish hamda boshqalarga ta’sir doirasini
kengaytirish maqsadi ular xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanishiga muhim
sabab sifatida ta’sir qilishi aniqlandi va bu jarayonning davomiyligi jinoiy xatti-
harakatlarga tayyorgarlik, yo‘nalganlik, natijalarga erishishni ta’minlash
bosqichini ham ifodalaydi.
4. O‘spirin xulq-atvorida mehnat motivining shakllan masligi aynan
shunday o‘spirinlar yashayotgan oilalarda ota-ona munosabatlaridagi beqarorlik,
tarbiyaviy jarayonlarga yengil-yelpi qarash oqibatida tarbiyaning yaxshi
kechmayotganligi, oilaning moddiy va ma’naviy taqsimotidagi kamchiliklar,
uzilishlar eng muhimi, oilaviy tarbiyada loqaydlik, beparvolik, o‘zi
bo‘larchilikka qoldirish, e’tiborsizlik holatlarining hukm surishi natijasidir.
5. O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining asosiy sabablarini
aniqlash maqsadida o‘zbek milliy-madaniy muhitida shakllanayotgan o‘spirin
yoshlar, ularning ota-onalari, o‘qituvchilari, tarbiya uchun mas’ul huquq -
tartibot organlari va jamoatchilik bilan tadqiqot ishlari olib borilganda
o‘spirinning yetarlicha tarbiyalanmaganligi, o‘spirin taqdiri uchun ota-
43

onalarning e’tiborsizligi, o‘spirin turmushida iqtisodiy yetishmovchilikning
ta’siri, hayotdagi yolg‘on va aldamchi tasavvurlarga ishonish, hissiy-irodaviy
holatining beqarorligi, unda tobelikning mavjudligi kabi omillar muhim sabab
bo‘lib qolayotganligi aniqlandi.
44

III BOB. O‘SPIRINLAR HAYOT FAOLIYATINI TASHKIL ETISH VA
MEHNAT MOTIVATSIYALARI DIAGNOSTIKASI
3.1. Mehnat faoliyati diagnostikasi
Insoniyatning hozirgi taraqqiyot bosqichida odamlarning hayot kechirishi, turmush
tarzi, o‘qishi va mehnat faoliyatida qanchalik afzalliklar yuzaga kelgan bo‘lmasin,
shu barobarida turli-tuman muammolar ham shakllanayotganligini tan olish zarur.
Mazkur muammolarning aksariyati insonlar hayoti va faoliyatiga daxldor
bo‘lganligi uchun psixologik muammolar hisoblanadi. Shu bois, har bir muammoni
yechishda psixologik bilimlarga tayanish, psixolog mutaxassislar maslahatiga amal
qilish yaxshi samara berayotganligi insonlar hayoti va jamiyat taraqqiyotida ko‘p
bora kuzatilgan (o‘z tasdiqini topgan).
Hozirgi davrda tarbiyasida, turmushida muammolar shakllangan insonlar
uchun psixologik xizmat ko‘rsatishning beshta yo‘nalishi amaliyotda keng joriy
etilgan bo‘lib, ular quyidagilardan iborat:
1. Psixologik maorif va ma’rifat;
2. Psixodiagnostika;
3. Psixoprofilaktika;
4. Psixokorreksiya va psixik rivojlantirish;
5. Psixologik maslahat.
Insonlarning turmush tarzida, oilaviy munosabatlarda, ayniqsa, yoshlar hayoti
va ta’lim tizimida, umuman, ijtimoiy ishlab chiqarishning barcha sohalarida
psixologik xizmat ko‘rsatish hamda psixoterapevtik jarayonni amalga oshirish ko‘p
jihatdan har bir inson uchun xos bo‘lgan individual psixologik xususiyatlarni
o‘rganish, milliy- madaniy, milliy-psixologik hamda hududiy shart-sharoitlarni
e’tiborga olish bilan uzviy bog‘liq d ir. Tadqiqotlarimiz maqsadiga ko‘ra psixologik
xizmat ko‘rsatish obyektlarini atroflicha o‘rganish natijalariga ko‘ra, psixoterapevtik
yo‘nalishlar uchun xarakterli bo‘lgan muammolar ko‘pincha quyidagi omillar
(sabablar) ta’sirida o‘spirinlarda shakllanishi kuzatildi:
-o‘spirinlarga xos zarur sifat va fazilatlarning yetarli darajada
45

shakllanmaganligi;
-hayotda to‘g‘ri yo‘nalish ololmaganligi;
-o‘zida shakllanayotgan kamchiliklarni payqamaslik;
-o‘z imkoniyatlarini to‘g‘ri baholay olmaslik;
-o‘ziga (o‘z imkoniyatlariga) ishonmaslik;
-yon atrofidagilar bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlaridan qanoatlanmaslik;
-o‘zaro tushunmaslikning kelib chiqishi;
-bezovtalik darajasining oshishi;
-boshqalar faoliyatiga, narsa va voqyealar rivojiga to‘g‘ri baho bera olmaslik;
-odamlar bilan nizolar chiqishiga yo‘l qo‘yish;
-odamlar bilan o‘zaro muomalaga kirishishda uquvsizlik, o‘zgalarning
faoliyati, munosabati va xatti-harakatlari ta’sirida muammolarning shakllanganligi
va boshqalar.Psixoterapevtik xizmat yo‘nalishlari bir-biridan ancha farqliday
ko‘rinsa - da, ular bir- biri bilan uzviy bog‘liq va uyg‘unlashgan bo‘lib, birinchi
navbatda o‘spirin shaxs i ga amaliy psixologik yordam ko‘rsatish uchun quyidagi
muammoli vazifalarni hal qilishga yo‘naltirilishi zarur:
- o‘spirin ning o‘z hayot yo‘lida yuzaga kelgan muammoni va uning
sabablarini aniqlashi, tahlil qilib bir qarorga kelishi va uni yechishiga;
- o‘spirin o‘zligini anglashi uchun shaxsga xos sifat va fazilatlarni o‘rganishi
hamda uni o‘zidagilar bilan taqqoslab, psixokorreksiya va psixik rivojlantirishga
ehtiyoj sezishiga;
- o‘spirin o‘z atrofidagi odamlar bilan munosabatini o‘rganib, xatolarini
anglagan holda tushunib tuzatishiga;
- o‘spirin o‘z hayoti davomida yuzaga kelgan muammolarni yechish yo‘llarini
qidirishi va mutaxassis maslahatiga amal qilishiga;
-muammoni yechish uchun belgilangan qarorni amalda qo‘llanilishi va
samarasini nazorat qilishiga;
-psixoterapevtik ta’sir jarayonida o‘spirin shaxs i ning xulq-atvorida yuzaga
kelgan ijobiy o‘zgarishlarni muntazam mustahkamlab borishiga.
Xullas, o‘spirinlar xulq-atvori va hayotida yuzaga keladigan muammolarni
46

shakllanish qonuniyatlarini psixologik tahlil qilish, unga nisbatan zarur tarbiyaviy-
psixologik chora-tadbirlar belgilash va ularni amalga oshirish, natijalarni to‘g‘ri
baholash ha m da asosli qarorlar qabul qilish bosqichlari albatta, psixoterapevtik
xizmat tashkilotchisining psixologik savodxonligiga va o‘qituvchi, o‘spirinning ota-
onasi hamda jamoatchilikning muntazam hamkorlikda ishlashiga ko‘p jihatdan
bog‘liq bo‘ladi.
Ana shu nuqtai nazardan ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish uchun
tanlagan “O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining diagnostikasi”
mavzusi hozirgi kunda naqadar ahamiyatli va dolzarb ekanligini hamda o‘quv –
tarbiya jarayonlarini ilmiy asosda tashkil etish va olib borish, voyaga
yetmaganlar orasida h uquqbuzarliklar profilaktikasi va mehnatchilikka qarshi
kurashish tizimini yanada takomillashtirishni alohida qayd etish mumkin. Bugun
yurtimizda barcha jabhalarda tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Zero, bundan
ko‘zlangan pirovard maqsad yurtimizning tinchligini va xalqimiz faravonligini
ta’minlash, davlatimiz rahbarining ta’biri bilan aytganda, xalqimizni rozi
qilishdan iborat. Mamlakatimizda yoshlarning bilimi va ma’naviy dunyosini
boyitish, intel lektual salohiyatini oshi rish borasida diqqatga sazovor ishlar
amalga oshirib kelinmoqda.
O‘tgan qisqa davr ichida mamlakatimizda ta’lim tizimidagi Qonun va
farmonlarni amalga oshirish borasida olib borilayotgan bir qator ilmiy-
tadqiqotlar asosan voyaga yetmaganlarning shaxsiyatidagi mavjud
kamchiliklarni aniqlash va bartaraf etishga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, biroq, ularda
mehnat motivlari shakllanishining diagnostikasiga kompleks psixologik ta’sir
ko‘rsatadigan muhim omillar sifatida ko‘rib chiqilmagan.
Shuning uchun ham o‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishining
diagnostikasiga qaratilgan ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish zaruriyati muhim
nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Aksariyat yoshlar yaratilgan barcha zarur
imkoniyatlardan unumli foydalanayotganligi kuzatildi. Shu bois ham ular
orasidan yurtimiz dovrug‘ini olamga yoyayotgan iqtidorli va iste’dodli yoshlar
chiqayotganligi bizni faxrlantiradi. Biroq, hayotda o‘z yo‘lini topa olmagan,
47

huquqiy bilimlari yetarli bo‘lmagan va buning natijasida bilib-bilmay mehnat
ko‘chasiga kirib qolayotgan yoshlarni ham uchratamiz.
Maktab o‘quvchilarida huquqiy tushunchalarni va mehnatni kelib chiqish
sabablarini bartaraf etishga qaratilgan g‘oya va fikrlarni shakllantirishda,
uzluksiz ta’lim tizimi hamda huquqshunoslik fanining predmeti muhim
sanalada. Uzluksiz ta’lim tizimidan ma’lumki, huquqshunoslik fanining
uzviyligi umumta’lim maktablarida “Konstitusiya alifbosi”, “Konstitusiya
olamiga sayohat” (5,6,7-sinflarda), “O‘zbekiston davlati va huquq asoslari” (8-
sinf) va “Konstitusiyaviy huquq asoslari” (9-sinf) hamda yuqori sinflarda esa
“Huquqshunoslik”, “O‘zbekiston Konstitusiyasi” fanlari o‘qitilishi bilan ta’lim
jarayoni tashkil etilgan.
Aslida, ushbu fanlarni o‘zlashtirish jarayonida o‘spirin (11-15 yoshli)
o‘quvchilarda quyidagi nazariy va amaliy bilim, ko‘nikma va malakalarga ega
bo‘lish ko‘zda tutilgan:
- huquqiy ta’limga oid asosiy tushunchalar:
- huquqning paydo bo‘lishi, huquq me’yorlarini hayotga tadbiq etish,
davlat va huquqning o‘zaro bog‘liqligi;
- ahloq tushunchasi, insonga xos axloqiy sifat va fazilatlar, ahloqning
jamiyat hayotida tutgan o‘rni, ahloq va huquqning o‘zaro munosabatlari hamda
ular orasidagi farqlar;
- Fuqarolik jamiyati tushunchasi, fuqarolik jamiyatini shakllantirish,
fuqarolik jamiyati tamoyillari, fuqarolik jamiyatining asoslari to‘g‘risidagi
tushuncha va bilimlar;
- o‘zbek milliy davlatchiligining yuzaga kelishi va rivojlanishining o‘ziga
xos xususiyatlari, bosqichlari, milliy huquq asoslarining yaratilishi.
-jamiyat a’zolarida, xususan o‘spirin yoshlarda huquqiy tushuncha,
huquqiy ong va huquqiy madaniyatning shakllanish qonuniyatlari, xususiyatlari
va zarur shart-sharoitlari.
Demak, o‘spirinlarda “ huquqiy tushuncha va bilimlarni shakllanishiga
xizmat qiluvchi omillarning ahamiyatini” o‘rganish jarayonida tadqiqot
48

tajribalarimizni quyidagicha tashkil etish mo‘ljallandi. O‘quvchilarda huquqiy
tushunchalarni shakllantirishning yangi bosqichida huquqiy tushunchalarning
shakllanganlik darajasi va holatini o‘rganishda quyidagicha tajriba jarayoni
amalga oshirildi.
O‘quvchilarga “Davlat va huquq asoslari” va “Konstitusiyaviy huquq”
fanlari bo‘yicha topshiriqlar to‘plami va baholash mezonlari shakllantirildi.
Birinchi navbatda o‘quvchilarga quyidagi tartibdagi topshiriq berildi:
Hurmatli o‘quvchilar Siz “Davlat va huquq asoslari” va “Konstitusiyaviy
huquq” fanlari bo‘yicha qanday tushuncha, bilim va tasavvurga egaligingizni
aniqlash yuzasidan o‘tkazilayotgan tajriba doirasida quyidagi topshiriqlarni
bajarishingiz so‘raladi.
1-topshiriq. huquqiy tushunchalarni sanab berish so‘raldi. Buning uchun
o‘quvchilarga har xil mavzularga doir tushunchalardan 30 ta tushunchani sanab
berish eng yaxshi natija sifatida olindi.
2-topshiriq. Tushunchalarni ta’riflash so‘raldi. Buning uchun 10 tagacha
tushunchani bayon qilish tavsiya etildi.
3-topshiriq. Bir-biriga bog‘liq va farq qiluvchi tushunchalarni izohlash
so‘raldi. Buning uchun ham 30 ta tushunchadan foydalanish so‘raldi.
4. Huquqiy tushunchalar guruhini tashkil etish so‘raldi va ularning o‘zaro
aloqadorligiga ko‘ra umumlashtirishlari tavsiya etildi. Buning uchun darslikda
keltirilgan glossariylar yordamida 30 ta tushunchalar taqdim qilindi.
5. Huquqiy bilim va tushunchalarni qo‘llanish sohasini izohlash tavsiya
etildi. 10 ta tushunchani qo‘llanilish sohasini tavsiflash uchun tavsiya etildi.
Bundan ko‘rinadiki, o‘quvchilarning tushunchalarni izohlashlari,
ta’riflashlari, bir qator idrok, tasavvur va xotira obrazlari, tafakkur xarayonlari
(tahlil, sintez, taqqoslash, konkretlashtirish, umumlashtirish, sinflashtirish,
turkumlash va boshq.) hisobida amalga oshiriladi. Shuni inobatga olib
o‘quvchilarda tushuncha va bilimlarni shakllanganligi beshta mezon bo‘yicha
baholashga asoslanildi:
1-topshiriq bo‘yicha o‘quvchilarning natijalari quyidagi baholandi:
49

0-3ta tushuncha -1 ball;
4-6 ta tushuncha -2 ball;
7-9 ta tushuncha -3 ball;
10-12 ta tushuncha -4 ball;
13-15 ta tushuncha -5 ball;
16-18 ta tushuncha -6 ball;
19-21 ta tushuncha -7 ball;
22-24 ta tushuncha -8 ball;
25-27 ta tushuncha -9 ball;
28-30 ta tushuncha -10 ball.
2-topshiriq bo‘yicha o‘quvchilarning faoliyati quyidagicha baholandi:
1 ta tushuncha ta’riflanganda -1 ball;
2 ta tushuncha ta’riflanganda -2 ball;
3 ta tushuncha ta’riflanganda -3 ball;
4 ta tushuncha ta’riflanganda -4 ball;
5 ta tushuncha ta’riflanganda -5 ball;
6 ta tushuncha ta’riflanganda -6 ball;
7 ta tushuncha ta’riflanganda -7 ball;
8 ta tushuncha ta’riflanganda -8 ball;
9 ta tushuncha ta’riflanganda -9 ball;
10 ta tushuncha ta’riflanganda -10 ball.
3 va 4 -topshiriqlar bo‘yicha o‘quvchilar faoliyati uchun 1-topshiriq
baholash mezoniga tayanildi.
5-topshiriq uchun o‘quvchilar faoliyatini baholashda 2-topshiriqning
baholash mezonlari maqbul deb hisoblandi. Ushbu topshiriqlar bajarib
bo‘lingandan keyin o‘quvchilarda huquqiy tushuncha va bilimlarning
shakllanganlik holati natijalari jadvallar ko‘rinishiga keltirilib, umumiy holatda
va o‘spirinlarning tajriba hamda nazorat guruhlari orasidagi farqli xususiyatlar
bo‘yicha ham tahlil qilishga tayyorlandi.
50

O‘spirinlarda huquqiy tushuncha va bilimlar shakllanganligini izohlovchi
natijalarning umumiy holati quyidagi jadvallarda keltirilgan. Tajribada
o‘quvchilarning qiymatlarini har bir mezon bo‘yicha ko‘rib chiqilganda,
quyidagi holatlar namoyon bo‘ldi:O‘quvchilarda huquqiy tushuncha va
bilimlarning shakllanganlik holatini dastlabki ikkita mezoni, ya’ni
tushunchalarni sanab berish (6,34 ball; 6,04 ball va 6,64 ball) va tushunchalarni
ta’riflashda (5,19 ball; 4,84ball va 5,54 ball) natijalar umumiy holatda ham va
tajriba hamda nazorat guruhidagi farqlar bo‘yicha ham o‘rtachadan yuqori
qiymatlarga ega ekanligi kuzatildi. Bu esa qolgan mezonlar bo‘yicha
o‘spirinlarda tushunchalarning shakllanish ko‘rsatkichlari o‘rtachadan past
qiymatlar bilan cheklanish mavjudligi xosligi aniqlandi.
O‘spirinlarning tajriba va nazorat guruhidagi tafovutlar bo‘yicha
qiymatlarida ham uchta baholash mezoni bo‘yicha farqlar kuzatildi va ular
statistik ahamiyatlilik ko‘rsatkichiga ega bo‘ldi. Ushbu ko‘rsatkichlarda nazorat
guruhidagilarning qiymatlari tajriba guruhidagilarning qiymatlariga nisbatan
ancha farq bilan yetakchilik qildi.
3.1 -jadval
O‘spirin yoshlarda huquqqa doir tushunchalarning shakllanganlik
holatini o‘rganish ko‘rsatkichlari (Umumiy jadval)
№ Mezonlar Umumiy Tajriba guruhi Nazorat guruhi t
M Σ M σ M Σ
1. Huquqiy tushunchalarni
sanab bera olishi 6,34 1,36 6,04 1,45 6,64 1,20 -2,31*
2. Huquqiy tushunchalarni
ta’riflay olishi 5,19 1,38 4,84 1,40 5,54 1,28 -2,62**
3. Huquqiy tushunchalarni
tahlil qila olishi 4,58 1,32 4,16 1,05 5,00 1,44 -3,63***
4. Huquqiy tushunchalarni
taqqoslashi 4,42 1,28 4,30 1,37 4,54 1,19 0,98
5. Huquqiy tushunchalarni
umumlash tir ish i 4,14 1,10 4,20 1,14 4,08 1,06 0,956
6. Huquqiy tushunchalarni
amaliy qo‘llay bilishi 3,65 1,25 3,62 1,24 3,68 1,26 -0,262
*r≤0,05; **r≤0,01; ***r≤0,001
51

Nazorat guruhidagilar huquqiy tushunchalarni o‘zlashtirganliklarini
ifodalashda- 6,64 ball va tajriba guruhidagilar -6,04 ball bilan cheklangan.
Ularning qiymatlari o‘rtasidagi statistik farq - t=-2,31, r≤0,05 ishonchlilik
darajasiga ega bo‘ldi. Nazorat guruhidagilarda huquqiy tushunchalarning
shakllanish imkoniyatlari bo‘yicha ko‘rsatkichlarida ham ustuvorlik
kuzatilgandi. Bu holat nazorat guruhidagi o‘spirinlarning oila tarbiyasida
barqarorlik, farzand tarbiyasiga e’tibor va maqsadli yondashuv, ta’lim
jarayonida o‘spirin xotirasi imkoniyatidan samarali foydalanishga erishishi,
huquqshunoslik fani bo‘yicha o‘zlashtirish ko‘zda tutilgan bilimlarni egallashga
maqsadli yondashganlaridan deyish mumkin. Tajriba guruhidagi o‘spirinlarda
(mehnat motivlari shakllanayotgan) bu ko‘rsatkichlar esa nisbatan past bo‘ldi.
O‘spirin yoshdagi o‘quvchilarning huquqqa doir tushuncha va bilimlarni
ta’riflashi bo‘yicha berilgan topshiriq natijalarida ham boshqa mezonlarga
solishtirlgan o‘rtachadan yuqori qiymatga ega -5,19 ball. Bu esa o‘spirinlarning
huquqqa doir tushuncha va bilimlarni aytib berish bilan bir qatorda, ularning
mazmunini tahlil va sintez qilishlari mumkinligini bildiradi. O‘spirinlar huquqiy
tushunchalarni ta’riflashda maktab kursida o‘zlashtirgan bilimlariga tayanishga
harakat qildilar. Tajriba va nazorat guruhidagi o‘spirinlarning ikkinchi mezon
ko‘rsatkichlari o‘rtasida ham statistik jihatdan farqlar kuzatildi. Nazorat
guruhidagilarning tushunchalarni ta’riflash bo‘yicha javoblari-5,54 ball, tajriba
guruhida-4,84 ballni tashkil etdi. Qiymatlar o‘rtasidagi farqlar- t=-2,62, r≤0,01
ishonchlilik darajasini ifodaladi.
Nazorat guruhlarida huquqiy tushunchalarni o‘zlashtirishdagi
imkoniyatlarida idrok, xotira tasavvurlari bilan bir qatorda tafakkur operasiyalari
ham yetarlicha namoyon bo‘ldi. Ular “huquq”, “huquqiy madaniyat”, “huquqiy
me’yor”, “konstitusiya”, “konstitusiyaviy huquq”, “davlat”, “davlat shakllari”,
“hokimiyat”, “saylov”, “axloq”, “odob”, “burch”, “ma’naviyat” tushunchalarini
nomlash bilan bir qatorda, ularning mohiyatini izohlashga ham muyassar
bo‘ldilar.
52

Tushunchalarni tahlil qilishda ham faqat nazorat guruhining natijalari
o‘rtacha qiymat bilan cheklandi -5 ball, tajriba guruhining natijalari bilan
solishtirganda qiymatlar o‘rtasidagi farq- t=-3,63, r≤0,001 ishonchlilik
darajasiga ega bo‘ldi.
O‘spirin yoshlarning huquqiy tushuncha va bilimlarni o‘zlashtirganlik
holatini tadqiq etish borasidagi navbatdagi urinishlarimiz baholash
mezonlarining ichki munosabatlari va aloqadorlik qonuniyatlarini o‘rganishga
qaratildi. O‘quvchilarning huquqqa doir tushunchalarni o‘zlashtirishidagi
baholash mezonlarining ichki bog‘liqligi muammoning o‘rganilishi lozim
bo‘lgan boshqa qirralarini ochishga xizmat qilishi mumkinligi o‘rganildi.
3.2-jadval
O‘spirin yoshlarda huquqiy tushunchalarning shakllanganlik holatlarini
baholash mezonlari o‘rtasidagi korrelyasiya koeffisiyentlari ( umumiy natija )
№Tushunchalarni sanab
bera olishi
Tushunchani ta’riflay
olishi
Tushunchalarni tahlil
qilishi
Tushunchani taqqoslashi
Tushunchalarni
umumlashtirishi
Tushunchalarni amaliy
qo‘llashni bilishi
1. Tushunchalarni sanab bera
oladi 1 0 ,206 * 0 ,199 * 0 ,091 0 ,062 0 ,005
2. Tushunchani ta’riflay oladi 1 0 ,126 - 0 ,006 0 ,161 0 ,103
3. Tushunchalarni tahlil qilishi 1 0 ,216 * 0 ,082 - 0 ,035
4. Tushunchani taqqoslashi 1 0 ,051 0 ,011
5. Tushunchalarni
umumlashtir ish i 1 0 ,043
6. Tushunchalarning amaliy
qo‘llashni bilishi 1
*r≤0,05
O‘spirinlarda huquqiy tushunchalarni shakllanganlik holati mezonlari
o‘rtasidagi ichki bog‘lanishlarning tahlili ta’lim jarayonida ta’lim oluvchi
o‘spirinda psixik bilish jarayonlari va tafakkur operasiyalarining o‘zaro
53

izchilligini qanday ta’minlaganda nimalarga erishish mumkinligiga aniqlik
kiritishga yordam beradi, deyish mumkin.
Sinaluvchi o‘spirinlarda huquqqa doir tushunchalarning shakllanganlik
holatini aks ettiruvchi qiymatlariga ko‘ra, korrelyasion bog‘liqliklar quyidagi
tahliliy mulohazalarga olib keldi:
1. O‘spirinlarning tushunchalarni bilish yoki ularni nomlay olishi bu
to‘laqonli xotiraning mahsuli hisoblanadi. Shunday ekan o‘spirinlarning so‘z-
mantiq xotira formasi samarali ishlashi tushunchalarni nomlash asosida
tushunchalarni ta’riflashni -r=0,206;r≤0,05 va tushunchalarni mazmunan tahlil
qilish- -r=0,206;r≤0,05 xususiyatlarini rivojlantirishi kuzatildi. Bu yerda o‘spirin
yoshdagi o‘quvchilarda axloqiy-huquqiy tushunchalarni mazmunan tahlil
qilishlarini takomillashtirish hisobida tushunchalarni umumlashtirish,
klassifikasiyalash va sistemalashtirish jarayonlarini shakllanishiga olib kelishi
mumkin ekan. Tafakkurning bu jarayonlarini o‘spirin o‘quvchilarda yetarlicha
namoyon bo‘lmayotganligi yurisprudensiya sohasidagi tushuncha va
masalalarning tahliliy jihatdan murakkabligi bilan bog‘liq bo‘lish ehtimoli
yuqori.
2. O‘spirinlarda huquqiy tushunchalarni tahlil qilishning rivojlanishi
hisobida tushunchalarni mohiyatiga ko‘ra taqqoslash jarayonining o‘sishiga
erishishlari mumkin ekan- r=0,216; r≤0,05. Shu bois, E.G‘.G‘oziyev
tafakkurning taqqoslash jarayonlari xususida so‘z yuritar ekan, “insonning
ijtimoiy faoliyatida, bilimlarning o‘zlashtirilishida, voqyelikni to‘laroq aks
ettirishida bir-biriga o‘xshash jihatlar tafovuti, shuningdek, bir-biridan farq
qiladigan tomonlari o‘rtasidagi o‘xshashliklarni topishdan iborat fikr yuritish
jarayonlari katta ahamiyatga ega.
O‘spirinlarda huquqiy tushunchalarni shakllanganlik holati bilan ularning
psixik imkoniyatlarini aniqlovchi metodikalar natijalari o‘rtasidagi munosabatlar
tadqiqot vazifalariga yangicha bir mazmun kiritishi shubhasiz.
54

3.2.O‘spirinlar bilan hamkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishning o‘ziga xos
xususiyatlari va bir maqsadga yo‘nalgan tarbiyaviy ta’sir modeli
Mamlakatimizda h ozirgi ta’lim siyosatining bosh vazifasi o‘quvchilarning
fan asoslarini faol va ongli o‘zlashtirishini ta’minlashdir. O‘zlashtirish hamisha faol
aqliy jarayon natijasi bo‘lib, odamning bilishiga oid olamdagi xilma-xil noma’lum
narsa va hodisalar mohiyatini anglash bilan belgilanadi. Psixologiya fani nuqtai
nazaridan noma’lum narsa va hodisalar mohiyatini anglash, bilish yoki uni ijodiy
o‘zlashtirish jarayoni, asosan, uchta yo‘nalishga bog‘liq bo‘ladi. Birinchidan
o‘zlashtirilayotgan materialning mazmun-mohiyati o‘zlashtiruvchi uchun qay
darajada mos va tushunarliligiga, ahamiyatliligiga va u qanday usulda
yetkazilayotganligiga bog‘liqdir. Ikkinchidan, ta’lim jarayonini boshqarayotgan
mas’ul kishi (o‘qituvchi)ning shu sohadagi bilimi va tajribasiga, malaka va
mahoratiga, shaxsiy va kasbiy fazilatlariga uzviy bog‘liqdir. Uchinchidan,
o‘quvchining aqliy taraqqiyoti va tarbiyalanganlik darajasiga, emosional-irodaviy
holatiga, o‘qishga nisbatan unda qaror topgan individual psixologik xususiyatlariga,
qiziqishi va havaslariga bog‘liqdir. Ana shu uchta yo‘nalish to‘la ta’minlangan
ta’lim jarayonidagina samarali o‘zlashtirish hosil bo‘lishi allaqachonlar rivojlangan
mamlakatlar fani tajribasida isbotlangan. Biroq, ta’lim tizimida faoliyat
ko‘rsatayotgan fidoyi insonlar va o‘qituvchilar jamoasi har qancha urinmasin,
baribir ta’lim jarayonida tarbiyasi qiyin o‘spirinlarning uchrab turishi hammani
ajablantiradi.Ana shu muammolarni o‘rganishga yo‘nalgan biz olib borayotgan
tadqiqotlar natijalarining tahliliga ko‘ra o‘spirinlar tarbiyasida, xulq-atvorida,
munosabatlarida, maqsad-intilishlarida nojuya xatti-harakatlar paydo bo‘lishining
sabablari va motivlari (turtkilari) har xilligi aniqlandi. Jumladan, shaxsning
biofiziologik o‘sishidagi nuqsonlar, sezgi organlarining kamchiliklari, o‘qishga
salbiy ta’sir etuvchi oliy nerv faoliyati va temperamentning shakllanishidagi
qusurlar tarbiyasi qiyin yoshlarni keltirib chikaradi.Shaxsning fazilatlari tarkib
55

topishidagi nuqsonlar: axloqiy xislarning yetishmasligi, o‘kituvchi, sinf jamoalari,
oila a’zolari bilan noto‘g‘ri muloqot, ishyoqmaslik, bo‘sh vaqtni to‘g‘ri
taqsimlamaslik va boshqalar ham salbiy qiliqlarni vujudga kelishiga asos bo‘ladi.
Shaxsning bilim, o‘quv faoliyatidagi kamchiliklari: aqliy faoliyat usullaridan keng
foydalana bilmaslik, eng muhim bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashdagi
uzilishlar, maktab faoliyatidagi kamchiliklari: o‘qitishdagi nuqsonlar, tarbiyaviy
chora va tadbirlardagi xatolar ham shular jumlasiga kiradi. Maktabdan tashqari
muhitning ta’siridagi nuqsonlar, chunonchi, oilada pedagogik-psixologik
bilimlarning yetishmasligi, oilaviy nizolar, ajralish, ota-onaning ichkilikka va
shahvoniy hayotga berilishi, balog‘atga yetmagan tengqurlarining ta’siri, madaniy-
ma’rifiy ishlab chiqarish jamoalari hamda jamoatchilik qurshovidagi kamchiliklar
ham tarbiyasi qiyin o‘spirinlar ko‘payishiga sabab bo‘ladi.
Tarbiyasi qiyin o‘spirin o‘quvchilarni qayta tarbiyalash uchun quyidagilarga
e’tibor berish va nuqsonlarni tuzatib, inson uchun zarur bo‘lgan sifat va fazilatlarni
shakllantirishda kerakli tarbiyaviy – psixologik shart – sharoitlarni yaratish
maqsadga muvofiqdir.Ontogenez psixologiyasida tarbiyasi qiyin o‘spirinlarni
keltirib chiqaruvchi sabablar majmuasiga (E.G‘oziyev) quyidagi omillar ta’siri
alohida kursatib o‘tilgan. Ushbu omillarning faol ta’siri tadqiqotlarimiz tahlillarida
ham o‘z aksini topdi.
1 . Shaxsning biologik nuqsonlari:
-o‘zlashtirish va anglashda sezgi organlarining kamchiliklari;
- o‘qishga salbiy ta’sir etuvchi oliy nerv faoliyati va temperament ga xos
xususiyatlarning mavjudligi;
-psixopatologik ojizliklarning ta’siri.
2. Shaxsning psixik kamolotidagi kamchiliklar:
-aqlning bo‘sh o‘sganligi va maqsadga muvofiq shakllanmaganligi;
- irodaning zaifligi , jur’at, qat’iylik, o‘zini tuta bilish, dadillik va
matonatning shakllanmaganligi ;
-sh axsda h issiyotning kam rivojlangani , o‘zini tuta olmaslik, hissiyotlarni
boshqara olmaslik ;
56

- zarur e h tiyoj va bilishga q izi q ishlar mavjud e masligi;
- o‘spirindagi intilish bilan imkoniyatlarning nomutanosibligi.
3. Shaxsning tarbiyasidagi nuqsonlar:
-axloqiy xislatlarida uchraydigan kamchiliklar;
-o‘spirinning o‘kituvchi, sinf jamoasi va oila a’zolari bilan muloqatidagi
zaifliklar;
-mehnat tarbiyasidagi nuqsonlar, o‘quvsizlik, yoshiga hos bilim, malaka va
mahoratning shakllanmaganligi;
-bo‘sh vaqtni taqsimlashdagi xatolar, vaqtdan unumli foydalana bilmaslik.
4. Shaxsning bilim olish faoliyatidagi kamchiliklari:
- bilimlar, maxsus k o‘ nikmalar va malakalarni egallashdagi uzilishlar;
- ta’lim jarayonida aqliy mexnat usullari va operasiyalarining
shakllanmaganligi va yetishmasligi.
5. Maktab ta’limi va tarbiyasidagi kamchiliklar:
- ta’lim jarayonida bilimlar va xatti-xarakatlarni adolatsiz ba ho lash, darslik
va o‘quv qo‘ llanmalariga nisbatan anglashil- movchiliklar, sinfda bolaga
e’tiborsizlik va sinfda qo ldirish;
- maktab tarbiyaviy ishlaridagi kamchiliklar , o‘q ituvchining o‘spiringa
xayrixo h emasligi, o‘quvchining ikkilanishi, o‘q ituvchilar va o‘quvchilar
jamoasidagi nuqsonlar, pedagogik q arovsizlik, o‘ z o‘ rnini topa olmaslik va
boshkalar.
6. Maktabdan t a shq ari mu h itdagi nuqsonlar:
- oilada pedagogik va psixologik bilimlarning yetishmasligi;
-bolani tarbiyalash bilan bog‘liq psixologik qonuniyatlarni bilmaslik, oilada
bola tarbiyasi bilan bog‘liq munosabatlarda unga amal qilmaslik;
- oilaning buzilishi va oilaviy nizolar ning ta’siri ;
- ota-ona yoki oila a’zolarining sha h voniy xayotga va ichkilikka berilishi;
- oila a’zolari o‘ rtasida o‘z burchi va vazifalarini bajara olmaslik yoki
sudlangan odamning uchrashi va uni bola tarbiyasiga ta’siri ;
- teng q urlarining salbiy ishlarga ( h a q orat q ilishga, ichishga, chekishga, qo‘ li
57

egrilikka) o‘ rgatishi va h okazo;
- madaniy-ma’rifiy, ishlab chi q arish va jamoatchilikning yoshlar
tarbiyasidagi kamchiliklari va boshqalar . Ko‘rinib turganidek, tarbiyasi qiyin
o‘spirinlarni tarbiyaviy tuzatish yoki ular tarbiyasidagi ana shunday qiyinchilik
va muammolarni oldini olish uchun avvalo yoshlar tarbiyasiga e’tiborni bola
tug‘ilishidan boshlab oilada sog‘lom tarbiya muhitini yaratish, ota-ona va oila
a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni tarbiyaviy-psixologik qonuniyatlar asosida
tashkil etish, shundan so‘ng esa tarbiyachilar, o‘qituvchilar va jamoatchilikning
yoshlar o‘quv-tarbiyasi bilan bog‘liq jarayonlarga mas’uliyatini yanada
kuchaytirish maqsadga muvofiqdir.
O‘spirinlik (16-19) yoshidagi o‘quv-tarbiya jarayoni ota-ona, o‘qituvchi
va o‘quvchi hamkorligining o‘ziga xos ko‘rinishlarini shakllantirishni taqozo
etadi hamda shaxs kamoloti uchun e’tibor talab etadigan muhim bosqich
sanaladi. Shunga ko‘ra, o‘spirinlar ta’limi va ularni tarbiyalash jarayonida
zaruriy holat sifatida ota-ona, o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligini shaxsiy
pozisiyadan bir qator munosabat tizimi orqali baholashga to‘g‘ri keladi. Bunda,
birinchidan, qaysidir o‘rinlarda munosabatning “obyekt-subyekt”, ikkinchidan,
"subyekt-obyekt” tizimi ko‘rinish olishi, uchinchidan, "subyekt-subyekt" tizimi
tarzida o‘rin egallashi lozim, degan mulohaza bilan ushbu holatni
uyg‘unlashtirib yuboramiz. Ammo pedagogik jarayondagi hamkorlik faoliyatini
ko‘p jihatdan belgilovchi pedagog va unga muvofiq o‘z xatti-harakati va xulq-
atvorini aniqlovchi, nazorat qiluvchi o‘quvchining ma’lum vaziyatlarda o‘zini
boщqarishni, albatta, tadqiq etish maqsadga muvofiq. Biz ushbu holatni
pedagogik hamkorlik sharoitida o‘qituvchi bilan o‘quvchi munosabatlarining
affektiv jihatlarini tadqiq etishni lozim topdik. Ushbu muammo yuzasidan ayrim
psixologik tahlillar beramiz.
Ma’lumki, o‘spirinlarni tarbiyalash jarayon murakkab va turli xil
vaziyatlarga boydir. Bunda o‘qituvchi, ota-ona va o‘quvchining o‘zaro
tushunishi, bir-birini idrok etishi, bir-birini qabul qilish yoki qila olmasligi, yuz
beradigan vaziyatlarni haqqoniy baholay olmaslik masalalari, qadriyatlar
58

tizimida anglash mumkin va anglab bo‘lmaydigan hollarni kuzatilishi,
empatiyaning yetishmasligi, muloqot maromini belgilay olmas lik, o‘spirinning
motivasion yo‘nalganligi, dunyoqarashi va maqsadining mos kelmasligi hamda
oxir-oqibat shaxsning kamolot darajasi bilan bog‘liq ko‘pgina muammoli
jihatlar ko‘zga tashlanadi. Shu sababli ham o‘qituvchi, ota-ona va o‘quvchi
hamkorligining psixologik tavsifini muayyan vaqt uchun keskin belgilashning
o‘zi ancha munozarali munosabatni keltirib chiqarishini unutmaslik kerak.
Shunday ekan, o‘qituvchi bilan o‘quvchilar o‘zlarini turli vaziyatlarda, xulqiy
hamda shaxsiy jabhadan xatti-harakatlarini qanday baholashlari mumkin, degan savol
tug‘iladi. Bunda metodikaning shkalalari xususiyati borasidagi mualliflarning fikrlariga
yana bir bora to‘xtash orqali asosiy tadqiqot natijalariga murojaat etishga to‘g‘ri keladi.
Yu.L.Xaninning ta’kidlashicha, xavotirlanish holati yoki vaziyatli xavotirlanish
(VX) bir xil narsa, yani odamning ko‘pincha ijtimoiy-psixologik stressorlarga
(salbiy munosabatlarni yoki agressiv reaksiyalarni kutishi, o‘ziga bildirilayotgan
munosabatlarda noqulayliklarni idrok etishi, o‘zini-o‘zi hurmatlashga nisbatan
tajovuz holatlarga duch kelishi va boshqalarga) nisbatan munosabatida namoyon
bo‘ladigan har xil reaksiyalar hisoblanadi. Metodikaning ikkinchi shkalasi, yani
shaxslilik xavotirlanish (ShX) har xil stressorlar ta’sirini ifodalovchi individual
tafovutlar to‘g‘risidagi tasavvurlarni beruvchi dispozisiya, xususiyat va
xislatlarni aks ettiradi. Bu yerda vaziyatli xavotirlanish ortganda va har xil
vaziyatlarda o‘z "Men"iga tajovuzni idrok etishida insonning nisbatan barqaror
munosabati (ShX) nazarda tutiladi. Shu sababli ham shaxslilik xavotirlanish
ko‘p jihatdan odamning, xususan o‘spirinning oldingi tajribalariga bog‘liq holda
ifodalanadi. Ammo o‘spirin shaxsiy xavotirlanish ni boshqarishda esa muttasil
vaziyatli xavotirlanish ni boshdan kechirishga to‘g‘ri keladi. Natijalarga murojaat
etib ko‘raylik. Bugungi kunda o‘qituvchi va o‘spirinlar hamkorlik faoliyati yoki
ularning munosabatlarida vaziyatli va shaxslilik xavotirlanish lar qanday o‘ringa
ega?
Vaziyatli xavotirlanish (VX) va shaxslilik xavotirlanish lar (ShX)
metodika xususiyatiga ko‘ra, boshqa-boshqa aniqlash mezonlariga ega bo‘lgan
59

shkalalar hisoblanadi. Chunki VX o‘quvchida asosiy masalaning ayni damda
qanday xis etilishini, ShB esa odatiy tuyg‘ularni baholovchi shkalalar sanaladi
Yuqorida aytib o‘tilganidek, hali 5-sinf o‘quvchilarining boshlang‘ich
sinfdan yuqori sinfga yoki ta’limning murakkab va mas’uliyatliroq jarayoniga
o‘tishi bilan bog‘liq vaziyatlar ularda ham VX ham ShX yuqori darajada
ekanligini ko‘rsatmoqda.
3. 3 -jadval
O‘quvchilarning o‘zini- o‘zi baholash natijalari bo‘yicha ko‘rsatkichlari
5-sinf 7-sinf 9-sinf
Vaziyatlilik Shaxslilik Vaziyatlilik Shaxs lilik Va ziyatlilik Shaxslilik
M +
o 48,52± 5,65* 50,34±5,94* 37,74±5,64 33,75± 6,12 28,32±6,85 25,82± 4 ,72
*R<0,05
3.1-rasm. O‘quvchilarning o‘zini-o‘zi baholash natijalari.
Haqiqatdan ham, yangi o‘quv reja va dasturlarning nisbatan ancha
murakkablashganligi, fan o‘qituvchilari jamoasining yangilanganligi, yangi
muhit va shaxslararo munosabatning boshqa shakllariga moslashish, ya’ni,
atrofdagi odamlarning o‘spirin yoshdagilarga nisbatan e’tiborliroq
bo‘layotganligi, guruh a’zolari tomonidan o‘quv-tarbiya jarayonlariga bo‘lgan
munosabatlarning o‘zgarganligi o‘spirinlarga o‘qituvchilar, ota-onalari va
60 Вазиятли хавотирланиш
Шахсли хавотирланиш

jamoatchilik tomonidan ta’sir qo‘rsatuvchi sifatida yangi talablar qo‘yilishi
ularda xavotirlanish ning kuchayishini ta’minlovchi omillardir. Bu esa 5- sinf
o‘quvchilari oldida o‘qituv chilari hamda guruh a’zolari bilan yaqinlashish va
hamjihatlikka kelishish uchun mas’uliyatni his etish, hozirjavoblikni va shaxsiy
pozisiyaga ega bo‘lishlikni taqozo etadi. Shuningdek, o‘spirin o‘quvchilar bilan
o‘tkazilgan tadqiqot natijasining bunday ko‘rinishi asosida VX va ShX holatini
kechirish bir tomondan shaxsning subyektiv kechinmalari, o‘z xatti-harakatlarini
nazorat qilish, o‘z “meni”ni tarbiyalash uchun ahamiyatli ekanligidan dalolat
beradi. Shu boisdan ham ta’lim jarayonida o‘qituvchi o‘spirinlar bilan
munosabatida xavotirlanish ning har bir ishtirokchiga xos optimal bo‘lgan
xavotirlanish muhitini yaratishi, vaziyatli xavotirlanish ni keltirib chiqaruvchi
muhim omillarni aniqlashi, tahlil qilishi va tarbiyaviy ta’sir etishda bir qarorga
kelishi lozim. Xavotirlanish to‘g‘risida T.N.Kurbatov shunday mulohaza
yuritadi, ya’ni o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlar jarayonida ulardagi
xavotirlanish holatini aniqlash shax sning eng muhim xususiyati, shuning uchun
bu xususiyat subyektning xulq-atvorini ko‘p jihatdan belgilab turadi.
Xavotirlanish ning ma’lum darajasi tabiiy omillarga bog‘liq bo‘lishiga
qaramasdan, shaxs faolligi va harakatlarining muhim tomoni hisoblanadi. Har
bir shaxsning o‘zida opti mal yoki ixtiyor etgan xavotirlanish darajasi bor, bu
xavotirlanish ni foydali xavotirlanish deb atasa bo‘ladi [74].
7-sinflarda xavotirlanish holati nisbatan o‘rta grada siya qiymatlariga (VX
(37,74±5,64; ShX (33,75±6,12; r<0,05) egadir. Bu esa ularning 5-sinflarga
qaraganda birmuncha va ziyatlarga nisbatan moslashganligi, o‘qituvchilar
shaxsiga va pedagogik muhitga baho bera oladigan darajaga o‘sib o‘tganligidan
guvohlik beradi. Bundan ko‘rinadiki, 7-sinflarda xavotirlanish asta-sekinlik
bilan pasayib borishi ularda mas’uliyat hissining pasayishiga, ustozlarining
talablariga mas’uliyatsizlik bilan yondashishiga, faolsizlik va vaziyatlarga
nisbatan befarqlikni keltirib chiqaradi. Bu holat o‘spirin xulq-atvorida qator
muammolar shakllanishiga olib kelishi mumkin.
Bu esa ularni xavotirlanish ning shaxsiy pozisiyasida birmuncha tajriba
61

paydo bo‘lganligi, shaxsiy barqarorlikni keltirib chiqarganligi yoki o‘z xatti-
harakatlarini baholashda yuqori baho berishga moyillikni keltirib chiqaradi.
Buning oqibatida o‘quvchilarning o‘qituvchilar bilan (boshqa odamlar bilan
ham) muno s abatida beparvolik, ko‘proq o‘z xatti-harakatlarini afzal deb
baholashga, natijada, ularda javobgarlik his s ini pasayishiga olib keladi. VX va
ShX shkalalari ora s ida korrelyasnon munosabatlarni aniqlashda ham ushbu
muno s abatlarda muayyan e’tiborga molik korrelyasiya koeffisiyentlari ko‘zga
tashlandi. Ba’zi 9-sinf o‘quvchilarida yaqqol namoyon bo‘layotgan bunday
ko‘rsatkichlar ularning shaxsga xos sifat va fazilatlarni egallashlaridi noto‘g‘ri
yunalish olayotganliklarini bildiradi. Bundan o‘qituvchi, o‘spirinning ota-onasi
va jamoatchilik muntazam ogoh bo‘lib turishlarini taqozo
etadi.Qatnashuvchilarning o‘zini-o‘zi baholash щ kalalari orasida gi korrelyasion
munosabatlarida anchagina ahamiyatli farqli munosabatlarni kuzatishga
muyassar bo‘ldik.Bunday farqli ko‘rsatkichlar ko‘proq 5-sinfning (g=0,442;
r<0,05), boshqa sinflar bilan munosabatida kuzatildi , 7-sinf larda (g=0,465;
r<0,05), 9-sinf larda esa (r= - 0,386; r<0,05) ushbu tarzdagi munosabatlar farqli
ko‘rsatkichi aniqlandi.
Bundan kelib chiqqan holda o‘quvchilarning o‘ziga nisbatan bahosining
vaziyatli sharoitlarda haqqoniyligi ularning keyingi faoliyati uchun ham ta’sirini
saqlab qolishi, ya’ni shaxsiy tajriba, shaxs shakllanishining to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yilganligi natijasi deyish mumkin.
3.4 -jadval.
O‘spirinlarning o‘zini-o‘zi baholash ko‘rsatkichlari orasidagi
korrelyasion munosabatlari
Sinflar 5-sinf 7-sinf 9-sinf
Shkalalar Vaziyatli
lik Shaxsli
lik Vaziyatli
lik Shaxsli
lik Vaziyatli
lik Shaxsli
lik
5-sinf Vaziyatlilik 1 0,442* 0,465* -0,324* -0,386* -0,131
Shaxsli lik 1 -0,335 0,045 -0,052 0,16
7-sinf Vaziyatlilik 1 - 0,462* -0,565 ** - 0,09
Shaxsli lik 1 0,890 ** -0,083
9-sinf Vaziyatli lik 1 -0,012
62

Shaxslilik 1
*r<0,05; ** r<0,01
Ammo ta’lim jarayonining har bir bosqichida o‘ quv chilarning shaxsiy
kamoloti tabiiy, xuddi shu sababli 5-sinfdagi vaziyatli xavotirlanish bilan 9-
sinfdagi vaziyatli xavotirlanish bir-birini taqozo etmagan yoki ular o‘rtasida
teskari munosabat, yani 5-sinfdagi vaziyatli xavotirlanish ular ning guruhdoshlari
va o‘qituvchilari bilan kechadigan munosabatga ko‘nikishi, unga muvofiq o‘zini
tayyorlash sifatida qaralsa, ikkinchi holda 9-sinflarda vaziyatli xavotirlanish
odatiy sharoitdan yanada mas’uliyatli va murakkab sharoitga o‘tish va uni yangi
munosabat muhiti kutishi bilan bog‘liq vaziyatlar ham bezovtalantirishi mumkin
degan taxminni ilgari surishga to‘g‘ri keladi ( g = 0 , 386 , r<0,05). Bu esa ularda
yuqori xavotirlanish yoki umuman befarqlikni ham keltirib chiqarishi ehtimoli
mavjud. Bu holat xulq-atvorida mehnat motivlari shakllanayotgan yoki jinoiy
xatti-harakatlarga moyil o‘spirinlar uchun qulay imkoniyatlar yaratish
ehtimoliga ega.
Olib borilgan tadqiqot natijalari va o‘spirinlar bilan individual ishlash
jarayonida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, xulq-atvorida mehnat motivlari
shakllanayotgan o‘spirinlarda shaxsli xavotirlanish ga nisbatan vaziyatli
xavotirlanish kuchliroq ifodalanishi aniqlandi. Buning muhim omillari sifatida
o‘spirinlar xulq-atvorida shakllanayotgan mehnat motivlari va ular ta’sirida
namoyon bo‘layotgan jinoiy xatti-harakatlar ekanligini alohida e’tirof etish
mumkin.
Psixologik qonuniyatlarga ko‘ra, xavotirlanish holatiga avval oila
tarbiyasida, so‘ngra maktabdagi o‘quv-tarbiyaviy jarayonlarida alohida e’tibor
berish, yoshlarda xavotirlanish ning me’yoriy bo‘lishiga erishish zarurligi
o‘spirin shaxsida javobgarlik hissini va o‘z faoliyatini doimiy nazorat qilishida
hamda shaxsiy pozisiyani egallashida keng imkoniyat yaratishi tasdiqlandi.
63

Bob bo‘yicha xulosalar
1. Tadqiqotlarimizda o‘spirinlarning “integral meni” dinamikasi
ularning yoshi , bilim i va tajribasiga uzviy bog‘liqligi ya’ni, o‘spirinlarning yosh
bosqichlari o‘sishi va hayot tajribalari oshishi bilan, ularning o‘z “Meni”ga
tarafdorlik (ortiqcha baho berish) ko‘rsatkichlari pasayib borishi yaqqol
ifodalandi. Xususan, ana shu davrda o‘z “Meni”ni nazorat qilish, boshqalarga
taqqoslash va uni qayta baholash ro‘y beradi, umuman o‘spirin ning o‘qish,
yashash va hayotga ongli munosabati ortishi bilan (bizning o‘ylashimizcha) o‘z -
o‘z ini tanqid, o‘ziga nazorat va o‘zini boshqalar bilan taqqoslash kuchayib
borishi natijasida o‘z “meni”ni to‘g‘ri va real baholashga yaqinlashib borishi
kuzatildi. Ana shunday o‘zgarishlar o‘spirinlar bilan tarbiyaviy jarayonlarni
oqilona tashkil etishga imkoniyat yaratadi.
2. Tajriba guruhidagi respondentlar o‘zlariga bo‘lgan munosabatlarida
o‘spirinlarga xos belgilangan me’yorlardan og‘ib ketayotganliklari kuzatildi.
Ularning “integral men”i nazorat guruhidagilarga nisbatan sezilarli darajada
yuqoridir. Buning sababi, o‘spirin yoshlarga xos tabiiy-biologik ehtiyojlarning
vaqtida va me’yorli qondirilmasligi, oilada ular uchun ijtimoiy-iqtisodiy
(sharoitlar) motivlarning me’yorli ta’minlanmaganligi, o‘spirinlarga xos
tarbiyaviy muhitning yetarlicha va barqaror tashkil etilmaganligi, o‘spirinlar
tarbiyasida mas’ullarning o‘spirinlar rivojlanishini ta’minlaydigan jismoniy,
ijtimoiy-madaniy va individual-psixologik omillar ta’siridan bexabarligi bilan
izohlash mumkin.
3. O‘spirinlar ning yashash tarzi va kundalik faoliyati belgilangan
me’yorlar asosida to‘g‘ri tashkil etilmas ekan , ularda mehnat motivlari
shakllanishiga xos imkoniyatlar yuzaga kel ishi k uzatil adi . Chunki, o‘spirin
yashab turgan ijtimoiy-madaniy muhit va milliy-psixologik omillar o‘ning
64

psixikasini shakllantirib, o‘ziga va boshqalarga bo‘lgan munosabatlarida
bevosita aks etadi. Biz erishgan natijalarda o‘spirinlar “integral men”ining
tuzilmasi va yo‘nalganligi oila, maktab va mahalla-guzar tarbiyaviy hamkorligi
tizimida alohida e’tiborga olinsa, o‘spirinlarga xos faol tarbiyaviy-psixologik
muhit himoyalanishi va uning hyech qanday tarkibiy qismi (elementi) inkor
etilmasligini yana bir karra isbotlaydi.
65

XULOSALAR
Dissertasiya bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot ishi natijalari quyidagi umumiy
xulosalarni shakllantirish imkonini berdi:
1. Shaxsning psixologik taraqqiyoti, uning tarixiy kechishi va
ontogenizda rivojlanishi bilan bog‘liq konseptual masalalarni chuqur
o‘rganishda motivasion sohani tatqiq etish tayanch hisoblanadi. Motivasiya,
odamni muayyan xatti-harakatlarni bajarishga undash jarayoni, ko‘pincha
muqobil usullarni tahlil qilish va baholashni, tanlash va qarorlar qabul qilishni
talab qiluvchi jismoniy-psixologik uyg‘unlashgan mohiyatli murakkab harakat
jarayoni bo‘lib, bu jarayon psixologik jihatdan murakkablashib boradi va o‘z
mohiyatiga ko‘ra subyektning yuzaga kelgan tayanch ehtiyojlarini qondirishga
yo‘nalgan faoliyatni tanlash va uni amalga oshirish jarayonini belgilaydi.
2. Jahon psixologiyasi fanida motivlarning yuzaga kelishi, turlari va
yo‘nalganligi, xulq-atvorda ifodalanishi, subyekt faoliyatida (o‘yin, o‘qish va
mehnat) va muomala-munosabat jarayonlarida shakllanishi keng ko‘lamda
tadqiq qilingan. Aksariyat mualliflar shax s ni biologi zasiya lashtirishga
intilganliklari tufayli motivning psixologik mohiyatini yetarlicha yoritmay,
oddiy turtki bilan tenglashtiradilar. Natijada xulq motivlarining ijtimoiy
shartlanganligi va ijtimoiy xususiyati tadqiq otla rning diqqat markazidan chetda
qoladi. Motivni keltirib chiqaruvchi va psixologik mohiyatini izohlovchi
mexanizmlar, ularning manbalari hamda ijtimoiy tarbiyaviy xususiyatlari
yetarlicha o‘rganilmagan.
3. O‘spirinlarga xos mehnat motivlarining shakllanishi, yo‘nalganligi,
mazmuni, mexanizmi, manbalari, boshqa kategoriyalar bilan izchil aloqasi,
iyerarxiyasi, ularning faoliyat, xulq-atvor va muomala jarayonida namoyon
bo‘lishi aynan shu yoshdagilarning turmush tarzi bilan bog‘liq bio-fiziologik,
ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy va tarbiyaviy-psixologik omillar hamda ularni
ta’minlovchi zarur shart-sharoitlarga uzviy bog‘liqligi aniqlandi. Ular oras ida
eng xavfli hamda shaxs va jamiyat hayotida ayanchli oqibatlarni keltirib
chiqaruvchi omillar: o‘spirin dagi tabiiy-biologik ehtiyojlarning vaqtida va
66

me’yorli qondirilmaslik holatlari (91,6 % ) , oilada o‘spirinlarga xos ijtimoiy-
iqtisodiy motivlarning me’yorli ta’minlanmaganligi (84,5 % ) , tarbiya uchun
mas’ullarning tarbiya jarayonlarida o‘spirinlar rivojlanishini ta’minlaydigan
jismoniy, ijtimoiy-madaniy va individual psixologik omillar ta’siridan yetarlicha
xabardor emasligi (82 %), o‘spirinlarga xos tarbiyaviy muhitning yetarlicha va
barqaror ta’minlanmaganligi (72,6 %) dir.
4. O‘spirinlarda mehnat motivlari shakllanishini oldini olish uchun ular
tarbiyasiga mas’ullik o‘rganilganda, respondentlarning 100 % o‘spirinlarning
hayoti va tarbiyasida ota-onalar hamda ularning oila a’zolari doimiy mas’ul va
ogoh bo‘lishlari, o‘spirinning o‘zi mas’ul va ogoh bo‘lishi muhimligi (9 2 , 0 %),
undan so‘ng m aktab rahbariyati, o‘qish jamoalari hamda o‘spirin tengqurlari
uning tarbiyasida mas’ul ekanliklari va doimiy ogoh bo‘lishlari (8 6 ,1%), ular
tarbiyasida yanada mas’uliyatliroq yondoshishda huquq tartibot organlari
(8 4 ,5%), mahalla faollari va jamoatchilik (7 8 ,6%), qarindosh-urug‘ va qo‘ni-
qo‘shnilar (7 3 ,8%) ham muhim tarbiyaviy ta’sir manbalari sifatida yaqindan
yordam berishlari tasdiqlandi .
5. Tadqiqo t imizda o‘spirinlarning “integral meni” dinamikasi ularning
yoshi , bilim i va tajribasiga uzviy bog‘liqligi ya’ni, o‘spirinlarning (5-sinflar
21,6; 7-sinflar 21,1; 9-sinflar 20,6 ball) yosh bosqichlari o‘sishi va hayot
tajribalari oshishi bilan, ularning o‘z “ me ni”ga tarafdorlik (ortiqcha baho berish)
ko‘rsatkichlari pasayib borishi yaqqol ifodalandi. Xususan, ana shu davrda o‘z
“Meni”ni nazorat qilish, boshqalarga taqqoslash va uni qayta baholash ro‘y
beradi, umuman o‘spirin ning o‘qish, yashash va hayotga ongli munosabati
ortishi bilan (bizning o‘ylashimizcha) o‘z -o‘z ini tanqid, o‘ziga nazorat va o‘zini
boshqalar bilan taqqoslash kuchayib borishi natijasida o‘z “meni”ni to‘g‘ri va
real baholashga yaqinlashib borishi kuzatildi. Ana shunday o‘zgarishlar
o‘spirinlar bilan tarbiyaviy jarayonlarni oqilona tashkil etishga imkoniyat
yaratadi.
6. Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida o‘spirinlar xulq-atvorida
uchraydigan mehnat motivlari va boshqa salbiy o‘zgarishlarga zamin yaratuvchi
67

shart-sharoitlarni aniqlash bilan bir qatorda ota-ona, murabbiy-o‘qituvchi,
profilaktika inspektori, diniy ma’rifat va ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalari
bo‘yicha mahalla maslahatchilari bilan barkamol yoshlarni tarbiyalash uchun
yaqindan hamkorlik o‘rnatish zarurat ekanligi aniqlandi. A xloqiy-ma’naviy
tarbiyaga xos ustuvor vazifalarni izchil va og‘ishmay amalga oshirish bilangina
o‘spirinlarda shakllanish ehtimoli bo‘lgan mehnat motivlari va jinoiy hatti-
harakatlarni oldini olish mumkin.
Tadqiqot natijalari va ular asosida shakllantirilgan umumiy xulosalar
quyidagi amaliy tavsiyalarni taklif etish imkonini berdi:
1. Mamlakatimizda amaldagi ta’lim-tarbiya tizimining oila
tarbiyasidan boshlab umumiy o‘rta ta’lim bosqichi tugaguniga qadar amaliy
psixologlar uchun o‘spirinlar xulq-atvoridagi mehnat motivlarini o‘rganishga
xizmat qiluvchi metodikalar to‘plami d a xo‘lq-atvorning salbiy o‘zgarishlarini
psixodiagnostik baholovchi, psixokorreksion va psixoprofilaktik me’yorli
rivojlantirishga yo‘llovchi usullar dasturini yaratish hamda undan tizimli
foydalanishni yo‘lga qo‘yish.
2. O‘spirinlar xulq-atvorida shakllanayotgan salbiy o‘zgarishlarga
zamin yaratuvchi shart-sharoitlar va turli omillarga qarshi kurashishga
yo‘naltirilgan tarbiyaviy tadbirlarda (hamkorlik faoliyati ko‘rinishida) ota-ona,
murabbiy-o‘qituvchi, diniy ma’rifat va ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalari
bo‘yicha mahalla maslahatchilari, profilaktika inspektori, imom-xatib va
huquqni muhofaza qilish organi xodimlarining burchi, mas’uliyati va
javobgarligini oshirish.
3. O‘spirin-yoshlarda kuzatilayotgan jinoiy xatti-harakat motivlari
boshqa yoshlar tarbiyasiga ta’sir etish ehtimoli kuchli bo‘lgan xulq-atvor dagi
salbiy motivasion yo‘nalganlik hozirgi jamiyat va uning a’zolari uchun foydasiz,
asos siz va yoshlar tarbiyasini faqat izdan chiqarishga yo‘naltirilganligini
asoslash , ularda taraqqiyot qonuniyatlari, zamonaviy talab va andozalarga xos
barkamol yoshlarni tarbiyalash zarurat ekanligini anglash muhitini yaratish.
68

4. O‘spirinlar xulq-atvorida shakllanish ehtimoli bor yoki xatti-
harakatlarida ifodalanayotgan salbiy o‘zgarishlarning motivasion asoslarini,
manbalarini, oqibatlarini ilmiy o‘rganish bilan ularda namunali xulq-atvor
qiyofasini tarbiyalashga xos har tomonlama qulay imkoniyatlar yaratish.
5. O‘spirinlarni o‘qitish va tarbiyalash bosqichlarida ijtimoiy fan
o‘qituvchilari va amaliy psixologlar tomonidan (adabiyot, tarix,
jamiyatshunoslik, huquqshunoslik, ma’naviyat asoslari, odobnoma, oilaviy
hayotga tayyorlash va boshq.) o‘qitilayotgan tegishli fan ishchi dasturlariga
“Barkamol shaxs qiyofasi” , “O‘spirinlarga xos jismoniy va psixologik
rivojlanish qonuniyatlari ” , “ Insonga xos yaxshi sifat va fazilatlar, ularning
shakllanishini ta’minlovchi shart-sharoit va omillar”, “ Yomon illat va
kamchiliklar qanday holat, vaziyat va shart-sharoitlarda shakllanadi”, “ Yoshlar
tarbiyasidagi illat va kamchiliklarning olib keladigan oqibatlari (hayotiy misollar
asosida tahlil jarayoni)”, “ Yoshlarda shakllanadigan mehnat motivlari va uning
xatti-harakatlardagi ifodasi”, “ O‘spirinlar xulq-atvorida mehnat motivlari
shakllanishining iqtisodiy, ijtimoiy va tarbiyaviy-psixologik asoslari”, “ Ehtiyoj
va motivlar o‘spirinlar xulq-atvori yo‘nalganligini belgilovchi asosiy kuch
sifatida”, “ O‘spirinlarga xos namunaviy xulq-atvor uchun zarur sifat va
fazilatlarning tasnifi, ularni shakllantirish shart-sharoitlari va buning uchun
mas’ul kishilar”, “ mehnat javobgarlik, jinoiy qilmish yoki mehnat, jinoiy jazo
nima”, “ Huquqiy savodxonlik, huquqiy ong va huquqiy madaniyat”, “ O‘zbek
milliy urf-odatlari, an’analari va qadriyatlari – milliy madaniyatimiz ifodasi”
mavzular i da tizimli maxsus kurslarni joriy etish.
6. O‘spirinlar uchun belgilangan o‘quv-tarbiya dasturlarida ular
o‘qishi zarur bo‘lgan maxsus kurslarni o‘qitish jarayonida o‘spirinlar xulq-atvori
va uni tashkil etuvchi aqliy, axloqiy-ma’naviy, huquqiy tarbiyalanganligi hamda
dunyoqarashini diagnostikasini maqsadli amalga oshirishga yo‘nalti rilgan
ijtimoiy-psixologik hamda tarbiyaviy treninglarning ta’sirchan ko‘rinishlari-
rivojlantiruvchi treninglar va ssenariylar majmuasidan foydalanish.
69

7. Zamonaviy o‘spirinlar xulq-atvorining standart andozasini yaratish,
unda usmirlar jismoniy va psixologik rivojlanishining yoshga xos xamda gender
xususiyatlarini, shuningdek, ular taraqqiyotini ta’minlovchi muhim tabiiy-
iqtisodiy, bio-fiziologik, ijtimoiy-hududiy, milliy-madaniy, tarbiyaviy-
psixologik omillar ta’sirini e’tiborga olish maqsadga muvofiqdir.
70

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO‘YXATI :
Normotiv huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. - Toshkent:
O‘zbekiston, 2017. - 80 b.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati
to‘g‘risida”gi Qonuni, 2016 yil 14 sentyabr. O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami, 37-son, 426-modda.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari
to‘grisida”gi Qonuni, 2008 yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. -
Toshkent: Adolat, 2017. - 112 b.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarga oid davlat
siyosati samaradorligini oshirish va O‘zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini
qo‘llab quvvatlash to‘g‘risida”gi Farmoni, 2017 yil 6 iyul.
6. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7ʼ
iyundagi “Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada
takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari
to g risidagi”gi 472-sonli Qarori.
ʼ ʼ
7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Respublika
bolalar ijtimoiy moslashuvi markazini tashkil etish to‘grisida”gi 419- sonli
Qarori, 2004 yil 7 sentyabr.
8. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. - Toshkent:
Ma’naviyat, 2008. - 176 b.
9. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston
davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis
palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. - Toshkent: O‘zbekistan, NMIU, 2016.
-56 b.
10. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
71

ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruza. 2016 yil 7 dekabr. - Toshkent: O‘zbekiston
NMIU, 2017. - 48 b.
11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-
4947-sonli “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami. 2017. - 6 (766)-son.
12. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. 1994 yil 22 sentyabrdagi
2012-XII-son Qonun bilan tasdiqlangan, 01.04.1995 yildan kuchga kirgan.
13. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 3-tom. T.: 2002, - 704 b., 603-
606 betlar.
14. (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2008-y., 1-2-
son, 1-modda, 2009-y., 52-son, 554-modda; 2016-y., 52-son, 597-modda; 2017-
y., 24-son, 487-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.07.2018-
y., 03/18/486/1559-son; 07.12.2019-y., 03/19/587/4122-son; 11.03.2020-y.,
03/20/608/0278-son; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y.,
03/21/683/0375-son; 18.05.2022-y., 03/22/770/0424-son )
Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar.
15. Aseyev V.G. Motivasiya povedeniya i formirovaniya lichnosti.
M.Izd-vo “Mыsl”, 1976, -158 s
16. Bandura A. Teoriya sosialnogo naucheniya. Monografiya - Sankt -
Peterburg: Yevraziya, 200. - 320 s
17. Barotov Sh. R. Psixologik xizmat. – T. : 2018. -346 b.
18. G’oziyev E. G’. Umumiy psixologiya. T., 2010. - 544 bet.
19. G’oziyev E. G’., Jabborov A. M. Faoliyat va xulq-atvor
motivasiyasi. - T.: 2003, -124 b.
20. Ilin Ye.P. Motivasiya i motivы. - SPb.: Piter, 2000.- 512 s
21. Ilin Ye.P. Motivasiya i motivы. - SPb.: Piter, 2000.- 512 s
72

22. Ilin Ye.P. Motivasiya i motivы. - SPb.: Piter, 2000.- 512 s
23. Kamilova N.G’ . Xulqi og’ishgan yoshlar psixologiyasi // O’quv
qo’llanma . - Tashkent, 201 7 . 176 - s.
24. Karimova V.M. Yoshlarda o’zbek oilasi to’g’risidagi ijtimoiy
tasavvurlar. Psix. fan. dok. diss. - T.: ToshDU, 1994. – 309 b.
25. Kovalev A.G. Motivы povedeniya i deyatelnosti. Moskva “Nauka”,
1988, -191 s
26. Leontyev A.N. Problemы razvitiya psixiki. M.: Izd-vo APN
RSFSR, 1959 .
27. Lewin, K. (1935). Dynamic Theory of Personality. N. Y.: McGraw-
Hill. P. 66-113.
28. Lyman W. Porter and Edward E. Lawler, Managerial Attitudes and
Performance: Homewood, III: lrwin, 1968, -432 p.
29. Maslou A. Motivasiya i lichnost. — SPb.: Piter, 2006, -324 s.
30. Maslou A. Motivasiya i lichnost. — SPb.: Piter, 2006, -324 s.
31. Merlin V.S. Leksii po psixologii motivov. – Perm, 1970, - 120 s
32. Moskovichev S.G. Problemы motivasii psixologicheskix
issledovaniyax. Izd-vo “Naukova Dumka”, Kiyev, 1975.-184 s
33. Moskovichev S.G. Problemы motivasii psixologicheskix
issledovaniyax. Izd-vo “Naukova Dumka”, Kiyev, 1975.-184 s
34. Moskovichev S.G. Problemы motivasii psixologicheskix
issledovaniyax. Izd-vo “Naukova Dumka”, Kiyev, 1975.-184 s
35. Nishanova Z.T, va boshq. Psixologik xizmat . - T.: 2014. - 424 b.
36. Ollport G. Lichnost v psixologii. - Moskva: Yuventa, 1998. - 345 s.
37. Qodirov U. Yoshlarni destruktiv ta’sirlardan himoyalashning
psixologik jihatlari. - Toshkent, 2013. - 236 b.
38. Rubinshteyn S.L. Bыtiye i soznaniye. Chelovek i mir. - Sankt-
Peterburg: Piter, 2003. - 191 s
73

39. Safayev N.S. Psixologicheskiye osobennosti nasionalnogo
samosoznaniya studencheskoy molodyoji: Dis. d-ra. psix. nauk. - T.: UzNU,
2005. -159 s.
40. Samarov R.S. Deviantnoye povedeniye: xarakteristika form i
motivov. - Tashkent: VShSAP, 2004. - 30 s.
41. Shadrikov V.D. Proisxojdeniye chelovechnosti. - Moskva: Logos,
1999.-200 s
42. Shoumarov G’. B., Rasulova Z. A. Oila ensiklopediyasi. Toshkent –
2016. - 416 b.
43. Uznadze D. N. Eksperimentalnыye osnovы psixologii ustanovki.
M.: 1949
44. Vanyan K.E. Prosessualnыye teorii motivasii: teoreticheskiye
osnovы i prakticheskiye rekomendasii // Molodejnыy nauchnыy forum:
Gumanitarnыye nauki: elektr. sb. st. po mat. XX mejdunar. stud. nauch.-prakt.
konf. № 1(19), 13.03.2019.
45. Vanyan K.E. Prosessualnыye teorii motivasii: teoreticheskiye
osnovы i prakticheskiye rekomendasii // Molodejnыy nauchnыy forum:
Gumanitarnыye nauki: elektr. sb. st. po mat. XX mejdunar. stud. nauch.-prakt.
konf. № 1(19), 13.03.2019
46. Vasilyev I.A., Magomed-Eminov M.Sh. Motivasiya i kontrol za
deystviyem. Izd. MGU, 1991, -360 s
47. Yakobson P.M. Psixologicheskiye problemы motivasii povedeniya
cheloveka. M., Izd-vo “Prosveщyeniye”, 1969. - 137 s
48. Yakobson P.M. Psixologicheskiye problemы motivasii povedeniya
cheloveka. M., Izd-vo “Prosveщyeniye”, 1969. - 137 s .
49. Z. Freyd Psixologiya «Ya» i zaщitnыye mexanizmы / Per. s angl. -
M.: Pedagogika-Press, 1993. – 264 s .
Dissertasiya va avtoreferatlar
50. Abdumadjidova D.R. Talabalarda assertiv xulqni shakllantirishning
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari // Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
74

(PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertasiya. T.: 2019, - 151 b.
51. Agapov V.S. Stanovleniye ya konsepsii v sisteme duxovnыx
potrebnostey podrostkov //Avtoref. diss. kand. psixol. n. - M.: MGU, 1994.
– 16 s.
52. Al-Xussaini R. X. Krizis lichnosti na rubeje XX-XXI vekov:
sosialno - filosofskiy analiz. Dis. kand. filos. nauk. - Krasnodar, 2012. - S.67.
53. Baranovskiy N.A. Sosialn ы ye i lichnostn ы ye determinant ы
otklonyayushegosya povedeniya. Avtoref. dis. dokt. sosiol. nauk. - Minsk: IS
ANB, 2000. - 30 s.
54. Gorkovaya I.A. Mediko- i sosialno-psixologicheskiye korrelyatы
ustoychivogo protivopravnogo povedeniya podrostkov. Avtoref. dis. kand.
psixol. nauk. - Sankt -Peterburg, 1998. - 48 s.
55. Imamverdiyeva M.N. Psixologicheskiye osobennosti formirovaniya
suisidalnogo povedeniya //Avtoref. diss. kand. psixol. nauk. - Baku: Bakin.GU,
2002. -19 s.
56. Kashirskiy D.V. Psixologiya lichnostn ы x sennostey. Avtoref. dis.
dokt. psixolog.nauk. - Moskva: Rossiyskiy gosudarstvennny gumanitarnmy
universitet, 2014. -27 s.
57. Kub ы shkina M.L. Psixologicheskiye osobennosti motivasii
sosialnogo uspexa//Avtoref. diss. kand. psixol. n., - M.:MGU, 1997. - 18s.
58. Lebedeva I. V. Psixologicheskiye determinant ы assertivnosti
lichnosti // Diss. kand. psixol. n. - Krasnoyarsk: Sibirskiy gosudarstvenn ы y
texnologicheskiy universitet, 2014. - 204 str.
59. Norqulova N.T. Affiliasiya motivi – talabalar ma’naviy qiyofasini
shakllantiruvchi ijtimoiy-psixologik omil // Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertasiya. T.: 2017, -
144 b.
60. Rasulova F.F. O‘spirinlarda agressiv xulq-atvor namoyon
bo‘lishining psixologik xususiyatlari // Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa
doktori ( PhD ) dissertasiyasi avtoreferati. T .: 2018, - 49 b .
75

61. Romek V.G. Uverennost v sebe kak sosialno-psixologicheskaya
xarakteristika lichnosti / Avtoref. dis. kand. ped. nauk. - Rostov n/D, 1997. -22
s.
62. Xarkova T.P. Obraz Ya i strategii povedeniya lichnosti v trudn ы x
jiznenn ы x situasiyax. Dis. kand. psixolog. nauk- Krasnodar: Kuban. gos. un-t,
2011. - 153 s.
63. Qodirov O.S. “O’smirlarda (11-15 yosh) jinoyat motivlari
shakllanishining psixodiagnostikasi va psixokorreksiyasi” // Psixologiya fanlari
bo’yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan
dissertasiya. T.: 2020, - 155 b.
Internet ma’lumotlari:
64. 37570-global-muammo-dunyo-bolalarining-hayoti-qanday.html
76

ILOVALAR
Torrensning ijodiy fikrlash testlari – figurali va og’zaki
Ko’rsatma: Boshlash aytilmagunga qadar testni ishlashni
boshlamang.
 Hech kim o’ylamaydigan narsalar haqida o’ylang.
 Imkoniyatingiz yetgunicha ko’p g’oyalar topishga harakat qiling.
 G’oyalaringizni to’ldirish uchun ularga detallar qo’shing.
 Vaqt nihoyasiga yetguncha siz vazifani tugatsangiz , siz yana
ishingizga detallar qo’shishingiz yoki jim kutshingiz mumkin.
 Iltimos, aytilmagunicha keying vazifaga o’tmang.
Mashg’ulot 1 : Bu yumshoq o’yinchoq ayiqchani yanada maroq bilan
o’ynash uchun nimalar qilish mumkin. Sizda 3 daqiqa vaqt bor.
___________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
77

________________________________________________________________
________________________________________________
Mashg’ulot 2: Tasavvur qiling, siz sehrgarsiz. Siz qanday yangi
narsalarni yaratgan bo’lardingiz. Sizda 3 daqiqa vaqt bor.
Mashg’ulot 3: Qalamdan chizishdan tashqari foydalanish mumkin
bo’lgan eng ko’p noodatiy usullani toping. Sizda 3 daqiqa vaqt bor.
___________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
78

________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
_______________________
Mashg’ulot 4: Tugallanmagan fi guradan surat hosil
qilish uchun unga chiziqlar qo’shing. Chizgan surat ingiz
bilan t ugallanadigan hik oy a ay t ishga harak at qiling.
Sizda 10daqiqa v aqt bor.
79

∏

Mashg’ulot 5: Surat hosil qilish uchun shakllarga detallar qo’shing.
Hech kim o’ylashi mumkin bo’lmagan suratlarni hosil qilish haqida
o’ylang. Suratlaringiz bilan to’liq bir hikoya aytish uchun uni detallar bilan
to’ldiring. Suratlaringizga sarlavha toping. Sizda 10 daqiqa bor.
80

----------------- ----------------- ----------------- ---------------
----------------- ---------------- --------------- ----------------
Ism: ______________________________________
Sinf: ______________________________________
Jins: ______________________________________
Tug’ilgan sana: _____________________________
XULOSA:
________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
______________
81

Muloqotchanlikni umumiy darajasini aniqlash:
1.Siz muhim yoki biror ishingiz hal qilinadigan uchrashuv
arafasidasiz. Buni kutish sizning kun tartibingizni izdan chiqaradimi?
2.Sizga birorta majlisda, yig‘ilishda, tadbirda ma’ruza qilish, axborot
berish yoki nutq so‘zlash topshirilsa, bu narsa sizda norozilik va o‘zini
yo‘qotish hissini qo‘zg‘otadimi?
3.Siz vrachning qabuliga borishingiz kerak bo‘lsa, bu ishni oxirgi
daqiqagacha paysalga solasizmi?
4. Sizga mutlaqo notanish bo‘lgan shaharga xizmat safari bilan
borishni taklif etishsa, siz bundan bo‘yin tovlash uchun hamma choralarni
ishga solasizmi?
5.Siz o‘z hissiyotlaringiz haqida birovlar bilan o‘rtoqlashasizmi?
6.Agar ko‘chada begona kishi sizga biror iltimos bilan murojaat etsa
(soat necha bo‘lganini, biror joygacha bo‘lgan yo‘lni, biror ma’lumotni
aytib berishni), bu narsa sizning g‘ashingizga tegadimi?
7.Siz “kattalar va bolalar” muammosi borligiga hamda turli avlodga
mansub kishilarning bir – birlarini tushunishlari qiyinligiga ishonasizmi?
8.Sizdan bir necha oy burun qarzga pul olgan kishiga bu haqda
ogohlantirishga tortinmaysizmi?
9.Restoranda yoki oshxonada sifatsiz taom berishsa, siz faqat
achchig‘ingiz chiqib tarelkani surib qo‘yish va indamay turaverish bilan
kifoyalanasizmi?
10.Notanish kishi bilan yakkama-yakka qolsangiz, siz u bilan
gaplashishni boshlamaysiz va agar u birinchi bo‘lib so‘z boshlasa, sizga
malol keladi. Shu to‘g‘rimi?
11.Sizga har qanday uzun navbat, u qayerda bo‘lishidan qat’iy nazar,
yoqmaydi (poliklinikada, magazinda, kinoteatrda, har qanday kassada).
Shunday vaziyatda sizga o‘z maqsadingizga yetish uchun navbatning
oxirigacha turib, qiynalib bo‘lsa ham kutasizmi?
82

12.Janjalli komissiyalarning faoliyatida qatnashishdan
cho‘chimaysizmi?
13.Adabiyot, san’at va madaniyat boyliklarini baholash bo‘yicha
sizning o‘z mezon va me’yorlaringiz bor. Shuning uchun bu boradagi hech
qanday boshqa fikrlarni tan olmaysiz, shu to‘g‘rimi?
14.Qayerdadir bir chekkada sizga yaxshi ma’lum bo‘lgan biror
masala yuzasidan mutlaqo noto‘g‘ri fikr bildirilayotganini eshitib siz
munozaraga kirishmay jim turishni afzal ko‘rasizmi?
15.Kimdir sizdan u yoki bu xizmat masalasiga aniqlik kiritishni yoki
biror o‘quv mavzusini tushuntirib berishni so‘rasa, sizning kayfiyatingiz
buziladimi?
16.Siz o‘zingizning nuqtai nazaringizni (fikringiz, bahoingizni) yozma
holda bayon qilishni og‘zaki bayon qilishga qaraganda afzalroq
ko‘rasizmi?
83

O‘spirinlarda mehnat motivlari diagnostikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish