O’tkir Hoshimovning «Ikki eshik orasi» asarida personaj nutqini individuallashtirish vositalari - Adabiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	16000UZS
Hajmi	1.4MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	23 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O’tkir Hoshimovning «Ikki eshik orasi» asarida personaj nutqini individuallashtirish vositalari

Sotib olish

«O tkir Hoshimovning «Ikki eshik orasi» asarida’
personaj nutqini individuallashtirish vositalari»
K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi. Yurtimizning o z mustaqilligiga erishishi
’
xalqimizga asrlarga tatigulik imkoniyatlar, bir qator ulug ne matlar berdiki,
’ ’
bular bugungi hayotimizda, kundalik turmush tarzimizda o zining yaqqol
’
ifodasini topmoqda. Mana shunday olamshumul o zgarishlarga olib kelgan
’
ne matlardan biri xalqimizning ko p asrlik tarixiga, ajdodlarimiz tomonidan
’ ’
yaratilgan buyuk ma naviy merosimizga munosabatning tubdan o zgarishi
’ ’
bo ldi. Mustaqilligimiz qo lga kiritilgan dastlabki yillarda mamlakatimizda ona
’ ’
tilimizga, milliy-ma naviy
’
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tariximiz va jahon ma naviy
’
taraqqiyotini rivojlantirishga ulkan hissa qo shgan, xalqimizning asrlar davomida
’
shakllangan ma naviyatimizga asos solgan buyuk mutafakkirlarimiz, ajdodlarimiz
’
tomonidan asrlar davomida yaratilgan ijodiy merosni o rganish zarurligini
’
ta kidlaganlar. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov ona tilimizning
’
jamiyatimiz hayotida tutgan o rni haqida shunday fikrlarni bildirgan edi: Biz
’ “
ajdodlardan avlodlarga o tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona
’
tilimizni asrab avaylashimiz, uni boyitish, nufuzini yanada oshirish ustida doimiy
ishlashimiz zarur. Ayniqsa, fundamental fanlar, zamonaviy kommunikasiya va
axborot texnologiyalari, bank moliya tizimi kabi o ta muhim sohalarda ona
’
tilimizning qo llanish doirasini kengaytirish, etimologik va qiyosiy lug atlar
’ ’
nashr etish, zarur atama va iboralar, tushuncha va kategoriyalarni ishlab chiqish,
bir so z bilan aytganda, o zbek tilini ilmiy asosda har tomonlama rivojlantirish
’ ’
milliy o zlikni, Vatan tuyg usini anglashdek ezgu maqsadlarga xizmat qilishi
’ ’
shubhasizdir .
” 1

Mustaqillik yillarida mamlakatimizda ulug ajdodlarimizning boy
’
ma naviy merosini xalqqa, avvalo, yoshlarga yetkazish, ta lim tizimida
’ ’
1
Каримов И.А.Юксак маънавият - енгилмас куч. - Тошкент: Маънавият, 2008 .-Б.87.

mustaqillik mafkurasini talabalarimiz ongiga singdirish bo yicha barcha ishlar’
og ishmay amalga oshirib kelinmoqda.
’ Hozirgi o zbek adabiy tilining ’
mustaqillik davridagi holati, uning lug aviy tarkibidagi o zgarishlar, ijtimoiy-
’ ’
tarixiy asoslari, tarixiy-etimologik qatlamlari, vazifaviy-uslubiy xususiyatlarini
o rganish bo yicha tilshunoslikda bir qator yo nalishlarda kuzatishlar olib
’ ’ ’
borilgan.O tgan asrda sobiq sho rolar mafkurasiga zid deb hisoblangan asarlar
’ ’
tilini tadqiq etish ma lum darajada chegaralab qo yilgan bo lsa, bugungi kund
’ ’ ’
a milliy istiqlol sharofati bilan bunday izlanishlarga keng yo l ochildi.
’
«Mo ysafid tarix oldida ko z ochib yumguncha bir muddat hisoblangan shu
’ ’ –
qisqa davrda mamlakatimizda o z mundarija miqyosiga ko ra asrlarga
’ – ’
tatigulik ishlar amalga oshirildi. Bu o zgarishlar ijtimoiy-ma naviy sohani,
’ ’
jumladan, fanni ham chetlab o tmadi. Davlat tili maqomini olgan tilimiz
’
chinakam rivojlanishning katta yo liga chiqib olgan bo lsa,adabiyotimiz ham
’ ’
kommunistik mafkura tazyiqidan qutulib, so z san atining azaliy va abadiy
’ ’
qonuniyatlari asosida ish ko ra boshladi. Olimlarimizning ilmiy asarlaridagi
’
«mustaqillik tufayli», «istiqlol sharofati bilan» u yoki bu mavzuni ishlashga
muyassar bo ldik, muayyan olingan asarni haqqoniy baholash imkoniyati vujudga
’
keldi qabilidagi e tiroflardan ham Vatan mustaqilligining millat til va adabiyoti
’
rivoji uchun katta imkoniyatlar yaratib berganligi ma lum bo ladi»
’ ’ 2
.
Bugungi kunda o zbek milliy g ururi, Vatanga muhabbat tuyg usi,
’ ’ ’
mustaqillik mafkurasi bilan yo g rilgan dunyoqarashi, adabiy tili va adabiyoti,
’ ’
ma anaviyati va madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida zamonamizning
’
eng dolzarb masalalarini ifodalab beruvchi badiiy adabiyotning ahamiyati juda
kattadir. Chunki har qanday adabiy tilning, u qaysi millatga tegishli bo lishidan
’
qat iy nazar, rivoji uchun shu xalq tomonidan yaratilgan badiiy adabiyot tili eng
’
boy manba ekanligi shubhasizdir. Adabiy tilning funksional-uslubiy
imkoniyatlarini, fikr ifodalashda eng nozik his-tuyg ulargacha tasvirlay oladigan
’
usul va vositalarga boyligi bevosita turli so z san atkorlarining badiiy ijod
’ ’
2
Маҳмудов Н.Ўзбек тилшунослиги тараққиёти.Мустақиллик: тил ва адабиёт // Ўзбек тили ва адабиёти,
2001. № 4. –Б.11.

namunalarida o z aksini topadi. Xalqning asrlar davomida shakllangan va’
to plangan ruhiy-ma naviy zaxirasi, ajdoddan avlodga o tib kelayotgan milliy
’ ’ ’
qadriyatlari, urf-odatlari, oliy insoniy munosabatlari namunasi sifatida badiiy
adabiyot muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun shoir va yozuvchilar asarlari
tili va uslubi, ularning badiiy til vositalaridan foydalanish mahoratlarini o rganish
’
tilshunoslik ilmi uchun doimo dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Mustaqillik sharofati bilan bugungi kundagi o zbek millatining shuhratini
’
olamga yoyayotgan, o zining ijodi bilan xalqimizning ma naviy dunyoqarashini
’ ’
shakllantirishga munosib hissa qo shayotgan allomalar ko pchilikni tashkil
’ ’
qiladi va ular xalqimiz tarixida o zlarining mustaqillik mafkurasi va aql-idrok
’
bilan milliy-ma naviy vatanparvarlikni, ma naviy dunyoqarash bilan hayotiy
’ ’
zukkolikni o zida mujassam etgan buyuk ijodkorlar ko p bo lgan va ular
’ ’ ’
orasida O tkir Hoshimovning ham o ziga xos o rni bordir .
’ ’ ’
O zbek tilining yashirin imkoniyatlaridan, lug aviy boyligidan yaxshi
’ ’
xabardor bo lgan O tkir Hoshimov asarlarining g oyaviy-badiiy xususiyatlari,
’ ’ ’
so z qo llash borasidagi ayrim jihatlar haqida ma lum bir fikrlar bayon qilingan
’ ’ ’
bo lsa-da, uning badiiy asarlarida personaj nutqini individuallashtirish vositalari
’
tilshunoslik nuqtai nazaridan hozirga qadar yetarli o rganilgan emas.Bu esa
’
mazkur kurs ishi mavzusining dolzarbligini ko rsatadi.
’
Mazkur mavzuning dolzarbligi yana quyidagi omillar bilan belgilanadi:
1.Badiiy matnlarda subyektiv munosabat ifodalovchi, jins nuqtai nazaridan
ham farqlanuvchi lug aviy birliklar va frazeologizmlar o zbek tilida
’ ’
so zlashuvchi kishilar nutqiy faoliyatida alohida o rin egallaydi hamda bunday
’ ’
til vositalari kommunikativ jarayonda qo llanish darajasining yuqoriligi bilan
’
ajralib turadi.
2. Badiiy matnlarda munosabat ifodalovchi lisoniy vositalar struktural va
semantik jihatdan ko p qirralidir. Bunday til vositalarini hamda monolog, dialog,
’
polilog kabilarning badiiy matnlardagi rolini chuqurroq tadqiq etish yozuvchi
uslubini, lisoniy vositalarning uslubiy imkoniyatlarini yanada kengroq o rganish
’

uchun mustahkam zamin hozirlaydi,ta lim tizimining hamma bosqichlarida til’
o qitish saviyasini yaxshilashga yordam beradi.
’
Tadqiqotning maqsad va vazifalari.
Mazkur kurs ishida O tkir Hoshimov ijodi misolida badiiy matnlarda
’
personaj nutqini individuallashtiruvchi vositalar til va uslub nuqtai nazaridan
tadqiq etiladi. Tildagi barcha lisoniy vositalar va birliklar u yoki bu darajada inson
omiliga, uning jamiyatda tutgan o rni, voqelikni idrok etish saviyasiga bog liq.
’ ’
Mazkur mavzuning tanlanishiga sabab yozuvchi asaridagi personajlar nutqining
o ziga xosligini ifodalovchi lisoniy birliklarning antroposentrik xususiyatini
’
hozirgi zamon tilshunosligi matnida tadqiq etishdan iboratdir.
Tadqiqotning maqsadi O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi asaridagi
’ “ ”
leksik-frazeologik vositalarning semantik va uslubiy xususiyatlarini yoritib
berishdan iboratdir. O zbek tilshunosligida badiiy asar tilini tadqiq etish borasida
’
ma lum bir ishlar amalga oshirilgan. Hozirgi o zbek adabiy tili bo yicha
’ ’ ’
yaratilgan darslik va qo llanmalarda yo l-yo lakay bildirilgan fikrlar kurs ishida
’ ’ ’
o rganilayotgan masalaning 5 mohiyatini to la yoritib bera olmasligi, bu
’ ’
boradagi kuzatishlar kamligini inobatga olsak, personaj nutqini
individuallashtiruvchi vositalarning matn tarkibida badiiy estetik, ekspressivlik
kabi xilma-xil vazifalarini semantik, funksional-stilistik jihatdan tadqiq etishning
zarurligi ma lum bo ladi.
’ ’
Buning uchun O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanini tahlil qilish
’ “ ”
jarayonida quyidagi vazifalarni amalga oshirishni ko zda tutganmiz:
’
- tilshunoslikda badiiy asar tilining o rganilishi haqida fikr yuritish va
’
mazkur mavzuni o rganish ehtiyojining yuzaga kelish sabablarini izohlash;
’
- tilshunoslikda badiiy asar tilini o rganishga turlicha yondashuvlarni
’
o rganib chiqish va ularni tahlil etish;
’
- tilshunos badiiy asar tili, xususan, O tkir Hoshimov individual uslubi,
’
uning asarlari tili haqida munosabat bildirish;
- Personaj nutqini individuallashtirishda leksik vositalarning o rni, badiiy
’
asardagi obrazlilik hosil qilishdagi badiiy-estetik vazifasiga aniqlik kiritish;

- emosional-ekspressiv ma no hosil qiluvchi, subyektiv munosabatning’
yuzaga chiqishida frazeologizmlarning rolini aniqlash,
ularni ma lum bir guruhlarga ajratish;
’
-dialog va uning badiiy asar tilida funksional-stilistik xususiyatlari haqida
fikr yuritish;
-personaj ruhiy holatini yoritishda monologlarning badiiy-estetik
imkoniyatlarini aniqlash;
- kuzatish natijalarini umumlashtirish.
Bitiruv ishining ilmiy yangiligi quyidagilar bilan belgilanadi:
- kurs ishi da o zbek tilshunosligida mustaqillik davrida badiiy asar tilini
’
o rganishga bag ishlab yaratilgan asarlar tahlil etilib, ulardagi o ziga xos
’ ’ ’
jihatlar aniqlandi;
- O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida til birliklarining
’ “ ”
uslubiy vosita sifatida qo llanish imkoniyatlari tahlil etildi;
’
- leksik va frazeologik vositalarning yozuvchining o ziga xos uslubini
’
shakllantirishda va personajlar nutqini individuallashtirishdagi roli aniqlandi.
Kurs ishi ning metodologik asoslari va tadqiq usullari . Mamlakatimiz
rahbariyati va Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimovning Yuksak ma naviyat
“ ’
yengilmas kuch asarida milliy-ma naviy qadriyatlarni tiklash, ona tilimizni
– ” ’
yanada rivojlantirish bo yicha bildirgan fikr-mulohazalari O tkir Hoshimovning
’ ’
Ikki eshik orasi romani tilini tadqiq etish jarayonida metodologik asos bo lib
“ ” ’
xizmat qildi. Bundan tashqari o zbek tilshunos olimlari Sh.Shoabdurahmonov,
’
U.Tursunov, A.Hojiyev, R.Qo ng urov, E.Begmatov, B.O rinboyev,
’ ’ ’
N.Mahmudov, S.Karimov, B.Yo ldoshev, B.Umurqulov, M.Yo ldoshev,
’ ’
T.Qurbonovlarning badiiy asar tili, badiiy matnlarni o rganish bo yicha olib
’ ’
borgan tadqiqotlaridagi ilmiy-nazariy xulosalar ham e tiborga olindi.
’
Kurs ishi ning nazariy va amaliy ahamiyati. kurs ishi ning ahamiyati
quyidagilarda namoyon bo ladi:
’

Tadqiqotda erishilgan natijalardan oliy o quv yurtlarida O tkir Hoshimov’ ’
asarlari tilini o rganish bo yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish
’ ’
mumkin;
Tadqiqotda to plangan materiallardan badiiy asar tili bo yicha magistrlik
’ ’
dissertasiyalari va bakalavrlik bo yicha
’ kurs ish lari yozishda foydalanish
mumkin.
Ishda to plangan misollar o zbek tili uslubshunosligi va nutq madaniyati,
’ ’
badiiy asar tili bo yicha amaliy dars soatlarini o tishda material vazifasini
’ ’
o taydi.
’
O tkir Hoshimov ijodi, uning asarlari tili bo yicha turli xil davra
’ ’
suhbatlari, ilmiy anjumanlar o tkazishda ishda to plangan materiallardan
’ ’
foydalanish mumkin.
Kurs ishi ning tuzilishi va hajmi.
kurs ishi kirish, yozuvchi roman tilida birliklar qo llanishidagi o ziga xos
’ ’
jihatlarni aniqlashga qaratilgan ikki asosiy bob, xulosalar va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’ kurs ishi ning umumiy hajmi 45 sahifani tashkil
etadi.

BIRINC H I BOB
“IKKI ES H IK ORASI ASARIDA PERSONAJ NUTQINI”
INDIVIDUALLAS H TIRUVC H I LEKSIK-FRAZEOLOGIK VOSITALAR”

O zbek tilshunosligida badiiy adabiyotimiz rivojiga munosib hissa
’
qo shgan shoir va yozuvchilar tili va uslubi, ularning asarlaridagi personaj nutqi
’
va uning muallif nutqiga munosabati va unda emosionallik, ekpressivlik, modallik,
obrazlilik kabi xususiyatlarning namoyon bo lishi kabi muammolar ancha keng
’
tadqiqi etilgan. Buning uchun A.G ulomov, SH.Rahmatullayev, R.Qo ng urov,
’ ’ ’
A.Hojiyev, M.Mirtojiyev, A.Nurmonov, N.Mahmudov, E.Qilichev,
B.Yo ldoshev, S.Karimov, M.Yo ldoshev, T.Qurbonov kabi olimlarning badiiy
’ ’
asar tili haqidagi ilmiy–nazariy qarashlarini eslash kifoya. Bu borada Navoiy
asarlari tilini o rganishga bag ishlangan ishlar jumlasiga
’ ’ G .Abdurahmonov, ’
A.Rustamov 3
, X.Doniyorov, 4
Z.Hamidov 5
, B.Bafoyev 6
larning ishlarini kiritish
mumkin. X.Abdurahmonov, N.Mahmudov 7
, E.Begmatov 8
, N.Shukurov 9
,
G.Imomova 10
, B.Yo ldoshev, F.Bobojonov, Z.Pardayev
’ 11
, G.Muhammadjonova 12
,
B.Ro zimuhammad
’ 13
, Y. Solijonov 14
, P.Qodirov 15
va boshqalarning ishlarida
badiiy asar tilini o rganish bilan bog liq ilmiy-nazariy muammolar to g risida
’ ’ ’ ’
so z yuritilgan.
’
3
Абдураҳмонов Ғ.,Рустамов А. Навоий тилининг грамматик хусусиятлари.- Тошкент: Фан, 1984.-159 б.
4
Дониёров Х.Навоий ва ўзбе к адабий тили.- Тошкент: Ўқитувчи, 1972. - 86 б.
5
Ҳамидо в З. Навоий бадиий санъатлари.- Тошкент: Университет,2001. -110 б.
6
Бафоев Б. Кўҳна сўзлар тарихи. – Тошкент: Фан, 1991.-123 б.;Навоий асарлари лексикаси. – Тошкент : Фан,
1983.-167 б.
7
Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси.- Тошкент: Фан, 1981. 6-38-бетлар.
8
Бегматов Э. Ўзбек тили лексикасининг ижтимоий тарихий асослари // Ўзбек тили лексикологияси,
Тошкент: Фан, 1981. 41-152-бетлар.
9
Шукуров Н. Бадиий услуб ва бадиий тил // Ўзбек тили ва адабиёти, 1972, №4. –Б.4- 9.
10
Имомова Г. Типик миллий характерлар яратишда бадиий нутқнинг роли: филол. фан. номз. …дис.
автореф. .- Тошкент, 1993. 7-21-бетлар.
11
Йўлдошев Б., Бобожонов Ф., Пардаев З. Бадиий асар тили масалалари.- Навоий: Навоий ДПИ нашри,
2001. 5-8-бетлар.
12
Муҳаммаджонова Г. 80-йиллар охири 90-йиллар бошлари ўзбек шеъриятининг лингвопоэтик тадқиқи:
филол. фан. номз. …дис. автореф..- Тошкент, 2004. 7-17-б.
13
Рўзимуҳаммад Б. Тил – асарнинг танаси // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 1997. 5 декабр,
14
Солижонов Й. Бадиий асарда монологик нутқ // Ўзбек тили ва адабиёти, 2004, №3. –Б.16-20 ; Бадиий
нутқ // Ўзбек тили ва адабиёти, 1979, №2. –Б. 71-75. ; ХХ асрнинг 80-90-йиллари ўзбек насрида бадиий нутқ
по э тикаси: филол. фан. док . …дис. автореф. - Тошкент, 2002. 38-б.
15
Қодиров П. Тил ва эл ( темурийлар давридаги мумтоз адабий тилимиз муаммолари).- Тошкент: Ғафур
Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2005. – 248 б.

O zbek tilshunosligida badiiy asar tilini uslubiy nuqtai nazaridan’
o rganishga oid tadqiqotlar ham anchagina. X.
’ Doniyorov va
B.Yo ldoshevlarning adabiy til va badiiy uslub masalasiga oid tadqiqotlari
’ 16
,
I.Qo chqortoyevning o zbek badiiy nutqining uslubiy xususiyatlarini aniqlashga
’ ’
bag ishlangan tadqiqotlari
’ 17
, B.Yo ldoshevning badiiy nutq va frazeologik ’
birliklar uslubiyatiga oid kuzatishlari 18
, S.Karimovning o zbek tilining badiiy
’
uslubi 19
bo yicha doktorlik ishi darajasidagi izlanishlari uslubshunoslikning katta
’
yutuqlaridan hisoblanadi.
O zbek tilshunosligida alohida olingan ijodkorlar asarlari tili va uslubini
’
tadqiq etishga bag ishlangan ishlar salmoqli qismni tashkil etadi.
’ E.Qilichevning
Sadriddin Ayniy asarlarida arxaizm va istorizmlarni 20
, S.Boboyevaning Hamid
Olimjon poeziyasining leksik xususiyatlarini 21
, M.Yo ldoshevning
’
Cho lponning badiiy til mahoratini
’ 22
, S.Boymirzayevaning Oybek prozasining
lingvostilistik xususiyatlarini 23
M.Sultonovaning Abdulla Qahhor 24
, M.Muhiddinov
va S.Karimovlarning G afur G ulom
’ ’ 25
, T.Qurbonovning P.Qodirov 26
asarlari
tilini o rganishga oid tadqiqotlari tilshunosligimizning badiiy asar tilini
’
o rganish bo yicha katta yutuqlarga erishganligini ko rsatadi.
’ ’ ’
Tilshunoslik sohasida erishilgan yutuqlar shundan dalolat beradiki,
mamlakatimiz rahbariyatining olib borgan odilona siyosati bir tomondan boshqa
fanlar qatori tilshunoslik ilmi taraqqiyoti uchun keng yo l ochib bergan bo lsa,
’ ’
boshqa tomondan mustaqillik mafkurasi bilan sug orilgan o zbek badiiy
’ ’
adabiyotining rivojiga imkoniyatlar yaratib berdi. Bugungi kunda o zbek
’
16
Дониёров Х., Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стиль.- Тошкент: Фан, 1988. 112-163. 190-207-б.
17
Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси.-Тошкент: ТошДУ нашри, 975. 48-72-б.
18
Йўлдошев Б. Бадиий нутқ стилистикаси.- Самарқанд: СамДУ нашри, 1982. 5-32-б.
19
Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби.- Самарқанд: Зарафшон, 1992. 228-б.
20
Қиличев Э. Архаизмы и историзмы в прозе Садриддина Айны: Автореф.дисс…канд.филол.наук. –
Ташкент, 1969; -21 с.
21
Бобоева С. Ҳамид Олимжон поэзиясининг лексик хусусиятлари. – Тошкент: Фан, 1989; -107 б.
22
Йўлдошев М. Чўлпоннинг халқ ибораларидан фойдаланишдаги маҳорати // Ўзбек тили ва адабиёти, 1999,
6-сон. 59-61-б.; Чўлпоннинг бадиий тил маҳорати: Филол. фан.ном… дисс. – Тошкент, 2000. -24 б.; Чўлпон
сўзининг сирлари.- Тошкент: Маънавият, 2008.-19 б.
23
; Боймирзаева С.У. Ойбек прозасининг лингвостилистик тадқиқи: Филол.фан.ном… дисс. – Тошкент,
2004. 3 6-б.
24
Султонова М. Абдулла Қ аҳҳор услуби.-Тошкент: Фан,1967. 12-52-б.
25
Муҳиддинов М., Каримов С. Ғафур Ғуломнинг поэтик маҳорати.- Самарқанд: СамДУ нашри, 2003. 36-91-
бетлар.
26
Қурбонов Т. Тарихий бадиий асар ва давр тили масалалари.-Тошкент: ЎзМЭ, 2006. 24-б.

tilshunosligida jahon tilshunosligi andozalariga mos keluvchi yangi
yo nalishlardagi yangi sohalar yuzaga kelmoqdaki, bu holat tilshunosligimizning’
taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo yganligidan dalolat beradi.Bu esa
’
albatta, matnlar, xususan, badiiy matnlar tahliliga bag ishlangan ishlarning
’
salmoqli ekanligida ham ko rinadi. O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi
’ ’ “ ”
romani ikkinchi jahon urushining boshqa xalqlar qatori o zbek xalqi boshiga
’
keltirgan kulfatlarini yoritishga bag ishlangan. O tkir Hoshimov asarda
’ ’
urushning insoniyatga xavf tug diruvchi mohiyati, uning xalqimizga keltirgan
’
mudhish oqibatlarini badiiy obrazlar vositasida yoritib berishga harakat qilgan.
Asar tili o ziga xos bo lib, unda yozuvchi voqealar tafsilotiga berilmaydi,
’ ’
balki voqealar rivojini o z holiga qo yadi. Shunisi xarakterliki, asarda voqealar
’ ’
muallif ishtirokisiz kechadi, qahramonlarning qanday shaxs ekanligi, ularning
voqealar tizimida tutgan o rni kitobni o qish jarayonida asta-sekinlik bilan
’ ’
oydinlashib boradi.Ularni tanishtirish vazifasi personajlar tomonidan amalga
oshiriladi.
Asar tili shu davrda yaratilgan boshqa asarlar tilidan keskin farq qiladi. Ilgari
biz o qigan asarlarda asar muallifi qahramonlar xarakter-xususiyatlarni ta riflash
’ ’
orqali kitobxonni o zi tasvirlayotgan voqeaga ruhan hozirlar, ularda asar
’
qahramonlariga nisbatan munosabat uyg otishga erishar edilar. Bu holat asarning
’
boshdan oxiriga qadar davom etar edi.
«Ikki eshik orasi» romanining o ziga xosligi shundaki, unda bo limlarga
’ ’
bo lib tasvirlangan voqealarda alohida tugallik sezilmaydi, balki voqealar bir-
’
biriga bog lanib ketadi.Asardagi personajlar yoshi, kasbi turlicha
’
shaxslardir.Shunday alohida mustaqil ekan, ularning til birliklaridan
foydalanishlari ham o ziga xos tarzda namoyon bo ladi. Personajlarning nutqi,
’ ’
til vositalaridan foydalanishi asardagi voqealar bilan uyg unlashib ketadi va
’
haqqoniylik tusini oladi. Asarda tasvirlangan voqealar front ortidagi xalqimiz
hayotiga bag ishlangani bois unda ishtirok etuvchi kishilar ham qishloq kishilari.
’
Muallif bir vo q eani tasvirlar ekan, birgina personaj nutqi bilan kifoyalanib
qolmaydi. Voqea ikki- uch kishi tomonidan hikoya qilinadi va kitobxon ularning

fikrlarini umumlashtirib, bir xulosaga keladi va voqeaga o z bahosini beradi.’
Masalan, asarda xiyonat voqeasi Ra no, uni shu yo lga boshlagan Umar
’ ’
zakunchi, Robiya tilidan hikoya qilinadi, ya ni bir hodisa uch personaj
’
tomonidan uch xil talqin etiladi. Bu hol bir tomondan asarga badiiy jihatdan
o ziga xos polifonik xususiyat bag ishlasa, ikkinchi tomondan asar tilining
’ ’
emosional-ekspressivligini ta minlashga xizmat qilgan.
’
Asarda o z o rniga va fikr ifodalashda, so zlar va iboralardan
’ ’ ’
foydalanishda o ziga xoslikka ega bo lgan turli personajlar mavjud bo lib,
’ ’ ’
ularning asardagi vazifasi va ishtirok etish darajasi har xil bo lsa-da, bir umumiy
’
maqsadga, ya ni mavzu g oyasini ochishga xizmat qiladi. O tkir Hoshimov
’ ’ ’
asosiy qahramonlar, xususan, Muzaffar, uning tuqqan onasi Ra no, boqqan onasi
’
Robiya, otasi Shomurod, sevgilisi Munavvar, Umar zakunchi, «Qora amma»,
Husan duma, Orif oqsoqol, Bashoratxon, Komil tabib kabi bir qator obrazlarni
tasvirlash orqali xalq ijtimoiy hayotini, urush qiyinchiliklari tinch hayot
kechirayotgan kishilar boshiga qanchalik tashvish keltirganligini, ularning ichki
olamini, eng nozik his-tuyg ularini emosional-ekspressiv so zlar,
’ ’
frazeologizmlar, turli ifoda-tasvir vositalari yordamida batafsil tasvirlashga
harakat qiladi va buning uddasidan chiqadi.
«Ikki eshik orasi» asari odamlar taqdirining badiiy ifodasi deyish mumkin.
O tkir Hoshimov asardagi personajlar taqdiri haqida fikr yuritar ekan, romandagi
’
bosh g oyadan, ya ni qahramonlar qismatida urush bilan aloqador tomonlarning
’ ’
namoyon bo lishiga ahamiyat beradi. Asarda munosabat ifodalovchi til birliklari
’
vositasida Umar zakunchi va qolgan barcha personajlar xarakterlarining o ziga
’
xos tomonlari asta-sekinlik bilan ochila boradi. O tkir Hoshimov ijodkor sifatida
’
e tiborini ko p o rinlarda qahramonlarning o ta og ir, insoniy munosabatlar
’ ’ ’ ’ ’
ancha murakkab, chigallashgan, ziddiyatli o rinlardagi ichki kechinmalarini, ruhiy
’
holatlarini tildagi mavjud leksik va frazeologik vositalar yordamida o quvchiga
’
yetkazib beradi. Ayniqsa, romanda jangda yarador holda yurtiga qaytgan
Shomurodning o zi vafodor deb o ylagan sevikli xotinining xiyonatidan
’ ’
xabardor bo lgach, chekkan ruhiy azoblari, halollik va harom, vafo va xiyonat
’

chorrahasida turgan Ra noning yengil hayot yo lini tanlashi, xiyonat tufayli’ ’
tortgan afsus va pushaymonlarini tasvirlovchi o rinlar muallif tomonidan
’
qo llanilgan bo yoqdor va ta sirchan so zlar, frazeologizmlar vositasida
’ ’ ’ ’
yaqqol o z aksini topgan.
’
O tkir Hoshimov badiiy uslubga xos usul va vositalar yordamida o z
’ ’
qahramonlarining badiiy portretini chizar ekan, ularga to g ridan to g ri o z
’ ’ ’ ’ ’
munosabatini oshkor etmaydi, munosabat ifodalovchi so z va iboralarni
’
qo llashdan tiyiladi. Asardagi bir qator personajlarning turmush tarzi,
’
atrofdagilarga munosabati, dunyoqarashi, fikr ifodalashda til birliklarini
qo llashida o zbekona milliy ruh, o zbek xalqiga xos bo lgan xususiyatlar
’ ’ ’ ’
o z badiiy ifodasini topgan.
’
Yozuvchining mahorati shundaki, romanda ishtirok etgan personajlar
nutqida jonli so zlashuvga xos xususiyatlar bo rtib turadi. Asar qahramonlari
’ ’
o zaro so zlashuvda ham yoki o z ichki nutqida ham so zlashuv uslubiga xos
’ ’ ’ ’
so zlarni, adabiy tilda uchramaydigan ibora va maqollarni ishlatadilar. Bu esa
’
roman tilining sodda va ifodali, ta sirchan va bo yoqdor, eng asosiysi, ishonarli
’ ’
chiqishiga xizmat qilgan. Roman tilining o ziga xosligini ta minlovchi ana shu
’ ’
jihatlar mavjudligi bois, asarning 1986 yili Hamza nomidagi Respublika Davlat
mukofoti bilan taqdirlanligi bejiz emas.
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romani o zbek badiiy
’ “ ” ’
adabiyotida voqealarni bayon qilish uslubi, xalqchilligi, personajlar nutqining
o ziga xos va original tarzda yuzaga chiqishi bilan xarakterlanadi. Asardagi
’
yangiliklar unda qo llanilgan til birliklarining qo llanish imkoniyatlari
’ ’
dastavval ularning ma lum bir personaj nutqi uchun xoslanganligida,
’
shuningdek, asardagi ifoda uslubining, badiiy nutq shakllarining bir tekis
emasligida namoyon bo ladi. So zlashuv uslubiga xos xususiyatlarning
’ ’
personajlar nutqida bo rtib turishi, dialektizmlar, vulgarizmlar, varvarizmlarning
’
faol qo llanishi, o rni bilan muallif va personaj ovozlarining o zaro uyg unligi
’ ’ ’ ’
asar tilining asosiy belgilari sifatida taassurot qoldiradi. Keyingi vaqtlarda
ijodkorlar, tilshunoslarning asosiy e tibori badiiy asarda lisoniy vositalarning
’

namoyon bo lishini inson omiliga bog liq ekanligini o rganishga qaratilmoqda.’ ’ ’
Darhaqiqat, badiiy asar tilida, undagi har personaj nutqida muallif uslubi ma lum
’
darajada o z aksini topadi. Personajlar nutqi badiiy asar tili va uslubini
’
belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.Quyida personajlar nutqini
individuallashtirishda faol ishtirok etuvchi vositalar haqida fikr yuritamiz.
Ma nodosh so zlar
’ ’
Ma nodosh so zlar tilning lug aviy tarkibida muhim o rin tutuvchi birliklardan biri
’ ’ ’ ’
hisoblanadi. Ma nodosh so zlar asar muallifining individual uslubini va personaj
’ ’
nutqining o ziga xosligini ko rsatishdan tashqari badiiy asar tilining qay darajada boyligi,
’ ’
uslubiy jihatdan ravonligini ham ko rsatuvchi vosita hisoblanadi.
’ Tilimizning bir tushuncha
ifodalovchi so zlarga boyligi badiiy asar tilida qo llanuvchi
’ ’ birliklarning ma lum bir ’
uslubiy vositaga aylanishini, ularning asar tilida badiiy-estetik vazifa bajarishiga keng
imkoniyatlar yaratadi. Shuning uchun badiiy ijod bilan shug ullanuvchi har bir yozuvchi
’
yoki shoir turli badiiy tasvirlarni, tabiatning betakror lavhalarini aks ettirishda yoki personajlar
tashqi ko rinishi, xarakter-xususiyatlarini yoritib berishda tilimizdagi bir sinonimik qatorni
’
tashkil etuvchi so zlar orasidan matn mazmuni va o z kommunikativ maqsadiga muvofiq
’ ’
keluvchi bo lganlarini qo llashga intiladilar. Bu esa kitobxonga personajlar to g risida,
’ ’ ’ ’
ularning qanday shaxs ekanliklari, qanday muhitda yashayotganliklari hamda ularning nutqiga
xos xususiyatlar to g risida aniq ma lumotlar beradi.
’ ’ ’
Tilshunoslikka doir adabiyotlarda sinonimiya hodisasining so zlar o rtasidagi
’ ’
ma nodoshlikka asoslangan
’ leksik ma nodoshlik; iboralar o rtasidagi ’ ’
ma nodoshlikka asoslangan
’ frazeologik ma nodoshlik; va har ikkalasini ham o zida ’ ’
aks ettirgan leksik-frazeologik ma nodoshlik kabi turlari mavjudligi qayd etiladi.
’
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida ma nodosh so zlar ham
’ “ ” ’ ’
o ziga xos o rin tutadi. Ma nodosh so zlar bir tomondan yozuvchining tildagi
’ ’ ’ ’
mavjud birliklardan foydalanish mahoratini ko rsatsa, ikkinchi tomondan
’
romanning so z va iboralarni qamrab olish jihatidan nihoyatda boy ekanligidan
’
dalolat beradi. O zbek sistem leksikologiyasi bo yicha kuzatishlar olib borgan
’ ’
H.Ne matov va R.Rasulovlarning ta kidlashicha,
’ ’ “Ma ’ nodoshlik (sinonimiya)

qatorlari o zbek tilshunosligida ’ atroflicha o rganilgan leksik paradigmalardan ’
biridir. Shaklan har xil, mazmunan bir xil so zlar qatori
’ muayyan o xshashlik ’
asosida bir necha til birliklarining o zaro bog lanishi bu birliklar orasidagi
’ ’
muayyan farq lar, ularning tabiati va yuzaga chiqishi kabilar maxsus ilmiy ishlarda,
o nlab qo llanma va darsliklarda o z yechi
’ ’ ’ mini topgan». 27

O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida tilimizda sinonimiya
’ “ ”
hodisasining keng taraqqiy etganligi, ijodkor uchun personaj nutqini
individuallashtirishda bu holat beqiyos imkoniyatlar tug dirishi yaqqol namoyon
’
bo lgan.
’ Asarda tilimizdagi mavjud ma nodosh so zlarning turli ko rinishlari ’ ’ ’
qo llanilishi yozuvchining bu hodisa mohiyatini yaxshi bilishi va ularni personajlar
’
xatti-harakatlari, ahvol-ruhiyatlarini ochib berishda mohirona qo llay olganligidan
’
dalolat beradi. Matn mazmuniga mos keluvchi bunday ma nodosh so zlar asardagi
’ ’
eng ta sirchan, eng keskin vaziyatlar tasvirini berishda muhim rol o ynagan.
’ ’ O tkir ’
Hoshimovning o zaro ma nodosh so zlarni qo llashdagi mahorati bir holat
’ ’ ’ ’
tasvirini berishda birgina so z bilan chegaralanib qolmay, balki shu tushunchani
’
ifodalovchi boshqa bir so zni ham nutqiy jarayonga ustalik bilan kirita olganligida
’
ko rinadi.
’
Masalan, tilimizda yig lamoq ma nosini ifodalovchi bir qator so zlar
“ ’ ” ’ ’
mavjud. Bu so zlar matnda personajlarning turli ruhiy holatlarini aks ettirish
’
maqsadida qo llaniladi
’ .O tkir Hoshimov asardagi eng ta sirchan o rinlar, ya ni ’ ’ ’ ’
asar personajlarining kuchli ruhiy iztirob chekishlarini tasvirlashda yig lamoq
’
ma nosini beruvchi bir qator sinonimik vositalarni qo llash orqali tasvirda aniqlik
’ ’
va matn mazmunida bo yoqdorlik va ta sirchanlikni ta minlay olgan:
’ ’ ’
Bir mahal eshikka yaqinroq joyda xotin kishi hiqilladi:
— Ochilim, bolaginam...
Bashor opaning zardali tovushi jimjit zalda qattiq yangradi:
— O g lingiz ish ko rsatganiga suyunish o rniga
’ ’ ’ ’ obidiyda qilasiz -a,
Lazakat xola!( 226 bet)
— Yoki yig lamoq ma nosining quyidagi parchalarda berilishiga e tibor
’ ’ ’
27
Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тили систем лексикологияси асослари. - Тошкент: Ўқитувчи,1995.-.68 б.

qilaylik:
— Nima qildi? dedim o zimning dardimni ham unutib. Nima bo ldi?— — ’ ’
Hech nima... Olimjon
— yig lamsirab ’ burnini tortdi. Yoqamdan bo g di. — ’ ’
Yuring, opa, ketamiz...(2 38 bet)
Birdan oyoq-qo limdan mador ketib, Olimjonga suyanib qoldim. - Opa!
’ —
Olimjon bag rimga kirib
’ hiqilladi . Ketamiz, opa! — (239 bet)
Marja opa o z qo li bilan go r kavlab, o g lini qayin tagiga ko mganini
’ ’ ’ ’ ’ ’
aytib berayotganida yum-yum yig ladi
’ .(253 bet)
Hovli tomondan Ra no kelinoyimning
’ o krab yig lagani ’ ’ eshitildi: —
Qandoq kunlarga qoldim! (240 bet)
Yuqoridagi misollarda qo llanilgan hiqillamoq , obidiyda
’ “ ”
qilmoq , yig lamsiramoq , ”yum-yum yig lamoq , ”o krab yig lamoq kabi
” ” ” ” ” ’ ’ ’ ’
birliklar umumiy holda yig lamoq ma nosi atrofida birlashadi va shu
’ ’
tushunchaning turli belgilari, ko rinishlarini namoyon etadi.
’
Muallif o zi tasvirlayotgan vaziyatni tasvirlashda belgini kuchaytirib borish
’
maqsadida qorong ulik ma nosini beruvchi «zulmat» so zini ham qo llagan.
’ ’ ’ ’
«Zulmat» so zi qorong ulik ma nosini eng kuchli darajada aks ettirgan:
’ ’ ’
Imillab borayotgan traktor biqinidagi paqirni yulqib oldi-da, qorong ilik
’
cho ka boshlagan shudgordan yugurib ketdi.
’
-Qo rqmaysanmi? dedim baqirib.Olimjon traktor shovqinidan gapimni
’ —
eshitmadi shekilli, qayrilib qaramadi. Birpasda nimqorong i zulmatga
’ singib
ketdi (232 bet). O tkir Hoshimov personajlar nutqida o zaro ma nodoshlik hosil
’ ’ ’
qiluvchi so zlardan foydalanish bilan badiiy asar tilida til
’ birliklari takrori tufayli
yuzaga keluvchi uslubiy g alizlikdan, turli xil chalkashliklarning oldini oladi.
’
Masalan, romanda muallif ayollar o rtasidagi muloqotni tasvirlar ekan,
’
aytmoq ma nosini ifodalovchi bir qator so zlardan mohirona foydalanadi:
’ ’
- Qomating Zo ramday bo p qopti, Robi!
’ ’ – dedi kulib ( 77 bet)
- Nega uyalarkan, Shokir akam aytdilar, Ochilboy Robiyaxonga sovchi
qo ymoqchimish.(77 bet)
’

Fotima kelin yig lamoqdan beri bo lib hasrat qiladi. Bashar opaning yuragi’ ’
siqilib ketdi shekilli ataylab shang illadi.
’ (179 bet)
- Bir zum sukutdan keyin Bashar opa yangi taklifni aytdi .(178bet) Bashar
astoydil jahli chiqqanday xitob qildi. (180bet) Erim yo q-ku, opa!
’ – dedi
do rillab. Bo sa topib bering!(179 bet)
’ – ’
Yuqorida keltirilgan misollarda qo llanilgan aytdi ,, dedi so zlarida
’ “ ” ” ” ’
muallifning personajlar xatti-harakati to g risida faqatgina ma lumot berganligi
’ ’ ’
sezilsa, xitob qildi , hasrat qildi birikmalarida ma no qamrovi kengayganligi
” ” ” ” ’
angashilib turadi. Hasrat qildi birikmasida so zlashdan tashqari ko nglidagi
” ” “ ’ ’
dardlari, ichki kechinmalarini bayon qilmoq ma nosi ham mujassam. Xitob
” ” ’
qilmoq birikmasida esa tinglovchi e tiborini o ziga qaratmoq ma nosi ham
” “ ” ’ ’ ’
qo shimcha tarzda namoyon bo lmoqda.
’ ’
Romanda qo llanilgan ma nodosh hisoblangan so zlar personajlar nutqida
’ ’ ’
aniqlik va ifodalilik, harakatlar obrazliligi va ta sirchanliklikning asta-sekin
’
rivojlanib borishini ta minlashga xizmat qilgan. Masalan, umuman, bir-biridan
’
ajralmoq ma nosini ifodalovchi
’ xayrlashmoq, vidolashmoq, alvido aytmoq,
rizolashmoq ma nodosh so zlar tizimidagi
’ ’ xayrlashmoq so zi tasvirlanayotgan ’
holatning ijobiy belgi-xususiyatini ifodalaydi va adabiy tilimizda keng
qo llanadi. Bu qatordagi xayrlashmoq so zi tilimizdagi vazifaviy uslublarida
’ ’
birday qo llanadi va shuning uchun ham mazkur qator
’ ning bosh (dominanta)
so zi hisoblanadi. Buni asardagi ayollar o rtasidagi suhbat aks etgan quyidagi
’ ’
parchada ham ko rish mumkin:
’
-- O rgilay ovsinjon! Cholim o lgir yomon ish qildi. Shokirim bilan Zokirim
’ ’
urushga ketamiz degan ekan, xovliqma deb yo lga solish o rniga o zi yetaklab
’ ’ ’
voyenkomatga oboribdi. Hech kimga aytmay jo natib keldi. Bolalarim bilan
’ rozi-
rizolik ham tilasholmay qoldim. Ovsinjon!
Oyim uni yupatishga urindi.- Nafasingizni issiq qiling aylanay. Yurtga
kelgan to y, mana Kimsanim ham ketdi-ku! O tiribman yaratganga topshirib....
’ ’
-Sizniki katta izzat-ikrom bilan ketdi. Bir kun bo lsa ham diydoriga
’
to yib qoldingiz. Mening cholim aqalli
’ xayrlashganiyam qo ymadi ’ (343 bet) .

Yuqoridagi misollarda qo llanilgan rozi-rizolik tilashmoq , xayrlashmoq’ “ ” “ ”
birliklari o zaro ma nodoshlik hosil qilgan va bir tushuncha atrofida birlashsalar-
’ ’
da, ularning ma nolarida farqlar mavjud.Personaj xayrlashmoq ma nosini
’ ’
ifodalashda rozi-rizolik tilashmoq birikmasini qo llash bilan o zining qarib
“ ” ’ ’
qolganligiga ham ishora qilmoqda.
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida uslubiy sinonimlar
’ “ ”
salmoqli o rin tutadi. Bunday sinonimlarning leksik ma nosi ijobiy yoki salbiy
’ ” ’
bo yoqlar (uslubiy semalar) bilan qoplangan bo ladi, ayni shu uslubiy semalar
’ ’
sinonimlarning uslubiy vosita sifatidagi qiymatini belgilaydi. Masalan, jilmaymoq,
iljaymoq, irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarining
barchasida bitta leksik ma no "ovoz chiqarmay miyig ida kulish" hodisasini
’ – ’
nomlash bor, ammo shu ma no
’ jilmaymoq leksemasida bir oz ijobiy, iljaymoq
leksemasida esa bir oz salbiy bo yoq bilan qoplangan, bu salbiy bo yoq
’ ’
irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarida yanada ortib
boradi.
” 28
Romandagi ayollardan Robiya va Xolpash o rtasida bo lib o tgan ’ ’ ’
dialogik muloqotda kulgini ifodalovchi shunday holatlar kuzatiladi:
Fotima kelin ko ylakdan quruq qolmasligiga ko zi yetib mamnun
’ ’ iljaydi.
- Hozir sho ttaydi. Yurgandir.
’
- Man so roqlamasam o zingni esingga ham kelmaydi-a!
’ ’
- Xolpash xola boshini ta na bilan chayqadi.
’
- Sendaqa onani mushuk yesin! Fotima kelin o g ilchasini bag riga
’ ’ ’
bosgancha darvozaga yugurdi.
- Oypopuk u! Qayoqdasan. Ha sendaqa daydi qizni mushuk yesin!
–
Xolpash xola Zuxra kelin ikkalamizni ayvon burchagiga turg azib qo yib,
’ ’
gazi bilan galma-galdan bo y-bastimizni o lchay boshladi.
’ ’
- Qomating Zo ramday bo p qopti, Robi! dedi
’ ’ – kulib.
- Ikkalangga bir qolipda tiksam bo laverarkan.
’
- Tap-tayyor kelin-da!
28
Жамолхонов Х.Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Тошкент,2005. 163-164 -б .

Bir qo lida o g ilchasini ko targancha, bir qo lida saqich chaynayotgan’ ’ ’ ’ ’
besh yashar qizchasini yetaklagan Fotima kelin ayvonga yaqin kelib qah-qah urib
kuldi.(293 bet)
Kelinoyimning bunchalik ravon, bunchalik dona-dona o qishini endi
’
bilishim. O zini tutishi ham, ovoziyam, muloyim jilmayib turishiyam hamma-
’ —
hammasi odamlarni sehrlab qo ygan edi.(226 bet)
’
Fotima Zuhra kelin qah-qah urib kulishdi. Parcha ham ularga qo shilib
– ’
do rilladi.(179 bet) Yuqoridagi misollarda bir tushuncha ifodalovchi leksik
’
birliklar o zaro ma nodoshlik hosil qilgan.
’ ’
Leksik birliklar o zaro sinonim bo lishi uchun ular umumiylikka ham,
“ ‘ ‘
farqli belgiga ham ega bo lishi lozim: leksik ma'no tarkibidagi ideografik
‘
semalari teng bo ladi; farqlanish odatda biror ideografik semaning ma'no
‘
qirrasida, baho semasida, nutq ko rinishiga berkitilish belgisida voqe bo ladi.
‘ ‘
Sinonimlar o zaro yuqorida sanalgan har uch jihati bilan yoki ikki jihati bilan,
‘
hatto bir jihati bilan farq qilishi mumkin. Sinonimlarga bunday uch jihatdan
yondashib beriladigan tavsif - ularni uchga tasniflash emas, balki sinonimlarni har
xil nuqtayi nazardan baholash; shunga ko ra bunday tavsiflar bir-birini inkor
‘
qilmaydi.
” 29
Romanda O tkir Hoshimov personajlar harakatini ifodalovchi so zni qo llash
’ ’ ’
bilan chegaralanmay, o rni bilan shu so zga ma nodosh bo la oladigan
’ ’ ’ ’
frazeologik iborani ham qo llashga harakat qiladi. Asarda Umar zakunchining
’
harakatlariga nisbatan personajlar kelmay qo ymoq fe liga nisbatan
“ ’ ” ’
qadami uzilmoq frazeologik birikmasini ma nodosh sifatida qo llagan:
“ ” ’ ’
Qiziq, so fi azon aytmasdan odamlarning eshigini qamchi bilan savalaydigan
’
Umar zakunchi bizning darvozaga kelmay qo ydi.
’ Buni hatto oyim ham sezdi.
— Nechuk Zakunchining qadami uzildi, Xudo yuzin i teskari qilgani rost
bo lsin.(286 bet)
’
Yuqorida keltirilgan so z va ibora o rtasida ma nodoshlik hosil bo lishida
’ ’ ’ ’
qo shimcha ma no nozikliklari yuzaga keladi.Ular personaj nutqida nazarda
’ ’
29
Раҳматуллаев Ш.Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Тошкент,2006. 67 -б .

tutilgan kishilar to g risida ma lumot berishdan tashqari badiiy qimmat ham’ ’ ’
kasb etgan. So zlovchining xilma-xil kayfiyati, his-tuyg usi, harakat va holati,
“ ’ ’
mimikasini aynan berish uchun xabar qilish, so roqlash ifodalovchi fe llar
’ ’
o rnida avtor ko pincha
’ ’ kulimsiramoq, shod bo lmoq, tabassum qilmoq, ’
jilmaymoq, iljaymoq, ochilib ketmoq, olqishlamoq, qarshi olmoq, so zini
’
bo lmoq, rad etmoq, man qilmoq, qaytarmoq, ma qullamoq, tasdiqlamoq, bosh
’ ’
irg amoq, his etmoq, o ylamoq, tasavvur qilmoq, nazarda tutmoq, ishontirmoq,
’ ’
asosla moq, isbot etmoq, taajjublanmoq, buyurmoq, tushuntirmoq, eslat moq,
jerkmoq, achchiqlanmoq, koyimoq, bo g ilmoq, kesatmoq, g ovg a solmoq,
’ ’ ’ ’
yuziga solmoq, shovqin ko tarmoq, oh chekmoq, baqirmoq
’ kabi modallik
ma nosi kuchli bo lgan fe l yoki fe l-iboralardan foydalanadi:
’ ’ ’ ’ ” 30
O tkir Hoshimovning o zbek tilidagi mavjud leksik va frazeologik
’ ’
vositalardan foydalanishda yuksak mahorat egasi ekanligi uning og zaki va
’
yozma nutqda faol qo llanuvchi tayyor ma nodosh so zlarni qo llash
’ ’ ’ ’
bilangina chegaralanib qolmasdan, bama noni ifodalashga xizmat qiluvchi
’
boshqa leksik-frazeologik birliklarni ham matnga olib kirishi va personaj nutqiga
singdirib yuborishida ham ko rinadi.Tildagi mavjud lisoniy birliklar
’
imkoniyatlaridan mohirona foydalanish, so z va iboralarni personajlar nutqida bir
’
ma nodoshlik maydoniga birlashtirish badiiy asar tilining badiiy-estetik
’
imkoniyatlarini yanada kengaytiradi.
Zid ma noli so zlarning qo llanishi
’ ’ ’
“Ikki eshik orasi romanida personajlar nutqini individuallashtirishda ishtirok
”
etuvchi vositalardan yana biri antonimlar hisoblanadi. Asarda zid ma noga ega
’
bo lgan so zlarning mavjudligi personajlar nutqining o ziga xosligi, asar
’ ’ ’
qahramonlari nutq ning aniq, ta sirchan, ifodali bo lishini ta minlashga yordam
’ ’ ’
bergan. O zbek tili stilistikasi kitobida yozilishicha,
“ ’ ” “Antonimlar tilning
kuchli stilistik vositalaridan biridir. Yozuvchilar voqelikni, narsa va hodisalarning
30
Шомақсудов А., Расулов И.,Қўнғуров Р.,Рустамов Ҳ.Ўзбек тили стилистикаси. -
Тошкент:Ўқитувчи,1983.51 -б .

sifat va xususiyatlaridagi farqni ko rsatishda, bir-biriga qarama-qarshi qo yib’ ’
tasvirlashda kontrastlar hosil qilishda antonimlardan foydalanadilar.
— ” 31
Narsa va
tushunchalar, belgilar o rtasidagi zidlik munosabati asosida yuzaga keluvchi bu
’
hodisa antiteza deb ham yuritiladi.Chunki «Zidlanish har qanday narsa va
hodisaning ichki taraqqiyot negizidir. Shunday ekan, davrlar o tishi bilan
’
paradigma a zolari o rtasida miqdoriy o zgarish ro y berishi mumkin. Ayrim
’ ’ ’ ’
a zolar eskirib, iste moldan chiqishi, yangisi kirib kelishi mumkin. Bu esa til
’ ’
sistemasining ochiq sistema ekanligini ko rsatadi.
’ ” 32
O tkir Hoshimov Ikki eshik orasi romanida zid tushunchalarni
’ “ ”
ifodalovchi so zlar asosida antonimiyaning o ziga xos namunalarini yuzaga
’ ’
keltirgan. O tkir Hoshimovning mazkur asari o z mazmun-mohiyatiga ko ra
’ ’ ’
zidlik asosida yuzaga kelgan. Romanda o ta murakkab bo lgan, ziddiyatlarga
’ ’
to la, ikkinchi jahon urushining yurtimiz xalqlari hayotiga kuchli ta sir
’ ’
ko rsatgan davri tasvirlangan. Asarda bir qator personajlar hayoti, turmush tarzi,
’
ishlab chiqarishdagi ishtiroki, bir-biriga bo lgan munosabati asosida to g rilik
’ ’ ’
va egrilik, halollik va harom, haq va nohaq, adolat va zalolat kabi milliylik kasb
etgan azaliy ziddiyatlarning mazmun- mohiyati, ezgulik va yovuzlik o rtasidagi
’
kurashlar personajlar hayotini yoritib beruvchi badiiy vositalar yordamida o z
’
ifodasini topgan.
“Ikki eshik orasi romanida zid ma nolilikni ifodalovchi so zlar ko proq
” ’ ’ ’
ot, sifat, ravish. fe l turkumlari
’ ga tegishlidir. “ Kontekstual antonimiya o zaro ’
zid ma no ifoda etmagan leksemalarning ma lum kontekst ichida so zlovchi
’ ’ ’
yoki muallif tomonidan antonimik munosabatlarga kiritilishidir” 33
. Misollar:
O rtoqlar! dedi u titroq, xasta ovozda. Yonida jilmayib turgan Zakunchini
’ —
zo rlagudek bo lib joyiga o tqizdi. Do stlar! Yurtimizning boshiga og ir
’ ’ ’ — ’ ’
kun tushganida kechani kecha, kunduzni kunduz demay halol mehnat
qilayotganingiz uchun hammangizga rayon partiya komiteti nomidan ming rahmat!
31
Ўша ерда. 51 -б .
32
Нурмонов А.,Искандарова Ш.Тилшунослик назарияси.Ўқув қўлланмаси. - Тошкент,2008.36 -б .
33
Жамолхонов Х.Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Тошкент,2005. 168-б.

(225 bet) Oqsoqol bilan bobom sahna burchagidagi zinadan uzun-qisqa bo lib’
chiqib borishayotganida tag in qarsakbozlik bo lib ketdi.(225 bet)
’ ’
Eri ofiser ekan. G arbiy chegarada xizmat qilarkan.
’ O lik-tirigini ’ o zi ’
ham bilmasmish. (253 bet Bitta zog orani bo lishib yedik. Zog ora
’ ’ ’ yaxshi -
ku, darrov tiqilishi yo mon. Choy yo q.(231 bet) Hayronman, oka, dedi
’ —
So poq tog amga qarab. Hozir daraxtni bir tepsang mingta qiz yog iladi.
’ ’ — ’
Rais yolg ondan
’ og iz solsalar, ’ rostdan ostonalariga kelib yotib oladiganlar
son-mingta! Mundoq ko z ostiga olganlarini aytsinlar, o zimiz sovchi
’ ’
bo laylik. Biz ham to yning oshini yeylik bundoq, a labbay?!(
’ ’ 274 bet) Rostmi-
yolg onmi
’ bilmadim-u, bir vaqtlar Parchani erga berishgan deyishadi.( 179 bet)
Keltirilgan gaplardagi kecha-kunduz , uzun-qisqa , o lik-
“ ” ” ” ” ’
tirik , yaxshi yomon , rost-yolg on kabi zid ma noli so zlar mazmunan zidlik
” ” ” ” ” – ’ ’ ’
munosabatini ifodalovchi birliklar sifatida og zaki va yozma nutqda o z o rniga
’ ’ ’
ega.
” Aytish lozimki, lisoniy zid ma nolilik badiiy nutq-da muayyan ’
ta sirchanlik, ifodalilikning yuzaga kelishiga ko maklashadi, ammo bunday
’ ’
juftliklar baribir, tilda avvaldan bor bo lganligi uchun kitobxon nazdida
’
kutilmagan emas, kutilgan vositalardir. Demakki, lisoniy zid ma nolilik
’
yozuvchining o zi badiiy niyatiga uyg un holda asar matnida yaratadigan, ya ni
’ ’ ’
kontekstual zid ma nolilikka qaraganda ohorli bo lmaydi, ta sirchanligi,
’ ’ ’
ekspressivligi ham shunga yarasha bo ladi.
’ ” 34
Romanda personajlar nutqida bu
leksik birliklarning birga qo llanishi ulardan anglashilgan zidlik mazmunini,
’
mohiyatini yanada kuchaytirishga, badiiylikni yanada bo rttirishga xizmat qilgan.
’
Bu gap xayolimga to satdan keldi. Ra no yangam-ku, mayli... Har kimning
’ ’
gunoh-savobi o ziga. Urushda yurgan tog amda nima gunoh! Nima keragi bor
’ ’
malomatga qoldirib.(242 bet) Yuqorida keltirilgan misolda insonning ichki
kechinmalari, ruhiyati bilan bog liq mavhum tushunchalarni anglatuvchi gunoh
’
va savob so zlari o zaro qarshilantirilgan. Bu esa o z navbatida ifodalanayotgan
’ ’ ’
fikrlarning ta sirchanligini kuchaytirgan.
’
34
Йўлдошев М.Чўлпон сўзининг сирлари.-Тошкент:Маънавият,2008.19-б.

“ Antonimiyada o zaro zidlik bo lishi aytildi, zero, ’ ’ zidlikda esa biri
ikkinchisini inkor etish hodisasi ham se ziladi. Lekin bu ikki hodisa tamoman
bir-biridan farq qi ladi. Tasdiq va inkor etish tilda bor hodisa. L e kin u
anto nimiyani yuzaga keltirmaydi. Chunki antonimiya asosida o zaro
’ zid
bo lgan, lekin bir-birini inkor etmaydigan ikki narsa-hodisa yotadi. Masalan:
’
kelmoq va ketmoq antonim. Lekin
— keldi deyilga n ida ketish harakati inkor
etilmaydi, bu hara katga umuman munosabat ifodalanmaydi. Inkorda esa o zaro
’
aloqadagi ikki narsa, belgi yoki harakat emas, aynan bir pred met, belgi yoki
harakatning o zi inkor
’ etiladi. Masalan: ol madi deyilganda b i rganlik
ifodalanmaydi, balki shu hara kat (olish)ning o zi inkor etiladi. Bu esa
’
antonimiyani yuzaga keltirmaydi.
Xullas, antonimiyada uch xil belgi bor: 1) shakliy (fonetik strukturasi) jihatdan
har xillik; 2) ma nosi jihatdan har
’ xillik; 3) ma nodagi o zaro zidlik. Ana shu ’ ’
oxirgi belgi an tonim so zni
’ o zaro birlashtiradi, ya ni qarama-qarshi ’ ’
ma no
’ li birlik qiladi. 35
Tilimizda xalqimizning milliy tuyg ulari, ma naviy ’ ’
qadriyatlari bilan bog liq sadoqat va xiyonat tushunchalari o zaro
’ ’
qarshilantirilgan. Muallif shu asosda personajning ichki kechinmalari,
atrofdagilarga munosabati va bahosini berishga muvaffaq bo lgan:
’ Mayli, chiroq
o chsa o chgandir. Zakunchi Olimjonni o g ri gumon qilsa qilgandir. Ammo
’ ’ ’ ’
chala-chulpa yig ishtirilgan to shak-chi? Xontaxtadagi vino shishasi-chi! Ra no
’ ’ ’
yangamning dovdirib qolgani, eshikka chiqqanimizda «qanday kunlarga qoldim»
deb yig lagani-chi! Sho rlik tog am!.. Aqalli tog am olib bergan ko ylakni,
’ ’ ’ ’ ’
zrining oyog iga tiz cho kib yolvorganida kiygan ko ylagini harom qilishga
’ ’ ’
uyalmaydimi! Sadoqat bilan xiyonat ning orasi shunchalik yaqinmi?(242 bet)
Tilimizda yaxshi so zining antonimik jufti yomon so zi ekanligi ma lum.
’ ’ ’
O tkir Hoshimovning personaj nutqini individuallashtirishdagi mahorati
’
shundaki, u tildagi tayyor holda mavjud bo lgan birliklarni qo llashdan
’ ’
tiyiladi.Balki uning o rniga xuddi shu ma noni beruvchi, biroq qo shimcha
’ ’ ’
ma noga ega bo lgan boshqa so zni qo llashga intiladi. Zidlash munosabati
’ ’ ’ ’ “
35
Шоабдураҳмонов Ш.,Асқарова М.,Ҳожиев А,Расулов И,,Дониёров Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили.-
Тошкент:Ўқитувчи,1980.118-119-б.

kontekstual situativ xarakterda ham bo ladi. Antonimik munosabat nutq’
situasiyasida, ya ni so zlarni ma lum kontekstda qo llash orqali voqe bo ladi.
’ ’ ’ ’ ’
Masalan, Do st
’ achitib gapiradi, dushman kuldirib. Bunday qarama-qarshi
qo yish, zidlash natijasida hosil bo lgan antonimlar
’ ’ kontekstual antonimlar deb
ataladi. Kontekstual antonimlar ko pincha individual, biror avtorga xos
’
bo ladi.
’ ” 36
Quyidagi parchada yomon ma nosi buzuq leksemasi orqali ’
ifodalangan: Ko ziga qarab turibman. Niyati
’ yaxshi bo lsa, sevinadi, niyati ’
buzuq bo lsa, qo rqadi.Suyunmadiyam, qo rqmadiyam! Deraza tokchasida
’ ’ ’
yotgan qutidan papiros olib tutatdi.( 298 bet)
“Ikki eshik orasi romanida zid ma nolilik nafaqat leksik birliklar
” ’
doirasida, balki iboralar doirasida ham mavjud. Zidlik ma nosining bunday
’
ifodalanishi badiiy bo yoqdorlikni kuchaytiradi, personaj fikrlarining kitobxon
’
tomonidan tez va oson idrok etilishini ta minlaydi. Asarda bunday zid
’
ma nolilik Umar zakunchining ichki nutqida mahorat bilan qo llangan:
’ ’
Nari borsa eridan uch-to rt yosh kattadirman. Nima qipti? Ungayam yaxshi,
’
mengayam! Shunaqa-ku, dunyoda bundan nozik masala yo q. Agar o zi jon deb
’ ’
turgan bo lsa hech kimga
’ churq etib, og iz ochmaydi- ’ ya! Bordiyu eshikdan
kirishim bilan dod solib, olamni boshiga ko tarsa
’ -chi! Ana, sharmandalik!
Hammayoqqa do mbira qiladiganlar
’ ozmi? ( 301 bet)
Romanda frazeologik zid ma nolilikning churq etib og iz ochmaslik
’ “ ’ ” –
so zlamaslik ko rinishi so zlamoq ma nosiga ega bo lgan olamni boshiga
’ ’ ’ ’ ’ “
ko tarmoq iborasiga zidlash orqali berilishi hamda shu matnning o zida
’ ” ’
do mbira qilmoq iborasi bilan kuchaytirilishi ham tasvirning o ta jonli va
“ ’ ” ’
ifodali chiqishiga xizmat qilgan. Quyidagi misolda Umar zakunchi xarakterini
yoritib berishda mehribon so zi yuzidan zahar tommoq iborasiga zid
“ ” ’ “ ”
qo yilgan:
’ Qiziq, bu odamning qanaqaligini hech bilib bo lmaydi. Bir qarasang ’
yuzidan zahar tomadi . Qo yib bersa, hammani qamchi bilan savalagudek
’
bo ladi. Bir qarasang bundan
’ — mehribon odam yo q. ’
36
Шомақсудов А. ва бошқалар , 51 -б.

O tkir Hoshimov romanda kontekstual zid m’ a nolilikning turli ’
ko rinishlaridan ustalik bilan foydalanishga intilgan. Ayniqsa, asarda
’
personajlardan biri Ra noning salbiy munosabat ifodasi bo lgan ilonga
– ’ ’
o xshatilishi va o z navbatida uning farishtaga qarshilantirilishi
’ ’
antonimiyaning o ziga xos badiiy ko rinishini yuzaga keltirgan: Nahotki?
’ ’
Shunday ko hli, shunday dono
’ Ra no ’ kelinoyim nahotki ilon bo lsa? ’
Shomurod tog amni urushga kuzatayotgan kuni oshxona devorining orqasida
’
o ksib-o ksib yig laganini o zim eshitgandim-ku! Erining oyog iga tiz
’ ’ ’ ’ ’
cho kib iltijo qilganida oshyuq ko ylagining etagi loy bo lib ketganini o zim
’ ’ ’ ’
ko rgan edim~ku! O shanda ko zimga
’ ’ ’ oppoq farishta bo lib ko ringan ’ ’
Ra no yangam shu emasmidi! Bugun xuddi o sha ko ylagini kiyib olib, Umar
’ ’ ’
zakunchi bilan... Farishtaning ilong a aylanishi shunchalik oson ekan-da!( 241 bet)
Tilimizda mavhum tushunchalarni ifodalovchi jannat va do zax so zlari
’ ’
mavjud. Romandagi personajlardan biri bo lgan Umar zakunchi tilida bu so`zlar
’
zid ma no ifodasi bo lishdan tashqari uning Ra noga nisbatan munosabatini
’ ’ ’
ko rsatuvchi birlik sifatida qo llanilgan:
’ ’
Tog am, donishmand tog am bir gapni ko p qaytarardi. «Bu dunyoning
’ ’ ’
jannati ham xotin, do zaxi
’ ham. Xotin kishiga jilovingni berib qo ydingmi, ’
tamom! Jannat da yuribman deb, do zax
’ ga tushib qolganingni o zing ’
bilmaysan». To g ri aytgan ekan. Mana, do zaxga tushdim. Bugun do zaxning
’ ’ ’ ’
naqd o ziga tushdim-qoldim!
’ (275 bet)
O tkir Hoshimov mavhum tushuncha ifodalovchi so zlarni o zaro zid
’ ’ ’
ma noli birliklar sifatida qo llashda ularni personajlar xarakteri, xususiyatlarini
’ ’
ifodalovchi vositalarga aylantiradi.Tilimizda xayoliy obraz sifatida mavjud
bo lgan alvasti obrazi mavjud.U xalq og zaki ijodi va so zlashuv nutqida
’ “ ” ’ ’
faol qo llaniladi. Asarda bu so z Umar zakunchining Ra noga bo lgan
’ ’ ’ ’
munosabatini ko rsatishda zidlik hosil qiluvchi birlik sifatida qo llanilgan:
’ ’
Iltimos, Ra no! Sen boravergin. Buyog ini o zim to g rilayman. Xavotir
’ ’ ’ ’ ’
olma. Xo pmi, jonim!«Jonim» emish! Murodi hosil bo lgan erkakka borib
’ ’
turgan huriliqo ham alvasti bo lib ko rinadi.Qizig i shundaki,
’ ’ ’

sog inganingda alvasti tag in hurliqoga aylanadi. Yana «jonim» deysan,’ ’
«azizim» deysan. Ming la nat bu yolg onchi dunyoga!
’ ’ (276 bet)
O tkir Hoshimov so zlar va iboralarni ma nosiga asoslanib zidlab
’ ’ ’
qo llashda shu birliklarning og zaki va yozma nutqda qay darajada ishlatilishini
’ ’
ham hisobga oladi. Tilimizdagi halol va harom so zlari Ikki eshik
“ ” “ ” ’ “
orasi romani tilida butunlay yangicha ma no kasb etadi. U endi personaj axloqini
” ’
ifodalashdan tashqari uning shaxs sifatidagi baho ifodasi sifatida namoyon
bo ladi. Bu tarzda yondashuv yozuvchini ortiqcha izoh va ta riflardan xalos
’ ’
qilgan. Misol keltiramiz:
Tashqarida ketma-ket chaqmoq chaqar, lampaning nuri yashin yolqinida
xiralashgandek, uy ichi oppoq yorishib ketar, men bo lsam, hamon uning
’
sarpoychan oyog ini qo yib yubormasdim.
’ ’
— Oling meni, Umar aka, halol lab oling! Axir yaxshi ko rasiz-ku meni,
’
o zingiz aytgansiz-ku!(266 bet)
’
Halol va harom tushunchalari orasidagi farq keyingi o rinlarda yanada aniq
’
ifodalana borgan:
Birov yoqamdan bo g ib olayotganday, Olimjonni sudrab hovliga otildim.
’ ’
O sha zahoti Ra no kelinoyim yo limni to sdi.
’ ’ ’ ’
— Bu nimasi, ozib-yozib bir kelganda... Shundoq yomg irda qayoqqa
’
borasizlar! U Olimjonning yelkasiga qo l cho zgan edi, bolani siltab tortdim.
— ’ ’
-Tegmang! Norasta bolani harom qilmang. Qorong i bo lsa ham Ra no
’ ’ ’
kelinoyim bir seskanib tushganini payqadim. (240 bet)
Romanning asosiy personajlaridan bo lgan Ra noning ichki nutqida
’ ’ harom
tushunchasiga aniq va badiiy ta rif berilgan:
’
Men ahmoq, men uyatsiz nima qilib qo ydim o zi?
’ ’
Hamma qo rqadigan, bir ’
qarashda hammani zir titratib yuboradigan Umar zakunchi menga shunchalik
mehribonligini, lozim bo lsa, oyog imga tiz cho kib yalinishini ko rib
’ ’ ’ ’
qo yinglar, degim keldimi! Senlar Zakunchini ko rganda titraysan. Zakunchi esa
’ ’
mening oldimda qaltirab qoladi, demoqchi bo ldimmi! Bilmadim! Balki men
’
haliyam yosh boladirman. Onasi qo liga urgan sayin shirinlikka battarroq
’

talpinadigan go dakdan farqim yo qdir. Biroq bilaman, bu shirinlik ’ ’ — harom!
Ichida zahar bor! Shunaqangi achchiq zaharki, Umar aka bilan meni o ldirsa
’
mayli, ikki orada Shomurod akani ham juvonmarg qiladi. Eng avval eng
begunoh odamni o ldiradi Shomurod akamni!(
’ — 250 bet)
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida leksik-frazeologik
’ “ ”
birliklardan zidlik munosabatini ochib berishda mohirona foydalanilgan. Yozuvchi turli
tushunchalarni ifodalovchi leksik va frazeologik birliklarni personajlar nutqida zidlik
ifodalash maqsadida qo llash bilan badiiy asar tilining estetik ta sir quvvatini
’ ’
oshirishga erishgan.
“Ikki eshik orasi romanida dialektizmlarning qo llanish xususiyatlari
” ’
“Ikki eshik orasi romanining tili shevaga xos lisoniy vositalarga boyligi
”
bilan ajralib turadi. Badiiy adabiyotda va kinofilmlarda mahalliy koloritni aks
“
ettirish, asar qahramonlari nutqini real berish maqsadida dialektizmlardan
foydalaniladi. (Lekin bu bilan dialektal leksema adabiy tilda o'rnashdi degani
emas, albatta. Badiiy adabiyot va kinofilmlarda shevaga xos unsurlarni
ishlatishda quyushqondan chiqib ketish yaxshi emas. Ularni qo'llash me'yor
doirasida bo'lmog'i lozim). ” 37
O tkir Hoshimov asarda o z qahramonlarini o zlari istiqomat qiladigan joy
’ ’ ’
va turmush tarziga bog liq holda tasvirlash maqsadida, asar bilan tanishayotgan
’
kitobxonni unda tasvirlanayotgan voqea-hodisalar to g risida aniq tasavvurga
’ ’
ega bo lishini ta minlash maqsadida o rni bilan shevaga xos so zlarni
’ ’ ’ ’
ishlatadi.
Romanda voqealar, asosan, Toshkentda kechadi. Shuning uchun ham asar
tilida Toshkent shevasiga xos fonetik, morfologik, leksik xususiyatlar o z
’
ifodasini topgan. Biror dialektal so zning adabiy nutqqa ko chish hodisasi
“ ’ ’
bilan dialektal so zlarning badiiy asarda ishlatilishi hodisasini bir-biridan
’
farqlash zarur. Yozuvchilar o z asarlarida hayotning realistik tasvirini chizish,
’
mahalliy koloritni berish, personajlar nutqini individuallashtirishda yoki biron
37
Sayfullayeva R., Qurbonova M.
r Mengliyev B., Boqiyeva G. Hozirgi o'zbek tili. - Toshkent, 2005. 115-b.

tushunchaning shevadagi atamasi kitobxonga ahamiyatli bo lgan holatning’
ma lum mahalliy belgisini bildirsagina dialektal so zlardan foydalanishlari
’ ’
mumkin” 38
.
Bugungi kun uchun O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida
’ “ ”
tasvirlangan voqea-hodisalar ancha eskirgan hisoblanadi. Asar mavzusidan kelib
chiqib unda personajlar nutqida bugungi kundalik aloqada juda kam
qo llaniladigan, ularni ishlatish hozirda odat bo lmagan til birliklari ham
’ ’
qo llaniladi.Bunday birliklarda bugungi kun nuqtai nazaridan eskilik bo yog i
’ ’ ’
yaqqol sezilib turadi. Bunday birliklar tilimizdagi nofaol lug aviy qatlamga
’
tegishli bo lib, ular badiiy nutqda ma lum bir vazifalarni bajaradilar. Bunday
’ ’
so zlarni qo llashda O tkir Hoshimov ikkinchi jahon urushi bo lib o tgan
’ ’ ’ ’ ’
davr tilini aniq aks ettirish, romandagi personajlar nutqini individuallashtirishni
maqsad qilib olgan. Yozuvchi ayrim shevaga xos bo lgan yoki eskirgan
’
so zlarga tegishli o rinlarda oddiy so zlashuv nutqida qo llaniladigan
’ ’ ’ ’
ko rinishlariga ham murojaat qiladi va shu orqali shu so zga izoh berishga
’ ’
intiladi, bu esa o z navbatida kitobxonga o sha davr to g risida ma lumot
’ ’ ’ ’ ’
bersa, ikkinchidan, uning asardagi o ziga notanish bo lgan so z mazmunini
’ ’ ’
bilib olishiga ko maklashadi. O tkir Hoshimov asarlari tili haqida fikr yuritar
’ ’
ekan, tilshunos olim N.Mahmudov shunday yozadi: Aniqlik sifati badiiy nutqda
” “
o ziga xos tarzda namoyon bo ladi, chunki badiiy asar, ma lumki, badiiy
’ ’ ’
tafakkur mahsulidir. Yo l-yo lakay ko rib o tilganiday, badiiy nutqda
’ ’ ’ ’
obrazlilik birinchi planda bo lganligi uchun so z ma nosidagi siljishlar,
’ ’ ’
ko chishlar ko p kuzatiladi. So z va u ifodalagan predmet o rtasidagi
’ ’ ’ ’
mutanosiblik badiiy nutqda ko pincha ochiq va to g ridan-to g ri
’ ’ ’ ’ ’
bo lmaydi. Badiiy nutq o zining ta sir etishdan iborat asosiy maqsadiga
’ ’ ’
erishish uchun so zning turlicha qo llanishi, tovlanishi, turlanishi, xilma-xil
’ ’
ma nolarni ustiga olishiga keng imkoniyat yaratadi.
’
O .Hoshimovning "Ikki eshik orasi" degan romani bor, ammo, aniqki,
’
roman ikkita eshik va ularning orasidagi masofa haqida emas. Neytral nutq nuqtai
38
Шомақсудов А. ва бошқалар, 58-б.

nazaridan qaralsa, mazkur birikma aynan shu ma noni ifodalaydi, ammo badiiy’
nutqda bu birikma umrning qisqaligini ifodalovchi o ziga xos benihoya aniq
’
obraz. Badiiy nutqda so zlar o z va hatto ko chma ma nolaridan tashqari ham
’ ’ ’ ’
o ziga xos yangidan-yangi ma no qirralarini kasb etishi va shu tarzda badiiy
’ ’
tasvirning yanada aniqligini ta minlashi mumkin”
’ 39
Tilimizda mahalliy
dialektlarga xos bo lgan, adabiy-badiiy asarlar tilida yozuvchi tomonidan
’
ma lum maqsadda qo llanuvchi so z va grammatik shakllar dialektizmlar
’ ’ ’
hisoblanadi 2
. Ikki eshik orasi romanida O tkir Hoshimov dilayektizm sifatida
“ ” ’
qaraluvchi shevaga xos bo lgan vositalardan asosan personajlar nutqini
’
individuallashtirishda, asardagi voqea tasvirlanayotgan mahalliy hududda
yashovchi kishilarning til xususiyatlarini yorqin ifodalash maqsadida foydalangan.
Masalan, Qora amma bilan bog liq voqealar tasvirida yozuvchi Toshkent
’
shevasiga xos leksik-frazeologik vositalardan unumli foydalanadi.
Dialektizmlarning o ziga xos xususiyatlari, asosan, badiiy asar tilida yaqqol
’
o z aksini topganligi uchun kuzatishlarni badiiy matnlar, xususan, O tkir
’ ’
Hoshimovning Ikki eshik orasi romanigi ayollar nutqi asosida olib borishga
“ ”
harakat qilamiz. Dialektizmlar romanda o zaro aloqa jarayonida
’
muloqotchilarning jinsiga ko ra ham farqlanib turadi.
’
Romanda ayollar nutqida dialektizmlarning qo llanishida birinchi ko zga
’ ’
tashlanadigan holat shuki, unda kishilarning ismlari aynan adabiy tilga xos tarzda
emas,balki shevaga xos ko rinishda ishlatiladi.Masalan:
’
Xolpash xola to y-hashamlarda Zuxra kelinini og zidan bol tomib maqtasa
’ ’
ham biznikiga chiqqanda oyimga hasrat qiladi.
- Kuyib ketdim ovsinjon! Potmam bir emas ikkita bolali bo ldi.
’ Zuram
yukli bo lmayapti.
’
- Farzandi bilan davlatning kechi yo q deydi oyim yupatib.
’ –
- Odamlar o n yil yigirma yilda bolali bo ladi.
’ ’ Zuraxonga nima qipti. Bor-
yo g i yetti yil o tdimi?
’ ’ ’
39
Маҳмудов Н.Ўқитувчи нутқи маданияти.-Тошкент: Фан, 2004. 113-б.

- Ko rsatmagan do xtirim, boqtirmagan tabibim qolmadi. Qaysi kuni’ ’
Komil tabibga yana obordim. Keliningiz soppa-sog deydi.
’
- Ana aytmadimmi? Shunchayam siqilasizmi? Xolpash xola dardli bosh
chayqadi.
Shundoq deysiz-u Zokirim o qtin-o qtin ichadigan odat chiqardi. Otasining
’ ’
fe lini bilasiz-ku, bilib qolsa tikka so yadi.
’ ’ Zuram ham chakkazarbaroq bo p ’
qoldi. Opasini ko rib siqiladi-da, sho rlik
’ ’ (75 bet) yoki Hovli tomondan
oyisining jahldo r ovozi keldi: - Otasining molini talashadimi bular a? Qarab ko r,
’
Mavlu !(285 bet)
Yuqorida keltirilgan matndagi Potma so zi adabiy tilda Fotima shaklida,
’
Zo ra so zi esa Zuhra, Mavlu so zi esa Mavluda,Bashor so zi Bashorat
’ ’ ’ ’
shaklida qo llaniladi. Ikki eshik orasi romani tilida shevaga xos so zlarning
’ “ ” ’
qo llanishida o ziga xosliklar mavjudligi seziladi. Shuni ham ta kidlash
’ ’ ’
lozimki, O tkir Hoshimov roman tilida xotin qizlar nutqida dialektal
’ –
xarakterdagi so z va shakllarni o z oldiga qo ygan maqsadi hamda asar
’ ’ ’
g oyasiga bo ysundirgan va ularga ma lum bir uslubiy vazifa yuklagan.
’ ’ ’
Asardagi dialektizmlar nafaqat xotin-qizlar nutqini tavsiflashga, balki nutq
qaratilgan shaxsni madaniy-ahloqiy jihatdan baholashga ham xizmat qiladi.
Masalan quyidagi matnda yozuvchi o zi tasvirlayotgan kishining landovurligi,
’
ishlarni eplay olmasligini ko rsatish maqsadida adabiy tilda mavjud bo lgan
’ ’
leksik vositalardan emas,balki uning shevaga xos ko rinishi bo lgan
’ ’
lachapo sh so zidan foydalanadi hamda bu bilan personaj nutqining ishonarli
“ ’ ” ’
chiqishini ta minlashga erishganligi seziladi:
’
Birga oborishga oboradi-yu, ko proq Zuhra kelinini maqtaydi.
’
- Ayniqsa, shu qizimni yaxshi ko raman. Potmamni yomon demayman-ku,
’
sal lachapo sh
’ roq. Kir yuvaman deb, suv qaynatsa tagiga oldirib yuboradi!
Fotima kelin hafa bo lmaydi. Qaytaga qah-qah urib kuladi.
’
- Unaqa demang, oyijon, kechagi qilgan shilpildog imni maqtab-maqtab
’
yedingiz-ku!

- Voy ordona! Shilpildoq qilishni sanga kim qo yibdi. Yoygan xamiringni’
ko rpa qilib yotsa bo ladi-ku.
’ ’ Zo ra ’ ni yo rig i boshqa. Lag mon ’ ’ ’
kessa kokil qilib tashlaydi. Hovli supursa, yerda aksing ko rinadi.
’
O zimga o xshaydi-da! Qaynona-kelinning tuprog ini bir joydan olgan!
’ ’ ’
— Ana! o zi o rgatadi, Oqsoqol uzun to nining barini qayirib, shimining
’ ’ — ’
cho ntagidan nosshishasini chiqardi. Nos otib, atrofga qaradi. Ko klam kirib
’ — ’
qoldi, dedi havoni iskab, sezyapsanmi, Bashor, tuproq hidi kelyapti. Yer
— —
uyg ondi!
’ ( 219 bet)
Yuqorida qayd qilinganidek, tilimizda ma lum bir hududdagina
’
qo llanilib, shu yerda yashovchi kishilargagina tushunarli bo lgan lisoniy
’ ’
birliklarning og zaki va yozma nutqda o ziga xos o rni bor. Mahalliy shevalar
’ ’ ’
umumlashmasi bo lgan dialektlar til birliklarni qay darajada qamrab olishi,
’
ulardagi morfologik shakllar va gaplarning sintaktik qurilishi o ziga xos bo lib,
’ ’
ular adabiy tildan ma lum darajada farq qiladi. Shunga ko ra tilimizda ularning
’ ’
fonetik, leksik va grammatik ko rinishlari mavjud. Shu o rinda shuni ham qayd
’ ’
etish lozimki, dialektizmlarning adabiy tilimizni oziqlantirib turuvchi arluq,
qipchoq, o g iz lahjalaridan, shuningdek, tilning vazifaviy uslublari deb
’ ’
yuritiluvchi nutqning hamma ko rinishlarida qo llanish darajasi bir xil emas.
’ ’
Dialektizm doirasida qaraluvchi lisoniy birliklar, asosan so zlashuv va badiiy
’
uslub uchun xos hisoblanadi.
“ Badiiy adabiyotda va kinofilmlarda mahalliy
koloritni aks ettirish, asar qahramonlari nutqini real berish maqsadida
dialektizmlardan foydalaniladi. (Lekin bu bilan dialektal leksema adabiy tilda
o'rnashdi degani emas, albatta. Badiiy adabiyot va kinofilmlarda shevaga xos
unsurlarni ishlatishda quyushqondan chiqib ketish yaxshi emas. Ularni qo'llash
me'yor doirasida bo'lmog'i lozim). ” 40
Dialektizmlardan badiiy asar tilida muhim uslubiy vosita sifatida tez-tez
foydalanib turiladi.Dialektizmlar badiiy asar tilida muallif tomonidan ataylab,
asarda tasvirlanayotgan obraz, ma lum bir hududda yashovchi kishi, ya ni
’ ’
personaj nutqining o ziga xosligini ko rsatish maqsadida qo llaniladi. Badiiy
’ ’ ’
40
Sayfullayeva R., Qurbonova M.
r Mengliyev B., Boqiyeva G. Hozirgi o'zbek tili. -Toshkent, 2005. 115-b.

asar tilining hayotiy, jonli chiqishi ma lum darajada shevaga xos so zlarga ham’ ’
bog liq. Shuning uchun badiiy asar tilini dialektizmlarsiz tasavvur qilish qiyin.
’
Yozuvchi tomonidan qo llanilgan dialektizmlar o quvchiga tasvirlanayotgan
’ ’
personaj xarakter-xususiyatini, uning qanday muhiyatda yashayotganligi, turmush
tarzi, atrofdagilarga munosabati, nutqidagi o ziga xos xususiyatlari, adabiy til
’
qoidalarini bilish darajasi to g risida aniq tasavvur qilish imkonini
’ ’
beradi. Bunda dialektizmlarning ba zilari adabiy tilda mavjud bo lgan so zlarga
” ’ ’ ’
sinonim sifatida ishlatilsa,ba zilari shu dialekt yoki sheva vakillari
’
turmushiga,territoriyasi relyefiga xos narsa va hodisalarning nomi sifatida
–
qo llaniladi.
’ ” 41
Asarda bo lsam , bo libman so zlari shevaga xos tarzda
“ ’ ” “ ’ ” ’
qo llanilgan:
’
Choyxonadagi kishilar meni giroy giroy deyverib, dadamniyam o rgatib
’
qo yishgan. Otimni aytib chaqirmaydi. Mayli, giroy
’ bo sam bo pmanda ’ ’ . ( 17
bet)
Asarda ham so zining shevaga xos ko rinishda, ya ni o zidan oldin
“ ” ’ ’ ’ ’
kelgan so zga qo shilib kelishi kuzatiladi:
’ ’
Narigi so rida o tirgan silliq yuzli, siyrak soqolli Komil buva patnisidan
’ ’
ikki chaqmoq qand olib, azzabazza yonimga keladi:
— Mana, azamat yigit! Bizzi qanddanam yeb ko ring.
’
Dadamning tizzasida o tirgan joyimda qandga qo l cho zaman.
’ ’ ’ ( 19 bet)
Zuhra kelin indamay bosh irg adi.
’
— Bunisi Shokirimnikimi? Oqsoqol men mingan traktor g ildiragining qor
— ’
yuqib, yaltirab turgan tishini siladi. Mayli, bunisini senga berdim.
— Senam
o zimning qizimsan-da.
’
— Ko nglingiz to q bo lsin, Oqsoqol! Bashor opa
’ ’ ’ — Zuhra kelinning
qo lidan tutdi.
’ — ulingiznin g trak torini uch kunda otdek qilib beraman!
— Shoshma, o v! Oqsoqol Zuhra kelinni bostirmaga yetaklab ketayotgan
’ —
Bashor opani to xtatdi.
’ — Baqqa ke, dedi barmog ini ilgak qilib. — ’
41
Қиличев Э.Ўзбек тилининг практик стилистикаси. - Тошкент , Ўқитувчи, 1985 . 53 -б .

Bashor opa kulimsirab qaytib keldi.birikmalar
— Kelinlaringizdan aqalli bittasi traktorchi bo lsin degan sensan, to g rimi?’ ’ ’
Zo rani
’ obkegan menman, rostmi?
Bashor opa «to g ri» degandek bosh silkidi.
’ ’ Yuqoridagi misollarda
qo llanilgan senam . qanddanam , ulingizning , baqqa ke ,
’ “ ” ” ” “ ” ” ”
obkegan kabi birliklar adabiy tilda sen ham , qanddan
“ ” “ ” ”
ham , o g lingizning , bu yoqqa kel , olib kelgan kabi ko rinishlariga
” ” ” ” ” ” ” ’ ’ ’
ega.Asarda adabiy tildagi bilamiz so zining Toshkent shevasiga xos tarzda
“ ” ’
bilovuz deb qo llanishi ham uchraydi:
“ ” ’
Orqa tomondan Parcha opaning do rillagani eshitildi:
’
— Bilovuz! Yaxshi bola!
— Olimjon, chiq buyoqqa! dedi Zakunchi zalga
— alanglab.( 229 bet)
Asarda qo llanilgan sho ttaydi , sendaqa , xormayla ,
’ “ ’ ” “ ” ” ” ”
bo sa , etvossiz , mo rcha , mino , zakunchi kabi so zlar
’ ” ” ” ” ’ ” ” ” ” ” ’
personaj nutqini individuallashtirishga xizmat qilgan. Romanda qo llanilgan
’
chakkazarbaroq bo lib qolmoq , suv qaynatsa tagiga oldirib yubormoq ,
“ ’ ” “ ”
yoygan xamirini ko rpa qilib yotmoq , lag mon kessa kokil qilib
“ ’ ” “ ’
tashlamoq , hovli supursa, yerda aksi ko rinmoq , qaynona-kelinning
” “ ” “ ’
tuprog ini bir joydan olmoq ,
’ ” ” oh desa, o pkasidan oy ko rinmoq ’ ’ ” kabi
iboralar va so z birikmalari ham borki, ularni O tkir Hoshimov individual
’ ’
uslubiga xos deb hisoblash mumkin. Biror dialektal so zning adabiy nutqqa
“ ’
ko chish hodisasi bilan dialektal so zlarning badiiy asarda ishlatilishi hodisasini
’ ’
bir-biridan farqlash zarur. Yozuvchilar o z asarlarida hayotning realistik tasvirini
’
chizish, mahalliy koloritni berish, personajlar nutqini individuallashtirishda yoki
biron tushunchaning shevadagi atamasi kitobxonga ahamiyatli bo lgan holatning
’
ma lum mahalliy belgisini bildirsagina dialektal so zlardan foydalanishlari
’ ’
mumkin” 42
.
Shuni ham yodda tutish kerakki, shevaga xos unsurlarni badiiy asar tiliga haddan
ziyod darajada kiritish ham yaxshi natija bermaydi. O rinsiz , haddan ko p
’ ’
42
Шомақсудов А. ва бошқалар , 58 -б .

qo llanilgan shevaga xos leksik-frazeologik vositalar badiiy asar tilini’
g alizlashtiradi, uning ta sirchanligini pasaytiradi. N.Mahmudov to g ri
’ ’ ’ ’
ta kidlab o tganidek, Ayni paytda ta kidlamoq joizki, badiiy adabiyot tili
’ ’ “ ’
mutlaqo o ziga xos nutq uslubi sifatida shevaga xos so z va boshqa birliklarning
’ ’
muayyan maqsad bilan qo llanishiga imkoniyat yaratadi. Sheva so zlari va
’ ’
grammatik shakllari, ya ni dialektizmlar badiiy nutqda aniq estetik vazifani
’
ko zda tutgan holda qo llanadi. Ta kidlash kerakki, dialektizmlarning estetik
’ ’ ’
qimmat kasb etishi ularning badiiy nutkdagi me yori, qanday ishlatilishi va aynan
’
qanday turlarining tanlanishi bilan ham bog likdir. Badiiy asar tilida ham
’
dialektizmlarning me yoridan ortiq darajada bo lishi asarning estetik qimmati va
’ ’
ta sir kuchini pasaytiradi, asar tilining sofligiga, ravonligiga putur yetkazadi.
’
Dialektizmlarni badiiy asar tiliga olib kirish o ziga xos badiiy-poetik usuldir.
’
Bu usul, albatta, dialektizmlar bilan adabiy til me yorlarining munosabatiga
’
asoslanadi. Ana shu munosabat asosida adabiy tilga oid so zlar (va shakllar) bilan
’
qarshilantirilgan dialektizmlar alohida este-tik qimmat kasb etadi. Xususan, ular
mahalliy koloritni qabariq tasvirlash, asar qahramonlarining nutqiy tavsifini berish
uchun o ziga xos imkoniyat yaratadi. Ayni paytda ular nutqiy ekspressiya,
’
ifodalilik uchun ham xizmat qiladi.
So z leksik dialektizm sifatida badiiy nutqda ishtirok etar ekan, adabiy tilda
’
bu so zning sinonimi mavjud bo lishi mumkin. Bunda dialektizm adabiy tildagi
’ ’
so zlar bilan semantik va stilistik jihatdan qarshilantirilishi natijasida mahalliy
’
koloritning muhim qirralarini o zida aks ettiradi.
’ ” 43
Shunday qilib, dialektizmlar Ikki eshik orasi romani tili leksikasining
“ ”
ajralmas tarkibiy bir qismini tashkil etadi. O tkir Hoshimov o zining o tgan
’ ’ ’
asrning birinchi yarmiga yaqin davrda xalqimiz hayotini tasvirlovchi bu romanda
dialektizmlardan, avvalo, asarda ishtirok etgan personajlar nutqini indivullashtirish
vositasi sifatida, ya ni ularning qaysi shevaga taalluqli ekanligini ko rsatish,
’ ’
asardagi badiiy bo yoqdorlikni, ta sirchanlikni kuchaytirish uchun o rinli
’ ’ ’
foydalangan. Asardan anglashiladiki, O tkir Hoshimov mahalliy sheva, xususan,
’
43
Маҳмудов Н. Ўша асар , 132 -б .

Toshkent shevasiga xos so zlarni badiiy asar tilining o ziga xosligini’ ’
ta minlovchi vosita sifatida qo llaydi, yozuvchi bunday birliklar vositasida o z
’ ’ ’
asarida o zbekona milliy ruh berishga muvaffaq bo lgan. O tkir Hoshimovning
’ ’ ’
yozuvchi sifatidagi individual uslubi, umuman, Ikki eshik orasi romanining
“ ”
leksik-frazeologik xususiyatlarini o rganish tilshunosligimiz uchun qimmatli
’
manba hisoblanadi.
“ Ikki eshik orasi romanida boshqa tillarga oid birliklarning qo llanishi
“ ’
Ma lumki, tilning barqaror bo lmagan sathi uning leksik
’ ’
sathidir. Leksika til strukturasining boshqa sathlariga nisbatan anchayin
”
harakatchan va o zgaruvchandir. Bu sath so z yasash, so zlarning yangi
’ ’ ’
ma nolar kasb etib rivojlanishdan tashqari, boshqa tillardan lug aviy birliklar
’ ’
o zlashtirish yo li bilan ham muntazam boyib boradi. Til va uning lug at
’ ’ ’
tarkibining boyishida boshqa tillardan so z olishning ahamiyati katta. Bu yo l
’ ’
orqali til tashqi omillar evaziga rivojlanadi.
” 44

Asarda ta sirchanlik, bo yoqdorlikni yuzaga keltiruvchi vositalardan
’ ’
biri boshqa tillarga oid bo lgan so zlarni qo llashga ham alohida ahamiyat
– ’ ’ ’
berilgan. Masalan, romanda ijtimoiy turmush tarzi bilan bog liq holatlar
’
tasvirlarida O tkir Hoshimov personajlar nutqining o ziga xosligini ko rsatish
’ ’ ’
uchun ko proq boshqa tillarga oid so zlarni qo llash yordamida personajning
’ ’ ’
hayotda bo layotgan o zgarishlarga, o z mehnat faoliyati bilan aloqador
’ ’ ’
bo lgan kishilarga munosabatini ko rsatib beradi. Boshqa tillarga oid
’ ’
so zlarning asar tilida qo llanilishi o quvchida shu obrazga nisbatan qiziqish
’ ’ ’
uyg otadi va u haqdagi bilimlarini boyitadi:
’ “ Bashorat opa rost aytgan ekan.
Traktor haydash
— aeroplan minish emas. To g ri, avvaliga traktor g ildi- ’ ’ ’
ragining har bittasi omochdek keladigan tishlarini ko rib, qo rqdim.
’ ’
Dudburonidan ko kimtir tutun chiqib patillayotganida bosib ketmasaydi, deb
’
yuragimga va-hima tushdi, lampamoy isidan necha kungacha ko nglim aynib
’
yurdi. Ammo odam qilgan ishni odam qila olar ekan.(218 bet) Yuqorida keltirilgan
44
Ҳасанова Д.Сўз ўзлаштириш назариясига доир баъзи масалалар. - Тилшуносликнинг долзарб масалалари.
Илмий мақолалар тўплами. - Тошкент, Университет, 2006. 104-б.

misollarda qo llanilgan aeroplan, lampamoy kabi so zlar rus tiliga oid texnika’ ’
bilan bog liq so zlarning tilimizga kirib kelayotganligini, ularning asar
’ ’
personajlarining kasbiga oid tomonlarini ko rsatib berish maqsadida
’
qo llanilgan. Bu kabi so z va birikmalarning badiiy asar tilida qo llanilishi
’ ’ ’
o quvchida o sha personaj kasbi haqida ma lum tasavvur uyg otadi. Asarda
’ ’ ’ ’
rus tiliga oid bo lgan texnika vositalariga tegishli so zlar qatorida varvarizm deb
’ ’
yuritiluvchi birliklar ham qo llanilgan bo lib, ular roman tilining ma lum
’ ’ ’
qismini tashkil qiladi. Ular o rtasidagi farqni tilshunos N.Mahmudov quyidagicha
’
izohlaydi: Tilshunoslikda varvarizmlar deb yuritiladigan boshqa til birliklarini
”
o zbek tiliga o zlashgan, adabiy tilning leksik me yorlari sirasidan o rin olgan
’ ’ ’ ’
chet so zlardan farqlash lozim. Har qanday chet so z emas, balki faqat
’ ’
varvarizmlar nutqning sofligini buzadigan unsurlar sifatida qaraladi. Rus, ingliz,
arab, fors va boshqa tillardagi so z va birikmalarni o zbekcha nutqda ishlatish,
’ ’
avvalo, nutqning sofligini tamoman yo qotadi, qolaversa, bunday qilish o zbek
’ ’
tiligagina emas, balki ayni paytda mazkur xorijiy tillarga ham hurmatsizlikni
ko rsatadi. Ba zi kishilar nutqlarida varvarizmlarni qo llarkan, bu bilan
’ ’ ’
o zlarining boshqa til-larni ham bilishlarini, madaniy saviyasining yuqoriligini
’
ko rsatgandek bo ladilar. Aslida esa bu madaniy-ma rifiy saviyaning pastligi,
’ ’ ’
tafakkurning torligi, ma naviyatning qashshoqligi, milliy va umuminsoniy
’
qadriyatlarga nopisandlikning ildiz otganligini namoyon etuvchi holatdir.
” 45

E rtaga oddix ingmi? Oyim qiymalagich bandini aylantirar
—
ekan, menga qaramay so radi.
’ — E rtalab Omon bilan past bozorga
tushib kelsang. Sabzi o lgur qolmabdi.
’ ( 370 bet) Odamlarning gap - so zidan shuni ’
anglaymanki, Oqsoqol buva «gadavoy» maylisda, «men yendi keksayib qoldim,
bo shatinglar», degan. Ammo kolxozchilar, «o zingiz bosh bo lasiz», deb turib
’ ’ ’
olishgan. ( 282 bet) Raz Shomurod kolxozda yashaydimi, tomorqasi bormi,
xo jalikdan
’ h ech bo lmasa bir kishi dalaga chiqsin!( ’ 272 bet)
Klub zinasida turgan Oqsoqol to y egasidek hammani ichkariga taklif qilyapti.
’
45
Маҳмудов Н.Ўша асар, 137-б.

— Kiringlar, pajalista, ichkari kiraveringlar!
Odamlar hayron, xuddi yonida turgan kishi hammasidan xabardoru o zi’
eshitmay qolgandek sherigidan so raydi:
’
— Nima gap o zi? Nima bo pti?
’ ’
Xayolimga yarq etib g alati o y keldi: urush bitgan bo lsa-ya? Har kuni
’ ’ ’
radioda biznikilar qarshi hujumga o tib, ko p qishloqlarni ozod qilishayotganini
’ ’
gapi-radi-ku. To g ri, hali dushman Moskvadan uzoqda emas. Lekin biznikilar
’ ’
nuqul bosib boraverganidan keyin nemis taslim bo lsa, ajabmas! Hali
’
Zakunchiyam yaxshi gap bor, dedi-ku! Oqsoqolning ham chehrasi ochiq.
Koshkiydi, urush tutagan bo lsa!(
’ 222 bet)
Yuqoridagi misollarda oddix dam olish kuni,gadavoy- yillik hisobot, raz
–
shunday ekan, pajalista- marhamat ma nosida qo llanilgan. Zakunchi so zi
– ’ ’ ’
esa asarning bosh obrazlaridan biri Umarning laqabi bo lib, uning har bir ishda
– ’
qonunni ro kach qilishi tufayli xalq tomonidan qo yilgan nomdir.
’ ’
Mana bu parchada ham varvarizmlarni qo llashda so zlashuv nutqiga xos
’ ’
xususiyatlar seziladi:
Yangi kotib Komil amakini tanir ekan.
— Iye, o zimizni tabib-ku! dedi kulimsirab.
’ —
— Shu-da! Zakunchi darrov gapni ilib ketdi. Tabib bo lgani bilan
— — ’
ketmonni hammadan yaxshi uradi. Staxanovchi. Ammo qo liyam yengil.
’ Lyuboy
kasalni uch kunda tuzatadi.
— Qani, chiqavering, Komilboy! Orif oqsoqol mo ylovini hafsala bilan
— ’
buradi.
— Geroyni otasiyam geroy bo ladi-da.(227 bet) ’
Varvarizmlar asar tilida rus tilining ta siri sezilarli darajada kuchayganligi,
’
uning xalq jonli so zlashuv nutqiga ham ta sir qilganligidan dalolat beradi.Bu
’ ’
holat, ayniqsa, personajlar o rtasidagi dialogik nutqda aniq ko zga tashlanadi:
’ ’
Birinchi qatorda o tirgan Olimjon sahna tomonga yugurdi.
’
— Malades yigit! Umar zakunchi Olimjonning qo lini qisdi. Z
— — ’ akonniy
bola! dedi raykom kotibiga qarab. Darsdan bo sh paytida kolxozga yordam
— — ’
beradi.

Sahna burchagidan yana Soli so poq chiqib keldi. Umar zakunchi patnusxa’
yog och ruchka bilan qog ozga o ral-gan allanimani Olimjonga tutqazdi.
’ ’ ’
— Mana bu oyingga! dedi qog ozga o rog liq narsaga imo qilib.
— — ’ ’ ’
Ro mol. Bunisi senga. Ruchka bilan «
’ moskovskiy» pero! Yaxshi o qi, xo pmi? ’ ’
Hozir nechanchi klassdasan?
Olimjon nimadir degan edi, eshitilmadi.
— Nima? dedi Zakunchi qulog ini Olimjonning og ziga tutib. Qattiqroq
— — ’ ’
gapir! Odamlar eshitsin.
— To rtinchi! Olimjon bir qo lida ruchka, bir qo lida qog ozga
’ — ’ ’ ’
o rog liq ro molni changallab jilmaydi.
’ ’ ’
— Malades! Zakunchi uning yelkasiga qoqdi. Bilib qo y, sening vazifang
— — ’
o qish. Kelajakda olim bo lmasang, hisobmas. Dohiymiz Stalin shundoq qiyin
— ’ ’
paytdayam sizlarni o qityapti. Boshqalarga yo q nonni maktabga beryapti.
’ ’
Shundoq ekan, senlar olim bo lishing shart, to g rimi?(
’ ’ ’ 229 bet)
O tkir Hoshimovning yozuvchi sifatidagi mahorati shundaki, Ikki eshik
’ ”
orasi romanida ikkinchi jahon urushi davrida xalq ijtimoiy hayotida sodir
”
bo layotgan o zgarishlar muallif tomonidan oddiy bayonchilik uslubida
’ ’
kitobxonga yetkazilmaydi, balki bu voqea-hodisalar haqidagi xamma ma lumotlar
’
to g ridan to g ri personajlar tomonidan, ularning hayotiy voqealarga daxldor
’ ’ ’ ’
bo lgan ma lum ichki hissiyotlar, kechinmalari tasviri orqali badiiy tarzda
’ ’
ifodalanadi. Muallif tasvirning shu usuli vositasida hayotiy voqelik va personaj
ichki kechinmalari o rtasida o ziga xos aloqani, bog liqlikni yuzaga keltiradi.
’ ’ ’
Muallifning til birliklarini to g ri tanlashi, tanlangan birliklarni asarning
’ ’
g oyasi va mavzusi talablariga bo ysundirishi natijasida personajlarning ichki
’ ’
kechinmalari, ruhiyati tasviriga oid lavhalarda ifodalangan ma nolar va asarda
’
tasvirlash ko zda tutilgan voqealar o rtasida o ziga xos bog liqlik zanjiri hosil
’ ’ ’ ’
bo ladi. Natijada esa personajning jamiyatda bo layotgan o zgarishlar, kundalik
’ ’ ’
hayotda yuz berayotgan voqea-hodisalar to g risidagi muayyan tasavvurlari,
’ ’
ularga bo lgan munosabati asarda o ziga xos ma lumotlar manbaiga aylanadi.
’ ’ ’
Endi kitobxon asarda tasvirlangan voqea-hodisalarga personaj ko zi bilan qaraydi,
’

ularga personaj munosabati nuqtai nazaridan baho beradi. Yuqorida keltirilgan
matnlarda tanlangan varvarizmlar personajning qanday shaxs ekanligi, uning
jamiyatda tutgan o rni, atrofdagi kishilarga munosabatini ko rsatib beruvchi’ ’
vosita sifatida ishtirok etadi. Bunday til birliklarining qo llanishi bir tomondan
’
personaj xarakteridagi, fikr ifodalashdagi o ziga xos tomonlarni ko rsatish talabi
’ ’
bilan bog liq bo lsa, ikkinchi tomondan asarning qanday mavzuda ekanligi,
’ ’
qanday voqea-hodisalar tasviriga bag ishlanganligi bilan, ya ni mavzu ehtiyoji
’ ’
bilan aloqadordir.
Haqoratli so zlarning personajlar nutqida tutgan o rni
’ ’
“Ikki eshik orasi romani tilida boshqa birliklar qatori haqoratli so zlar va
” ’
iboralar ham faol qo llaniladi. Haqoratli so zlar ilmiy adabiyotlarda vulgarizmlar
’ ’
deb yuritiladi.Haqoratli so zlarni qo llashda muallif o zi tasvirlayotgan nutqiy
’ ’ ’
jarayonni, undagi ziddiyatli holatlarda personajlarning kuchli ruhiy zo riqish
’
tufayli o zini boshqara olmaslik holatiga kelib qolganligini ko rsatib berishni
’ ’
maqsad qilib oladi. Nutq so zlovchi va tinglovchiga bog liq holda rivojlanib
’ ’
boruvchi o ziga xos murakkab jarayon hisoblanadi. Shuning uchun fikr
’
ifodalayotgan kishi o zi bilan muloqotga kirishayotgan odamga ko nglidagi
’ ’
gaplarini har doim ham ochiq aytish, unga bo lgan munosabatini har doim ham
’
o zi istaganiday ifodalay olish imkoniyatiga ega bo lmaydi.
’ ’ Muloqotchilar
o rtasidagi munosabatlar o ta ziddiyatli bo lgan qiyin holatlarda
’ ’ ’ so zlovchi ’
ba zan fikr ifodalashga qiynalib qoladi, u tinglovchiga ba zi narsa va voqea-
’ ’
hodisalar to g risida ma lumot yetkazishda, ularga, shuningdek, tinglovchining
’ ’ ’
o ziga nisbatan salbiy munosabatini bildirishda ba zan adabiy til me yoridan
’ ’ ’
chekinishga majbur bo ladi. Bunday holatlarda kundalik nutqda faol ishlatilib
’
kelingan so zlar uning ehtiyojini qoplay olmay qoladi.
’ O zaro muloqot ’
jarayonida fikr ifodalash imkoniyatining cheklanganligi, suhbat ishtirokchilari
munosabatining salbiy tusda ekanligi haqorat mazmunidagi til birliklarining
muomalaga kiritilishiga sabab bo ladi. Haqorat mazmunini ifodalovchi
’
birliklarning muallif tomonidan o z munosabatini ifoda etish maqsadida u ongli
’
ravishda hayvon, gazanda, qush va shu kabilarni, shuningdek ularning xatti-

harakatlarini bildiruvchi so zlarni metaforik ma noda qo llashga va shu orqali’ ’ ’
nutq qaratilgan shaxsga o z munosabatini anglatishga intiladi.
’ Tilimizda matnda
munosabat ifodasi sifatida qo llanuvchi bunday so zlar ijobiy yoki salbiy
’ ’
ma no ifodalash xususiyatiga ko ra farqlanadi
’ ’ . Tilimizda g ayriaxloqiy ’
so zlarning ham kattagina qismi ana shunday so zlardan tashkil topgan.
’ ’
Tinglovchini baholash va munosabat ifodalashga xizmat qiluvchi metafora
sifatida qo llana oluvchi bunday so zlar haqida prof.E.Qilichev shunday
’ ’
fikrlaydi:G ayriaxloqiy so zlarning turlari,ma nosi va ularning badiiy
’ ’ ’
adabiyotdagi o rni hamda vazifasini o rganish uslubshunoslikda muhim
’ ’
ahamiyatga ega. G ayriaxloqiy so zlar o z xarakteriga ko ra so kish,haqorat
’ ’ ’ ’ ’
va qarg ish so zlariga bo linadi. Ikkinchidan,ular erkaklar va ayollar nutqiga
’ ’ ’
xosligi bilan ham farqlanb qo llaniladi.
’
So kish, haqorat so zlarni semantik uslubiy jihatdan quyidagi guruhlarga
’ ’
ajratish mumkin:
A) axloq madaniyati (haromi, la nati,
’ muttaham);
B) hayvon nomlari (it, eshak, cho chqa);
’
V) hasharot nomlari (chivin,chayon, g o nda);
’ ’
G) qush nomlari (boyo g li, qarg a, chittak). Va hokazolar bilan bog liq
’ ’ ’ ’
bo lgan g azab nafratni ifodalovchi so zlar.
’ ’ ’
Badiiy asarlarda g ayriaxloqiy so zlar salbiy qahramonlarning nutqini
’ ’
individuallash, ularga xos salbiy tomonlarni yanada bo rttirish uchun ishlatiladi.
’
Ayrim hollarda ijobiy qahramonlar nutqida ham bunday so zlar ishlatilishi
’
mumkin. Bunda ular shu personajning o ta hayajonlanganligi yoki
’
g azablanganligi,o zini tuta olmasligi oqibatini haqqoniy aks ettirish uchun
’ ’
qo llanadi.
’ 46
Romanda haqorat ifodalovchi so zlar qanday personaj nutqida
’
qo llanishiga ko ra ham farqlanib turadi.Masalan, quyida keltiriladigan parchada
’ ’
qo llanilgan ahmoq so zi haqorat ma nosidan birmuncha uzoq. Unda
’ “ ” ’ ’
haqorat emas, balki yengil koyish hamda erkalash ma nolari mujassam bo lgan:
’ ’
46
Қиличев Э., Раҳимов А., Қўшшаева Н. Нутқда ғайриахлоқий сўзларнинг ҳам ўз ўрни бор //Таълим
жараёнида нутқ маданиятини шакллантириш масалалари. - Тошкент: Шарқ,1999. 225 -226 -б .

Vahima qilmang, o g lim! Komil amaki qo lining orqasi bilan uning’ ’ — ’
ko kragidan ohista itardi. Bu dunyoda bedavo dard yo q! Shunday dedi-da,
’ — ’ —
siyrak soqolini selkillatib kuldi. Opangizni shunchalik yaxshi ko rasizmi? Qani,
— ’
qizim... Tabibning ingichka barmoqlari biqinimga tegishi bilan sapchib ketdim.
—
Negadir, «yaxshi ko rish ayb emas-ku», deb iltijo qilib turgan Ochil aka ko z
’ ’
o ngimga keldi.
’
— Ahmoq! Bobom shu qadar vajohat bilan chiyilladiki, qo rqqanimdan
— ’
og riqni ham unutib yotib qoldim. Tabib otang-ku, axir! dedi bobom
’ — —
dashnom ohangida.
— Qo y, jon bolam! Oyim peshonamni siladi. Bunaqada oyoqqa turib
’ — —
ketolmaysan, qizim!(244 bet)
Romandagi salbiy xarakter egalaridan biri bo lgan Umar zakunchi nutqida
’
haqoratli so zlarning qo llanishi tabiiy holga aylangan. Haqoratli so zlar uning
’ ’ ’
kishilarga munosabatini ko rsatishdan tashqari uning o ziga berilgan baho
’ ’
ifodasi sifatida ham ko zga tashlanadi:
’
Shu payt allaqanday erkak kishining «...bormi senga haromi !» deb
—
so kingani, Olimjonning «qo yvoring» deb yalingani eshitildi.
’ ’ (237 bet)
Quyidagi parchada ham Umar zakunchi nutqida haqoratli so zlar
’
qo llanilgan:
’
U boshini egib eshikdan chiqib borarkan, nafrat bilan so kindi:
’
— Padaringga la nat.
’ Hammangni qamoqda chiritish
kerak! (327 bet)
Haqoratli so zlar romandagi yana bir personaj Ra noga nisbatan aytilgan
’ – ’
nutqda ham uchraydi.Bunda haqoratli so zlar Ra noning axloqi bilan bog liq
’ ’ ’
jihatlarni yoritib berishga xizmat qilgan:
Uyatsizlar! Senlarning haroming uchun bola aybdor emas-ku, imonsiz ! Nega
bolani urasan, vijdonsiz! Bu kunlar ham o tar-ketar! Ertaga tog am kirib kelsa,
’ ’
ko ziga qaysi yuz bilan qaraysan,
’ benomus! Hech nima bo lmagandek yana tiz ’
cho kib yig laysanmi!
’ ’ (242 bet)

Asardagi bosh personajlardan biri bo lgan Ra no nutqida ham haqoratli’ ’
so zlar uchraydi. Quyida Ra no nutqidan keltirilgan parchada Umar
’ ’
zakunchining atrofdagi kishilarga bo lgan munosabati ochib berilgan:
’
Umar aka haliyam ketmaganini endi bildim, yarq etib qarasam, egarda qiyshiq
o tirgancha, ko zlarini quvlik bilan qisib kulimsirayapti. Nazarimda, Shomurod
’ ’
akamni ham, meni ham masxara qilayotganga o xshab ketdi. Xo rligim keldi.
’ ’
— Voy-bo ,
’ jaxlingiz burningizning uchid a turadi-ya! U ot jilovini tortib, —
uzr ohangida qushib qo ydi: Men Do mbirobodga boraman. Siz bi-rinchi
’ — ’
brigadaga o tmasangiz bo lmaydi. Shudgor cho zilib ketyapti. Tepasida
’ ’ ’
turmasang, qimirlamaydi, ho kizga o xshaganlar
’ ’ ! Shunday dedi-yu, otini —
choptirib ketdi.(246 bet)
Ikki eshik orasi romani tilida haqorat mazmunidagi bu kabi so z va
“ ” ’
iboralarni ko plab uchratish mumkin. Haqoratli so zlar badiiy asar tilida har bir
’ ’
holatda ham personajlar nutqini individuallashtirishda, asar ishtirokchilari
o rtasidagi munosabatlar rivojini ko rsatib berishda muhim vosita sifatida badiiy
’ ’
ahamiyat kasb etadi.
Bob xulosalari
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romani tilida personajlar nutqini
’ “ ”
individuallashtirishda leksik-frazeologik birliklar muhim ahamiyatga ega. Ularni
o rganish yuzasidan quyidagi xulosalarga kelish mumkin bo ladi.
’ ’
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romani mustaqillik mafkurasini
’ “ ”
vatandoshlarimiz ongiga singdirish, milliy-ma naviy qadriyatlarga alohida
’
e tibor qaratilayotgan bugungi kunda o tgan asrda ikkinchi jahon urushining
’ ’
boshqa xalqlar qatori o zbek xalqi boshiga keltirgan kulfatlarini yoritishga
’
bag ishlangan. O tkir Hoshimov asarda urushning insoniyatga xavf
’ ’
tug diruvchi mohiyati, uning xalqimizga keltirgan mudhish oqibatlarini
’
vatandoshlarimiz siymolari aks etgan badiiy obrazlar vositasida yoritib berishga
harakat qilgan.

O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romani o zbek badiiy’ “ ” ’
adabiyotida voqealarni bayon qilish uslubi, xalqchilligi, personajlar nutqining
o ziga xos va original tarzda yuzaga chiqishi bilan shu davrda yaratilgan boshqa
’
badiiy asarlar orasida o ziga xos o ringa egadir.
’ ’
O tkir Hoshimov bu asarda
’ turli badiiy tasvirlarni, tabiatning betakror lavhalarini aks
ettirishda yoki personajlar tashqi ko rinishi, xarakter-xususiyatlarini yoritib berishda
’
tilimizdagi bir sinonimik qatorni tashkil etuvchi so zlar orasidan matn mazmuni va o z
’ ’
kommunikativ maqsadiga muvofiq keluvchi bo lganlarini mahorat bilan qo llashga
’ ’
muvaffaq bo lgan.
’ Asarda tilimizdagi mavjud ma nodosh so zlarning turli ’ ’
ko rinishlari qo llanilishi yozuvchining bu hodisa mohiyatini yaxshi bilishi va
’ ’
ularni personajlar xatti-harakatlari, ahvol-ruhiyatlarini ochib berishning uddasidan
chiqqanligini ko rsatadi. Matn mazmuniga mos keluvchi
’ bunday ma nodosh ’
so zlar asardagi eng ta sirchan, eng keskin vaziyatlar tasvirini berishda muhim rol
’ ’
o ynagan.
’
O tkir Hoshimov Ikki eshik orasi romanida zid tushunchalarni
’ “ ”
ifodalovchi so zlar asosida antonimiyaning o ziga xos namunalarini yuzaga
’ ’
keltirgan. O tkir Hoshimovning mazkur asari o z mazmun-mohiyatiga ko ra
’ ’ ’
zidlik asosida yuzaga kelgan. Romanda o ta murakkab bo lgan, ziddiyatlarga
’ ’
to la, ikkinchi jahon urushining yurtimiz xalqlari hayotiga kuchli ta sir
’ ’
ko rsatgan davri tasvirlangan. Asarda bir qator personajlar hayoti,ichki
’
kechinmalari,kishilarning o zaro munosabatini ifodalovchi ziddiyatlar badiiy
’
vositalar yordamida o z ifodasini topgan.
’
O tkir Hoshimov asarda tasvirlanayotgan voqea-hodisalar to g risida aniq
’ ’ ’
tasavvurga ega bo lishini ta minlash maqsadida o rni bilan shevaga xos
’ ’ ’
so zlarni ishlatgan.. Romanda voqealar, asosan, Toshkentda kechadi. Shuning
’
uchun ham asar tilida Toshkent shevasiga xos fonetik, morfologik, leksik
xususiyatlar o z ifodasini topgan.
’
Asarda ta sirchanlik, bo yoqdorlikni yuzaga keltiruvchi vositalardan biri
’ ’
boshqa tillarga oid bo lgan so zlarni qo llashga ham alohida ahamiyat
– ’ ’ ’
berilgan. Masalan, romanda ijtimoiy turmush tarzi bilan bog liq holatlar
’

tasvirlarida O tkir Hoshimov personajlar nutqining o ziga xosligini ko rsatish’ ’ ’
uchun ko proq boshqa tillarga oid so zlarni qo llash yordamida personajning
’ ’ ’
hayotda bo layotgan o zgarishlarga, o z mehnat faoliyati bilan aloqador
’ ’ ’
bo lgan kishilarga munosabatini ko rsatib bergan.. Boshqa tillarga oid
’ ’
so zlarning asar tilida qo llanilishi o quvchida shu obrazga nisbatan qiziqish
’ ’ ’
uyg otadi va u haqdagi bilimlarini boyitadi
’
“ Ikki eshik orasi romani tilida haqorat mazmunidagi bu kabi so z va
” ’
iboralarni ko plab uchratish mumkin. Haqoratli so zlar badiiy asar tilida har bir
’ ’
holatda ham o z xarakter-xususiyatiga ko ra ijobiylik yoki salbiylik nuqtai
’ ’
nazaridan baholanuvchi personajlar nutqini individuallashtirishda, asar
ishtirokchilari o rtasidagi munosabatlar rivojini ko rsatib berishda muhim vosita
’ ’
sifatida badiiy ahamiyat kasb etadi.

IKKINC H I BOB
«IKKI ES H IK ORASI ASARIDA PERSONAJ NUTQINI”
INDIVIDUALLAS H TIRIS H DA DIALOG, MONOLOGNING O RNI
’
Badiiy matnlarda, xususan, Ikki eshik orasi romani tilida personajlar
“ ”
nutqining o ziga xosligini ta minlovchi, ularning nutqining rivojlanib boruvchi
’ ’
ta sirchanlik kuchini oshiruvchi vositalar sirasida monolog, dialoglarning ham
’
o ziga xos o rni bor.
’ ’
Nutqiy muloqot jarayonida monologlar so zlovchining ichki
’
kechinmalari, maqsadini, atrofdagi kishilarga ochiq-oshkora ayta olmaydigan
yashirin istaklarini ifodalab, asar muallifining monologdan foydalanishda
ko zlagan asosiy maqsadi yuzaga chiqishi uchun zamin yaratadi. Romanda
’
monologlardan foydalanishda O tkir Hoshimovning asosiy maqsadi personajning
’
xarakter-xususiyati, atrofdagilarga, voqyea-hodisalarga munosabati, ularni
baholashi haqida o quvchiga axborot berishdan iborat. Buning uchun yozuvchi
’
fikr ifodalashning badiiy adabiyotda keng tarqalgan turi ichki monologdan
–
foydalanishga harakat qiladi.
Dialogik muloqotda esa bir kishi nutqiy faoliyati emas, balki ikki kishining
o zaro muloqoti asosida kitobxonga voqealar tasvirini yetkazish va shu orqali
’
ularda matn mazmuniga nisbatan ma lum bir munosabatni uyg otishga erishish
’ ’
asosiy maqsad hisoblanadi. Tilshunos Sh.Safarov: ...Nutqiy muloqot maqsadi
“
ikki sathlidir , ya ni nutqiy harakatda axborot almashish va kommunikativ
’
pragmatik maqsad voqelanadi. Birinchisida so zlovchining maqsadi axborot
’
almashish.
” 47
deb ta kidlaydi. ’
Darhaqiqat, muloqot maqsadi u monologik yoki dialogik ko rinishda amalga
’
oshishidan qat iy nazar, nutqiy faoliyatning qanday natija bilan tugashini belgilab
’
beradi. Badiiy matnlarda personaj xarakteri, boshqalardan ajralib turuvchi xulq-
atvori ko proq dialogik muloqotda, uning o zini qanday tutishi, qanday til
’ ’
47
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: ЎзМЭ, 2008. 79 -б .

birliklaridan foydalanishi, nutq qaratilgan shaxsga bo lgan munosabati, uning’
fikrlarini qanday baholashida namoyon bo ladi. Bularning hammasi dialoglarda
’
aks etadi. Shuning uchun ham aytish mumkinki, fikr ifodalashning dialogik turi
bevosita nutqiy muloqotning asosiy unsuri hisoblanadi.Badiiy matnda ishtirok
etuvchi personajlarning jamiyatda egallab turgan mavqei , aqliy-axloqiy saviyasi
va ularning boshqalarga yashirin bo lgan ichki olami yuqorida qayd etilgan
’
monolog va dialoglar vositasida , nutqiy jarayon oqimiga qarab tobora oydinlasha
boradi. Bu esa nutqiy muloqotning ancha murakkab jarayon ekanligidan dalolat
beradi.
“ NMni faoliyat va o ziga xos bir sistema sifatida tushunish uning tarkibiy ’
kismlari nimalardan iborat ekanligini sharhlashni talab qiladi. Muloqotning
umumiy modelida tarkibiy qismlar o z aksini topgan. Shunga ko ra ularni ikki
’ ’
guruhga, ya ni tashqi va ichki guruhlarga ajratish mumkin. Muloqotning
’ tashqi
omillari (tarkibiy qismlari) muloqotning maqsadi, undagi tinglovchi va
so zlovchining maqsadi, muloqot voqelanayotgan shart-sharoit, vaziyat kabilarni
’
kiritish mumkin. Chunonchi, muloqot maqsadi muloqot mazmunini belgilaydi.
Vaziyat uning shaklini va ko p hollarda muloqotning ichki tarkibiy qismi
’
bo lgan lisoniy va nolisoniy omillar tabiati va turlarini belgilaydi. Shunday qilib,
’
muloqotning ichki omillariga: lisoniy va nolisoniy vositalarni kiritishga to g ri
’ ’
bo ladi. Muloqotning «salomlashish» bosqichida muloqot ibtidosini belgilovchi
’
salomlashish, ko rishish, so rashish kabi lisoniy birliklar: so z, so z
’ ’ ’ ’
birikmalari, undov va hokazolar muloqotning ichki omili sifatidagi uning lisoniy
vositasi sanaladi .
” 48
Badiiy matnlarda monolog va dialog yagona bir maqsadga -
asar muallifi maqsadiga xizmat qilar ekan, ular u yoki bu xususiyati bilan o zaro
’
farqlanib turadi.Monologlar yakka shaxs bilan bog liq vaqea-hodisalar tasviriga
’
asoslanadi.Unda personajning o z ruhiy holatini tasvirlashi, kitobxonga o zi
’ ’
bilan bog liq vaqealar tavsifini yetkazishda faqat tilda mavjud bo lgan
’ ’
birliklardan foydalanish bilan kifoyalanadi.Dialogik nutqda esa fikr ifodalash
imkoniyatlari monogogga nisbatan sezilarli darajada keng.Unda so zlovchilar
’
tildagi leksik-frazeologik birliklar, so z, so z birikmalari, undov va hokazolardan
’ ’
48
Сафаров Ш.,Тоирова Г. Нутқнинг этносоциопрагматик таҳлили асослари . Ўқув қўлланма. – Самарқанд,
СамДЧТИ нашри, 2007. 53 -б .

tashqari muloqotning maqsadi, undagi tinglovchi va so zlovchining maqsadi,’
muloqot voqelanayotgan shart-sharoit, vaziyat kabi qo shimcha imkoniyatlardan
’
ham foydalanadi.
Ma lumki, badiiy asar tilining o ziga xosligini ta minlashda ishtirok
’ ’ ’
etadigan birliklarda milliy xususiyatlar ham o z aksini topadi.Bu ayniqsa,
’
personaj nutqini individuallashtirishda qo llanuvchi dialog, monolog va
’
poliloglarda ham mentalitet ifodasi sifatida namoyon bo ladi.
’ Mentalitet ijtimoiy
hodisa sifatida xalqimiz hayotining hamma sohalari qatori tilshunoslikda ham
lisoniy birliklar vositasida aks etadi. Mentalitetning eng keng tarqalgan turlaridan
biri bo lgan milliy mentalitet milliy alohidalik, milliy kolorit kabi milliylikni
’ ng
tilda aks etishining turli shakllarini o z ichiga oladi. Hozirgi kunga kelib dunyo
’
tilshunosligi namoyondalarining e tibori til va etnos munosabatidagi
’
muammolarga qaratilgandir. Mentalitet milliy ramzlar, milliy qadriyatlar, urf-
odatlar kabilarni ifodalab, biror bir xalqning etnik o ziga xosligini anglatuvchi va
’
keng qo llaniladigan tushuncha bo lib bormoqda. Etnik umumiylik deb ma lum
’ ’ ’
bir hududda kishilar orasida iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlarga bog liq bo lgan
’ ’
madaniy til umumiyligiga aytiladi 49
.
Kishilarning o zaro muloqotga kirishishida avvalo, shu shaxsning lisoniy
’
layoqati, ya ni uning til birliklaridan foydalana olish layoqati, fikr ifodalash
’
imkoniyatlari, shu bilan birga o zi mansub bo lgan millat ma naviy
’ ’ ’
qadriyatlariga xos xususiyatlar ham aks etadi. Til so zlovchi yoki yozuvchi uchun
’
nutqning og zaki yoki yozma ko rinishida fikr ifodalashda xizmat qiluvchi
’ ’
vositagina bo lib qolmay, balki ifodalanayotgan fikrning ajralmas bo lagi ham
’ ’
hisoblanadi. Ana shu xususiyatlarni hisobga olgan holda tilga o zi mansub
’
bo lgan millatning asrlar davomida shakllangan va sayqallangan ma naviy,
’ ’
madaniy xususiyatlarini o zida jamlagan ko rinishi sifatida qaraladi. O tkir
’ ’ ’
Hoshimov Ikki eshik orasi romanida til birliklarini tanlashda, personajlar
“ ”
individual xarakterini yoritishda ana shu mezonlarga amal qiladi. Shu bois
yozuvchi ijodida milliylik bo rtib turishida roman tilida qo llanilgan har bir
’ ’
49
Арутюнов О.А., Чебоксаров Н.Н. Передача информация как механизм существования этносоциальных и
биологических групп человечества // Расы и народы. Вып. 2. –М.: Наука, 1972. –351с.

so z yoki ibora, usul yoki vositaning o rni bor.Badiiy matnlar qaysi tilda’ ’
yaratilgan bo lsa, ularda o zlari mansub bo lgan til sohiblarining milliy-
’ ’ ’
madaniy, ma naviy-ruhiy qiyofasi, milliy urf-odatlari, qadriyatlari o z ifodasini
’ ’
topadi. Insonning madaniyati, ahloqi dastlab uning tilida, fikr ifodalashda til
birliklarini tanlash va nutq jarayonida qay darajada qo llay olishida ko rinadi.
’ ’
Badiiy asar til taraqqiyotining ma lum bir bosqichi haqida ma lumot berish bilan
’ ’
birga unda tarixiy shaxslar faoliyati, asar qahramonlari yashagan davrlarning,
siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning eng muhim xususiyatlari ham badiiy
tarzda namoyon bo ladi.
’ ”
Badiiy matnda boshqa uslub matnlarida bo lganidek qat iy mantiq, soddalik,
’ ’
tu shunarlilik, normativlik kabi qonuniyatlarga to la-to kis amal
’ ’ qilinavermaydi.
Unda badiiy tasvir vositalaridan unumli foy dalaniladi. Ta sirchanlik birinchi planga
’
ko tariladi. Ohangdor,
’ jozibador so zlar ko p qo llaniladi. Tasvirlanayotgan ’ ’ ’
voqelikda uyg un bir musiqa, ichki bir garmoniya sezilib turadi. Insonni
’ ruhan
to lqinlantirish, yig latish, kuldirish, xayolot olamiga yetak
’ ’ lash, o yga cho mdirish, ’ ’
estetik tafakkurini shakllantirish, voqea-hodisalarga teran, boshqacha nazar bilan
boqishga o rgatish kabi
’ ko plab imkoniyatlarni o zida mujassam qilgan. Badiiy matn, ’ ’
ma lumki, badiiy uslub talablari, qoliplari asosida shakllantiriladi, shuning uchun unda
’
poetik, romantik, tantanavor ifoda shak llaridan keng foydalaniladi. So zlarning
’
tanlanishi, gap tuzi lishi, leksik - semantik, ritmik - intonasion birliklarning
qo llanishi ham mazkur uslub talablaridan kelib chiqadi. Badiiy
’ matnning lisoniy
xususiyatlaridan eng muhimi ham shundaki, unda emosional bo yokdor so zlarga, sheva
’ ’
so zlariga, tarixiy va arxaik
’ so zlarga, jargon va argolarga, ko chma ma noli ’ ’ ’
so zlarga, ma nodosh, shakldosh, o xshash.talaffuzli va zid ma noli so zlarga,
’ ’ ’ ’ ’
shuningdek ibora, maqol-matal va aforizm kabi birliklarga keng o rin beri
’ ladi. ” 50
Shuni
qayd etish lozimki, til strukturasida, uning lisoniy qurilishidagi o zgarishlar,
’
lug at va frazeologiya tarkibidagi semantik jihatdan yuzaga keluvchi turli
’
siljishlar badiiy matnlarda personajlar nutqida mujassam bo ladi. O tkir
’ ’
Hoshimovning Ikki eshik orasi romanidagi personajlarning til birliklarini
“ ”
50
Йўлдошев М.Бадиий матн лингвопоэтикаси. - Тошкент: Фан, 2008. 88 -б .

qo llash mahorati ularning ma naviy olami, ruhiyati tasvirida muhim o rin’ ’ ’
egallaydi. Personajlar nutqida ular yashagan tarixiy davrning, o sha davrga oid
’
lisoniy tizimning o ziga xos xususiyatlari o z aksini topadi. Ular asar
’ ’
ishtirokchilarining gap qurilishida til birliklarining semantik o zgarishlarida,
’
uslubiy vositalarning idrok qilinishida, personajlar o rtasidagi muloqotning
’
o ziga xos shakllarida, shuningdek, til birliklarining ijtimoiy faoliyatdagi
’
vazifalarida ham o z ifodasini topadi. Bu haqda fikr yuritishdan avval atoqli
’
tilshunos olimlar B.O rinboyev, R.Qo ng urov, J.Lapasovlarning kuyidagi
’ ’ ’
fikrlarini keltirish o rinli bo ladi: «Matnni tahlil qilishda konkret tarixiylikka
’ ’
amal qilish kerak. Matnlar turli davrlarda jamiyat taraqiyoti bilan bog liq holda
’
har xil bo lishi mumkin. Matnlar tarixan shakllangan adabiy tilning turli
’
ko rinishlari bo lib, fikrni ifoda etish jarayonida nutq tuzilishining o ziga
’ ’ ’
xosligi bilan farqlanadi. Har qanday matn tarixiy hodisa bo lib, u ma lum tarixiy
’ ’
sharoit bilan bog liq bo ladi. Matnga mavzu bo lgan tarixiy voqealar muayyan
’ ’ ’
davrning mahsuli hisoblanadi. Shu bilan birga, matnning o zi ham tarixiy adabiy
’
fakt sifatida hayotga ma lum darajada ta sir qiladi. Biror tarixiy davrni tushunish
’ ’
o sha davr hayotini o rganish uchun birgina matndagi voqealar
’ ’ tasviri kifoya
qilmaydi, lekin tasvirlanayotgan davr haqida salmoqdor materyal berishi mumkin.
Chunonchi, Oybekning «Navoiy»» romani XV asrdagi hayot va kurash haqida
to la bo lmasa-da, ma lum tushuncha beradi. Matnni tahlil qilishda tasvirlangan
’ ’ ’
voqelik, uni maydonga keltirgan tarixiy sharoit, asardagi personajlar, yozuvchining
ularga munosabati kabi masalalarga alohida e tibor berish lozim. Bundan tashqari,
’
tahlil qilinayotgan matnda ma lum davr til sistemasining aks etish darajasini
’
ko rsatish kerak. Tahlilda diaxroniya
’ (tarixiylik) va sinxroniya (zamonaviylik)ning
chegarasini belgilash, har bir til birligiga shu nuqtai nazardan baho berish lozim
bo ladi»
’ 51
. O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romani ikkinchi jahon ’ “ ”
urushining boshqa xalqlar qatori o zbek xalqi boshiga keltirgan kulfatlarini
’
yoritishga bag ishlangan. O tkir Hoshimov asarda urushning insoniyatga xavf
’ ’
51
Ўринбоев Б., Кўнғуров Р., Лапас о в Ж. Бадиий текстнинг лингвистик таҳлили. Тошкент: Ўқитувчи, 1990,
15-б .

tug diruvchi mohiyati, uning xalqimizga keltirgan mudhish oqibatlarini badiiy’
obrazlar vositasida yoritib berishga harakat qilgan.
Asar tili o ziga xos bo lib, unda yozuvchi voqealar tafsilotiga berilmaydi,
’ ’
balki voqealar rivojini o z holiga qo yadi. Shunisi xarakterliki, asarda voqealar
’ ’
muallif ishtirokisiz kechadi, qahramonlarning qanday shaxs ekanligi, ularning
voqealar tizimida tutgan o rni kitobni o qish jarayonida asta-sekinlik bilan
’ ’
oydinlashib boradi.Ularni tanishtirish vazifasi personajlar tomonidan amalga
oshiriladi.
Asar tili shu davrda yaratilgan boshqa asarlar tilidan keskin farq qiladi. Ilgari
biz o qigan asarlarda asar muallifi qahramonlar xarakter-xususiyatlarni ta riflash
’ ’
orqali kitobxonni o zi tasvirlayotgan voqeaga ruhan hozirlar, ularda asar
’
qahramonlariga nisbatan munosabat uyg otishga erishar edilar. Bu holat asarning
’
boshdan oxiriga qadar davom etar edi.
«Ikki eshik orasi» romanining o ziga xosligi shundaki, unda bo limlarga
’ ’
bo lib tasvirlangan voqealarda alohida tugallik sezilmaydi, balki voqealar bir-
’
biriga bog lanib ketadi. Asardagi personajlar yoshi, kasbi turlicha shaxslardir.
’
Shunday alohida mustaqil, ekan, ularning til birliklaridan foydalanishlari ham
o ziga xos tarzda namoyon bo ladi. Personajlarning nutqi, til vositalaridan
’ ’
foydalanishi asardagi voqealar bilan uyg unlashib ketadi va haqqoniylik tusini
’
oladi. Asarda tasvirlangan voqealar front ortidagi xalqimiz hayotiga
bag ishlangani bois unda ishtirok etuvchi kishilar ham qishloq kishilari. Muallif
’
bir voqeani tasvirlar ekan, birgina personaj nutqi bilan kifoyalanib qolmaydi.
Voqea ikki-uch kishi tomonidan hikoya qilinadi va kitobxon ularning fikrlarini
umumlashtirib, bir xulosaga keladi va voqeaga o z bahosini beradi. Masalan,
’
asarda xiyonat voqeasi Ra no, uni shu yo lga boshlagan Umar zakunchi, Robiya
’ ’
tilidan hikoya qilinadi, ya ni bir hodisa uch personaj tomonidan uch xil talqin
’
etiladi. Bu hol bir tomondan asarga badiiy jihatdan o ziga xos polifonik
’
xususiyat bag ishlasa, ikkinchi tomondan asar tilining emosional-ekspressivligini
’
ta minlashga xizmat qilgan.
’ Monologik nutq personaj nutqining o ziga xosligini ’
ta minlaydi. Personajlar o z ichki monologlari orqali shaxs sifatida kitobxonga
’ ’

o zlarini tanishtirib boradilar. Voqealar jarayonida personajning ichki’
kechinmalari, o z xatti-harakati, faoliyatiga baho berib borishlarida monolog,
’
ayniqsa, ichki monologning o rni beqiyos ekanligi Robiyaning ichki monologida
’
yaqqol o z aksini topgan:
’
Eshitib, hayron bo lgandim: ilonniyam ashula qilib aytadimi odam? Yo q,
’ ’
o shanda bu ashulani tushunmagan ekanman. Inson bolasi ilonga aylanib qolishi
’
hech gap emas ekan.
Nahotki? Shunday ko hli, shunday dono Ra no kelinoyim nahotki ilon bo lsa?
’ ’ ’
Shomurod tog amni urushga kuzatayotgan kuni oshxona devorining orqasida
’
o ksib-o ksib yig laganini o zim eshitgandim-ku! Erining oyog iga tiz
’ ’ ’ ’ ’
cho kib iltijo qilganida oshyuq ko ylagining etagi loy bo lib ketganini o zim
’ ’ ’ ’
ko rgan edim-ku! O shanda ko zimga oppoq farishta bo lib ko ringan Ra no
’ ’ ’ ’ ’ ’
yangam shu emasmidi! Bugun xuddi o sha ko ylagini kiyib olib, Umar zakunchi
’ ’
bilan... Farishtaning ilonga aylanishi shunchalik oson ekan-da! Axir tog am
’
o lgani yo q-ku! Kecha uning oyog iga tiz cho kib «sensiz o lib qolaman»
’ ’ ’ ’ ’
desa-da, bugun... Tog am uyoqda qon kechib yursa-yu, kelinoyim buyoqda...
’
Odamlar muncha yomon! Muncha noinsof?! Balki Kimsan akam meni ham
shunaqa deb o ylar?.. Yo q! Bu kunidan ko ra o lgani yaxshi odamning!
’ ’ ’ ’ (241
bet)
Monologda Robiyaning voqealarni teran ko z bilan tahlil qilishi, Ra no
’ ’
bilan sodir bo lgan voqealarda Umar zakunchining tutgan o rniga aniq baho
’ ’
berishi o z aksini topgan. Ayniqsa, uning Ra noning harakatlariga baho berishda
’ ’
ilon leksemasidan foydalanishi monologdagi badiiy tasvirni yanada kuchaytirgan.
Monologda so zlovchining tasvirlanayotgan voqealarga shaxsiy munosabati
’
muhim o rin tutadi. O tkir Hoshimov shu o rinda matn mazmunining jonli va
’ ’ ’
ishonarli chiqishini ta minlash maqsadida yana bir vositaga adabiy tilda
’ –
uchramaydigan ko rinish, ya ni og zaki so zlashuv tilida qo llaniladigan
’ ’ ’ ’ ’
birliklardan foydalanishga harakat qilgan. Quyidagi parchada shu holat kuzatiladi:

Shoshma! Ra no kelinoyim nima dedi? «Umar akam bilan haydalgan’
gektarlarni hisoblab o tirgandik, chiroq o chib qoldi» dedimi? Nimaga rais
’ ’
demaydi? Umar aka demaydi? Umar akam deydi? Ikki tug ib bir qolganimi?
’
Mayli, chiroq o chsa o chgandir. Zakunchi Olimjonni o g ri gumon qilsa
’ ’ ’ ’
qilgandir. Ammo chala-chulpa yig ish-tirilgan to shak-chi? Xontaxtadagi vino
’ ’
shishasi-chi! Ra no yangamning dovdirib qolgani, eshikka chiqqani-mizda
’
«qanday kunlarga qoldim» deb yig lagani-chi! Sho rlik tog am!.. Aqalli
’ ’ ’
tog am olib bergan ko ylakni, oyog iga tiz cho kib yolborganida kiygan
’ ’ ’ ’
ko ylagi-ni harom qilishga uyalmaydimi! Sadoqat bilan xiyonatning orasi
’
shunchalik yaqinmi? (242 bet)
Yuqorida keltirilgan matnda qo llanilgan Ikki tug ib bir qolganimi?
’ “ ’ ”
frazeologizmi so zlashuv nutqiga tegishli bo lishdan tashqari uning yana bir
’ ’
jihati xotin-qizlar nutqiga tegishli ekanligini ham ko rsatib turibdi. Personaj
’
voqea-hodisaga o z munosabatini insoniy munosabatlarda muhim o rin tutuvchi
’ ’
sadoqat va xiyonat nuqtai nazaridan baholaydi va shu asosda so z yuritadi.O tkir
’ ’
Hoshimovning badiiy so z ustasi ekanligi uning badiiy asar g oyasi va tanlangan
’ ’
til birliklari uyg unligini ta minlashga erishganligida ham
’ ’
ko rinadi.
’ “Ma lumki, adabiy asarni yaxlit, jonli qiluvchi kuch badiiy tildir. U ’ –
shuning uchun ham badiiy asarning hamma hujayralarida yashaydi, shu
hujayralarning tirikligini ta minlaydi. Ko pgina tadqiqotchilar badiiy tilni so z
’ ’ ’
san atining shakli deb ataydilar.Badiiy adabiyot tili muammolarini sof
’
tilshunoslik yoki sof adabiyotshunoslik fanining avtonom predmeti sifatida
chegaralashga urinish hozircha sezilarli ijobiy natijalar bergancha yo q. Buning
’
sababi shundan iboratki, badiiy adabiyot tili sof adabiyotshunoslik muammosi
sifatida o rganilganda, mazmunni shakldan, obrazni tildan ajratib qo yish xavfi
’ ’
tug iladi; badiiy adabiyot tili sof lingvistik muammo sifatida o rganilganda esa,
’ ’
shaklni mazmundan, tilni obrazdan ajratib qo yish mumkin bo ladi.
’ ’ ” 52
Yuqorida aytilgan fikrlar badiiy matn va unda qo llanilgan vositalar, fikr
’
ifodalash usullarini tahlil qilish birgina tilshunoslikninggina emas, balki
52
Йўлдошев Б., Шодиев З.”Уфқ” трилогиясининг лингвопоэтик таҳлили масалалари. - Самарқанд,2006.12 -б .

adabiyotshunoslik ilmining ham tadqiq obyekti ekanligini ko rsatadi.’ Quyidagi
parchada personajning ichki kechinmalari, ruhiy iztiroblari
imonsiz ,”vijdonsiz , benomus kabi leksemalar vositasida oydinlashadi.
“ ” ” “ ”
Chindan ham Alvasti ko prik shiddatli taraqlar, o tib borayotgan yuk
’ ’
poyezdi bo lsa kerak, chiroqlari ko rinmas, biroq shovullab turgan yomg irni
’ ’ ’
ham, moma-qaldiroq ovozini ham bosib ketgudek shodon shovqin solar, oldinga
—
urush bo layotgan tomonlarga yelar edi.
’
— Akamga pushka olib ketyapti! Olimjon bo ynini silab qorong ida
— ’ ’
jilmaydi.
— Og riyaptimi? dedim xo rsinib.
’ — ’
— Yo q, Olimjon tag in bo ynini siladi, qizib ketyapti.
’ — ’ ’ —
Uyatsizlar! Senlarning haroming uchun bola aybdor emas-ku, imonsiz! Nega
bolani urasan, vijdonsiz! Bu kunlar ham o tar-ketar! Ertaga tog am kirib kelsa,
’ ’
ko ziga qaysi yuz bilan qaraysan,
’ benomus! Hech nima bo lmagandek yana tiz ’
cho kib yig laysanmi!
’ ’
— Yur, Olimjon. Yur, ukam! Chidab bo lmas og riqqa qaramay
— ’ ’
o rnimdan turdim. Loyda sirg anib-sirg anib yurib ketdik.
’ ’ ’ (242 bet)
Ko rinadiki, Robiyaning Umar zakunchi va ra no bilan sodir bo lgan voqeada
’ ’ ’
ishtirok etishi, unda Olimjonning Umar zakunchi tomonidan tahqirlanishi Robiya
ko nglida ma lum his-tuyg ularning yuzaga kelishiga zamin yaratgan.
’ ’ ’
Yuqoridagi parchadan ham ayon bo ladiki, matnning kitobxonga qanday ta sir
’ ’
qilishi muallif uchun ancha murakkab jarayon hisoblanadi va uning qanday amalga
oshishi muloqotchilar tomonidan til birliklarining to g ri tanlanishiga bog liq.
’ ’ ’
Yuqorida ko rganimizdek, badiiy ijod jarayonida asar muallifi til birliklaridan
’
foydalanishga alohida ahamiyat beradi. Personaj nutqida qo llanuvchi fonetik,
’
leksik, frazeologik yoki grammatik birlik asar mazmunini ochishga, personaj
nutqini individuallashtirishda uslubiy vazifani bajaradi. Muallif tomonidan
qo llanilgan so z va iboralarining matnda tasvirlangan holatga mos kelishi
’ ’
hamda personaj kommunikativ maqsadiga erishishida ishtirok etishi badiiy
matnning emosional-ekspressivligini oshiradi. Ikki eshik orasi romanida
“ ”

Robiya, Muzaffar kabi personajlar nutqida munosabat ifodalashda faol
qo llaniluvchi so z va iboralarning qo llanishi xalqimizning ko p asrlik’ ’ ’ ’
tarixga ega bo lgan milliy-tarixiy turmush va tafakkur tarzidan, xalq an analari
’ ’
va urf-odatlari bilan chambarchas bog liq. Asarda xotin-qizlar nutqiga xos
’
bo lgan soddalik, odob-hayo, shirinso zlik, xushmuomalalik, uyatchanlik kabi
’ ’
xususiyatlar o zbekona me yor va me zonlardan hisoblanadi.
’ ’ ’
Nutqiy vaziyat, so zlovchi va tinglovchi munosabati haqida tilshunos
’
N.Mahmudov shunday fikrlaydi: Odatda, kommunikativ vaziyatning uch asosiy
“
unsuri mavjud bo ladi, ya ni so zlovchi, tinglovchi va mavzu yoki axborot.
’ ’ ’
So zlovchi muayyan axborotni tinglovchiga yetkazish uchun, albatta, vosita
’ –
tegishli kanalni tanlaydi. Tabiiyki, asosiy kanal tilning o zidir. Ammo axborotni
’
to la yetkazishda umumiy vaziyat va maqsadga muvofiq boshqa kanallar ham
’
ishga tushiriladi. Bu o rinda paralingvistik va ekstralingvistik vositalar nazarda
’
tutiladi. Chindan ham, turli jestlar, yuz ifodasi, boshni qimirlatish, gavda
harakatlari, makon yaqinligi, ovoz tabiati, kiyimlar, so zlovchi va tinglovchining
’
ijtimoiy yoki boshqa maqomi kabi xilma-xil omillar kommunikasiya jarayonida
alohida qimmatga ega. Uzatilmoqchi bo lgan axborotning mazmuni, maqsadi va
’
tabiatiga uyg un tarzda kommunikasiya kanali tanlanadi”
’ 53
.
Til birliklarini tanlashda qilgan ishidan pushaymonlik, afsus kabi
xususiyatlar Ra no nutqida yaqqol ko zga tashlanadi: «Yomon narsa!» O sha
’ ’ ’
yomon narsaga kim aybdor? Bu azoblardan qutulishning iloji bormi! Bor bo lsa
’
nima o sha choraning oti? Charchab ketdim, axir! Yangi yil kechasidan buyon
’
uch oy o tgan bo lsa, shu kunlar ichida
’ ’ ich-etimni yeb o zimni abgor qildim- ’
ku! Ikkita odam ovozini pasaytiribroq gaplashsa, meni g iybat qilmayaptimi, deb
’
ichimdan qirindi o tadi...(246 bet)
’
Personaj tilida qo llanilgan ich etini yemoq , o zini abgor qilmoq ,
’ “ ” “ ’ ”
ichidan qirindi o tmoq frazeologizmlari inson ichki kechinmalari, iztiroblarini
“ ’ ”
kitobxonga tushunarli bo lishini ta minlashga xizmat qilgan.
’ ’ Badiiy asar tilida
emosional-ekspressivlikni ta minlovchi, personajlar nutqini individuallashtiruvchi
’
53
Маҳмудов Н. Ўша асар. 40 -б .

vositalar ko p bo lib, chet va haqoratli so zlar, ironik mazmun ifodalovchi’ ’ ’
birliklar shular jumlasidandir. «Inson faoliyati verbal va noverbal ko rinishlarda
’
namoyon bo ladi. Bunda uning nutqiga singib, qorishib ketuvchi va uning
’
axloqini namoyish etuvchi ichki holati ham sezilib turadi. Inson verbal vositalar
yordamida o z fikrini ifoda etar yoki o zgalar fikrini qabul qilar ekan, ana shu
’ ’
nutqiy jarayonda tinglovchining ichki his-tuyg ularini sezadi. Bu his-tuyg ular
’ ’
uning nutqida oshkora, ba zida yashirin holda amalga oshiriladi. Bu esa uning
’
biror voqea, hodisa, fikrga nisbatan xususiy munosabatini belgilaydi. Bunday
xususiy munosabatlardan biri ironik mazmun ifodalashdir. Voqea, hodisa yoki u
haqidagi fikrga bo lgan xususiy munosabat ba zan ochiq aytilmay, yashirin
’ ’
tarzda ifoda etiladi. Uslubshunoslikda nutq jarayonida suhbatdosh harakati yoki
holatiga nisbatan bildiriladigan ichki yashirin salbiy munosabat ifodalash usuli
ironiya deb ataladi» 54
. Bu vositalarning qo llanishi asar muallifining ko zlagan
’ ’
maqsadiga bog liq bo ladi.
’ ’
Badiiy adabiyotda muayyan tasvir maqsadi bilan o zga tilga oid
’ so z va ’
iboralar qo llanishi kuzatiladi. Tilning lug at tarkibiga kiritilmagan, faqatgina
’ ’
og zaki nutqda mavjud bo lgan bunday
’ ’ chet so zlaridan badiiy nutqda ’
qahramon xarakteri, milliy man subligi va ichki dunyosi tasvirida hamda voqea-
hodisaga xorijga xoslik ta kidini berish maqsadida ishlatiladi. Shuningdek, vo
’ qealar
bo lib o tayotgan o ringa ishora qilish yoki nutqiy vaziyat va
’ ’ ’ unda ishtirok
etayotganlarning milliy mansubligi haqida ma lu
’ mot berish istagi bilan ham
kiritilishi mumkin. Bunday birliklar varvarizm (ayrim adabiyotlarda ekzotizm)lar
deb yuri tiladi.
Tilshunoslikda vulgarizmlar deb ataluvchi haqorat so zlar
’ da o ta salbiy munosabat, ’
kamsitish, mensimaslik, haqorat kabi bir qator ifoda semalari juda ochiq ko rinib
’
turgan bo ladi. Bun
’ day so zlar ko proq nominativ ma nolariga ko ra emas, ’ ’ ’ ’
ayni shu konnotativ ma nolariga ko ra nutqda yashaydi. Haqorat so zlari
’ ’ ’ badiiy
asarlarda, asosan, qahramonlar nutqida ishlatiladi. Li soniy tahlil jarayonida badiiy
asarga olib kirilgan vulga rizmlarni kimning (jinsi, ijtimoiy tabaqasi, mavqei, yoshi
54
Ибрагимова Э.И. Ўзбек тилида ирония ва ироник мазмун ифодалашнинг усул ҳамда воситалари: филол.
фан. номз. …дис. автореф. -Тошкент, 2001. Б.9.

ka bilar) nutqida ishlatilayotganligiga qarab guruhlash, qanday va ziyatlarda va nima
sababdan qo llanilayotganligini hamda ular’ ning leksik-semantik tarkibi, shevaga
xoslanganligi kabilarni aniqlash lozim bo ladi. Ikki eshik orasi romanidan
’ ” ”
olingan quyidagi parchani tahlil qilish orqali o zaro dialogik muloqotda haqoratli
’
so zlarning o rni va ironik mazmunning asta-sekinlik bilan namoyon bo lishi
’ ’ ’
kuzatamiz: Uy eshigi g iyqillab ochildi. Darvozaning tirqishidan yana mo ralab,
’ ’
qorong ida hech nimani ko rolmadim. Bola tushmagur kelinoyimni qo rqitib
’ ’ ’
yubormasaydi!
Shu payt allaqanday erkak kishining «...bormi senga haromi !» deb
—
so kingani, Olimjonning «qo yvoring» deb yalingani eshitildi.
’ ’
Eshikni kuchim boricha mushtladim.
— Oching, kennoy i, menman! dedim baqirib.
—
Kimdir og ir, shaxdam qadamlar bilan eshikka yaqinlashdi.
’
— Qo yvoring! Bu safar Olimjonning ovozi bo g ilib chikdi.
’ — ’ ’
Parchadan anglashilishicha, bolaning devordan oshib tushishi, Umar zakunchi va
Ra noning noqulay vaziyatga tushib qolishlari Umar zakunchining o z
’ ’
mavqeiga ishonib bolani qo pol tarzda haqoratlashiga, uning haromi
’ “ ”
leksemasini qo llashiga zamin yaratgan. Romanda voqealar rivoji endi boshqacha
’
tarzda kechadi. Asar muallifi endi voqealar rivojiga kinoya usulini kiritadi. Umar
zakunchi bir tomondan mavqe nuqtai nazaridan yuqori turishi, ikkinchi tomondan
o z aybini yopishga urinishi kinoya usuliga yo l ochgan:
’ ’
Tamba surildi. Eshikning bir tavaqasi ochildi-da, kimdir Olimjonni yoqasidan
mushuk boladek changallab uloqtirib yubordi. U gandiraklab kelgancha kuch bilan
menga urildi. Biqinim battar sanchib, ko z oldim qorong ilashib ketdi. Olimjon
’ ’
menga ozor berganini bilib tipirchilab qaddini rostladi. Shu payt chaqmoq yarq
etdi-yu, ro paramda vajohat bilan turgan boshyalang Umar zakunchini ko rdim.
’ ’
— Iye, oyimqiz, sizam shu yerdamisiz? dedi g azabdan ko zlari yonib.
— — ’ ’
Bemahalda pishirib qo yibdimi birovnikida!
’
— Birovmas, o zimni yangam, og zimga kelgan gap shu bo ldi.
’ — ’ ’
— Traktorni katta xolangnikiga tashlab keldingmi?

Umar zakunchi ko zimga shunchalik dag dag a bilan chaqchaydiki, tilim’ ’ ’
aylanmay qoldi.
U boshini egib eshikdan chiqib borarkan, nafrat bilan so kindi:
’
— Padaringga la nat.
’ Hammangni qamoqda chiritish
kerak! (327 bet)
Yuqoridagi parchada erkak kishi Umar zakunchi nutqi berilgan. Uning butun
harakati, faoliyati boshqalarga tazyiq o tkazish, azob berishga asoslangan.
’
Shuning uchun uning nutqida vulgarizmlarning qo llanishi tabiiy.Buni kitobxon
’
ham yengil qabul qiladi.
Zakunchi nutqi uning o sha davrda o sha jamiyatdagi mavqei, ma naviy-
’ ’ ’
axloqiy qiyofasini, atrofdagi kishilarga munosabatini, til birliklaridan
foydalanishda asosan vulgarizmlarni tanlashini ko rsatadi. Zakunchi nutqi fikr
’
ifodalashda personajning madaniy-ma naviy saviyasi jamiyat tomonidan
’
belgilangan muomala mezonlariga mos kelmasa, uning salbiy ta siri inson
’
faoliyatining hamma sohalarida - personajlarning o zaro munosabatlarida, ahloqiy
’
qiyofasida, yurish-turishlarida, ayniqsa, uning kimligini aniq ko rsatib turuvchi
’
nutqida yaqqol ko zga tashlanishini yana bir karra isbotlaydi.
’
Muomala shaxslararo munosabatning shunday ko rinishi sifatida tildagi
’
lisoniy birliklar - leksik-frazeologik, grammatik birliklar vositasida bir-birlariga
o z faoliyatlari bilan bog liq ma lum bir narsa va predmetlar, shaxslar,
’ ’ ’
voqea-hodisalar to g risida xabar beradilar yoki o zlarini qiziqtirgan voqea-
’ ’ ’
hodisa, shaxslar, predmetlar to g risida ma lumot oladilar. Badiiy asarda
’ ’ ’
ishtirok etuvchi personajlar o zaro aloqa natijasida bir-birlariga ta sir
’ ’
o tkazadilar va ta sirlanadilar.
’ ’
Badiiy matnlarda personajlar o rtasidagi o zaro muloqotlarda muomala eng
’ ’
avvalo personaj va uning nutqi qaratilgan boshqa personaj munosabatining qanday
ekanligini ko rsatuvchi vosita sifatida namoyon bo ladi: Endi anavi Robiya
’ ’ —
qoldimi? Qo rqadigan joyim yo q! Shunaqangi tilini qisiq qilib qo yamanki,
’ ’ ’
ketimdan o zi ergashib yuradigan bo ladi,
’ ’ unsurvachcha . .. Xotintaloq
So pog -yey!
’ ’ Bilib aytgan ekan! Ostingda oting bormi, uzangi uzilguncha surib

qol. Ertaga otingni boshqa odam minmaydi deb kim kafolat bera oladi? Bekor gap!
Ostimdagi arg umoqni birovga berib qo yadigan anoyi emasman!’ ’ (320 bet)
Umar zakunchi obrazi asar boshlanishidayoq kitobxonda noxush kayfiyat
uyg otadi. U nafaqat zulmkor kishi, balki vijdonsiz, ahloqsiz kishi sifatida
’
namoyon bo ladi. Uning ahloqsiz ekanligi Ra noga bergan ta rifida, tanlagan
’ ’ ’
ifoda tasvir vositalarida ham ko rinadi:
’
Kelin yelkasi osha yoyilib tushgan sochini orqasiga olib tashladi. Salom berib,
kaftini yuzidan olgan edi, tomog im quruqshab ketdi. Nuqul yutingim keladi. Yo,
’
tavba, shunaqayam go zal qiz bo larkan jahonda!
’ ’ Hozir yig lab yuborishga ’
tayyordek pirpirab turgan uzun kipriklari, ham hayrat, ham hadiksirash
bilan boquvchi kop-qora ko zlari, o sma qo yilgan qayrilma qoshi-yu, xina
’ ’ ’
surilgan qo llari, bilaguzuk taqqan oppoq bilaklari...(308 bet)
’ Keltirilgan
parchada kiprik, ko z, qosh, qo l, bilak leksemalari bir qator sifatlovchi
’ ’
aniqlovchilar yordamida o z badiiy ifodasini topgan.
’
“Ikki eshik orasi romanida Umar zakunchi obrazi bir qator frazeologizmlar
”
vositasida o z-o zini tanishtira boradi. Quyidagi parchada uning Ra no
’ ’ ’
to g risidagi fikrlari frazeologizmlar vositasida ifodalangan:
’ ’
Nima qipti? Ungayam yaxshi, mengayam! Shunaqa-ku, dunyoda bundan
nozik masala yo q. Agar o zi
’ ’ jon deb turgan bo lsa hyech kimga ’ churq etib,
og iz ochmaydi
’ -ya! Bordiyu eshikdan kirishim bilan dod solib, olamni boshiga
ko tarsa
’ -chi! Ana, sharmandalik! Hammayoqqa do mbira qiladiganlar ’ ozmi?
(310 bet)
Umar zakunchi nutqida haqorat mazmunidagi bir qator frazeologizmlar
mavjudki, ular personajning qanday shaxs ekanligini tavsiflab keladi:
Qiziq, yangi kelgan kunim kolxoz a zolari meni rais qilib saylashga qarshi
’
bo lganida Orif oqsoqol nimaga yonimni oldi? Yo nega birinchi bo lib o zi
’ ’ ’
ovoz berdi ? Buyam yetmagandek, hashar boshlab, mana shu uyni qurib berishga
nima uchun bosh-qosh bo ldi
’ ? Qo rqqanidan qildimi? Yo q, Oqsoqol ’ ’ ilonning
yog ini yalagan
’ odam! Qani, ko raylik-chi, qayoqqacha borarkin bu bola, deb ’
o yladi.
’ Chuchvarani xom sanabsan, Oqsoqol! Sen shoxida yursang, men

bargida yuraman! Sen o ylagandan ko ra uzoqqa, juda uzoqqa ketaman hali!’ ’
Mana, oltinchi yil ketyaptiki, «Qizil dehqon» rayonda eng ilg or xo jalik. Buni
’ ’
Abdurahmonovning o zi ham tan oldi. Xo sh, shu ishlarni savodsiz Oqsoqol
’ ’
qildimi, menmi? To g ri, Oqsoqol
’ ’ otdan tushsayam egardan tushgisi
kelmaydi. Bolalaridan «qoraxat» kelgan kuni meni haqorat qildi. Bilaman, buyam
alamidan. Kim o zi u? Men kimmanu, u kim?
’ Filga akillagan laychadek gap!
Savodi bo lmasa, ilmi bo lmasa, avvallari bir emas, ikki o g lim tankist deb
’ ’ ’ ’
ko kragiga urib
’ yurardi, endi ular ham yo q. ’ Uzatgan qo li qayoqqa yetardi! ’
O ziyam keyingi paytda
’ kaltaklangan itday dumini qisib qoldi-ku!
Duma-chi? Duma kim bo pti?! Xohlasam, ertagayoq rabochiy batalonga
’
jo nataman! Yoshi oltmishga yetmagan, ataylab pasportini o zgartirib olgan
’ ’
deyman, tamom! Qo limda shunaqa dalil borki, xohlasam Dumaning
’
xonumonini kuydirib yuboraman. Uyida anavi xalq dushmanini saqlaganmi
—
saqlagan! U yog ini so raganda, Duma ilondan qolgan
’ ’ ilonvachchani —
Robiyani boqib katta qildimi qildi!(269 bet) Yuqoridagi matnda
— “ ovoz
bermoq , ”bosh-qosh bo lmoq , ilonning yog ini yalamoq , chuchvarani
” ” “ ” “ ’ ’
xom sanamoq , shoxida yursa, bargida yurmoq , otdan tushsayam egardan
” “ ” “
tushgisi kelmaydi , ko kragiga urmoq , uzatgan qo li hamma yoqqa
” “ ” “ ’ ’
yetmoq ,
” “ kaltaklangan itday dumini qisib qolmoq , xonumonini kuydirib ” “
yubormoq” kabi frazeologizmlar personaj nutqini individuallashtirish uchun
xizmat qilmoqda. Mana uning atrofdagi kishilarga munosabati:
Qo qonda uylanganim, xotinimga ko nglim ilimay ajrashganimni biladimi bu
’ ’
yo qmi? Biladi! Odamlar
— ’ qo yga o xshaydi ’ ’ ! Suruvda bitta qo y ma rasa ’ ’
hammasi jo r bo lganday, bitta odam «g ing» etib gap chiqardimi, bas!
’ ’ ’
Boshqalari qo shilishib vaysayveradi.
’ (271 bet)
“Ikki eshik orasi romanida erkak va ayol nutqi bir-biridan keskin farq
”
qiladi.Ayollar nutqiga xos xususiyatlar, ularning munosabat ifodasi sifatida
ko pincha haqorat ifodalovchi beparda so zlarni qo llashi ko p kuzatiladi.
’ ’ ’ ’
Suhbatdoshlar o rtasida muloqot rivojlanishiga qarab ularning o zaro
’ ’

munosabati ham shakllana boradi. Nutqiy muloqotda qo llaniladigan til birliklari’
ham shunga mos holda o zgarib boradi:
’
Qo rqib ketdim. Lankani ham tashlab, yig lab o tirgan ukamni
’ ’ ’
ko tarayotgan edim, Abduvalining Mavluda opasi chopib keldi.
’
— Nega urasan ukamni, basharang qurgur! dedi
—
sariq yuz i qip- qizarib.
Yig layotgan Omonni ko tarib olarkanman, baland keldim.
’ ’
— Nega o zi ukamni uradi?
’
— Shu sening ukangmi, og zingdan qoning kelgur!
’ Mavluda dag dag a — ’ ’
bilan ustimga bostirib keldi. O gay ukangga joning shunchalik achidimi,
— ’
yetimcha yetti kulcha!
— Tur yo qol! ’
Omonni ko targancha ko chaga yugurdim. Mavluda burnidan qon oqib
’ ’
yig layotgan Abduvalining boshiga bordi.
’
— Shu shumqadamdan boshqa o rtoq qurib qolganmi,
’
juvonmarg! deb ukasining boshiga mushtlaganini
—
uzoqdan ko rib qoldim.(286 bet)
’
Yuqoridagi dialogda ayollar nutqiga xos xususiyatlar yaqqol o z aksini
’
topgan.Bunday nutqiy vaziyatlarda nutq ishtirokchilarining o zaro tanishligi,
’
hamqishloq ekanligi, suhbat mavzusining har ikkalasi uchun ham birday tushunarli
ekanligi nutqiy tejamkorlikni yuzaga keltirgan. Shuning uchun gaplar to liqsiz
’
shaklda , savol-javob xarakterida namoyon bo lmoqda.Ular tomonidan
’
qo llangan vulgarizmlar xotin-qizlar nutqiga xos bo lgan qarg ish, tinglovchini
’ ’ ’
behurmat qilish ma nolarini ifodalashga xizmat qilgan. Tinglovchi yoki nutq
’
qaratilgan shaxsga salbiy munosabat ifodalash Ra noning ichki monologida
’
ham kuzatiladi:
Erimning urug i tezagimning qurug i, deb shunga aytadi-da!
’ — ’ ...
Naqdlab qo yibdimi yarim kechada? Poylab kelgan! Ataylab poylab kelib,
’
tabibning o g lini devordan oshirib tushirgan!
’ ’ Voy ilon-yey! Tag in sening ’
fotiha to yingda xizmat qilib yuribman-a,
’ niyatingga yetm agur! Shunchalik
dushmanmiding? Nima yomonlik qildim senga! (405 bet)

Ra no nutqida o z aybini xaspo shlash, bo lib o tgan ahloqsizlik uchun’ ’ ’ ’ ’
o zini emas, balki boshqalarni ayblash uning faqat o zini o ylashi, jamiyat
’ ’ ’
tomonidan belgilangan ahloqiy mezonlarga amal qilmasligini ko rsatadi.U buning
’
uchun boshqalarga bo lgan salbiy munosabatini ifodalovchi ilon , niyatingga
’ “ ” ”
yetmagur kabi leksema va birikmalar hamda Erimning urug i tezagimning
” “ ’ —
qurug i kabi maqollardan ham foydalanadi.Mazkur birliklar nafaqat Ra noning
’ “ ’
atrofdagilarga munosabati balki uning o zi qanday kishi ekanligini tavsiflab
’
kelmoqda. O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida qo llanuvchi
’ “ ” ’
leksik va frazeologik birliklar ham o ziga xos. Kuzatishlar shuni ko rsatadiki,
’ ’
O tkir Hoshimov o zbek xalqi orasida qo llanuvchi, lingvistik lug atlarga
’ ’ ’ ’
kiritilmay qolgan, tayyor iboralarga nisbatan kam murojaat etadi. Asosan ularni
qayta ishlash, ularning mazmuniga ma lum o zgartirishlar kiritish va matn
’ ’
mazmunini ochishga xizmat qiluvchi yangi ko rinishlarini yaratish uchun harakat
’
qiladi. O .Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida qo llanilgan so zlar
’ “ ” ’ ’
yozuvchining o zbek xalqi hayotini, uning turmush tarzini, xalqimiz kundalik
’
hayotida qo llanilib kelinadigan so z va iboralarni yaxshi bilishidan dalolat
’ ’
beradi.
Romanda personajlar munosabatini tasvirlashda dialogik muloqot ham muhim
o rin egallaydi. Bunday muloqotda personajlar o rtasidagi savol-javoblar
’ ’
nutqiy vaziyatga bog liq holda elliptik ko rinishga egaligi , qisqaligi, aniqligi
’ ’
va tuzilishining ko ra oddiyligi bilan ajralib turadi:
’
Tikandek mo ylovi yuzimga sanchilishi bilan biqinimning og rig i ham,
’ ’ ’
qo rquv ham allaqayoqqa g oyib bo ldi.
’ ’ ’
— Qoch! dedim chinqirib.
— — Yo qol ’ , iflos!
— Robiya! U hansirab yuz-ko zimdan o pa boshla-di. Har qadamimda
— — ’ ’
mingta qiz! Senga xaridor bo lganimga suyunmaysanmi,
’ tentak!
— Voy ovsar! dedi entikib. Men seni zarga belab qo yaman, bildingmi?!
— — ’
Kimsan, raisning erka xotini bo lasan, go ng changallab yurmaysan,
’ ’ tentak!
(322 bet) Kerak bo lsa medal olib beraman, poshshoning xotiniday malika bo lib
’ ’
yurasan, tentak!

Ko rinadiki, O tkir Hoshimov Ikkki eshik orasi romanida asar mazmunini’ ’ “ ”
badiiy tarzda kitobxonga yetkazishda, personajlar xarakter-xususiyatlarini
o quvchi ko z o ngida aniq gavdalantirishda tilda mavjud bo lgan leksik-
’ ’ ’ ’
frazeologik vositalardan unumli foydalangan.Bu esa badiiy asar tilining jonli va
ishonarli, ifodali va ta sirchan bo lishini ta minlashga xizmat qilgan.
’ ’ ’
bob xulosalari
Ma lumki,badiiy matn va unda ifodalangan personaj nutqiy faoliyati asarda
’
tasvirlangan ijtimoiy hayotdagi uning barcha faoliyatlari kabi kitobxonga ta sir
’
etish maqsadi sari yo naltirilgan bo ladi. Ikki eshik orasi romanida O tkir
’ ’ “ ” ’
Hoshimov yoki personaj tomonidan bayon yetilayotgan fikr ma lum maqsadning
’
amalga oshishini ta minlaydi: unda personajlar o z tuyg ularini, munosabatini
’ ’ ’
tinglovchiga bildirish, shuningdek, nutq qaratilgan shaxsni ma lum ishlarni
’
bajarishga da vat etish, unga muloqot jarayonida ta sir ko rsatish natijasida uni
’ ’ ’
navbatdagi nutq jarayoniga jalb etadi. O tkir Hoshimov asarda personajlar
’
nutqida ifodalangan har bir fikrni ma lum bir maqsad bilan bog laydiki, u aloqa
’ ’
jarayonida shu fikrning badiiy-estetik ta sirchanligini ta minlaydi.
’ ’
Badiiy matnda tilning e stetik vazifasi va ifoda imkoniyatlari keng. Bu
imkoniyatlarning ta minlanishida semantik-stilistik vositalarning
’ , dialog,
monologlarninng o rni muhim ahamiyatga
’ e ga bo lib, ular ’ personajlar nutqining
o ziga xos tarzda shakllanishshida muhim ahamiyatga ega.
’
O tkir Hoshimovning Ikki eshik orasi romanida qo llanilgan dialog,
’ “ ” ’
monologlar va ularning badiiy asar tilida tutgan o rnini aniqlash, personajlar
’
nutqini individuallashtirishdagi ahamiyatini belgilash, ularni til va madaniyat
yaxlitligi yo nalishida tadqiq qilish tilshunoslikning dolzarb muammolaridan
’
hisoblanadi. Xususan,o zbek xalqiga xos bo lgan milliy madaniyatni va
’ ’
ma naviyatni o zida yaqqol namoyon qiluvchi bunday lingvistik hodisalarni
’ ’
lingvomadaniy jihatdan tadqiq qilish, personajlar nutqining o ziga xos
’
xususiyatlarini aniqlash bugungi kunda, ya ni o zbek tilini chuqur o rganishga
’ ’ ’
alohida e tibor berilayotgan davrda yana ham dolzarblik kasb etadi.
’

Biz bilamizki, tilimizda fikr ifodalash usul va vositalari, lisoniy birliklarning
bir qancha turlari mavjud. Ikki eshik orasi romanida ishtirok etgan personajlar“ ”
nutqi o ziga xos bo lib, ularning milliy tafakkuri va tabiat va jamiyatda
’ ’
bo layotgan o zgarishlarga munosabati, ma naviy qiyofasini aks ettirishda
’ ’ ’
dialog, monologlar muhim uslubiy vazifa bajaradi.
Tasvirlanayotgan shaxsning turli ruhiy holati, ichki kechinmalarini tasvirlashda
monolog eng qulay vosita sifatida namoyon bo lsa, personajlarning badiiy asar
’
sujetida, voqealar tizimida tutgan o rni , ularning fikr ifodalashda tilda mavjud
’
bo lgan birliklarni qo llash mahorati dialoglarda namoyon bo ladi.Dialoglar va
’ ’ ’
monologlar personajlarning dunyoqarashi, fikrlash doirasi, ma naviy
’
dunyoqarashini o zida aks ettiruvchi vosita sifatida O tkir Hoshimov ijodida
’ ’
muhim o rin tutadi.
’
UMUMIY XULOSALAR

Keyingi yillarda o zbek tilshunosligida shoir va yozuvchilarining tili va
’
uslubi haqida, shuningdek, ma lum bir badiiy asarning tilini turli nutai nazardan
’
o rganishga doir bir qator qator risolalar va ilmiy maqolalar, nomzodlik va
’
doktorlik dissertasiyalari maydonga keldi. Bu hol tilshunoslikda mustaqillik
davrida adabiy va badiiy til hamda nutqning turli ko rinishlariga oid
’
muammolarga katta e tibor berilayotganligi, bu yo nalishda tadqiqotlar olib
’ ’
borishning nazariy asoslari ishlab chiqilayotganligidan dalolat beradi. O zbek
’
badiiy adabiyoti tilini o rganishning bugungi kundagi ahvoli to g risida fikr
’ ’ ’
yuritar ekan, tilshunos olim E.Begmatov quyidagilarni yozadi: «O zbek tili
’
stilistikasi sohasida ham keyingi yillarda barakali ishlar amalga oshirildi, ayniqsa,
badiiy til stilistikasi rivojlandi. Lekin bu tadqiqotlarni badiiy adabiyot tili
madaniyatini ko tarishga yetarli xizmat qilyapti, biror bir yozuvchini o z asari
’ ’
tili ustida chuqurroq o ylashga majbur etmoqda, deyish qiyin. Holbuki, o zbek
’ ’
badiiy adabiyoti tilida ma lum nuqsonlar, hal qilinishi lozim bo lgan
’ ’
muammolar yetarli ekani sir emas. Adabiyotshunoslar esa ,yozuvchi uslubini
(badiiy stilni) til materialisiz, ya ni badiiy asar tilini badiiy tahlil qilmasdan
’

belgilashmoqda. Badiiy tilning tahlilisiz badiiy uslubni to liq belgilash’
mumkinmi» 55
.Darhaqiqat, E.Begmatov to g ri ta kidlab ko rsatganidek,
’ ’ ’ ’
badiiy uslub to g risida muayyan xulosalarga kelish ko plab badiiy asarlarning
’ ’ ’
tili bo yicha kuzatishlar olib borishni taqozo qiladi. Ijodkorlar badiiy asar yozish
’
jarayonida asar g oyasini ochishga xizmat qiluvchi leksik-frazeologik, grammatik
’
birliklarni, tildagi ifoda-tasvir vositalarini qo llaydilar. Tanlangan til birliklari
’
badiiy matnga kiritilar ekan, matn mazmuniga bog liq holda o zlarining nozik
’ ’
ma nolarni ifodalashda yangidan yangi qirralarini namoyon etadilar. Shoir va
’
yozuvchilarimiz o z samarali mehnatlari bilan nafaqat o zbek badiiy
’ ’
adabiyotining, balki adabiy tilimizning rivojlanishi, taraqqiy etishiga ham ma lum
’
darajada o z ulushlarini qo shadilar.
’ ’
Taniqli yozuvchi O tkir Hoshimov“Ikki eshik orasi romanida ikkinchi
’ ”
jahon urushi davrida o zbek xalqining front ortidagi hayotini o tkir badiiy
’ ’
lavhalarda tasvirlashga erishgan. Bu asarda yozuvchi front ortidagi hayot,
zahmatkash o zbek xalqi vakillari bo lgan kishilarning o ziga xos hislatlarini
’ ’ ’
obrazli tarzda tasvirlay olgan.
Bu asarni o zbek adabiyotida yangi bir hodisa deyish mumkin. Asardagi
’
barcha til vositalari ko proq yozuvchining personajlar nutqini
’
individuallashtirishda dialog va monologlardan o rinli foydalana olganligini
’
ko rsatadi. Yozuvchi o zbek kishilarini oilaviy hayotda, odamlar orasidagi turli
’ ’
munosabatlarda, har xil ruhiy holatlarda, turli hayotiy voqealarda, dramatik
to qnashuvlarda yorqin ko rsata olgan. Bu yozuvchining o zbek tili yashirin
’ ’ ’
imkoniyatlaridan yaxshi xabardor ekanligi va tildagi birliklarni o rinli qo llay
’ ’
olish mahoratini ko rsatib beradi.
’
55
Бегматов Э.Назарий хулосалар тилшуносликнинг муҳим амалий вазифаларини ҳал этишга хизмат
қилсин //Ўзбек тили ва адабиёти, 1987. №3. - Б.23.

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR
1. Abdullayev A. O zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli. ’ –
Toshkent: Fan, 1987. 88 b.
–
2. Abdura hmonov G . O zbek tili grammatikasi. Toshkent: O qituvchi, 1996.
’ ’ – ’
-246.
3. Aliqulov Z. Sosiumlar nutqining sosial tabaqalanishi haqida // Til
taraqqiyotining derivasion qonuniyatlari. Respublika ilmiy-nazariy
konferensiyasi materiallari. - Samarqand: SamDChTI nashri, 2009. -B.77.
4. Bozorov O. O
’ zbek tilida darajalanish: filol. fan. dok. diss. avtoref. …
Toshkent. 1997. -51 b.
–
5. Boymirzayeva S. Modallik umumlisoniy kategoriya sifatida //Til taraqqiyotining
derivasion qonuniyatlari//Respublika ilmiy nazariy konferensiyasi materiallari.
Samarqand: SamDChTI nashri,2009. B.192.
–
6. G oyibov S. Metafora emosional-ekspressiv munosabat ifodalash vositasi
’ –
sifatida. Ozbek tili va adabiyoti. №4.1979.-B.40.
’
7. Doniyorov X., Yo’ldoshev B. Adabiy til va badiiy stil. – Toshkent: Fan, 1988. -
208 b.

Sotib olish