O‘xshatishlar va ularning tarjimasidagi o‘ziga xos - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘xshatishlar va ularning tarjimasidagi o‘ziga xos

Купить

O’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta maxsus ta’lim
vazirligi
Samarqand Davlat Chet tillar Instituti
Tarjimaning lingvomadaniy aspektlari
fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu : O‘XSHATISHLAR VA ULARNING
TARJIMASIDAGI O‘ZIGA XOS
JIHATLAR
Samarqand 2021

O‘XSHATISHLAR VA ULARNING TARJIMASIDAGI O‘ZIGA XOS
JIHATLAR
O‘xshatishlar tashqi dunyoni bilishning eng qadimiy usullaridan
hisoblanadi.O‘xshatishlar muayyan xalqning ilk tafakkur tarzini va tasavvurlarini
tamsil etadi. Ularda ma’lum davrda yashagan ajdodlarimizning kechinmalari,
tasavvurlari muhrlangan bo‘ladi. Turkiy xalqlar tafakkurini ifodalashda
o‘xshatishlarning o‘ziga xos o‘rni haqida Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu
lug‘otit turk” asarida alohida ta’kidlangan: “Biron xotin tuqqanda doyadan: tulki
tug‘dimi yoki bo‘rimi deb so‘raladi. Ya’ni qizmi yoki o‘g‘ilmi demakdir. Qizlar
aldoqchi hamda yalinchoq bo‘lganliklari uchun tulkiga, o‘g‘il bolalar ulardagi
botirlikka asosan bo‘riga o‘xshatiladi”
1. Bu o‘rinda tulkidek qiz bo‘ridek yigit o‘xshatish qurilmasining faqat tulki
va bo‘ri etaloni qo‘llangan bo‘lib, uni o‘xshatishning qisqargan shakli metafora
deyish mumkin. O‘rta Osiyo xalqlarining qoraxoniylar davridagi hayotini har
tomonlama yoritib bergan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida
hoqonlarga xos fazilatlarni namoyon etadigan quyidagi o‘xshatishlar qayd
qilingan:“Hoqon... jangda arslonning yuragiga ega bo‘lishi lozim... yovvoyi
to‘ng‘izdek qaysar; bo‘ridek kuchli; ayiqdek jasur bo‘lishi kerak; ho‘kizdek...,
hakkadek..., qarg‘adek..., tulkidek..., tuyadek..., arslondek... va boyqushdek...
bo‘lishi lozim”
2 Insonning dunyoni bilishida o‘xshatish-qiyoslash benihoya katta o‘rin
tutadi. Ikki yoki undan ortiq predmet yoki tushunchani o‘xshash yoki farqli
jihatlarini aniqlash maqsadida qiyoslash, taqqoslash tashqi dunyoni bilishning eng
keng tarqalgan mantiqiy usullaridan biri sifatida inson faoliyatining deyarli barcha
sohalarida kuzatiladi. Bu behad muhim mantiqiy kategoriya, tabiiyki, tilde ham o‘z
aksini topadi.
3 Prof. N.Mahmudov o‘zbek tilidagi o‘xshatishlarni to‘rt unsurga ajratib,
ularni o‘xshatish subyekti, o‘xshatish etaloni, o‘xshatish asosi va o‘xshatishning
shakily ko‘rsatkichi deb nomlaydi. “...o‘xshatishlar o‘ziga xos obrazli tafakkur
tarzining mahsuli sifatida yuzaga keladi. Shuning uchun ham ular nutqda hamisha
badiiy-estetik qimmatga molik bo‘ladi, nutqning emotsional-ekspressivligi,
ifodaliligi, ta’sirchanligini ta’minlashga xizmat qiladi. O‘xshatishlarning ikki turi,
ya’ni: 1) individual-muallif o‘xshatishlari yoki erkin o‘xshatishlar va 2) umumxalq
yoki turg‘un(doimiy) o‘xshatishlar farqlanadi”1 Erkin o‘xshatishlar muallifning
o‘ziga xos original o‘xshatishlari bo‘lib, u yozuvchining mahoratini belgilaydi.
Masalan, Oybek she’riyati o‘ziga xos original o‘xshatishlarga boyligi bilan ajralib
turadi:

Men ipak qurti kabi
Xayolimga o‘raldim.
Tuyg‘ularim girdobi
Orasida yo‘qoldim.
“Parchada murakkab hissiy holatning go‘zal va real tasviri berilgan bo‘lib, bu
hissiy holatning asosiy va ajoyib mazmuni birinchi ikki misrada o‘zining juda ham
nozik ifodasini topgan, keying ikki misra esa ana shu ifodani yana ham
aniqlashtirgan. “Ipak qurti kabi” tarzidagi o‘xshatish etaloni ayni o‘rinda nihoyatda
original va ayni holat uchun juda ham mos. Ma’lumki, ipak qurti ipak chiqarib
o‘zini o‘zi o‘raydi va pilla hosil bo‘ladi, o‘zi esa uning ichida qolib ketadi, pilla –
oppoq, u. Ana shu oqlik ichra pinhon bo‘ladi. Shoir esa o‘z xayoliga o‘raladi, uni
oq, pilladay oppoq xayollar, olovli tuyg‘ular girdobi o‘zining besarhad bag‘riga
oladi, shu oppoq bag‘rida shoir pinhon bo‘ladi. Teran va tarang mutanosiblik,
o‘xshashi yo‘q, haqiqiy Oybekona o‘xshatish. Bu o‘xshatishning poetic salohiyati
shundaki, shoir u orqali faqatgina u yoki bu darajada tasavvur qilish mumkin
bo‘lgan hissiy holatni qo‘l bilan ushlab ko‘rish mumkin bo‘lgan darajada
“moddiylashtirib” yorqin surat drajasida lo‘ndalashtirib ko‘rsatgan”
2 O‘xshatish qurilmalaridan farqli o‘laroq, o‘xshatishga asoslangan
matnlarda “o‘xshatish asosi, ya’ni ikki obyektni o‘zaro o‘xshatish uchun asos
bo‘lgan referent so‘z orqali emas, balki jumlalar orqali voqe bo‘ladi. Masalan: Ilk
muhabbat bahor osmonidagi bulutga o‘xshaydi. Oppoq. Pokiza. Shaffof…Na
qo‘lingiz bilan tutasiz. Na ortidan yugurib yetasiz.. Shamol uni qayoqqa olib
ketishini ham bilmaysiz... Birinchi muhabbatning ko‘pincha natijasiz tugash balki
shundadir.. (O‘.Hoshimov. Daftar hoshiyasidagi bitiklar)
3 Xalq og‘zaki ijodida o‘xshatishlar muhim ahamiyat kasb etadi. “...baxshi
yoki ertakchi ham asarga o‘z individual o‘xshatish, qiyoslashlarini kiritishi
mumkin. Ammo bu ham an’anaga, epic ijod qonuniyatiga mos kelmasa, asar
sujetiga singishmaydi, uning “yotligini” xalq darrov anglab oladi. O‘zida xalqning
an’ana, udum, marosim, fikr tarzini ifoda etgan detalgina xalqona obrazning
ma’nosini ochishi, kengaytirishi mumkin” Turg‘un o‘xshatishlar ning mohiyati
shundan iboratki, ularda o‘xshatish etalonida ifodalangan obraz barqarorlashgan
bo‘ladi, bunday o‘xshatishlar, garchi muayyan shaxs yoki ijodkor tomonidan
qo‘llangan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan til jamoasida urfga kirib, doimiy ifodalar
sifatida turg‘unlashgan, umumxalq tili leksikonidan joy olib ulgurgan bo‘ladi.
Bunday o‘xshatishlar xuddi tilda tayyor birliklar kabi nutqqa olib kiriladi
1 Tildagi o‘xshatishlarni tadqiq etgan tilshunoslarning aksariyati turg‘un
o‘xshatishlarning idiomalarga yaqin turishini yoki idioma maqomida bo‘lishini,
ular ko‘p asrlar mobaynida kishilar nutqida qo‘llanish natijasi sifatida
turg‘unlashib, so‘zlovchilar ongida muayyan modellar shaklida mustahkamlanib

qolishini, o‘xshatish etalonining, ya’ni o‘xshatish asosidagi obrazning muayyan
belgi-predmet bilan muntazam va qat’iy bog‘liq bo‘lishini ta’kidlaydi
2. Lingvokulturologiyani ko‘proq turg‘un o‘xshatishlar qiziqtiradi. Negaki,
“turg‘un o‘xshatishlar milliy ong jumbog‘ini yechishga imkon beradigan yorqin
obrazli vositalardan biri hisoblanadi”, “dunyoni o‘ziga xos milliy tarzda ko‘rish
o‘xshatish semantikasida aks etadi” .

O‘xshatishlar va ularning tarjimasidagi o‘ziga xos

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish