O‘yin texnikasiga o‘rgatish va texnik tayyorgarlik - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	77.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘yin texnikasiga o‘rgatish va texnik tayyorgarlik

Купить

O‘YIN TEXNIKASIGA O‘RGATISH VA TEXNIK TAYYORGARLIK
MUNDARIJA
I BOB. Basketbol o‘yin texnikasi
1.1. O’yin texnikasining tasnifi
1.2. Hujum texnikasi
II BOB. Sport mashg’ulotining prinsiplari
2.1 Mashg’ulotning asosiy vositalari va metodlari
2.2 Xatolarni keltirib chiqaradigan asosiy sabablar va harakat sifatlarini tarbiyalash
metodlari
III BOB. Jismoniy va texnik tayyorgarlik
3.1 Taktik va psixologik (ruhiy) tayorgarlik
3.2 Tashkiliy – metodik va hakamlik tayyorgarlik
Xulosa
Adabiyotlar ro’yxati

Kirish
Sport mashg’uloti ilmiy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. Buni ta’minlash uchun,
sport mashg’uloti tizimsini asosiy hollarini yaxshi bilish, qat’iy rioya qilishi kerak.
Sport mashg’uloti tizimsi deganda biz quyidagilarni: vazifalar, prinstiplar vositalar,
metodlarni va hokazolarni nazarda tutib, sportchilarni tarbiyalash va qonuniy
ravishda jismoniy rivojlanishi bir butun jarayon deb faraz qilamiz. Bu ilmiy
asoslangan va amaliy tekshirilgan sitemadir. Uning samaradorligi juda ham
aniqdir. Trenirovka - bu inglizcha so’z bo’lib, aynan quyidagi ma’noni anglatadi.
Mashq qilish va dressirovka qilish ma’nosi demakdir. Hozirgi paytda ham ba’zi bir
murabbiylar sport mashg’ulotini jismoniy mashqlarni qaytarish deb tushunadilar.
Lekin bu katta xatodir. Sport mashg’uloti jismoniy tarbiyaning formasidan bo’lib,
ancha keng va ko’p qirrali jarayondir. Mashg’ulotni to’g’ri uyushtirganda
mashg’ulotga bo’lgan chekinish yildan yilga o’sishi lozim. O’tish davrida
mashg’ulot vaqtini kamayishi va uni bo’lmasligi sababli mashg’ulotga bo’lgan
chekinish biroz kamayadi. Hozirgi davrga kelib, o’yin harakatlarining
faollashmaganligi, texnik usullar yanada ko’payganligi tayyorgarlik darjasiga
bo’lgan talabni oshiradi. Hozirgi kunlarda o’yin mazmunini, tayyorlov tizimlarini
funksional faoliyatini takomillashtirish va har xil malakalarni yaxshi o’zlashtirish
ayniqsa zarur. O’yinchilar har turdagi harakatlar kompleksini bajarishligi ular
maxsus tayyorgarlikni mukammal egallashligini talab etadi. Buning ichiga shaxsiy
sifat va malakalardan tashqari o’zaro jamoa bo’lib harakat qilishni maxsus
malakalari va qobiliyatlari kiradi. Har bir o’yinchining umumiy o’yin
tayyorgarligidan tashqari jamoada zarur bo’lgan funksiyalarni bajarish uchun kerak
bo’lgan bilim, sifat va malakalarni o’zlashtirishi lozim bo’ladi.
Bolalar va o’smirlar sport mashg’uloti agar, organizmda anatomo-fiziologik
o’zgarish ijobiy bo’lganini va sog’lomlashtirishga ta’sir qilishi hamda jismoniy
o’sishi va sport natijalari yuqori bo’lishga moil bo’lganda to’g’ri deb hisoblanadi.

I BOB. Basketbol o‘yin texnikasi
1.1O’yin texnikasining tasnifi
O’yin texnikasini tasniflash – bu ma’lum belgilar asosida uning hamma usul,
malakalarini bo’limlar va guruhlar bo’yicha teng huquqni taqsimlashidir. Shunday
belgilar qatoriga eng avvalo sport kurashidagi malakaning nimaga
mo’ljallanganligi belgilanishi (savatga hujum qilish yoki himoya qilish uchun),
harakat qanday bajarilishi (to’p bilan yoki to’psiz), shuningdek, uning kinematik
va dinamik tuzilishi xususiyatlari kiradi. Basketbol texnikasini ikkita katta
bo’limga: hujum texnikasi va himoya texnikasiga bo’linadi. Har bir bo’limda
ikkitadan guruh: hujum texnikasida – maydonda to’psiz harakat qilish texnikasi va
to’p bilan bajariladigan harakatlar texnikasi, himoya texnikasida esa – maydonda
harakat qilish texnikasi va to’pni egallash va qarshi harakat qilish texnikasida
ajralib chiqadi. Har bir guruh ichida malaka va ularni bajarish usullari bor.
Malakani bajarishning deyarli har bir usuli harakat tuzilishining ayrim detallarini
(ko’rsatkichlarini) ochib beradigan bir necha ko’rinishga ega. Bundan tashqari,
usulning dinamik strukturasiga, o’yinchining harakatini, dastlabki holatini,
yo’nalishi va masofasini aniqlaydigan bajarish shartlari ta’sir ko’rsatadi. Tavsiya
qilinayotgan tasnifda fintlarga mustaqil joy ajratilmaydi, chunki fint – bu aniq
usulning faqat bir qismini (masalan, to’pni uzatib berishda qo’l ko’tarish), (savatga
otish paytida mo’ljallash), raqibda xato reaksiya tug’dirish maqsadi (niyati) bilan
o’yinchi qulay holatga erishishdir.

1.2.Hujum texnikasi
Maydonda harakat qilish texnikasi.
Basketbolning maydon bo’ylab harakat qilishlar, hujum qilish vazifalarini
bajarishga yo’naltirilgan va konkret o’yin harakatlarini amalga oshirish davomida
yuzaga kelgan butun harakatlar tizimining bir qismi hisoblanadi. Ular basketbol
texnikasi asoslaridir. O’yinchi maydon bo’ylab harakat qilish uchun yurish,
yugurish, sakrash, to’xtalish, burilishlardan foydalanadi. Shu usullar yordamida u
joyni to’g’ri tanlab olishi, uni ta’qib qilayotgan raqibdan uzoqlashishga
(qochishga) va keyingi hujum uchun kerakli yo’nalishga chiqishi, boshqa usullarni
bajarish uchun eng yaxshi, qulay dastlabki holatlarni egallashga erishishi mumkin.
Bundan tashqari to’p bilan ajratiladigan ko’pgina texnik malakalarning harakatda
va sakrab to’p otish va harakatlarning samaradorligi harakat paytida oyoqning
to’g’ri ishlashiga va muvozanatni saqlashga bog’liq. Yurish. Yurish o’yinda
maydonda harakat qilishning boshqa usullariga nisbatan kamroq qo’llaniladi.
Asosan undan qisqa fazalarda pozitsiyani almashtirish uchun yoki o’yin
harakatlarining muddati susayganda, shuningdek, yugurish bilan qo’shilishidagi
harakat tempini almashtirish uchun foydalaniladi. Odatdagi yurishdan farqli
o’laroq, basketbolchi tizzada bir oz bukilgan oyoqlari bilan bir joydan ikkinchi
joyga o’tadi, bu unga qo’qqisdan tezlanish uchun imkon beradi.
Yugurish. Yugurish o’yinda harakat qilishning bosh vositasi hisoblanadi. U yengil
atletikadagi yugurishdan ancha farq qiladi. O’yinchi istalgan yo’nalishda, oldinga
yoki orqasi bilan, har xil startga oud holatlardan maydon ichida tezlasha olishi,
yugurish tezligi va yo’nalishini tez o’zgartira olishi kerak. Raqib uchun kutilmagan
holda yugurish tezligini oshirish yoki startli tezlanish sport o’yinlarida keskin
yugurish deyiladi. Keskin yugurish raqib ta’qibidan qutilish va bo’sh joyga
chiqishning eng yaxshi vositasidir. Keskin yugurishni amalga oshirish uchun
birinchi 4-5 qadamni shiddatli qilib, oyoqni uchi tomondan qo’yiladi. Yugurish
tezligi qadamni uzaytirish tufayli osha boradi. Shu paytda o’yinchi to’pni olishga
tayyor bo’lishi kerak. Yugurish yo’nalishini o’zgartirishni o’yinchi, harakat

yo’nalishiga qarama-qarshitomonga, oldinga chiqarib qo’yilgan oyoqning kuchli
itarishi bilan amalga oshiradi gavdasini yangidan tanlagan yo’nalishi tomonga
egadi. Sakrashlar. Sakrashlardan xuddi mustaqil malakalardan foydalanilishadi.
Ular texnikaning boshqa usullarining elementlari ham hisoblanadi. O’yinchilar
ko’proq yuqoriga va uzunlikka-yuqoriga sakrashlardan yoki qayta-qayta
sakrashlardan foydalanishadi. Sakrashni bajarishning ikki usulini yani ikki oyoq
bilan depsinib va bir oyoq bilan depsinishni qo’llashadi. Ikki oyoqlab
depsinish bilan sakrashni ko’proq joydan turib asosiy holatdan bajarishadi.
O’yinchi tezda oyoqlarni bukadi, qo’llarni tirsakda bir oz bukib, orqaga o’giradi va
boshni sal ko’taradi. Depsinish oyoqlarni kuchli bukish bilan, gavdaning va
qo’llarning oldinga-yuqoriga keskin harakati bilan amalga oshiriladi. Yugurib
kelib ikki oyoqlab depsinib sakrashni odatda, savatga to’p otish paytida va
shchitdan sapchib qaytgan to’p uchun kurash paytida qo’llashadi.
Bir oyoq bilan depsinib sakrashni yugurib kelib bajarishadi. Depsinishni
shunday bajarishadiki, yugurib kelishning inersiya kuchlaridan to’la foydalaniladi.
Depsinishdan oldin yugurishning oxirgi qadamini oldingilaridan ancha katta
qo’yishadi. Tizza bug’imlarida bir oz bukilgan depsinuvchi oyoqni oldinga
chiqarishida va depsinish uchun tovondan oyoq uchiga dadil qo’yishadi. Boshqa
oyog’i bilan oldinga – yuqoriga tez siltab, tana og’irligining umumiy markazi
tayanch ustidan o’tish paytida esa uni tos suyagi bilan son suyagi qo’shilgan joyda
va tizza bug’imlarida bukishadi. Basketbolchi tanasi yuqori nuqtaga yetgandagi
ko’tarilishdan keyin oyog’ini to’g’rilaydi va depsinuvchi oyog’i yoniga keltiradi.
Istalgan usulda sakraganda yerga tushish muvozanatini saqlagan holda, yumshoq
tushish lozim, bunga ohista kerilgan oyoqlarning yumshatuvchi bukish orqali
erishiladi. Yerga bunday tushish basketbolchiga o’yin harakatlarini bajarishga
tezda kirishish uchun imkon yaratadi. To’xtashlar. Vaziyatga qarab o’yinchi,
keskin yugurishlar va yugurish yo’nalishini o’zgatirishlar bilan bir qatorda raqib
ta’qibidan bir oz bo’lsa ham qutilishga, bo’sh joyga chiqishga va keyingi hujum
harakatlari uchun imkoniyatga ega bo’lish maqsadida kutilmagan (qo’qqisdan)
to’xtashlardan foydalanadi. To’xtalish ikki uslubda sakrab va ikki qadam bilan

amalga oshiriladi.
Burilishlar. Hujumchi himoyachidan qutilish uchun, to’pni urib chiqarishidan
saqlash uchun fintlarini ishlatib, so’ng savatga hujum qilish uchun burilishlardan
foydalanadi. Burilishning ikkita oldinga va orqaga burilish usuli bor.
Oldinga burilish basketbolchi yuzi bilan qayoqqa qaragan bo’lsa, shu tomonga
qadam tashlab o’tish yo’li bilan bajariladi, orqaga burilish esa – u orqasi bilan
qaysi tomonga qadam tashlab o’tish yo’li bilan bajariladi.
To’p bilan bajariladigan usullar (texnikasi). To’p bilan bajariladigan usullar
quyidagi texnik malakalarni: to’pni ilib olish, uzatish, urub yurish va to’pni
savatga otishni o’z ichiga oladi. To’pni ilib olish – bu malakaning yordamida
o’yinchi ishonarli ravishda to’pni egallab olish va u bilan keyingi hujum
harakatlariga kirishishi mumkin. To’pni ilib olish, keyinchalik to’pni oshirib
berish, olib yurish yoki otishni bajarish uchun ham dastlabki holat hisoblanadi,
shuning uchun harakatlar o’z tuzilishsi bilan keyingi usullarni aniq va qulay
bajarilishini ta’minlashi lozim. O’yinchi to’pni xali ilmay turib, uni keyin qayoqqa
va kimga uzatishni bilishi kerak. To’pni ikki qo’l bilan ilib olish. To’pni ikki qo’l
bilan ilib olish, to’pni egallashning eng oddiy va shu bilan birga ishonchli usuli
hisoblanadi.
Tayyorlov qismi: agar to’p o’yinchiga ko’krak yoki bosh balandligiga
yaqinlashayotgan bo’lsa, unda qo’llarni to’pga qarshi chiqarish, bo’sh barmoqlar
va panja bilan to’pni tutish, to’p hajmiga nisbatan kattaroq voronkani hosil etish
kerak.
Asosiy qismi: to’p barmoqlarga tegish vaqtida unga panjalarni yaqinlashtirib,
barmoqlar bilan ushlash kerak (kaft bilan emas), qo’llarni esa ko’krakka tortib,
tirsak bo’g’inlarida bukish kerak. Qo’llarni bukish uchib kelayotgan to’pning urish
kuchini pasaytiradigan amortizatsiyon harakat hisoblanadi. Yakunlovchi qism:
to’pni qabul qilgandan keyin gavdani yana ozgina oldinga tashlanadi: yoyilgan
tirsaklar bilan raqibdan saqlanayotgan to’pni keyingi harakatlarga tayyorlash
holatiga olib chiqiladi. Agar to’p ko’krak balandligidan ancha past uchib kelsa,
unda o’yinchi to’pining uchish balandligiga pasaytirib, odatdagidan ko’ra pastroq

o’tiradi
II BOB. Sport mashg’ulotining prinsiplari
2.1 Mashg’ulotning asosiy vositalari va metodlari
Sport mashg’ulotining tuzilishi va amalga oshirishligi onglilik, qaytarishlilik, asta
sekinlik, ko’rgazmalilik, har bir o’ziga xoslilik prinstiplariga asoslanadi. Bu
prinstiplarning ko’pchiligi pedagogikadan o’zlashtirib olingan bo’lib, bular sport
mashg’ulotining vazifalari va sharoitlaridan kelib chiqqan pedagogik
jarayondir. Onglilik prinsipi . U sportchini o’zini tayyorgarlik jarayoniga ongli
ravishda va faol munosabatda bo’lishiligini nazarda tutadi. O’z tayyorgarligiga
yuqori onglilik munosabatida bo’lganda nazariya va metodikani chuqur o’rganishi,
sportchida katta tajriba va bilim yaratib, shu sababli samarali mashg’ulot qilish,
musobaqada muvafaqiyatli qatnashish va keyinchalik shularga o’z tajribasini
o’rtoqlashishidan iboratdir. Qaytarishlilik prinsipi fiziologik holatga asoslanadi.
Negaki u shartli refleks aloqalarini tashkil qilish va organizmda mashg’ulot ta’siri
ostida zarur, bo’lgan (mos) o’zgarishlarni yuzaga keltirish uchun bajariladi.
Mashg’ulot mashg’ulotlarini, jismoniy mashqlarni qaytarmasdan sportda
rivojlantirish va takomillashtirish bo’lishi mumkin emas. Sport mashg’ulotida
ba’zi jismoniy mashqlarni qaytarmasdan sportda rivojlantirish va takomillashtirish
bo’lishi mumkin emas. Sport mashg’ulotida ba’zi jismoniy mashqlarni qaytarish,
shu bilan birga butun mashg’ulotlarini optimal ravishda qaytarishlilik talab
qilinadi. Ba’zi mashqlarni qaytarish soni va ular o’rtasidagi dam olish intervali
sportchining tayyorgarligiga, uning yoshiga, mashq turiga, tashqi muhitga-
maksimal yuklamani almashinishligiga bog’liqdir. Haftalik yoki boshqa sikl
boshida sportchining organizmi avvalgi hafta mashg’ulot yuklamasidan butunlay
tiklangan bo’lishi juda muhimdir. Hozirgi paytda yuqori malakali sportchilar

kundalik mashg’ulot mashg’ulotlariga o’tayaptilar, shunga qarab, ularning
yuklama (miqdor va intensivlik jihatdan) qaytarilishlik miqdori o’zgaradi. Asta-
sekinlik yoki izchillik prinsipi . Sportchining muvaffaqiyatida juda muhim, hattoki
hal qiluvchi ahamiyatga ega. Fiziologiyadan ma’lumki, organlarning o’zgarishi va
organizm tizimlarini o’zgarishi, ularni funksiyalarni yaxshilanishi, uzoq muddat
ichida asta-sekin davom etgan mashg’ulotning ta’sirida bo’ladi. Biroq asta-sekinlik
sportchining kuchi va imkoniyatiga mos kelishi lozim. Uni mashg’ulotga bo’lgan
chiniqishini yaxshilana borishiga, sport natijalari, sport mahoratini bir necha yilda
o’sishga olib keladi. O’rgatish metodikasi pedagogikaning asosiy qoidalariga
(oddiydan murakkabga) asoslanadi. Ko’rgazmalilik prinsipi kinogramma, o’quv
kinosuratlari va hokazolar o’rgatishni sezilarli darajada tezlashtiradi, mukammal
texnikani o’zlashtirishga yordam beradi. O’rganishda sportchilarni texnikasini va
murabbiyni ko’rsatayotgan harakatlarini katta diqqat, e’tibor bilan kuzatish kerak.
O’ziga xoslilik prinsipi (erisha oladiganlilik) - sportchining mashg’ulotini tuzish
va o’tkazishni, uning o’ziga xos xususiyatlarini (jinsi, yoshi, tayyorgarligi,
sog’liqning qay darajadaligi, ma’lum sifatlarini rivojlanganlik darajasini) hisobga
olishni talab qiladi. Sportchini tarbiyalashda o’ziga xos yondoshish, texnika va
taktikani o’rgatishda, katta samara beradi. Har bir sportchining funksional
imkoniyatlarini oshirish maqsadida, mashg’ulot yuklamasini aniqlashda ularga
shaxsiy yondoshish juda muhimdir. Sportchining o’ziga xoslilik imkoniyatini
o’rganish avvalombor aniq mashqlar orqali olib boriladi. Bu mashqlarning doim
qo’llanishi va musobaqaga qatnashish natijasi sportchining tayyorgarligini kuchli
va kuchsiz tomonlarini aniqlaydi, hamda shunga muvofiq mashg’ulotga
o’zgartirishlar kiritiladi. Yuqorida keltirilgan prinsiplar mashg’ulot jarayonida
qo’llaniladigan asosiy hollar hisoblanadi, bu asosiy prinsiplar o’zaro bog’liq va
o’zaro kelishilgandir. Tarbiyaning ko’p qirraliligiga asta-sekinliksiz, asta-
sekinliksizga esa qaytarishliksiz erishish mumkin emas. Erisha oladiganlik (o’ziga
xoslilik)ni va hokazolarni hisobga olmasdan muvaffaqiyatga erishish mumkin
emas. Basketbol mamlakatimizdagi eng mashhur o'yinlardan biridir. Turli xil
harakatlar bilan tavsiflanadi; raqiblar bilan yakka kurashda yurish, yugurish,

to'xtash, burilish, sakrash, ushlash, uloqtirish va dribling. Bunday xilma-xil
harakatlar metabolizmni, barcha tana tizimlarining faoliyatini yaxshilashga yordam
beradi va muvofiqlashtirishni shakllantiradi.
Basketbol nafaqat sog'lomlashtiruvchi va gigiyenik ahamiyatga ega, balki targ'ibot
va tarbiyaviy ahamiyatga ega. Basketbol qat'iyatlilik, jasorat, qat'iyatlilik, halollik,
o'ziga ishonch, kollektivizm tuyg'usini shakllantirishga yordam beradi. Lekin
ta’lim samaradorligi, eng avvalo, pedagogik jarayonda jismoniy va axloqiy tarbiya
o‘rtasidagi munosabatlar qanchalik maqsadli amalga oshirilishiga bog‘liq (Belov
S., 1990).
Basketbol jismoniy tarbiya vositasi sifatida jismoniy madaniyat harakatining turli
qismlarida keng qo'llanilishini topdi.
Xalq ta limi tizimida basketbol maktabgacha yoshdagi jismoniy tarbiya, umumiyʼ
o rta, o rta, kasb-hunar, o rta maxsus va oliy ta lim dasturlariga kiritilgan (Portnov
ʻ ʻ ʻ ʼ
Yu.M., 1997).
Basketbol - bu jismoniy tarbiyaning samarali vositasi bo'lgan qiziqarli sport o'yini.
Bu talabalar orasida juda mashhur ekanligi ajablanarli emas. Basketbol bolalarni
jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirishning muhim vositasi sifatida umumta’lim
maktablari, politexnika va ishlab chiqarish ta’lim maktablari, bolalar sport
maktablari, shahar xalq ta’limi bo‘limlari va ixtiyoriy sport jamiyatlari
bo‘limlarining umumta’lim dasturlariga kiritilgan.
Erishilgan natijalarni mustahkamlash, sport mahoratini yanada yuksaltirish
ommaviy sog‘lomlashtirish ishlari, eng iqtidorli yigit-qizlardan zaxiralarni
malakali tayyorlash bilan chambarchas bog‘liq. Bunday zaxiralar bolalar sport
maktablarida tayyorlanadi (John R., Wooden, 1987).
Bolalarga uzoq muddatli ta'lim berish ularning yosh rivojlanishining o'ziga xos
xususiyatlarini hisobga olishni va shu munosabat bilan tarbiyaviy ishning vositalari
va usullarini puxta ishlab chiqishni talab qiladi. Hozirgi vaqtda basketbolning
zamonaviy usullarini batafsil yoritib beradigan ko'plab qo'llanmalar mavjud.

Ularda pedagogik ishlarni tashkil etishning umumiy masalalari, shuningdek,
ma’lum yoshda o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan aniq amaliy materiallar (Zeldovich T.,
Keraminas S., 1964) belgilab berilgan.
Umumta’lim maktabining eng muhim vazifalaridan biri bolalarni kundalik
jismoniy mashqlarga bo‘lgan ehtiyojni tarbiyalashdir. Bu masalani hal etish
jismoniy madaniyat o‘qituvchisidan qat’iyat, ijodkorlik, katta mahorat va bilimni
talab qiladi. Va, eng avvalo, inson nafaqat o‘z faoliyatiga, balki darsdagi
o‘quvchilarning faolligiga ham asoslanishi kerak. Va shunday qilib, u jismoniy
o'zini-o'zi takomillashtirish maqsadida uyda mustaqil o'rganish shaklida o'zining
munosib davomiga ega bo'ladi. Buning uchun esa, birinchi navbatda, siz
o'quvchilaringizning haqiqiy imkoniyatlarini bilishingiz kerak (Turqulov B.N.,
1993).
Basketbol o‘yini va real o‘yin faoliyatining xilma-xil texnik-taktik harakatlari
maktab o‘quvchilarining hayotiy ko‘nikma va malakalarini shakllantirish, ularning
jismoniy va aqliy sifatlarini har tomonlama rivojlantirish uchun o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Basketbol o'ynashning o'zlashtirilgan harakat harakatlari va u
bilan bog'liq jismoniy mashqlar salomatlikni mustahkamlash va dam olishning
samarali vositasi bo'lib, inson hayoti davomida jismoniy tarbiyaning mustaqil
shakllarida qo'llanilishi mumkin (Kofman L.B., 1998). Eksperimental guruhda
quyidagi o'qitish metodikasi o'tkazildi.
1. Otish texnikasini tushuntirish va ko’rgazmali qurollarni ko’rsatish.
2. Juft bo‘lib, qilichsiz. I.P. - hujumchining o'ng oyog'ini oldinga qo'ygan holda
turishi. 1 - yarim cho'zilishni bajaring, oyoq barmoqlarini tekislang. 5-8 marta
takrorlang.
3. Shuningdek, qo'llarning ishiga taqlid qilish bilan. 5-8 marta takrorlang.
4. I.P. - to'g'ri qo'l yuqoriga cho'zilgan - to'p bilan oldinga (otish qo'l ishlaydi),
to'pni orqaga aylantiring. 5-8 marta takrorlang.

6. I.P. - tirsak bo'g'imida egilgan qo'lda elkada to'p. 1 - oyoqlaringizni egib oling, 2
- qo'llaringizni oldinga to'g'rilab, oyoq barmoqlariga ko'taring, to'p pastga
tushguncha oyoq barmoqlarida turing.
7. Xuddi shunday, to'pni yuqori traektoriya bilan qo'yib yuboring, shunda u
sherikning oyog'iga tushadi. To'pning parvozining eng yuqori nuqtasi sheriklar
o'rtasida bo'lishi kerak. 10-12 marta takrorlang.
8. Shuningdek, ringga otish bilan, ikkinchi qo'l orqada, Masofa 1 m, o'ng va chap
tomonlarda, burchak 45 ga teng
.
Har tomondan 10 marta takrorlang.
9. Juftlikda. Biri otadi, ikkinchisi esa to'plarga xizmat qiladi. Qalqondan aks
ettirish bilan uradi. Har biri 16 ta otish uchun 2 marta bajaring.
10. 5 ta urish sharti bilan masofani 1 metrga oshiring. 10 ta otishni bajaring.
Shuningdek, xatolar ustida doimiy ish olib borildi, ularni bartaraf etish uchun
etakchi mashqlar va simulyatorlardan foydalanildi (3-bobdagi tavsif).
Nazorat guruhidagi mashg'ulotlar ketma-ketligi.
1. Bajarish texnikasini tushuntirish va namoyish qilish.
2. Qabul qilishga taqlid qilish.
Z. Menteşali traektoriya bo‘ylab juft bo‘lib uloqtirishni bajarish.
4. O'ng va chapdan boshlab, keyin markazdan pastga qarab savatga yaqin
masofadan zarbalar.
5. To'pni masofani doimiy oshirib savatga tashlash.
2.1 Mashg’ulotning asosiy vositalari va metodlari
O’rgatish metodi yangi o’quv materialini o’rganishda qo’llaniladi. Bunga harakat

malakalarini va nazariy bilimlarni egallash kerak. Mashq metodi asosan
foydalaniladi. Texnika, taktika va hokazolarga bo’lgan, mashg’ulotga bo’lgan
chiniqishni egallash va uni oshirish jismoniy mashqlar vositasini tizimli ravishda
bajarish orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun jismoniy mashqlar
mashg’ulotning asosiy vositasidir. Ular uchta asosiy gruppaga bo’linadi:
1.
Basketbol o’yini bilan bevosita bog’liq mashqlar; ikki yoqlama o’yinning
hamma variantlari, 1ta shchitga o’ynaladigan 5x5 dan to 1x1 gacha bo’lgan
o’yinlar. Adabiyotda bu mashqlar asosiy mashqlar nomi bilan yuritiladi,
ba’zi bir avtorlar, bularni musobaqa mashqlari deb ataydilar (L.P.Matveev).
2.
Ikkita guruhdan iborat umumrivojlanish mashqlari:
a) yengil-atletikaning turlari, og’ir atletika, futbol, qo’l to’pi va boshqalari.
b) umumrivojlantiruvchi tayyorlov mashqlari har xil predmetlar va ularsiz. Mashq
egilishlar, burilishlar, siltanishlar va boshqalardan iborat.
Basketbolga taalluqli jsmoniy va irodaviy sifatlarni rivojlantirish hamda basketbol
texnika, taktikasini o’rganish maqsadida qo’llaniladigan maxsus mashqlar. Sport
mashg’ulotida maxsus mashqlarni qo’llash ayrim muskul guruhlarini kuchini
rivojlantirganligi uchun ko’p qo’llanilyapti. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishga
yo’naltirilgan maxsus mashqlar yordami bilan birga, basketbolni hujum va
himoyasini ba’zi bir texnika elementlarini o’rganish mumkin va aksincha.
Texnikani egallash uchun bajariladigan mashqlarni ko’p marta qaytarilishi ham o’z
o’rnida jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Odatda maxsus
mashqlar, basketbolni bir qismini yoki bir necha harakatlar bog’lamini tashkil
qilgan bo’ladi. Shunga binoan bu mashqlar o’z turiga yaqin yoki shu turdan
bo’lishi lozim. Ruxiy tayyorgarlik, irodaviy sifatlarni tarbiyalash va jismoniy
sifatlar darajasini oshirish maqsadida, maxsus ataylab tashkil qilingan og’ir, qiyin
tashqi muhit yaratiladi. Bir jismoniy mashqning o’zi qay shaklda va qanday

sharoitda bajarilayotganligiga qarab, uning ta’siri sportchida har xil bo’ladi.
Sportchining tayyorgarligida muhim ahamiyatga ega shartlardan biri, bu gigienik
reja va tabiatning tabiiy omillaridir.
Bu omillar markaziy tizimsi holatini yaxshilash uchun hamda sog’liqni
mustahkamlash va chiniqish uchun juda yaxshi vositadir. Bularning hammasi
sportchini hayot faoliyatini oshiradi va unga ko’p va samarali mashg’ulot qilish
kerak. Yuqori sport natijalariga erishish, mashg’ulotlardan keyin o’z kuchini tez
tiklashga imkon beradi. Mashg’ulot tizimda qo’llaniladigan vositalarning turli
tuman bo’lishligi ya’ni basketbol taktika va texnikasini o’rgatish va
takomillashtirish, irodaviy sifatlarini tarbiyalash, jismoniy mashqlarni bajarish
metodlari juda muhimdir. Ko’rsatish va namoyish qilish metodi. O’rganilayotgan
usulni tasavvur qilishdir. Ko’rsatish juda aniq, engil, o’zlashtirish va
o’rganilayotgan harakatning muhim joylariga urg’u berilgan bo’lishi kerak. Ba’zi
hollarda qaytarish va sekin ko’rsatish qo’llaniladi. Agar ko’rsatish bilan birga
boshqa usullar ko’rsatilsa-ko’rgazmali qo’llanmalar, kinogrammalar va boshqalar
yaxshi samara beradi. Ko’rsatishni ustalik bilan ishlatish, bolalarni o’rgatishda
katta ahamiyatga ega, negaki ularda 2 chi signal tizimsi unchalik yaxshi
rivojlanmagan va qabul qilinayotgan ma’lumotni asosan 1-chi signal tizimsi orqali
qayta ishlaydi.
So’z metodi. ancha keng qo’llaniladiganlar qatoriga kiradi. Kuzatish natijasida
o’rganilayotgan usulni ichki mexanizmlarini yoritib bo’lmaydi, bu esa usulni
yaxshi shakllanishini ta’minlaydi. So’z metodi usulni ko’raolmayotganlar uchun
juda qo’l keladi. Shu bilan birga 2-chi signal sitemasi faoliyati faollashadi,
shug’ullanuvchilarni xotirasi va tafakkuri ishga tushadi, o’z vazifalarini to’liqroq
xis qiladilar, o’zlari uchun zarur mo’ljal va kriteriyani anglab oladilar. Agar
tushuntirishi qiska, aniq, hayajonli va ravshan bo’lsa, u yaxshi qabul qilinadi.
Harakatni o’zlashtirish jarayoni, xatolarni va noaniqliklarni to’g’irlash bilan birga
olib boriladi. Bu xatoliklar tabiiydir va bu murabbiy yo’l qo’yilgan xato deb
hisoblanmaydi. Bu o’rganishida doim bo’ladigan narsa hisoblanib, ular har xil
sabablarga ko’ra bo’ladi. Shuning uchun o’rgatishning asosiy vazifalaridan biri, bu

xatoni oldini ola bilish va to’g’rilashdir. Xatoga o’rganib qolingan bo’lsa, uni
to’g’rilash juda ham qiyin. Ular ko’pinchalik halaqit beradi va uning natija
samarasini pasaytirib yuboradi.
2.2 Xatolarni keltirib chiqaradigan asosiy sabablar va harakat sifatlarini
tarbiyalash metodlari
1.
O’zlashtirilayotgan yangi materialga shug’ullanuvchilarning tayyor
emasliklari.
2.
O’rganilayotgan harakat to’g’risida e’tiborsizlik oqibatida noto’g’ri
tushuncha hosil qilish.
3.
O’rgatish sxemasida foydalanadigan mashqlarni ketma-ketligining buzilishi.
4.
Koordinatsiya mexanizmlarini har xil sabablarga ko’ra (shug’ullanuvchilarni
birdaniga yuqori natijaga erishishga bo’lgan urinishlari va hokazo) buzilishi.
Harakat malakasini to’g’ri shakllanishi uchun, harakat strukturasi to’g’risidagi
ma’lumotni kelib turishi. Aniqlanayotgan xatolar o’z vaqtida, berilgan
ko’rsatmalar, qayta ko’rsatishlar va sekin murabbiy bilan birga bajarish orqali
tuzatiladi. Sport mashg’ulotning asosiy maqsadi - sportchilarni yuqori natijalarga
erishtirishdir. Bu maqsadga erishish uchun, sportchining organizmi yuqori va juda
yuklamalarni ko’tara olishi, hamda shu bilan birga yuqori ish faoliyatini saqlab
qolishi kerak. Shuning uchun mashg’ulot asosida, organizmni funksional va
harakat qilish imkoniyatlarini takomillashtirish, hamda uni musobaqa sharoitiga
moslashishiga etadi. O’yinning ta’sirida va asosan har xil mashqlarni ishlatish
natijasida organizm faoliyatida har xil o’zgarishlar bo’ladi. Yuklamani berishda
kerakli samaraga erishish uchun, ular sportchi organizmida qanday o’zgarishlarga
olib kelishligini aniq bilishi kerak. Har qanday yuklama quyidagi sifatlar qiyinligi,
intensivligi va miqdori bo’yicha bo’linadi. Mashg’ulot yuklamasining umumiy

samaradorligiga, bularning har biri o’z xissasini qo’shadi, ammo jismoniy
mashqlar paytida beriladigan metodga ko’proq bog’liqdir. Harakat sifatlarini
tarbiyalash metodlari Zarur sifatlarni tarbiyalash maqsadida, shu sport turlariga
xos vosita va metodlardan foydalaniladi. Amaliyotda, o’quv mashg’ulot jarayonida
quyidagi ma’lum metodlar qo’llaniladi. Qaytarish metodi - bu o’yinlarda
uchraydigan uzuq-uzuq ishning bir ko’rinishidir. Uni bajariladigan ishga nisbatan
katta quvvatliligini ajratib turadi. Bu metoddan tezlikni, kuchni, tezlikka bo’lgan
chiniqishni tarbiyalashda foydalaniladi. Interval metodi - bu ham uzuq-uzuq
ishning bir ko’rinishi sifatida namoyon bo’ladi. U boshqalardan aniq
chegaralangan ish va dam olishdan farq qiladi. Dam olish nisbatan uzoq davom
etmay, organizmni tiklanishiga ulgurmaydi. Bu metod tezlik kuchi va
chidamlilikni tarbiyalashda qo’l keladi. Bu anaerobik va aerob energiya ta’minlash
mexanizmlarini takomillashtirib, kislorod qarzi katta bo’lgan paytlarda harakat
qilishga o’rgatadi. Maksimal va intensiv metod . U maksimal kuchni tarbiyalashga
va katta kuch va quvvat bilan ishlashga qaratilgan. U yaxshi tayyorlanganlarga
mo’ljallangan. Uning yordami bilan (tezkor-kuch) sifatlarini va anaerobik
jarayonlarini takomillashtiriladi. Sopryajenniy (juft) metod - texnika, taktika
harakatlarini takomillashtirish bilan birga harakat sifatlarini tarbiyalashga imkon
beradi. Shu tarzda kuchni, chaqqonlikni, chidamlilikni shu metod yordamida
tarbiyalash, o’yinchining malakaliligi esa musobaqa sharoitida foydalanish
imkonini beradi. Aylanma metod - bir vaqtning o’zida bir necha sifatlarni
tarbiyalash, ba’zi hollarda esa maxsus malakalarni takomillashtirish uchun
foydalaniladi. Aylanma mashg’ulotdan foydalanish, bu o’quv vaqtini tejash,
hamda o’quv jarayonini intensiv o’tkazish, harakat malakalarini birgalikda har
tomonlama rivojlantirishga sharoit yaratadi. Sport mashg’ulotining asosiy maqsadi
- rejalashtirilgan sport natijalariga erishishdir. Har bir tayyorgarlik turida
foydaliroq mashqlardan foydalaniladi. Yuqori natijalarga yaxshi tanlangan
mashqlar va ularni o’tkazish metodlari yordamida erishish mumkin.

III BOB. Jismoniy va texnik tayyorgarlik
3.1 Taktik va psixologik (ruhiy) tayorgarlik
Jismoniy tayyorgarlik - bu sportchini mashg’ulot jarayonining asosiy qismi
hisoblanib, yuqori sport natijalariga erishishga asos bo’lib xizmat qiladi. U
avvalombor sportchining har tomonlama va maxsus jismoniy rivojlanishini
ta’minlaydigan jarayondir. Shunga muvofiq jismoniy tayyorgarlik umumiy va
maxsus jismoniy tayyorgarlikka bo’linadi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik
sportchining butun a’zolarini har tomonlama rivojlanishiga; hamma harakat
mushaklarini rivojlantirish, organizm a’zolari va bo’limlarini mustahkamlash va
ularni funksional imkoniyatlarini oshirish, harakat koordinatsiyasini yaxshilash
qobiliyati, kuchni, tezkorlikni, chidamlilikni, chaqqonlikni va egiluvchanlikni
oshirish, gavda tuzilishidagi va qomatdagi kamchiliklarni tuzatishga
yo’naltirilgandir. Bu vazifalarning echilishi har tomonlama jismoniy rivojlanishni
ko’proq ta’minlaydi. Bunga erishish uchun har xil harakat faoliyatida ishtirok
etuvchi tananing hamma qismlariga, a’zolariga, bo’limlariga jismoniy mashqlarni
tizimli ravishda yaxshi ta’sir etishini ta’minlash zarur.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik - organizmni basketbol o’ynashdagi ish faoliyatida
bevosita zarur bo’ladigan organizmni butun a’zolari va bo’limlari, hamma
funksional imkoniyatlari juda ham yuqori rivojlanishga yo’naltirilgandir. Tabiiyki
buning uchun mashqlardan foydalaniladi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik uchun
har tomonlama ta’sir qiladigan mashqlardan foydalaniladi. Har bir jismoniy mashq
organizmga har xil ta’sir qiladi. Bu ko’pincha sport mashg’ulotini bir nechta
vazifasini echishda qo’l keladi. Misol uchun kross yordamida chidamlilik

rivojlantirilib, tirishqoqlikni, qiyinchilikni engish irodasi tarbiyalanadi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlikka-maxsus yo’naltirilgan mashqlardan ko’proq
foydalaniladi.
Umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikda asosiy o’rinni kuchga, tezkorlikka,
chidamlilikka va boshqa sifatlar qaratilgan mashqlar egallaydi. Umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlikni mana shu tomonlari jismoniy rivojlanishni har
tomonlamaligini hamda yuqori natijalarga erishishni ma’lum darajada belgilaydi.
Texnik tayyorgarlik Xohlagan sport turida muvaffaqqiyatga erishish maxsus
ishlab chiqilgan texnika usullarini egallash bilan aniqlanadi. Katta muvaffaqiyatga
erishish uchun texnikani mukammal egallab olish darkor.
Basketbol bilan ilk shug’ullanayotganlardan tortib sport ustasi bo’lgungacha
texnika o’rgatish jarayonida bevosita bo’ladi. Odatda bu jarayon ikki - o’rgatish va
takomillashtirish boqichiga bo’linadi. Bunday bo’linish o’rgatish jarayonini
rejalashtirishni yaxshilab, sportchilar oldiga aniq vazifa qilib qo’yadi. O’rgatish
bosqichida, asosan texnikani to’g’ri egallash (harakatni to’g’ri tuzilishi, ortiqcha
harakatlarning yo’qligi, etarlicha kuch ishlata bilish, koordinatsiyaga oid jarayonni
avtomatlashtirish) vazifalari hal etiladi. Takomillashtirish bosqichida texnikani
ba’zi bir qismlarini yaxshilash, ba’zi harakatlarni qayta-qayta mohirlik bilan
bajarish, jismoniy va irodaviy sifatlarni yanada rivojlantirish vazifalari echilib, shu
asosda texnik takomillashtirish amalga oshiriladi. Texnikani egallashning birinchi
bosqichini yaxshi jismoniy tayyorgarlik ko’rganlar o’rta hisobda uch yilda
egallaydilar. Bu muddat ichiga qator maxsus mashqlarni va yordamchi sport
turlarini egallash ham kiradi. Ikkinchi bosqichni davom etish muddati
belgilanmaydi, negaki sportchi qolgan butun yillar mashg’ulotlar mobaynida o’z
texnikasini takomillashtira boraveradi. Texnikani o’rgatish va takomillashtirish
o’quv-mashg’ulotlarida asosan amalga oshiriladi. Texnik tayyorgarlik jarayonida,
texnikani o’rgatish va takomillashtirish uchun mashg’ulotning bir qismi yoki
hammasi ajratilgan bo’lishi mumkin. Ko’p hollarda buning uchun
mashg’ulotlarning bir qismi ajratiladi. O’rganishning boshlang’ich qismida u
uchun ko’p vaqt talab qilinadi. Ilk shug’ullanayotganlar bilan birinchi

mashg’ulotlar paytida asosan o’rgatishga bag’ishlangan bo’ladi. O’rganilayotgan
texnik malakaga aylanmaguncha mashg’ulotni ko’p qismini o’rgatish egallaydi.
Texnikani o’rganishni shug’ullanuvchilar bo’sh vaqtda o’zlari ham o’zlaricha
bajarishlari mumkin. Buning uchun murabbiy uyga vazifa beradi. Sport texnikasini
asta-sekin egallash uchun shug’ullanuvchilar avval u haqida tushunchani
egallaydilar, so’ngra uni malakaga aylantiradilar, bu o’rgatishning asosiy
yunalishidir.
Texnikani yanada yaxshi egallab olishga kuch, tezkorlik, chidamlilik etarli
darajada rivojlanmaganligi hamda bu qismlarning kam harakatchanliligi halaqit
beradi.
Ma’lum malakani egallash va mustahkamlash o’rniga uni etishmayotgan sifatlarini
rivojlantirish bilan almashtirish mumkin. Shu bilan birga bu vazifalarni mashg’ulot
boshida texnikaga rivojlantirish bilan parallel echish mumkin. Buni har xil
darslarda amalga oshirish mumkin. Mashqlarni shunday tiklash lozimki,
shug’ullanayotgan sportchi shu harakatlar yordamida ham jismoniy, ham ruhiy
rivojlantira olsin.
Texnikani o’yin sharoitiga juda yaqin keltirilgan sharoitaarda taatika biaan
aog’lagan holda o’rganilsa, u yaxshi samara beradi. Basketbolchini texnik
tayyorgarligi jaryonida quyidagi metodlar qo’llaniladi: materialni so’z metodi bilan
bayon qilish, o’rganilayotgan harakatni - usulni namunali bajarish metodi yo’li,
harakatni qismlarga bo’lib o’rganish metodi, mashq metodi va h.k.
3.1 Taktik va psixologik (ruhiy) tayorgarlik
Basketbol o’yini taktikasi, to’pni egallab turgan jamoa nima qilishi hamda to’p
raqibda bo’lganda jamoa nima qilmog’i lozimligini belgilaydi. To’pni egallagan
jamoa, o’yinchining shaxsiy harakatlari, guruhli yoki jamoa harakatlari yordamida
hujum tashkil qiladi. Basketbol taktikasi ikkiga, hujum taktikasi va himoya
taktikasiga bo’linadi. Bolalar basketbolida murabbiylar ayniqsa, o’yinchilarning
hammasi jamoa bo’lib o’ynashlariga e’tibor berishliklari lozim.
Yosh basketbolchilarga taktikani o’rgatish murabbiyning o’quv-mashg’ulot ishida

eng qiyin va ko’p mehnat talab qiladigan narsalardan biridir.
Har bir murabbiy agar bola texnik tayyorgarlik jihatdan bo’sh tayyorlangan
bo’lsalar, ularni taktikaning asoslariga o’rgatib bo’lmasligini biladi. Shuning uchun
o’yin taktikasiga darrovdan o’rgatmasdan, balki mashg’ulotlarda yarim yilcha
shug’ullangandan so’ng o’rgatilgani ma’qul. Shaxsiy taktik harakatlar
elementlarini esa o’quvchilarga birinchi mashg’ulotlardanoq o’rgatsa bo’ladi.
Shug’ullanuvchilarni taktik usullarga o’rgatishda ularni oldiga oddiy taktik
vazifalar qo’yilsa, o’quvchilar ularni echib birinchi taktik malakalarni egallaydilar.
Misol uchun: to’pni uzatish va ilishni o’rganayotganda shug’ullanayotganlarga
sheriklarni qaerda joylashganiga qarab u yoki bu usul bilan uzatishni ularning
o’zlari tanlaydilar. Agar taktik vazifalar murakkabligi jihatidan asta-sekin
qiyinlashib boradigan bo’lsa, shug’ullanuvchilar elementar taktik g’oyalarni
qiynalmasdan o’zlashtirib, keyinchalik esa ancha murakkab taktik vazifalarni oson
echa oladilar. Yosh shug’ullanuvchilar o’yin taktikasini yaxshi mustahkam
faollashlari uchun ularni tizimli ravishda taktik tayyorgarlik haqida bilim bilan
boyitib, suhbat o’tkazib borish lozim. Psixologik (ruhiy) tayorgarlik Butun
mashg’ulot jarayonida murabbiy o’quvchilarni basketbol o’ynashga o’rgatibgina
qolmasdan, balki tarbiyalaydi ham. O’quvchilarga talabchanlik - to’g’ri
tarbiyalashning ajralmas shartidir. Endigina shug’ullanishni boshlagan o’quvchi
ko’pincha mashqni bajara olmaydi. U qovushimsiz bo’lib ko’rinmaslik uchun
mashqni bajarmaslikka harakat qiladi. Buni sezgan murabbiy mashqni bajarishni
talab qilishi lozim. O’yin sharoitida ham o’yinchi bu mashqni bajarishga ko’nikadi.
Eng asosiy talab, mashg’ulotlarga intizom va vijdonan munosabatda bo’lishdir.
Birinchi mashg’ulotlarni o’zidayoq BO’SM da qabul qilingan tartib haqida
tushuncha beriladi. Ozoda kiyinish va mashg’ulotlarga kech qolmaslik. O’quvchini
xatosini bir martagina kechirilsa, unda xato qilish mumkin ekan degan fikr
tug’iladi.
Bularni tarbiyalashda eng asosiysi - bu murabbiy o’zini qanday tuta bilishidadir.
Murabbiyning o’zini gapiga, qilgan ishiga, o’ziga bo’lgan talab
shug’ullanuvchilarga bo’lgan talabdan past bo’lmasligi kerak. Murabbiy

mashg’ulotga kech qolmaslikni talab qilishi, o’zi ham o’z vaqtida kelishi kerak.
Agar o’zi biror marta kech qolsa, bolalardan mashg’ulotga o’z vaqtida kelishni
talab qila olmaydi. -Sport jamoasida shaxsiyatparastlik, man-manlikni biron-bir
shakli yoki katta o’rtoqlariga va tengqurlariga nisbatan behurmatlikni ko’rinishlari
sira ham namoyon bo’lmasligi kerak. -Murabbiyning birinchi va asosiy
yordamchisi - bu yaxshi, sog’lom, jinslashgan basketbolchilar jamoasidir. Jamoada
murabbiy qo’ygan qiyin vazifalarni engil-oson bajara oladigan iqtidorli o’yinchilar
ko’p bo’ladi. Muvaffaqiyatga ba’zida osonlikcha etishmayotgan qobiliyatli bolalar
jamoa bo’lib va shaxsiy mashg’ulotga ancha sezilarli ta’sir qilishi mumkin. O’z
kuchi va imkoniyatiga yuqori baho berish, ustunligini namoyish qilish sezila
boshlaydi. Murabbiyga bu muvaffaqiyatni yo’lga solish ba’zi hollarda ularni sun’iy
ravishda biroz to’xtatish ham lozim bo’lib qoladi. G’alaba qilish lozim, bu o’quv
mashg’ulotlarni yaxshi o’tishiga rag’batlantiradi ammo ba’zi paytlarda mag’lubiyat
ham muhim o’rin egallaydi. Kuchli ammo juda o’ziga bino qo’ygan o’yinchiga
ma’lum o’ziga xos sharoitlarni mashg’ulot va musobaqa o’yinlarida yaratish
mumkin. Misol uchun: raqib jamoaning eng kuchli o’yinchisini ushlashni belgilash
(aytish), o’yin vaziyati juda og’ir sharoitida u o’z mahoratini ko’rsata olmaydigan
paytlarda maydonga tushirish. Biroq shunday bolalar borki, ular o’z kuchlariga
ishonmaydilar, ular qo’llab-qo’ltig’lashga intizorlar. Bundaylarni o’yin sharoiti
yaxshi paytlarda maydonga tushirish, mashg’ulot jarayonida ularga ko’proq e’tibor
berish lozim. Ko’pincha, mag’lubiyatdan so’ng o’zaro janjal va kelishmovchiliklar
bo’ladi. Bu o’yinchilarni shundoq ham yomon kayfiyatini undan ham
yomonlashtiradi. Bunday holda, murabbiy o’yinchilarni bu o’yindan boshqa
narsaga chalg’itgani ma’qul. Murabbiy ularni biron-bir narsa bilan band qilib,
bolalar xursand bo’lishiga harakat qilishi lozim. Jismonan charchagan va ruhiy
ezilgan bolalar kula boshlasalar, bu balkim keyingi o’yinda muvaffaqiyat
qozonishining asosidir. Ma’naviy-irodaviy sifatlarni har bir mashg’ulotda
texnikani, taktikani o’rganishda va jismonan tayyorgarlikda ham tarbiyalash,
bularni bajarish o’quvchilardan ma’lum iroda talab qiladi. Bularni har bir
mashqlarida basketbolchi unday yoki bunday qiyinchiliklarga duch keladi.

Qiyinchiliklarni enga olish natijasida odamning xarakteri maqsadga chiniqib
erishish uchun iroda, tirishqoqlik, qat’iyatlilik tarbiyalanadi. Shug’ullanuvchilarda
mashg’ulotlarga ongli munosabatda bo’lishliklarini shakllantirish jamoa oldiga
qo’yilgan maqsad va vazifalarga ko’p jihatdan bog’liqdir. Bu vazifalarni echishga
qaratilgan bunday maksadga yo’naltirilgan faoliyat mashg’ulotlarga ongli ravishda
munosabatda bo’lishni, jamoani birlashtiradi, shug’ullanuvchilarni e’tibori va
qiziqishini oshiradi, natijada tarbiyalash va o’rgatish jarayoniga ijobiy ta’sir
ko’rsatadi.
Mashg’ulot va o’rgatish jarayonida o’rganilayotgan harakatni u yoki bu
tomonlariga o’z e’tiborini qaratishi, to’g’ri taqsimlashi juda muhim ahamiyatga
ega. Bunday qilish shug’ullanuvchilardan iroda sifatini tarbiyalashni talab qiladi.
U yoki bu engishda iroda kuchi juda ham zarur. Shuning uchun harakatlarni, texnik
usullarni va ba’zi o’zaro harakatlarini o’rganishda ularni shunday tashkil qilish
kerak-ki, shug’ullanuvchilar doim, ammo enga oladigan ma’lum qiyinchiliklarga
duch kelishlari lozim. Bu qiyinchiliklarni engishda faqat jismoniy kuch ishlatib
emas, balki har xil ruhiy irodaviy sifatlar: faollik, tashabbuskorlik, dadillik,
qati’yatlilik bo’lishi zarur. Iroda kuchini namoyish qilish qobiliyatini rivojlantirish,
o’quv-sport faoliyatini zarur yo’ldoshi bo’lib, o’yinchining irodasini
tarbiyalaydigan omil hisoblanadi. Shug’ullanuvchilarni irodasi ayniqsa, musobaqa
jarayonida yaqqol ko’zga tashlanadi. Musobaqa shug’ullanuvchilarda
mashg’ulotlarga qiziqishni oshiradi. Shu bilan birga musobaqalarga tayyorlanish
va musobaqalarni o’zi shug’ullanuvchilarni kuchini, tayyorgarligini va irodasini
tekshiradi hamda safarbar qiladi.Juda og’ir holatlarda ham iroda kuchi sababli bu
sharoitdan chiqib olish mumkinligiga ko’p misollar bor.
3.2 Tashkiliy – metodik va hakamlik tayyorgarlik
Basketbolchilar qatorini kengaytirish uchun maxsus va o’quv-sport ishining sifatini
yaxshilash uchun jismoniy tarbiya faollarini maxsus tashkiliy - metodik va
hakamlik tayyorgarligini oshirish katta ahamiyatga egadir.
Faollarni tayyorlashni asosiy vazifasi sekstiya va mashg’ulot mashg’ulotlari uchun

hamda musobaqalar uchun zarur bo’lgan tashkiliy - metodik va hakamlik
malakalarini singdirishdir.
Tashkiliy-metodik va hakamlik tayyorgarligi asosan o’quv mashg’ulot
mashg’ulotlarida bevosita o’tkaziladi. Shu maqsadda har bir mashg’ulotda ba’zi
shug’ullanuvchilarga amaliyot sifatida ma’lum vazifa beriladi. Bu vazifalar
boshida ancha engil bo’lib, so’ngra esa ular murakkablasha boradi.
Hakamlik qilishni o’rgatish esa o’quv o’yinlari jarayonida o’tkaziladi. Bundan
tashqari ba’zi o’yinchilar o’rtoqlik uchrashuvlarga hakamlik qilish uchun jalb
qilinishlari mumkin.
O’yinga so’z va ko’rsatmalilik metodlari yordami bilan umumiy tushuncha hosil
qilingandan so’ng o’rgatiladi. O’yinni mohiyati haqidagi suhbat uning asosiy
qoidalarini tushuntirishni to’ldiradi va yuqori malakali basketbolchilar ishtirok
etgan kinofilmni namoyish qilish bilan mustahkamlanadi. O’yin texnikasini
egallashda asosiy vazifa - usullarni umumiy strukturasini o’zlashtirishdir. Shu
bilan birga bajarilayotgan harakatlarni aniqligiga, hamda mo’ljalni aniq nishonga
olishlikni rivojlantirishga ahamiyat berish kerak. To’p bilan bajariladigan
harakatlarni juda ham yaxshi o’zlashtirib olish va tabiiylikni rivojlantirish ayniqsa
zarur. Bu erda har xil og’irliklardagi, katta-kichik to’plar bilan oyoqlarni ishlatib
jonglyorlik qilish, maxsus mashqlar yaxshi yordam beradi. Ayni vaqtda texnik
usullarni o’rgatishga taalluqli bo’lgan shaxsiy taktik harakatlarni fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga katta ahamiyat berish lozim. Bunda-texnik-taktik
usullarni o’rgatishda ketma-ketlik va tizimlikka rioya qilib, o’yin va musobaqa
metodlaridan foydalanib, tayyorlov o’yinlari va mashqlaridan foydalanish - asosiy
narsadir. Hujumda va himoyada jamoa bo’lib harakat qilishga o’rgatishga quyidagi
o’yinlar: “To’p uchun kurash”, “Kapitanni himoya qilish”, “To’p kapitanga” va
boshqadan foydalanish mumkin. Bu o’yinlarda basketbolga taalluqli to’p bilan
harakatlar, kurashish shart-sharoitlari, to’p olib qo’yish qoidalari o’rganiladi va
amal qilinadi. Bu erda narsa - o’z harakatlarini sheriklari bilan bog’lay
olishlikdadir. Basketbolchilarni mohirligi oxir-oqibatda o’yinchilarni jamoa taktik
mahoratining darajasi bilan aniqlanadi. Taktik xarakatlarni ba’zi elementlarini

alohida o’rganilib, keyin o’quv o’yinlaridan mustahkamlanib, so’ngra yanada
murakkabroq o’zaro harakatlarni o’yin jarayonida o’zlashtiriladi. Hamma taktik
mashqlarni bajarishda maxsus vazifa bo’yicha harakat qilayotgan himoyachini
bo’lishligi shart. O’rganishni boshlash payti eng muhim xisoblanadi, negaki, bu
vaqtda harakat faoliyatini asoslariga va o’ziga xoslikka o’rgatiladi. Shuning uchun
o’rgatish metodikasini eng oqilona metodikasini tanlash bilan birga
shug’ullanuvchilarga doim tarbiyaviy ta’sir qilish muhim ahamiyatga egadir. O’yin
texnikasini va taktikasini o’rganish, hamda jismoniy tayyorgarlik, ma’naviy
sifatlarni tarbiyalash bilan bevosita aloqada bo’lishi zarur. Murabbiyning
pedagoglik faoliyai faqat yaxshi basketbolchi tayyorlash vazifasi bilan
chegaralanib qolishi kerak emas, yaxshi tashkil qilingan ish faoliyati sporchini
tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega, biroq musobaqa undan ham katta tarbiyaviy
ahamiyatga egadir. Tayyorlash to’plarining o’zaro aloqasi mashg’ulotlarini
kompleks shakl va metodlardan foydalanishni taqazo qiladi. Mashg’ulotlarning
deyarli hammasida tayyorlashning turi vazifasini echish kerak. Sport texnikasiga
o’rgatish O’yin usullarini o’rganishda shug’ullanuchilarda ma’lum harakat
malakalari shakllanadi. Bu malakalar shakllanadigan jarayonni, ya’ni texnik
usullarini o’rganishni to’rtta o’zaro bog’liq bosqichga shartli ravishda, bo’lish
mumkin: 1. O’rganilayotgan usul haqida tushuncha hosil qilish. 2. Usulni
soddalashtirgan, maxsus yaratilgan sharoitlarda o’rganish. 3. Murakkablashtirilgan
sharoitda usulni o’rganish. 4. Usulni o’yinda mustahkamlash. Qaysi bosqichligiga
qaramasdan o’rganilayotgan harakat o’rgatish jarayonining butun davomida tahlil
qilinadi va xatosi to’g’rilanib boriladi. O’yin jarayonining murakkabligi va uning
o’ziga xosliligi har xil omillarni hisobga olishni talab qiladi, shu munosabat bilan
o’rgatishning har bir bosqichida o’ziga xos ayrim pedagogik vazifalar paydo
bo’ladi. O’rgatishni bu bosqichida shug’ullanuvchilar o’rganiladigan usul bilan
tanishadilar, ularda harakat to’g’risida aniq tushuncha hosil bo’ladi.
Shug’ullanuvchilar usulni aqliy yoki ko’z oldilariga keltiribgina qolmay, harakatni
qanday bajarishlik jarayoni to’g’risida tasavvur hosil qilish uchun uni bajarishlari
lozim. Harakatni ko’rsatib va tushuntirilayotganda shug’ullanuvchilar butun

e’tiborlarini uni asosiy tomoniga qaratishlari kerak. Usul bir necha marta
ko’rsatiladi: avval o’yinda qanday qo’llanilsa shunday ko’rsatiladi, so’ngra sekin
uni asosiy qismlariga e’tiborini jalb qilib ko’rsatiladi. Ko’rsatish,
shug’ullanuvchilar anglab olishlari va ongli ravishda ularni o’zlashtirishlari
maqsadida yaxshi qisqa tasviriy tushuntirish yordamida bajariladi. Usul to’g’risida
tushuncha hosil qilish, butun shug’ullanuvchilar mashqni bajarishlari bilan
tamomlanadi.
Soddalashtirilgan sharoitda usulni o’rgatish Texnika usullarini bevosita o’yinda
o’rganish mumkin emas. O’rganishning boshlang’ich bosqichida usulni o’rgatish
soddalashtirilgan sharoitlarda bajarilishi lozim: joyda hech qanday qarshiliksiz
to’pni ilish oson bo’lgan joyga uzatayotgan o’qituvchi bilan va h.k. Bunday
sharoitda shug’ullanuvchi shoshmasdan bajarishi lozim bo’lgan harakatni aniq,
bexato bo’lishiga o’z e’tiborini qaratadi. Soddalashtirilgan sharoitda mashq
bajarilayotganda shug’ullanuvchilar xatolarga yo’l qo’yadilar: harakat strukturasini
buzishlari, yoki keraksiz ortiqcha harakatlarni bo’lishligi, yoki harakatlarni ba’zi
bir qismlari noto’g’ri bajariladi. Noto’g’ri harakatlar iloji boricha tez va
sinchkovlik bilan tuzatilishi lozim. Agar xatolarga e’tibor berilmasa, u holda ko’p
takrorlanish natijasida ular mustahkamlashib qolishi mumkin va keyinchalik
o’rgatish jarayonini sekinlashtirishi mumkin. Xatoni o’z vaqtida ko’rish va uni
kelib chiqish sababini aniqlab (dastlabki holatni noto’g’riligi, usulni noto’g’ri
tushunish va h.k.) olish darkor. Xatoni qanday harakat eridaligiga qarab murabbiy
uni to’g’rilash uchun har xil yo’l tutadi. Agar xatoni u yoki bu shug’ullanuvchi
qilsa, unday holda uni oldiga borib xatoni to’g’rilash lozim. Mabodo ko’pchilik
shug’ullanuvchilar u yoki bu xatoni qilsalar, unday paytlarda butun guruhni
e’tiborini jalb qilib to’g’rilash lozim.
Harakat (usulni) to’g’ri bajarilishida, uni qachon boshlash va tugatish maqsadida,
har xil belgilar (stoykalar, biron bir belgi, to’p, to’ldirma to’p va shu kabilar)dan
foydalanish yaxshi natija beradi. Murakkab sharoitda usulni o’rganish Usulni
o’rganishdagi bir bosqich, avvalgisiga nisbatan davomliroqdir. Bu bosqichning
vazifasi shug’ullanuvchilar usulni bemalol bajara olishliklaridadir. Usulni asta-

sekin rejalashtirib, murakkablashtira borish va o’yinda qo’llay olishga o’rgatish.
Sharoit ham asta-sekin o’zgara boradi. Bu bosqichda harakatning qismlari
o’rganilib, to’p bilan bajariladigan harakatlar o’rganilib qolmasdan, balki sherik
bilan o’zaro harakat ham o’rganiladi. Usulni qo’llash taktikasiga va uni ustalik
bilan ishlata olish malakasiga ko’proq e’tibor beriladi. O’rgatish vazifasi asta-sekin
murakkablashtira boriladi. Bu har xil yo’llar bilan amalga oshiriladi: a) to’pni
(traektoriyasini), yo’nalishini bajarish tezligini o’zgartirish va boshqalarni
murakkablashtirish hisobiga; b) usulni harakatda, sakrab, boshka usullar bilan
qo’shib bajarish; v) o’yinchi harakat radiusini kattalashtirish hisobiga. O'yinning
zamonaviy tendentsiyasi texnik tayyorgarlikning yo'nalishini belgilaydi.
Futbolchilarning yuqori darajadagi texnik tayyorgarligi bilangina yuqori
natijalarga erishish mumkin. Buning uchun basketbolchi: 1) zamonaviy
basketbolga ma'lum bo'lgan o'yin usullarini egallashi va ularni turli sharoitlarda
amalga oshira olishi; 2) turli o'yin sharoitlarida texnikani istalgan ketma-ketlikda
bir-biri bilan birlashtira olish. Dushmanga qarshi kurashda turli xil texnikalarni
birlashtirgan turli xil harakatlar;
3) o'yinda tez-tez ishlatishingiz kerak bo'lgan texnikalar to'plamini o'zlashtiring va
ularni eng katta effekt bilan bajaring; 4) texnikani doimiy ravishda
takomillashtirish, ularni amalga oshirishning umumiy izchilligi va tezligini
oshirish (Portnov Yu.M., 1988).
Basketbolda jamoaning muvaffaqiyati aniq yakunlangan zarbadan kelib chiqadi.
Yaqin vaqtgacha va hatto bugungi kunda ham hujumning asosiy vositasi yuqoridan
bir qo'l bilan sakrashdir. Dunyoning eng kuchli erkaklar jamoalari musobaqalarida
maydondan zarbalarning 70% gacha shu tarzda, turli masofalardan amalga
oshiriladi.
Otishning asosiy xususiyatlari. Basketbol otish haqida gapirganda, ularning uchta
asosiy xususiyatini - bu erda uloqtirish harakatlarining tashkiliy tuzilishi sifatida
tushuniladigan otish turi, uslubi va texnikasini yodda tutish kerak. Basketbol
snayperlari uslubi, zarbalarining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Ammo ular

texnologiya asoslarida - harakatlarning biomexanik tamoyillarida - qo'llar, oyoqlar,
to'pni savatga aniq yo'naltirishda farq qilmaydi. Oyoq harakati, to‘pni ushlab turish
va uloqtiruvchi qo‘l tirsagining yo‘nalishi kabi texnika asoslari turli merganlar
uchun bir xil emas (Yaxontov E.R., 1987).
Savatga otish basketbolda eng muhim element hisoblanadi. Uchrashuvda g'alaba
qozonish uchun jamoa raqibdan ustun bo'lishi kerak va bunga aniqroq zarbalar
orqali erishiladi. O'yinning barcha boshqa fokuslari savatni o'zlashtirish uchun
sharoit yaratishga xizmat qiladi. Jamoaga foyda keltirishi uchun har bir futbolchi
savatga aniq zarba bera olishi kerak (Lindberg F., 1971).
Har bir uloqtirish oltita otishdan birini bajarish texnikasiga asoslanadi: 1) pastdan
ikki qo‘l bilan; 2) bir qo'l bilan pastdan; 3) bir joydan ikki qo‘l bilan; 4) bir joydan
bir qo'l bilan; 5) sakrab otish; 6) ilgak. Turli masofalarni va turli sharoitlarda
bajarish uchun ba'zi o'zgartirishlar zarur bo'lsa-da, yuqorida sanab o'tilgan
otishmalar har qanday boshqasiga asos bo'ladi (Cosey B., Power F., 1975).
Savat uloqtirishning tasnifi (Portnov Yu.M., 1997) quyidagicha:
1) ikki qo'l bilan uloqtirish; bir qo'l bilan uradi;
2) yuqoridan, ko'krakdan, pastdan, yuqoridan pastga, tugatib tashlash;
3) to‘pni aylanib, qalqondan qaytargan holda, qalqondan qaytmasdan uloqtirish;
4) o'yinchi harakatining tabiatiga ko'ra: joydan, harakatda, sakrashda:
5) masofa bo‘yicha: uzoq, o‘rta, yaqin
6) qalqon tomon: to'g'ridan-to'g'ri qalqon oldida, qalqonga burchak ostida,
qalqonga parallel.

Xulosa
Xulosa qilib aytganda sportchi o’z kuchiga ishonishi va ongli ravishda ish tutishi
juda zarurdir. Bu musobaqalarda yuqori natijalarga erishish manbaalaridan biridir.
O’z kuchiga ishonish uchun avvalombor unga sira gumonsiramaslik kerak.
Usulni o’yinda mustahkamlash Ushbu bosqich usullarni o’rganish jarayonida juda
ham muhim hisoblanadi. Murakkab sharoitda o’zlashtirilgan usulni o’yinda
mustahkamlash zarur. O’yinlar har turda bo’lishi mumkin. Usulni mustahkamlash
uchun o’yin mashqlari, harakatli va o’quv o’yinlaridan foydalaniladi. Har bir
o’yindan oldin aniq va ravshan vazifalar qo’yilishi lozim, “umumiy o’ynash”,
“o’ynalsa bas”ga yo’l qo’ymaslik kerak. O’yinda aniq har xil usullar qo’llanishi
mumkin degan vazifa qo’yilgan bo’lishi mumkin. Shu maqsadda
shug’ullanuvchilarni e’tiborini o’rganilayotgan usulni o’yinda qo’llashligiga
qaratish maqsadida ba’zi bir chegaralovchi maxsus o’zgartirishlar kiritish mumkin.
O’quv o’yinlarining xarakterini ustalik bilan o’zgartira oladigan bo’lish kerak.
Ularni asta-sekinlik bilan qiyinlashtirib borish zarur.

Adabiyotlar ro’yxati
1. Qasimov A.Sh., Rasul е v O.T, Ismatulla е v X.A. Bask е tbol. O’quv
qo’llanma. Toshk е nt,1986-y.
2. Rasuly е v O.T. Bask е tbol. Oliy o’quv yurtlari uchun darslik.
Toshkеnt,1998y.
3. Rasulеv O.T, Sokolova, N.D, Ismatullaеv X.A. Baskеtbol. Ixtisos qursi
bo’yicha dastur, Toshk е nt, 1993.
4. Sokolova N.D. G’aniy е va F.V. Ismatullay е v X.A. Bask е tbol. Ma’ruzalar
to’plami, Toshk е t, 2001.
5. V.P.Koval е v. Sportivno` е igro. Moskva, 1988.
6. .Rasulev A.T. Basketbol. Oliy uquv yurtlari uchun darslik. T.,
O’zDJTU, 1998
7. Ismatullaev X.A. Bekbol uyining rasmiy koidalari.
Metod.qo’llanma. T., O’zDJTU i TDPU, 2001
8. Sokolova N.D. Uprajneniya primenyaemie pri obuchenii broskov v
basketbole. Metod.rekomendastii. 1996
9. Sokolova N.D. Primenenie nekotorix variantov pozitsionnogo
napadeniya pri igre v basketbol. Metod.rekomendastii. T., 1998
10. Ismatullaev X.A., Ganieva F.V. Basketbol uyinida
hakamlarning joylanishi va ularni uzaro xarakatlari.

O‘yin texnikasiga o‘rgatish va texnik tayyorgarlik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish