O‘zbak tilining grammatik kategoriyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbak tilining grammatik kategoriyalari

Купить

Mavzu: O'zbak tilining grammatik kategoriyalari
Reja:
1.Grammatika va uning tarkibiy qismlari.
2.Grammatik kategoriyalar va ularning ifodalanish usullari.
3. Grammatik shakllarning turlari va grammatik kategoriyalar munosobati.

1.Grammatika va uning tarkibiy qismlari.
Grammatika tilshunoslikning tarkibiy qismi bo‘lib, tilshunoslikning boshqa
sohalari bilan aloqasi ko‘p qirrali va murakkabdir.
O‘tmishda grammatika to‘g‘ri yozish va gapirishga yordam beruvchi qonun va
qoidalarni o‘rgatadi deb tushunilgan. Bugungi kunda grammatika termini
tilshunoslikda ikki ma`noda qo‘llaniladi. Grammatika deyilganda, birinchidan, tilning
grammatik qurilishi , ikkinchidan, tilning grammatik qurilishi haqidagi fan
tushuniladi. Ikkinchi ma`noda grammatika so‘zlarning ma`lum turkumlarga
bo‘linishi, ularning har biriga xos formalar, nutqning grammatik qurilishi haqadagi
fandir.
Ma`lumki, til kishilik jamiyatida fikr almashish quroli sifatida xizmat qiladi.
Kishilarga fikr almashish imkoniyatini yaratib berish uchun har bir til ma`lum
miqdordagi grammatik vositalarga ega bo‘lishi kerak. Lekin gapning hosil bo‘lishi
uchun so‘zlarning o‘zi kifoya qilmaydi. Gapda so‘zlar har bir tilning grammatik va
fonetik qoidalari asosida birlashib, ma`lum bir fikrni ifodalaydi.
Tilning grammatik qurilishi o‘z kategoriyalari va birliklariga ega. Bular so‘z
formalari, so‘z birikmalari va gaplardir.
Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya va sintaksis .
Morfologiyada so‘z turkumlari, uning kategoriyal va nokategoriyal shakllari
o‘rganiladi.
Sintaksis nutqning grammatik qurilishi haqidagi ta`lim bo‘lib, so‘z birikmasi, gap
va undan yirik bo‘lgan birliklarni o‘z ichiga oladi.
Grammatikaning quyidagi turlari mavjud:
- tarixiy grammatika
- falsafiy grammatika
- umumiy (universal) grammatika
- qiyosiy grammatika
- tasviriy grammatika (deskriptiv)

- transformatsion grammatika.
Tarixiy grammatika biror bir tilning grammatik qurilishida ro‘y bergan
o‘zgarishlar taraqqiyotini o‘rganadi.
Falsafiy grammatika ning asosiy vazifasi til va tafakkur, logik va grammatik
kategoriyalarning aloqa imkoniyatlarini o‘rganadi.
Umumiy grammatika qaysi til oilasiga mansub ekanligidan qat`iy nazar, hamma
tillarga xos bo‘lgan umumiy xususiyat va qonuniyatlarni belgilaydi.
Qiyosiy grammatika tillarning grammatik tizimini bir-biri bilan taqqoslab,
qiyoslab, ularga xos umumiy va xususiy belgilarni o‘rganadi.
Qiyosiy grammatika o‘z navbatida qiyosiy–tarixiy va tipologik–qiyosiy
grammatika larga bo‘linadi. Rasmus Rask (1787-1832) «Qadimgi island tili va island
tilining paydo bo‘lishi». YA.Grimm «Nemis tili grammatikasi»(1819).
Tasviriy (deskriptiv) grammatika biror konkret til grammatik qurilishining hozirgi
(sinxron) holatini o‘rganadi. Deskriptiv grammatikada til birliklari va ularning
mohiyatini aniqlashda formal metodlardan foydalaniladi. Deskriptiv grammatikada
tilning qurilishini tahlil qilish jarayonida ma`no e`tiborga olinmaydi.
Struktural tilshunoslik tilning ichki qurilishi, til sistemasini tashkil etgan
elementlarning orasidagi munosabatlar, oppozitsiyalarni o‘rganishga katta e`tibor
beradi. Struktural tilshunoslik tilni o‘rganishda va fanning predmetini belgilashda
o‘ziga xos yangi oqimdir.
Til tizimini tadqiq qilishning ikki metodi mavjud: destributiv analiz metodi va
tranformatsion analiz metodi .
Birinchi metod. L.Blumfeld. »Til», Z.Xarris. »Struktural tilshunoslikning
metodlari» (1951). Bu metod tilshunoslikda keng qo‘llanilmoqda. U til birliklarining
(fonema, morfema, so‘zlar) distributsiyasi (qo‘llanish o‘rni, joylashishi) turlicha
bo‘ladi, degan nazariyaga asoslanib, til tizimini tashkil etgan elementlarning o‘zaro
birikishi qonun-qoidalarini o‘rganadi. U birmuncha ob`ektiv metoddir.

Distributiv metod yordamida til birliklari aniqlanadi va bu metod fonema, uning
variantlari, morfemalarni, allamorflarni aniqlashga yordam beradi. Ammo sintaksisga
xos bo‘lgan masalalarni o‘rganishda bu metodning imkoniyatlari cheklangan.
SHuning uchun tilda bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodi paydo bo‘ldi.
Bunda gap bevosita ikki qismga ajratib tekshiriladi. Masalan: ot qism va fe`l qism. Bu
metod distributiv tahlilni o‘z ichiga olgan holda sintaktik birliklarni analiz qilishda
qo‘llaniladigan formal metoddir.
Bu metodning qiyinchiliklari:
1.Morfologiya bilan sintaksis aralashtirib yuboriladi, so‘z birikmalari va gap bir-
biridan farqlanmaydi.
2. Bir xil strukturaga ega bo‘lgan, ammo mazmun jihatdan har xil bo‘lgan so‘z
birikmalari bu metod bo‘yicha bir xil analiz qilinadi. Masalan: To‘yga ko‘p keksa
erkaklar va ayollar kelishdi jumlasini analiz qilganda, keksa so‘zining qaysi so‘zga
tegishli ekanligini aniqlash qiyin (erkaklargami yoki ayollarga).
3. Bu metod til sintaktik yarusining elemantar birligini va sodda sintaktik
birliklarning tashkil topishi va tarixni ko‘rsatib berolmaydi.
Bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodining yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan
kamchiliklarni bartaraf etish ehtiyoji transformatsion analiz metodlarining
yaratilishida asosiy omil bo‘ldi.
Transformatsion grammatika hozirgi tilshunoslikda, xususan, sintaktik va stilistik
izlanishlarda eng ko‘p qo‘llanilayotgan metod yordamida ish ko‘radi.
Ma`lumki, distributiv metod yordamida til yaruslarining birliklari: fonema,
morfema, ularning qo‘llanilish o‘rinlari aniqlansa, bevosita tashkil etuvchilarga
ajratish metodida esa bu gapning ichidagi sintaktik munosabatlar o‘rganiladi.
Transformatsion metodning asosiy mohiyati quyidagilardan iborat:
Har bir tilda son-sanoqsiz gaplar mavjud va bu yangi gaplar tinglovchi tomonidan
to‘g‘ri tushiniladi. Tabiiy quyidagi savol tug‘iladi: Qanday qilib nutq eshituvchi shu
paytgacha eshitmagan yangi gaplarni tushunadi? Buning asosiy sababi shundan

iboratki, nutqda mavjud bo‘ladigan cheklanmagan miqdordagi gaplar, ma`lum
miqdordagi elementlar sintaktik modellar asosida paydo bo‘ladi. Lekin bu sintaktik
modellar (yadro gaplar) ning soni chegarali va amalda faqat bir necha bo‘lishi
mumkin. Masalan: ot qism - fe`l qism.
Gapning elementar, sodda modellari transformatsion grammatikada yadro gaplar
deb ataladi. Bu model asosida tuzilgan gaplar o‘sha yadro gapning transformasi
hisoblanadi.
Transformatsion analizning asosiy maqsadi tilda mavjud bo‘lgan son-sanoqsiz
gaplarning ma`lum sondagi sintaktik modellari-yadro gaplardan tuzilganini o‘rganadi.
Transformatsion metodning asosida til tizimi sintaktik yarusning o‘zi bir necha
kichik sistemalardan tashkil topadi, degan g‘oya yotadi. Bulardan biri asosiy yadro
gap bo‘lib, ikkinchisi esa yadro gaplardan hosil bo‘lgan transformalardir.
Transformalarning yadro gaplardan hosil bo‘lishini o‘rganish jarayoni
transformatsion analiz deyiladi.

2.Grammatik kategoriyalar va ularning qo’llanish usullari
Grammatik kategoriya - 1) maxsus ko rsatkichlar yordamida ʻ so zlarning ʻ
o zgarishi, birikish va
ʻ gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik
tushuncha. Grammatik kategoriya grammatikaning qaysi sohasiga oidligiga ko ra
ʻ
morfologik va sintaktik kategoriyaga bo linadi. Sintaktik kategoriyalar morfologik
ʻ
kategoriyaga teng bo lmaydi. Masalan bizning oila — to q oila. Bu jumlada
ʻ ʻ
morfologik jihatdan to rt so z, uch xil so z turkumi bor (olmosh, ot va sifat, ot),
ʻ ʻ ʻ
sintaktik jihatdan esa faqat ikki bo lak — ega va kesim mavjud. Fe'lda 3 ta gramatik
ʻ
kategoriya bor. Mayl, zamon, shaxs-son kategoriyasi
Grammatik kategoriyada bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan a'zolar soni tilning
tuzilishi bilan oldindan belgilanadi va umuman o'zgarmaydi. Bundan tashqari,
toifaning har bir a'zosi bir yoki bir nechta bitta funktsiyali shakllar sifatida
ifodalanishi mumkin. Demak, otlar sonining grammatik kategoriyasi ikki a’zodan
iborat bo‘lib, ulardan biri birlik shakllari (jadval, kitob), ikkinchisi ko‘plik shakllari
(jadval, kitoblar) bilan ifodalanadi. Adabiyotda ayrim grammatik kategoriyalarning
miqdoriy tarkibi turli yo‘llar bilan aniqlanadi, bu aslida turkumning hajmi bilan emas,
balki uning tarkibiy qismlarini baholash bilan bog‘liqdir. Demak, otlarda 6, 9, 10 va
undan ortiq holatlar mavjud. Biroq, bu faqat ishni taqsimlashning turli usullarini aks
ettiradi. Tilning o‘zining grammatik tuzilishiga kelsak, undagi hol tizimi mavjud
bo‘lish turlari bilan tartibga solinadi. Keng ma'noda turkum - bu har qanday asosda
ajralib turadigan har qanday lingvistik elementlar guruhi. umumiy mulk ; keng
ma'noda - bir xil lingvistik birliklarning keng to'plamini cheklangan miqdordagi bir-
biriga mos kelmaydigan sinflarga bo'linishi asosidagi ma'lum xususiyat (parametr),
ularning a'zolari ma'lum bir xususiyatning bir xil ma'nosi bilan tavsiflanadi (masalan,
holat). toifa, ruhlar toifasi / jonsiz, turlar toifasi)
Biroq, ko'pincha "kategoriya" atamasi yuqorida aytib o'tilgan atributning
ma'nolaridan birini anglatadi (kategoriya). ayblovchi holat ). Kategoriya tushunchasi
Aristotelga borib taqaladi, u 10 toifani aniqlagan: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat,

joy, vaqt, mavqe, holat, harakat va azob. Ushbu toifalarning tanlanishi asosan nutq
qismlari va jumla a'zolarining keyingi ajratilishiga ta'sir ko'rsatdi.
Grammatik kategoriya qarama-qarshi qatorlar tizimidir grammatik shakllar bir hil
qiymatlar bilan. Grammatik shakl - grammatik ma'no o'zining hal qiluvchi
ahamiyatga ega, masalan, zamon, shaxs, ovoz va boshqalarning umumlashgan
ma’nosi, alohida zamon, shaxs va garov ma’nolari tizimini hamda tegishli shakllar
tizimini birlashtirib turadi.
Grammatik kategoriyalar morfologik va sintaktik turlarga bo‘linadi.Morfologik
kategoriyalar orasida, masalan, tur, ovoz, turkum, son, hol kategoriyalari ajratiladi;
so'zlarning butun grammatik sinflari (nutq bo'laklari) bu kategoriyalarning izchil
ifodalanishi bilan tavsiflanadi. Bunday turkumlar doirasidagi qarama-qarshi a'zolar
soni har xil bo'lishi mumkin: masalan, rus tilida jinsning grammatik kategoriyasi er va
xotinning grammatik ma'nolarini ifodalovchi uch qator shakllar tizimi bilan
ifodalanadi. va qarang. jins, sonning grammatik kategoriyasi esa ikki qator shakllar
tizimi - birlikdir. va pl. raqamlar. Rivojlangan fleksiyali tillarda gramm toifalari
farqlanadi, ya'ni. a'zolari bir xil so'zning paradigmasidagi shakllari bilan ifodalanishi
mumkin bo'lgan.
Dunyoning barcha tillari uchun xos bo'lgan yagona grammatik kategoriya yo'q.
Turli tillardagi grammatik toifalar o'rtasidagi nomuvofiqlik har bir tilda grammatik
toifalarni tanlashning o'zi Shunday qilib, romano-german tillari uchun juda zarur
bo'lgan va ushbu tillarda maqolalar yordamida aniq ifodalangan aniqlik-noaniqlik
toifasi rus tilida yo'q, ammo bu ruslar degani emas. ularning ongida bu ma'nolarga ega
bo'la olmaydi. Ularni faqat leksik (olmoshlar) bilan ifodalaydi. Agar tilda bitta
grammatika maxsus usullar bilan ifodalansa, ikkinchisi salbiy ifodalashi mumkin -
maxsus ko'rsatkichning yo'qligi. Masalan, ibroniy tilida: bajio “uy”, habbajio “aniq
uy”, tojik tilida, aksincha, faqat noaniq artikl mavjud. Binobarin, grammatik
kategoriyaning birinchi xossasi grammatik ma’nolarni ajratish qonuniyatidir. Afrika

va Indoneziya tillarida takrorlash misoli; ikkilik. Jonli va jonsiz o'rtasidagi bo'linish
hisoblanadi.
Grammatik ma'nolarni ifodalovchi sintetik vositalar.
1. Affiksatsiya (tur juftligining kelishi, qo‘shimchasi, prefiksi): ona (i.p.) - onalar
(r.p.); yugurish (infinitive) - yugurdi (o'tgan zamon); did (sovetdan tashqari ko'rinish)
- qildi (sovet ko'rinishi).
2. Stress - ruki (ip, ko'plik) - ruku (rp, birlik).
3. Ildizdagi almashinish (ichki fleksiya): yig‘ish (sovet bo‘lmagan. Ko‘rish) –
yig‘ish (sovet. ko‘rinish); nemis lesen "o'qing" - las "o'qidim".
4. Reduplikatsiya - ildizning ikkilanishi. Rus tilida grammatik vosita sifatida
qo llanilmaydi (ko k-ko k kabi so zlarda reduplikatsiya semantik vositadir). Malayʻ ʻ ʻ ʻ
tilida orang ‘odam’ — oran-orang ‘odamlar’ (to‘liq takrorlash); qisman reduplikatsiya
- tagalog. mabuting "yaxshi" mabuting-buting "juda yaxshi".
5. Suppletivizm – so‘z shakllarining boshqa asosdan yasalishi: men – menga;
yaxshi - yaxshiroq; nemis gut "yaxshi" - besser "yaxshiroq" - beste "eng yaxshi".
Grammatik ma’nolar bi bir necha usulda ifodalanishi mumkin. Mukammal shaklni
shakllantirishda, qadimgi yunon. tratfo ‘oziqlantirish’ dan to‘rtta vosita bir vaqtning
o‘zida ishtirok etadi: o‘zakning to‘liq bo‘lmagan takrorlanishi t-, fleksiyon -a, urg‘u
va ildizning almashinishi - th / thro.
Grammatik ma’nolarni ifodalovchi analitik vositalar
1. Analitik vositalar to'g'ri - analitik shakllarni shakllantirish uchun maxsus
grammatik vositalar: o'rgatish - o'qiyman (g'uncha. Vaqt); tez ( ijobiy daraja ) - tezroq
(qiyosiy) - eng tez (ustunlik). k vositalar
2. Sintaktik bog‘lanish vositalari – so‘zning grammatik ma’nolari boshqa so‘zning
grammatik ma’nolari bilan belgilanadi. Rus tilining kamaymaydigan so'zlari uchun bu
ularning grammatik jinsini ifodalashning yagona vositasidir. Kamaymaydigan jonli
otlar odatda erkaklarga xosdir: kulgili kenguru, yashil kakadu, quvnoq shimpanze.
Jonsiz kamayib ketmaydigan otlarning jinsi odatda umumiy so'z bilan belgilanadi:

yomon tsetse (chivin), chuqur dengiz Ontario (ko'l), quyoshli Sochi (shahar),
pishmagan kivi (meva).
3. Xizmat so‘zlari – grammatik ma’no yuklamalar, zarrachalar yoki ularning sez
magistral porlaydi (ip) – katta yo‘l yonida turish (r.p.) – katta yo‘lga chiqish (d.p.) –
katta yo‘lga chiqish ( vp). - avtomobil yo'lida burilish (pp); tanidi (ko'rsatkichli
kayfiyat) - taniydi (to'ldiruvchi kayfiyat).
4. So‘z tartibi – grammatik ma’nolar so‘zning gapdagi o‘rni bilan belgilanadi.
Omonim ot va qaratqich kelishigili konstruksiyada so‘zning birinchi o‘rni uning faol
roli (predmeti), ikkinchisi esa passiv (predmet) sifatida qabul qilinadi: Ot sichqonni
ko‘radi (ot – ip, mavzu; sichqon – vp. qo'shimcha) - Sichqoncha otni ko'radi
(sichqoncha - s.p., asosiy ot - wp, qo'shimcha).
5. Intonatsiya – grammatik ma’nolarning ma’lum bir intonatsiya qolipida
ifodalanishi.
Har bir tilning o‘ziga xos grammatik ma`nolari ,uni ifoda qiluvchi vositalari
mavjud.
Grammatik kategoriya - umumlashgan grammatik ma`no bo‘lib, u tilning qaysi
morfologik tipga kirishini ko‘rsatadi va o‘z ifodasini so‘zlarning o‘zgarishida, gapda
so‘zlarning bog‘lanishida topadi. Zidlik Masalan: birlik va ko‘plik . SHundan son
kategoriyasi kelib chiqadi.
Grammatik kategoriyalar grammatik ma`no va grammatik formalar birikmasidan
tarkib topadi.
Grammatik kategoriyalar ifodalanish usuliga ko‘ra uch turga bo‘linadi:
- sintetik grammatik kategoriyalar;
- analitik grammatik kategoriyalar;
- aralash grammatik kategoriya yoki sintetik-analitik grammatik kategoriyalar.
Sintetik grammatik kategoriyalar: o‘zbek tilida: son, kelishik, egalik, shaxs-son.
Analitik grammatik kategoriyalar: rus tili: egalik, o‘zbek tilida -i, rus tilida твоя,
моя, эго, наша, ваша, их.

Jins kategoriyasi
Son kategoriyasi
Kelishik kategoriyasi
Zamon kategoriyasi
Demak, har bir tilning o‘ziga xos grammatik ma`no turlari va ularni ifoda qilish
usullari, vositalari bor. Bular har bir tilning o‘ziga xos grammatik qurilishiga ega
ekanini ko‘rsatuvchi faktorlardir.
Grammatik kategoriya.
Ma’lumki, grammatik ma’no ifodalashning turli vositasi mavjud. Masalan,
fonetik, leksik, morfologik va sintaktik vosita shular jumlasidan. Demak, grammatik
ma’noni faqat so’z yoki so’zshaklga nisbat berish ma’qul emas. Nutqni
shakllantiruvchi barcha lisoniy birlik grammatik ahamiyat kasb etishi mumkin.
Grammatik ma’no deganda til (fonetik, leksik, morfologik va sintaktik) birliklarning
nutqni shakllantiruvchi umumlashma abstrakt ma’nolari tushuniladi. Ta’rifni qisqacha
sharhlaymiz. Ko’rinadiki, ta’rifda uch muhim unsur mavjud. Ular quyidagilar:
a) grammatik ma’noning barcha til birliklariga xosligi;
b) bevosita nutqni shakllantirishi ;
d) umumlashma va abstraktligi.
Grammatik ma’noning bevosita nutqni shakllantirishi deganda shuni tushunish
lozimki, lisoniy birlik grammatik ma’nodan xoli qilinsa, u nutq uchun tayyor bo’lmay
qoladi. Masalan, bola leksemasining lug‘aviy ma’nosi nutqqa grammatik ma’no
vositasida kiradi. Uning kelishik , son, sub’ektiv baho, hokim yoki tobe uzvlik, qaysi
gap bo’lagi ekanligi kabi grammatik ma’nolari lisoniy sathda yo’q. Demak, leksema
lug‘aviy ma’nosi ustiga ana shu grammatik ma’no qavatlansa, u nutq tarkibiga kira
oladi.
Grammatik ma’no umumlashma tabiatga ega deganda uning juda ko’p lisoniy
birliklarga birday tegishli , umumiy ekanligi nazarda tutiladi. Masalan, «ot», «sifat»,
«son» grammatik ma’nosi juda katta miqdordagi so’zlar uchun umumiy. Lug‘aviy

ma’no (semema) har bir leksemada o’ziga xos va yakka, xususiy bo’lsa, grammatik
ma’no bir turdagi juda ko’p leksema uchun umumiy. Yoki WPm – kesimlik
ko’rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi sintaktik qolipining o’ng tomoni uning
grammatik ma’nosi bo’lib, u chap, ya’ni shakliy tomoni bilan birgalikda o’zbek
tilidagi barcha nutqiy gap uchun umumiy.
Grammatik ma’noning abstraktligi deganda uning bevosita kuzatishda
berilmaganligi nazarda tutiladi. Masalan, hozirgina keltirilgan WPm – kesimlik
ko’rsatkichi bilan shakllangan atov birligi sintaktik qolipining grammatik ma’nosi
ko’zga tashlanib turgan til birliklari zamiriga yashiringan.
Grammatik ma’no morfologik sathda so’zlarning umumiy ma’nosi bo’lgan so’z
turkumlari (masalan, otlarda umumiy predmetlik, fe’llardagi jarayonlilik),
shuningdek , har bir so’zshaklning ma’lum bir morfologik kategoriya doirasida
qarama-qarshi qo’yiluvchi ma’nosi (masalan, zamon, shaxs-son, egalik, kelishik)
sifatida yuzaga chiqsa, sintaksis doirasida predikativlik , so’z birikmasidagi hokim va
tobe uzvlarning, gap bo’laklarining bir-biriga o’zaro munosabati sifatida namoyon
bo’ladi. Keng ma’noda so’z yasalish hodisasi ham grammatik ma’noga daxldor.
Chunki yasalish natijasida so’zning turkumlardagi o’rni o’zgarib ketadi. Bu esa
ularning yangi grammatik tabiat kasb etganligini ko’rsatadi. Masalan, aql so’zi «ot»,
«mavhum ot» grammatik ma’nolariga ega. Undan -li so’z yasovchi shakli vositasida
sifat yasalishi bilan, albatta, grammatik ma’noda ham katta o’zgarish yuz berdi.
Ko’rinadiki, birorta lisoniy birlik (bir planli bo’lgan fonetik birliklardan tashqari)
grammatik ma’nodan xoli bo’lolmaydi. Faqat mustaqil leksemadagina lug‘aviy va
grammatik ma’no dialektik bog‘liqlikda bo’ladi. Sintaktik qolip , Yordamchi leksema
va grammatik shaklda faqat grammatik ma’no mavjud. Grammatik ma’no grammatik
shakllanmagan leksemaning lisoniy mohiyatida mavjud bo’lishi ham, grammatik
shakl yoki grammatik qolip yordamida ifodalanishi ham mumkin. Masalan, kitoblar
so’zshaklining «turdosh ot» grammatik ma’nosi boshqa barcha turdosh otda bo’lgani
kabi uning mohiyatida mavjud, «ko’plik» ma’nosi esa ma’lum bir shakl -lar

yordamida ifodalangan. Kitobni o’qimoq birikuvidagi kitob so’zining «tobe uzv»
grammatik ma’nosi unga lisoniy sintaktik qolip asosida yopishtirilgan.
Umumiy tilshunoslik nuqtai nazaridan tillarda Yordamchi so’zlar turli-tumandir.
Ularga ko’makchi, bog‘lovchi, artikl, predlog, Yordamchi va bog‘lovchi fe`llar,
yuklamalar kiradi. Bu so’zlar grammatik kategoriyalar ifodalashda qatnashishi yoki
qatnashmasligi nuqtai nazaridan ikki qismga bo’linadi:
a) so’zlarning analitik formasini yasashda ishtirok etuvchi Yordamchi so’zlar.
b) bu funktsiyani bajarmaydigan Yordamchi so’zlar.
Tilning grammatik qurilishini ifodalashi grammatika fanining tekshirish obyekti.
M а ’lumki, har qanday tilning о ‘ziga xos grammatik qurilishi mavjud b о ‘ladi. Tilning
grammatik qurilishi muayyan tilning boshqa tillardan farqlovchi о ‘ziga xos
belgilaridan biridir Binobarin, grammatikasiz fikr ifodalab b о ’lmaydi. U nutq
jarayonida tilning fonetik va lug‘aviy tomonlari bilan bog‘liq holda borliqdagi narsa
va hodisalarni umumlashtirish asosida vujudga keladi Biroq, grammatika tilnin
boshqa sohalariga, chunonchi, lug‘at tarkibiga ko‘ra ham keng
qamrovlidir.Grammatikada faqat s о ‘zlar emas, balki ular orasidagi munosabatlar ham
о ‘z ifodasini topadi.Ya’ni tildagi har bir s о ‘z lug‘aviy ma’no ifodalaydi. Biroq, bu
ma’nolarning о ‘zi bilan fikr ifodalanmaydi. K о ‘rinadiki, s о ‘zlar nutqda grammatik
jihatdan shakllangan tus olsa, о ‘zaro bog‘lansagina fikr ifodalash uchun xizmatqiladi.
Har qanday s о ‘z birikmalarning va nutqning ham asosida s о ‘z yotadi. Shujihatda
tilning grammatik qurilishi lug‘at tarkibi bilan chambarchas
bog‘langandir.Grammatika tilning eng oliy k о ‘rinishi sifatida yakka birliklar asosida
emas, umumlashmalar asosda vujudga keladi.
Yoki yozdi, о ‘qidi, bordi, keldi kabi s о ‘zlar turli xildagi harakatlarni blidiradi.
K о ‘rinadiki, grammatika tildagi s о ‘zlar uchun umumiy b о ‘lgan hodisalarni о ‘rganish
asosida ularni muayyan tizimda birlashtiradi. Ikkinchidan, grammatikadan tashqari
s о ‘zlar til uchun oddiy material, ular grammatik munbsabatlar asosida
birikadishalllanadi va fikr ifodalash vositasiga aylanadi. Demak, grammatika tildagi

lug‘aviy materiallarni ma’lum maqsadlarga k о ‘ra ishlatish vazifasin ham bajaradi.
Tilning grammatik qurilishining muhim xususiyatlaridan biri uning takomillashib,
о ‘zgarib borishidir. Bunday о ‘zgarishlar jamiyat taraqqiyotidag obyektiv
qonunlarasosida vujudga keladi. Ammo tilning grammatik qurilishi til uchun umumiy
b о ‘lgan muayyan normalarga, qoidalarga b о ‘ysunadi. Masalan, adabiy tilda
eganigapning birinchi qismida kelishi yoki aniqlovchining aniqlanmishdan oldin
kelishikeng dala, moviy k о ‘l, ulkan tog‘, qaratqich bilan qaralmishning shaxs va
sondamoslashib kelishi: mening d о ‘stim, uyning eshigi, kitobning varag‘i til
normalariasosidagi hodisalardir.

3. Grammatik shakllarning turlari va grammatik kategoriyalar munosobati.
Grammatik vositalar - bular til tizimida grammatik munosabatlarning o'rnatilishi
bilan birga keladigan har qanday moddiy jihatdan ifodalangan lingvistik vositalardir.
Grammatik vositalar yo grammatika (belgilar) birliklariga, yoki ifoda tekisligining
raqamlariga yoki mazmun tekisligiga qaytadi. Minimal (grammatik) belgi birliklari
morfemalardir.
Morfema - bu til tizimida paradigmatik va sintagmatik munosabatlar elementi
bo'lib xizmat qiluvchi minimal grammatik birlikdir. Asosan, ma'lum bir paradigma
yoki sintagmaning bir qismi bo'lishi mumkin bo'lgan so'zning istalgan qismi
morfemaga aylanishi mumkin. Morfemaning so'zning minimal ma'noli qismi sifatida
yana bir ta'rifi mavjud. Bunday ta’rif tilshunoslik tadqiqotining leksiko-grammatik
tamoyiliga muvofiq ilgari suriladi. U morfemalar tarkibidan so‘zning boshqa so‘z
bilan takrorlanadigan, ya’ni paradigmani tashkil etuvchi, lekin aniq ma’noga ega
bo‘lmagan qismlarini amalda chiqarib tashlaydi. Masalan, fe'l sinflarining
ko'rsatkichlari: - va -t - - lekin -th . Bunday yondashuv tilning grammatik
imkoniyatlarini tavsiflashni juda kambag'allashtiradi.
Asosan, grammatikani tavsiflashning birinchi va ikkinchi yondashuvlari
quyidagicha farqlanadi: birinchi yondashuvda grammatik shakl va modellarning
asosiy grammatik ma'nolari birinchi navbatda aniqlanadi (ko'pincha, intuitiv
ravishda), so'ngra grammatik shakllar haqida fikrlar shakllanadi. bu asos; ikkinchi
yondashuvda grammatik shakl va modellar grammatik munosabatlar asosida
aniqlanadi va faqat asosiy grammatik modellar tuzilgandan keyingina ular bilan
grammatik kategoriyalarni (ya’ni, leksik turkum sinflari) tashkil etuvchi leksik
paradigmalarning ma’nolari o‘rtasida korrelyatsiya o‘rnatiladi. u yoki bu grammatik
kategoriyaga xizmat qiluvchi paradigmalar).
Tildagi grammatik kategoriyalarni farqlash uchun xizmat qiluvchi grammatik
vositalar yo fonetik vositalarga, yoki morfologik, hosila va sintaktik yoki semantik
vositalarga qaytadi.

So'z yasovchi grammatik shakllar prefikslar, qo'shimchalar va qo'shimchalar
yordamida hosil bo'ladi ( urish - o'ldirish, qaynatish - qozon, zarba - pout ). Kategorik
grammatik shakllar prefikslar, ba'zan qo'shimchalar va post-fleksiyonlar yordamida
tuzilishi mumkin ( yozish - yozish, yurish - yurish, chizish - qichishish ). Flektsiya
shakllari odatda fleksiyonlar orqali hosil bo'ladi ( Men yozaman - siz yozasiz, men
uxlayman - uxlayman, ko'taraman - ko'taraman ).
Sintaktik kelib chiqishining grammatik vositalariga kiradi so'z tartibi Va
grammatik bog'lanishlarning o'zgarishi . Rus tilida o'zining flektiv tuzilishi bilan
so'z tartibi juda kamdan-kam hollarda grammatik vosita sifatida ishlaydi, masalan:
Qizil atirgul ( qizil - ta'rifi), Qizil gul ( qizil - predikat) ona qizini sevadi ( Ona -
mehribon mavzu qizi onasini sevadi ( qizim - mehribon mavzu). Ingliz tilida so'z
tartibi ko'proq grammatik vosita sifatida ishlaydi.
Leksik kelib chiqishining grammatik vositalariga kiradi takrorlash
(reduplikatsiya), so'zlarni qo'shish Va suppletivizm . Rus tilida so'zlarni
takrorlash so'z yasash vositasi sifatida ishlaydi. Chorshanba: zo'rg'a Va zo'rg'a ,
ozgina Va ozgina , oz Va oz-ozdan. Xuddi shunday rolni turkiy tillardagi takrorlar
ham bajaradi, masalan: sovun (ot va boshqa qoramollar), kabi iboralar to'p-bar (latta),
shirli-mirli, shurum-burum . Avstroneziya oilasi tillarida reduplikatsiya ko'plik
iborasi bo'lib xizmat qiladi: arang (inson), arang- arang (odamlar), sudara (o'rtoq),
sudara- sudara (o'rtoqlar).
So'zlarning grammatik ma'nolari nafaqat paradigmatik, balki iborada ham
ifodalanadi, ya'ni. sintagmatik jihatdan. Masalan, iboralarda Yangi kitob , yangi
kitoblar, sonning ma'nosi faqat otning oxiri bilan emas, balki bu otga mos keladigan
sifatdoshning oxiri bilan ham ifodalanadi. Bu yerda grammatik ma’no ifodalovchi
paradigmatik va sintagmatik vositalar bir-birini to‘ldiradi. Grammatik ma’no
ifodalovchi paradigmatik vositalar bo‘lmagan hollarda esa so‘zning grammatik
sintagmatikasi (mos kelishi) yagona vositadir. Masalan, otning tashqi ko‘rinishida
turlicha tugashlari bo‘lmasa, ya’ni “to‘g‘ri kelmaydigan” bo‘lsa (palto, issiqlik elektr

stansiyasi va boshqalar), sonning grammatik ma’nosi faqat otning o‘zidan
“tashqarida”, izchillikda ifodalanishi mumkin. sifatdosh shakllari: yangi, yangi
paltolar, kuchli/kuchli CHP. Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, morfologiya so‘z
haqidagi grammatik ta’limot sifatida grammatik ma’nolarni ifodalashning barcha
vositalarini ham paradigmatik, ham sintagmatik jihatdan hisobga olishi zarur.
Grammatika toifalari morfologik va sintaksisga bo'linadi. Morfologik grammatik
toifalar orasida ajratilgan, masalan, turdagi tur, garov, vaqt, moyillik, yuzlar, klan,
raqamlar, holatlar; Ushbu toifalarning izchil ifodasi barcha so'zlarning grammatik
sinflari bilan tavsiflanadi (nutqning qismlari). Bunday toifadagi qarama-qarshi
a'zolarning soni boshqacha bo'lishi mumkin: masalan, rus tilida grammatik toifasi
erkak, ayol va o'rta mehribon va o'rta maxsus va Raqamning grammatik toifasi ikki
qator shakldagi tizim - yagona raqam va bir nechta raqam. Rasmiy so'z bilan,
dindorlikning grammatik kategoriyasi, ya'ni uning paradigmasi shaklida bir xil so'z
shaklida namoyon bo'lishi mumkin (masalan, rus tilida, qiyo fasi, yuzi, yuzi bilan
ifodalanishi mumkin bo'lgan) fe'l, raqam, ish, gensumi, sifat taqqoslash) va uni
tasniflash, tasniflash, tasniflashlar, ya'ni, rus tilida - rus tilida aks ettirilishi mumkin
bo'lmaganlar (masalan, rus tilida). Gensupus va animatsion animatsion animatsiyalar).
Ba'zi grammatik kategoriyalarning (masalan, rus - turdagi va garovda) so'z-import
yoki almashtirmaydigan turga tegishli. Muhokamaning ob'ekti hisoblanadi.
Sintaktik jihatdan aniqlangan, ya'ni jumlalar yoki yetkazib berishning tarkibiy
qismlarini (masalan, rus - gens) kompozitsiyaning tarkibiy qismlarini (masalan, rus -
jinsdagi) kompozitsiyaning kompozitsiyasida aks ettirish, ya'ni ifodalangan shakllar
birikmasidagi grammatik toifalar. Avvalo, turli xil semantik mavhum,
xususiyatlardan, ulanish va aloqalardan chalg'itadigan, tilsiz haqiqatdan (masalan, rus
- turlarda) chalg'itadi; Masalan, raqam yoki shaxs kabi gematik toifalar, bu ikkala
turdagi belgilarni birlashtiradi.
Dunyoning tillari farq qiladi:

1) grammatik toifalar soni va tarkibi bo'yicha; Masalan, ba'zi tillar uchun -
slavyan va boshqa tillarga solishtiring - fe'l shakli; grammatik klass - erkak yoki
narsalar - kavkaz tillarida; aniq noaniqliklar toifasi asosan maqolalar bo'lgan tillarga
xos bo'lgan; Osiyoning bir qator tillarida (xususan, yapon va Koreys tillarida) va
ma'ruzachining suhbatdoshlari va gapiradigan shaxslar o'rtasidagi munosabatlar
yoritadi;
2) bir xil kategoriya ichida qarama-qarshi a'zolar soni bo'yicha; An'anaviy
ravishda 6 ta holatni rus tilida va 40 tagacha - ba'zi Dog'istonda taqqoslash.
3) Nutqning qaysi qismlarida bir yoki boshqa toifadagi (shuning uchun nenetlar
tili, otlar yuz va vaqt toifalariga ega). Ushbu xususiyatlar bir tilning tarixiy rivojlanish
jarayonida farq qilishi mumkin; Rus tilidagi uchta shaklni qadimiy rus tilida, shu
jumladan ikki va ikkita zamonaviy rus tilida taqqoslang.
Xuddi shu yo nalish bilan bog liq ravishda Grammatika mazmuniy (mental),ʻ ʻ
shakliy (formal) va vazifaviy (funksional) Grammatikalarga bo linadi. Mazmuniy
ʻ
Grammatika mazmundan shaklga tamoyiliga amal qiladi. Ob yektiv borliqning ongda
ʼ
aks etishi va ongda aks etgan ob yektiv olam unsurlari umumlashgan obrazlarning
ʼ
tilda qanday o z ifodasini topishini mazmuniy Grammatika o rganadi. Shakliy
ʻ ʻ
Grammatika esa semasiologik tamoyil, shakldan mazmunga tamoyili asosida ish
ko radi. Grammatik kategoriyalarni tasnif qilishda shakl ustuvorlik kiladi. Bu
ʻ
yunalishda grammatik shakllarni o rganish jarayonida nolisoniy (ekstralingvistik)
ʻ
omillarning e tiborga olinishi shart emasligi ta kidlanadi. Funksional Grammatika da
ʼ ʼ
asosiy e tibor grammatik shakl va grammatik kategoriyalarning vazifasiga qaratiladi.
ʼ
Bunday Grammatikalarda lisoniy birlikning 3 tomoni: mazmun, shakl, vazifa
(funksiya) dialektik birlikda olinadi.
Grammatika muammolari dastlab qad. Hindistonda (tilshunos Paninining
Grammatikaga oid traktatida, miloddan avvalgi 5—4-asrlar), keyinroq Yunonistonda
(Aristotel, miloddan avvalgi 4-asr, yunon tilshunosi Apollon Diskol, miloddan

avvalgi 2-asr va boshqalarning asarlarida) ishlangan. Yunon grammatik an analariʼ
lotin tilini o rganish jarayonida rivojlanib borgan.
ʻ
O zbekistonda Grammatikani o rganish tarixi Mahmud Koshg ariyning "Devonu
ʻ ʻ ʻ
lug otit turk" asariga borib taqaladi. Bu jarayon o rta asrlardagi lug atshunoslik
ʻ ʻ ʻ
taraqqiyotida ham o z aksini topgan (Toli Imoniy Hiraviyning "Badoye ul-lug at"
ʻ ʻ
asari, 15-asr; "Abushqa" nomli chig atoycha-turkcha lug at, 16-asr va boshqalar).
ʻ ʻ
Hozirgi o zbek tili Grammatikasi Yevropa Grammatikasi asosida yaratilgan. Bu
ʻ
jarayon 19-asrning 2-yarmidan boshlangan. Dastlab rus turkshunosi M. A. Terentyev
"Turk, fors, qirg iz (qozoq) va o zbek tillarining grammatikasi" (1875) kitobini yozib,
ʻ ʻ
SanktPeterburgda nashr ettirgan. Bu kitob mahalliy tilni o rganmoqchi bo lgan
ʻ ʻ
rusiyzabon kishilarga mo ljallangan edi. O zbek tilining izchil ilmiy Grammatikasini
ʻ ʻ
yaratishni 20-asrning 20-yillarida Fitrat, G ozi Yunus, Shorasul Zunnun va boshqa
ʻ
boshlab berdilar. Keyinchalik bu sohada A. G ulomov, G . Abdurahmonov, A.
ʻ ʻ
Hojiyev, Sh. Rahmatullayev va boshqa tilshunos olimlar katta ishlarni amalga
oshirdilar. "Grammatikani faqat rasmiy tizim sifatida tasvirlash noto'g'ri emas, balki
noto'g'ri emas, balki grammatikaning mazmunli ekanligiga shubha bilan qarayman,
chunki bu ikki jihatdan shundaydir: grammatikaga o'xshash so'z birikmalarining
elementlari ma'nolarga ega Bundan tashqari, grammatika bizga murakkab iboralarni
(masalan, iboralar , jumlalar va jumlalar kabi ) batafsilroq ma'nolarni yaratishga va
ramziy qilishga imkon beradi, shuning uchun biz dunyoni anglay oladigan va jalb
etadigan kontseptual apparatlarning muhim jihati. "

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmanova, O.S. Lingvistik qiymati va uning xilma-xilligi
2. O. Axmanova Tilshunoslik va mantiqdagi muammo qadriyatlari. 2019-yil. 8-10
bet.
3. Benovenist, E. Umumiy tilshunoslik / E. Benvienist. 2004 yil. - 448 p.
4. Berdirov, B.M. Til siyosati va ko'p millatli respublika / B.M. Bercirov
Internet manbalari:
1. www.uzbekistan.travel.uz
2. www.marketing.spb.ru
3. www.pr.uz
4. www.stat.uz
5. www.arxiv.uz
6. www.worldbank.org
7. www.unwto.org

O‘zbak tilining grammatik kategoriyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish