O‘zbek adabiy talaffuzi (orfoepik) me’yorlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	41.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek adabiy talaffuzi (orfoepik) me’yorlari

Купить

Mavzu: O’zbek adabiy talaffuzi (orfoepik) me’yorlari
Reja:
1. Adabiy talaffuz normalari haqida umumiy ma’lumot.
2. Unlilar orfoepiyasi (talaffuzi).
3. Undoshlarning talaffuz me’yorlari haqida.
4. Rus tilidan shuningdek tojik va arab tillaridan o’zlashtirilgan
so’zlarning talaffuzi.
5. O’zbek tilida turli tovush o’zgarishlari va adabiy talaffuz me’yorlari.
1

Adabiy talaffuz qoidalari to‘plamiga orfoepiya deyiladi (yunoncha
epos - nutq). Tilshunoslikning adabiy talaffuz me'yorlarini belgilaydigan
bo‘limi ham orfoepiya deb yuritiladi.
Orfoepiya so’zlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek,
o’zak va qo’shimchalardan iborat so’z formalarini to’g’ri talaffuz qilish
me’yorlari tizimidir. Tilshunoslikning bu tizim haqidagi bo’limi ham
orfoepiya deyiladi 1
.
Adabiy nutqning mavqei mustahkamlanib, ish doirasi kengayib
bormoqda. Bu jarayon adabiy nutqning yozma va og‘zaki ko‘rinishlarida
turlicha sodir bo‘ladi. Adabiy nutqning yozma ko‘rinishida yozish me'yorlari
mumkin qadar aniq qoidalashtirildi, rasmiy qaror bilan joriy etildi; bu
qoidalarga qat'iy amal qilish lozim. Adabiy nutqning og‘zaki ko‘rinishida
ahvol boshqacha: og‘zaki nutqni yozma nutq darajasida tejab-tergab
bo‘lmaydi. Buning ustiga adabiy talaffuz qoidalarining o‘zi ham aniq
belgilab chiqilmagan. Og‘zaki nutqqa xos hodisalarni adabiy yoki noadabiy
deb baholashda shaxsiy yondashish ham kuchli.
Orfoepiya adabiy tilning talaffuzini o’rganish yoki so’zlarda adabiy til
qoidalariga muvofiq talaffuz qilish haqidagi fandir. Bu uning fonetika,
orfografiya va nutq ma daniyati bilan bevosita bog’liqligini ko’rsatadi.
Keyingi vaqtlarda fan va texnikaning rivojlanishi, sa vodxonlik va
madaniy saviyaning oshuvn natijasida kishilarda edabiy tildan to’g’ri
foydalanishga va nutq madaniyatini oshirishga qiziqish kuchaymoqda.
Qishilar chiroyli gapirishga va ifodali o’qishga harakat qilmoqdalar.
She’rxonlik va kitob xonlik uchrashuvlarida, konfsrensiyalarda va turln
yig’inlar da adabiy tilning normalaridan to’g’ri foydalanib, o’z nutq- larining
ta’sirchanligini oshirishga urinmoqdalar. Bularning’ hammasini orfoepiyani
1
Жамолхонов Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент, 2005, 119 б.
2

to’liq egallamasdan, adabiy til va uning talaffuz normalarini to’liq
o’zlashtirmasdan amalga oshirish qiyin. Demak, orfoepiya haqiqatan ham
nutq madaniyatining muhim qismini tashkil etadi.
Ma’lumki, nutqning ikki: y o z m a va o g ’ z a k i formalari navjuddir.
Yozma nutqning qonun-qoidalarini o r f o g r a f i y a fani, og’zaki nutqnnng
qonun va qoidalarini esa o r f o e p i y a f a n i o’rganadi. Demak, orfoepiya
talaffuz va to’g’ri gapi rish qoidalarini o’zida jamlab, adabiy talaffuz
normalari ni belgilaydi.
Ulug’ Oktyabr sosialistik revolyusiyasidan keyin savodsiz lik tugatilib,
hayot va madaniyatning hamma sohalarida juda katga o’zgarishlar yuz
berdn, yangi intelligensiya yuzaga keldi va xalq tili asosida yangi adabiy
til normalari yaratildi, bunga xalq tili va xalq shevalarining eng yaxshi
xususiyatlari qamrab olindi. Shular bilan bog’liq ravishda maktab, teatr,
radio, televideniye va boshqa ommaviy madaniy tarbiya vosita larining
yordamida nutq madaniyati rivojlandi, o’zbek tili leksikasi yangidan
yaratilgan so’zlar, xususan, rus tilidan o’zlashgan so’z va formalar
hisobiga nihoyatda kengayib boyi di. Shular asosida tilimizda ko’pgina
yangicha talaffuzlar yuzaga keldi, ba’zilari esa iste’moldan chiqib ketdi.
Nati jada orfoepiyaning yangicha normalari paydo bo’la boshladi.
Orfoepiyaning yuzaga kelishida ikkita faktor muhim rol o’ynaydi.
Bulardan biri orfografiya, ikkinchisi xalq og’zaki putqiiing turli ko’rinishlari
va turli xil sheva talaffuzla ridir. Lekin orfoepiyaning shakllanishida odatda
birinchi faktor muhimroqdir. Yangi o’zbek orfoepiyasining shakllana
borishida ulug’ rus tili va u orqali kirgan so’zlar talaffu zining ham o’ziga
xos o’rnn va roli bor. Biroq o’zbek orfoepnya sini ilmiy-nazariy jihatdan
ishlab chiqish va uning qoidala- rini yaratish hanuzgacha til hayotida va
orfoepiyada amalda yuz bergan o’zgarishlardan orqada qolib kelmoqda.
3

O’zbek tilshunosligi Ulug’ Oktyabr revolyusiyasidan keyingn davrda,
xususan, so’nggi yigirma yildan ortiqroq vaqt ichida juda katta taraqqiyot
yo’lini bosib o’tdi. Tilshunoslikdagi bunday rivojlanish orfoepiyaning
ayrim sohasida ham yuz ber di. Natijada orfoepiyaga oid ko’pgina
masalalar ham yoriti lib, uning ayrim sohalariga aniqlik kiritildi. Biroq
bu sohada qo’lga kiritilgan muaaffaqiyatlar hali ilmiy jihatdan yetarli
darajada umumlashtirib berilmagan.
O’zbek xalq shevalarining ko’pchiligi adabiy tilimiz nor malaridan keskin
farq qiladi. Ularning talaffuzlari ham adabiy talaffuz normalariga
ko’pincha mos kelmaydi. Lekii bu shevalar yagona bir umumxalq
tilining quyi formalari sifatida juda ko’p umumiyliklarga ega bo’lganidek,
o’zbek ti lining og’zaki talaffuzida ham ko’pgina umumiyliklar bor. Ular
jamlab tartibga solinsa, o’zbek adabiy tilining orfo epiya normalarini
(asoslarini) belgilovchi qoidalarining to’plamini yaratish mumkin 2
.
O‘zbek tilining ko‘p dialektli (shevali) ekani yana qo‘shimcha
qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. O‘zbek tili dialektlari (shevalari) o‘z
tovushlar tizimi bilan, ayniqsa ovoz tovushlar tizimi bilan o‘zaro sezilarli
farq qiladi, shu sababli ayni bir leksemaning talaffuzida turlilik voqe bo‘ladi.
Masalan, ko‘pgina bir bo‘g‘inli leksemalar tarkibidagi ovoz tovush olti ovoz
tovushli shevada boshqacha, to‘qqiz ovoz tovushli shevada boshqacha
talaffuz qilinadi. Birinchi tur shevada to‘r- (poygakning teskarisi bo‘lgan
o‘rin) leksemasi bilan to‘r- (baliq, qush ovlashda ishlatiladigan to‘qima
asbob) leksemasi bir xil talaffuz qilinsa, ikkinchi tur shevada bu leksemalar
tor- va tor- shaklida farqli aytiladi. Adabiy talaffuzda shu shevalardan
biridagi holat asosga olinadi. Hozirgi adabiy o‘zbek tilida o va o tovushlari
2
Шоабдураҳманов Ш. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-қисм. - Тошкент: Ўқитувчи, 1980, 51-б.
4

o‘rniga yagona o (o‘) tovushi aytiladi, demak, to‘qqiz ovoz tovushli shevaga
emas, olti ovoz tovushli shevalarga asoslaniladi.
O‘zbek tili shevalari orasidagi fonetik farqlar juda rang-barang bo‘lib,
bularning barchasini sanash va adabiy talaffuz nuqtayi nazaridan baholab
chiqish qiyin. Bu yerda bir necha farqni keltirish bilan kifoyalanish mumkin:
ba'zi shevalarda leksema boshlanishida y tovushi aytilsa, ba'zi shevalarda j
aytiladi: yur – jur kabi; leksemalarni shevalar ora quyidagicha farqli talaffuz
qilishlar anchagina: dala- - tala-, bola- - bala-, mushuk- - mushuv- - mishiq-,
kongil- - kangul- - kongul- va b. Adabiy nutqqa ana shunday bir necha
talaffuz ko‘rinishidan biri tanlanadi.
"O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari" adabiy talaffuzni ham,
so‘zlashuv nutqi talaffuzini ham hisobga olib tuzilgan. Quyida adabiy
talaffuz bo‘yicha tavsiyalar imlo qoidalari asosida bayon qilinadi 3
. "O‘zbek
tilining asosiy imlo qoidalari"da qamrab olingan hodisalarga suyanib adabiy
talaffuz bo‘yicha quyidagi tavsiyalarni keltirish mumkin:
1) ko‘ngil-, o‘tin- kabi birinchi bo‘g‘inida u tovushi keladigan
leksemalarning keyingi bo‘g‘inida u emas, i aytiladi;
2) Leksemaning oldingi bo‘g‘inida o tovushi kelsa, v tovushi bilan
boshlanadigan
keyingi yopiq bo‘g‘inida i emas, u talaffuz qilinadi: so vun-, tovush-,
saksovul- kabi;
3) Leksemaning oldingi bo‘g‘inida u tovushi kelsa, keyingi yopiq
bo‘g‘inida i emas, u talaffuz qilinadi: yulduz-; yutuq-, turmush-, tugun- kabi;
4) duk-duk, g‘ov-g‘uv kabi tasvir birliklarining dukur-dukur, g‘ovurg‘
uvur shaklida r tovushidan oldin u aytiladi;
5) ta'na-, la'l-, mu'tabar-, mo‘jiza-, e'tiqod-, me'yor kabi arabcha
leksemalarda belgisidan oldingi ovoz tovush cho‘ziq aytiladi;
3
Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o’zbek tili. –Toshkent: Universitet, 2006, 404-405- betlar.
5

6) ehtiyot-, ehtimol-, mehmon-, istehkom- kabi arabcha leksemalarda h
tovushidan oldin i emas, e aytiladi;
7) poeziya-, teatr- kabi o‘zlashma leksemalarda ichki bo‘g‘in boshida e
tovushidan oldin y tovushi qo‘shib aytiladi: poyema- kabi;
8) sahro- , baho- , jazo-, mojaro- kabi o‘zlashma leksemalarning oxirgi
ochiq bo‘g‘inida cho‘ziq o aytiladi;
9) savol-, bahor-, davo-, baho- kabi keyingi bo‘g‘inida o tovushi
keladigan o‘zlashma leksemalarning oldingi bo‘g‘inida o emas, a aytiladi;
10) Rus tili orqali olingan so‘zlardagi o tovushi uch xil talaffuz
qilinadi: a) bir bo‘g‘inli leksemalarda, ko‘p bo‘g‘inli leksemalarning urg‘uli
bo‘g‘inida o aytiladi: gol-, domna-, kolba- kabi ; b) ko‘p bo‘g‘inli
leksemalarda urg‘uli bo‘g‘indan oldingi bo‘g‘inda a aytiladi: montaj- -
mantaj-, kolorit- - kalorit- kabi; d) ko‘p bo‘g‘inli leksemalarda urg‘uli
bo‘g‘indan keyingi bo‘g‘inda i aytiladi: rektor- - rektir-, stabilizator- -
stabilizatir- kabi ;
11) O‘zlashma leksemalarda yonma-yon kelgan ovoz tovushlar
quyidagicha talaffuz qilinadi: a) uo , oa , aa , oo tovushlari oraga tovush
qo‘shmay o‘zicha aytiladi: muomala-, jamoat-, taom-, mudofaa-,
koordinatsiya- kabi; b) leksema boshlanishida yoki ichida ia , io , ea , oi
tovushlari oralig‘iga y tovushi qo‘shib aytiladi: diyagramma-, idiyoma-,
teyatir-, qoyida-, doyim-, oyid kabi; d) leksema boshlanishida yonma-yon
kelgan ae tovushlaridan keyingisi o‘rniga y tovushi aytiladi: ayradrom-,
ayrastat- kabi;
12) - a ravishdoshi shaklidagi mustaqil fe'l ol- yordamchisi bilan
kelganida ikki xil talaffuz qilinadi: a) ao tovushlari saqlab aytiladi: ko‘ra
oladi, yoza olmaydi kabi; b) ao tovushlari bitta cho‘ziq o tovushi sifatida
talaffuz qilinadi: ko‘roladi, ko‘rolmaydi kabi.
6

13) Quyidagi hollarda ovozli tovush o‘rniga shovqin tovush aytiladi: a)
leksema(shakl) oxirida b o‘rniga p aytiladi: minglap; kelip; uslup-,
garderop kabi;
Shovqin tovush aytish bunday leksemaga qo‘shimcha qo‘shilganida
ham saqlanadi: kitopxon-, kelipman kabi; b) Leksema oxirida d tovushi
o‘rniga t tovushi aytiladi: umit-, vujut-, uglerot-, sud-, sut- kabi; Shovqin
tovush aytish bunday leksemaga qo‘shimcha qo‘shilganida ham saqlanadi:
maqsatsiz, uglerotli kabi; d) Leksema oxirida g tovushi o‘rniga k tovushi
aytiladi: bark-, tek-, pedagok- kabi; Shovqin tovush aytish bunday leksemaga
qo‘shimcha qo‘shilganida ham saqlanadi: barkka kabi; e) g‘ tovushi bilan
tugagan leksemaga g tovushi bilan boshlanadigan qo‘shimcha qo‘shilganida
har ikki tovush qq tarzida aytiladi (lekin asliga ko‘ra g‘g yoziladi): cho‘g‘- 
ga, cho‘g‘ga, cho‘qqa kabi; bo‘g‘ga leksemashakli shunday aytiladi va
yoziladi va b.
Yuqorida adabiy talaffuz bo‘yicha ayrim tavsiyalar bayon qilindi.
Qoidalashtirish zarur hodisalar nutqda juda ko‘p va rang-barang. Bularni
sinchiklab o‘rganish va mukammal adabiy talaffuz qoidalarini tuzish – nutq
madaniyati sohasidagi muhim vazifalardan biri 4
.
O rfoepik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi –
jonli tildagi turlicha talaffuz ko’rinishlaridan adabiy til an’analariga,
taraqqiyot tradi-siyalariga mos keladiganlari tanlanadi. Masalan, o’zbek
shevalarida bir so’z turlicha talaffuz qilinadi: yo’q-jo’q, ko’z-go’z,ota-
ata,aka-oka,anor-onar kabi. hozirgi zamon davom fe’li qo’shimchasi
shevalarda – yap(ti), -op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qo’llanadi:
boryapti,boropti, borutti, borvotti kabi. Adabiy tilda shulardan yo’q, ko’z,
ota, aka, anor boryapti variantlari adabiy talaffuz me’yori (orfoepik norma)
sifatida saralangan.
4
Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o’zbek tili. –Toshkent: Universitet, 2006, 40- bet.
7

To’g’ri talaffuz nutq madaniyatining muhim belgilaridan biri sanaladi.
Adabiy tilda to’g’ri yozish qanchalik muhim bo’lsa, to’g’ri talaffuz ham
shunchalik ahamiyatlidir. Shuning uchun ham o’quvchi va talabalarda to’g’ri
talaffuz ko’nikmalarining shakllantirilishiga ta’limning barcha bosqichlarida
jiddiy e’tibor beriladi.
Unli tovushlar orfoepiyasi .
I unlisi : 1) bir bo’g’inli so’zlarda qisqa va ingichka talaffuz qilinadi: til,
tish, bil, sir kabi; 2) q,g’,x undoshlari bilan yondosh qo’llanganda yo’g’on
(orqa qator unli tarzida) talaffuz etiladi: qish, g’isht, xil kabi; 3) y, ng
undoshlaridan oldin ingichka va bir oz cho’ziq talaffuz etiladi: chiy, kiy, ming
kabi; 4) h bilan yondosh bo’lganda ham bir oz cho’ziq va ingichka talaffuz
qilinadi: hid, hind, his kabi; 5)ko’p bo’g’inli so’zlarning urg’usiz bo’g’inida
kuchsiz va qisqa ( bilan, biroq, sira, tilak, gilam, gilos, viqor kabi), urg’uli
bo’g’inda esa kuchliroq va cho’ziqroq ( nozik, alik, rostlik kabi) talaffuz
etiladi; b) so’z oxiridagi ochiq bo’g’inda bir oz kengayadi («i»dan kengroq,
«e»dan torroq unli tarzda talaffuz qilinadi): tepki, bordi, oftobi, xuddi, rozi
kabi.
U unlisi: 1) bir bo’g’inli so’zlarda va ko’p bo’g’inli so’zlarning
urg’usiz bo’g’inida qisqa ( tush, tus, pul, buloq, bug’doy kabi), urg’uli
bo’g’inida esa kuchliroq va cho’ziqroq ( bulut, yetuk, popuk kabi) talaffuz
etiladi; 2) k,g,y undoshlaridan keyin ingichka (old qator unli tarzida), q, g’, x
undoshlaridan so’ng esa yo’g’on (orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi.
qiyos qiling: kul va qul , atirgul va norg’ul , yuk(yuk) va xulq kabi; 3) –uvchi, -
uv affikslari tarkibida cho’ziqroq aytiladi: yozuvchi, o’quvchi, to’quvchi,
oluv, qo’shuv kabi.
o’ unlisi: 1) bir bo’g’inli so’zlarda, shuningdek ko’p bo’g’inli
so’zlarning urg’usiz bo’g’inida qisqa talaffuz etiladi: bo’r, to’r, ro’mol,
so’roq kabi; 2) takroriy formalarning birinchi komponentida (urg’uli
8

bo’g’inda) cho’ziq talaffuz qilinadi: ko’p-ko’p, zo’r-zo’r, mo’l-mo’l kabi; 3)
sayoz til orqa k,g, til o’rta y va bo’g’iz undoshi (h) dan so’ng yumshoq (old
qator) unli tarzida, chuqur til orqa q,g’,x undoshlaridan so’ng qattiq va
yo’g’on (orqa qator) unli tarzda talaffuz etiladi. qiyos qiling: ko’l va qo’l,
go’r va g’o’r, ho’l va xo’r, yo’l va qo’r kabi.
E unlisi : 1) so’z va bo’g’in boshida kengroq ( erkin, ekin, eslamoq
kabi), bo’g’in ichida bir oz torroq ( kecha, beda, tekin, sekin kabi) talaffuz
qilinadi.
A unlisi : 1) sayoz til orqa k,g undoshlari bilan yonma-yon kelganda
yumshoq va ingichka unli tarzida ( kam, katta, gap, gal, gazlama, kayfiyat
kabi), chuqur til orqa q,g’,x undoshlari bilan yondosh qo’llanganda esa
yo’g’on unli tarzida ( qalam, qarg’a, qasida, g’am, g’alvir, xalq, xabar, xat
kabi) talaffuz etiladi.
O unlisi: 1) quyi keng, kuchsiz lablangan unli tarzida talaffuz qilinadi:
tosh, bahor, somon, shamol kabi. Shevalarda va jonli tilda bu unlining
urg’usiz bo’g’inda «a»ga yaqin talaffuz qilinish hollari ham uchraydi: samon,
davon kabi, ammo bu hol adabiy talaffuz (orfoepik me’yor) hisoblanmaydi;
2) sayoz til orqa k,g undoshlaridan so’ng yumshoq, chuqur til orqa q,g’,x
undoshlaridan so’ng esa yo’g’on unli tarzida talaffuz qilinadi. qiyos qiling:
kosib va qoshiq, kotib va qolip, komil va qobil, gov va g’ov , govmish va
g’ovlamoq kabi; 3) urg’uli bo’g’inda kuchliroq va bir oz cho’ziq talaffuz
etiladi: bog’bon, obod so’zlarining birinchi va oxirgi bo’g’inlaridagi o unlisi
talaffuzini qiyoslang; 4) y va h undoshlari bilan yondosh qo’llanganda ham o
unlisi bir oz yumshoq, ingichka unli holida talaffuz etiladi. qiyos qiling: yor
(yor) va qor, hokim va xolis kabi.
Og’zaki nutqda bir tovush bilan boshqa bir tovush al mashinib
qo’llanilishi mumkin. Masalan, ketdi so’zini ketti, boramiz so’zini baramis,
baland so’zini balan kabi. Bu qoida ko’proq undoshlarga xos. Lekin u
9

ba’zan unlilarga ham joriy qilinishi mumkin. Masalan, shu yerda birikmasi
xalq sheva larining deyarli ko’pchilitida shayerda deb talaffuz qilinadi va
bu hol adabiy orfoepiya normasidan chekinish bo’lmaydi. Biroq unlilarni
almashtirib talaffuz qilish undoshlarni almashtirib talaffuz qilishga nisbatan
amalda kam uchraydi. Chunki unlilarni almashtirib talaffuz qilish ko’pincha
so’z ma’nosining buzilishiga olib keladi. Masalan: kir — ker~ kar — kor —
ko’r; sil — sel — sal —- sol — so’l.
Undosh tovushlar orfoepiyasi.
Undosh tovushlar orfoepiyasi ko’proq kombinator va pozision omillar
ta’sirida yuz beradigan fonetik hodisalarga bog’liq bo’ladi. Xususan: 1) b,d
jarangli undoshlari so’z oxirida jarangsiz p,t tarzida talaffuz etiladi, bu hol
o’zbek adabiy talaffuzi uchun me’yor hisoblanadi: kitob>kitop, borib>borip,
yozib>yozip, savod>savot, obod>obot kabi; 2)b,d undoshlari jarangsiz
undoshlar bilan yonma-yon qo’llanganda assimilyasiyaga uchrab, p,t holida
talaffuz etiladi, bu hol ham adabiy talaffuz me’yori
hisoblanadi: ibtidoiy>iptidoiy,ketdi>ketti ; 3) j,z undoshlarining jarangsiz
undoshlar ta’sirida sh,s deb talaffuz etilishi ham adabiy til uchun me’yordir:
ijtimoiy> ishtimoiy, mazkur>maskur kabi; 4) b,q undoshlarining intervokal
holatda (ikki unli orasida) sirg’aluvchi v,g’ undoshlariga o’tishi ham adabiy
talaffuz me’yoriga xilof emas: bora ber>boraver, keta ber>ketaver kabi.
Updoshlarning talaffuzi ham muhim ahamiyat kasb etadi va ularni
noto’g’ri talaffuz hilish qo’pol xatoliklarga olib kelishi mumkin. Masalan,
so’nggi vaqtlarda ba’zan, ng tovushi yozilishiga qarab n + g tarzida
(borin-giz, kelin-giz, o’zin-giz kabi) talaffuz qilinmoqda. Holbuki ng
tovushi as lida n tovushiga o’xshash sodda bir tovushdan (q) iborat
bo’ lib, burun rezonansi kuchliroqdir. Alfavitda bu tovush o’zi- ning alohida
grafik belgisiga ega bo’lmay, qo’shimcha g tovushi yordamida ikki harfiy
belgi bilan ifodalanganligi tufayli alfavitdagi bu kamchilik orfografiya
10

orqali orfoepiyaga sal biy ta’sir etib, ba’zi so’zlarni buzib talaffuz qilishga
sa babchi bo’lmoqda. Demak, unli va undosh tovushlarni to’g’ri ta laffuz
etmaslik jiddiy chalkashlik va nuqsonlar to’g’dirishi mumknn.
1. q,k bilan tugagan otlarning egalik affikslari bilan turlangan shakllari
quyidagicha talaffuz etiladi: a) ko’p bo’g’inli so’zlarda qishloq>
qishlog’imiz, qishlog’ingiz, qishlog’i; telpak> telpagim, telpaging, telpagi
kabi. Bir bo’g’inli so’zlarda bunday o’zgarish bo’lmaydi: o’q>o’qi, tok>toki
kabi ( yoq, yo’q so’zlari bundan mustasno).
2.q,k,g,g’ bilan tugagan otlarning jo’nalish kelishigidagi shakllari
quyidagicha talaffuz qilinadi: qishloq+ga>qishloqqa, chelak+ga>chelakka,
tog’+ga>toqqa, pedagog+ga>pedagokka kabi. Boshqa barcha holatlarda: a)
jarangsiz undoshlardan so’ng –ka, jarangli undoshdan va unlidan so’ng –ga
talaffuz etiladi: otka, oshka, qopka, ammo uyga, ovga, tolga, tomga, bolaga,
akaga kabi.
3. Fe’llarda: a) ong+la>angla, son+a>sana, yosh+a>yasha kabi;
b) ek+gan > ekkan, ket+gan > ketkan, oq+gan > oqqan,
tush+gan>tushkan kabi.
4. Olmoshlarda: u+n+da>unda, bu+n+da>bunda, shu+n+da>shunda
(bir «n» orttiriladi), men+ning>mening, sen+ning>sening (bir «n» tushirib
qoldiriladi).
5. Bir so’zidan dona son yasalganda, o’zakdagi «r» undoshi «t»ga
o’tadi: bir+ta>bitta kabi.
Boshqa tillardan o’zlashtirilgan ayrim so’zlar orfoepiyasi.
1.Turkiy tillarda, ma’lumki, f undoshi bo’lmagan, shuning uchun jonli
so’zlashuvda arab, fors va rus tillaridan o’zlashgan so’zlardagi «f»ni «p» deb
talaffuz qilish hollari uchraydi: ulfat>ulpat, faner>paner, ferma>perma kabi.
11

hozirgi o’zbek adabiy tilida ularni «f» bilan talaffuz qilish me’yor holiga
kelgan.
2.So’z yoki bo’g’in boshida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi
turkiy tillarga xos bo’lmagan. Bu hodisa keyinchalik boshqa tillardan
o’zlashtirilgan so’zlar talaffuziga ham ta’sir qilgan – jonli so’zlashuvda so’z
yoki bo’g’in boshida yoxud bo’g’indagi ikki undosh orasida bir unlining
orttirilishiga olib kelgan: shkaf>ishkop, stakan>istakon, plan>pilon,
traktor>tiraktir kabi. Bunday holat so’z oxirida ham uchraydi: aql>aqil,
fikr>fikir, ilm>ilim, hukm>hukum kabi. hozirgi o’zbek adabiy tilida bunday
so’zlarni asl holicha (unli orttirmay) talaffuz qilish orfoepik me’yor sanaladi.
Bunday me’yor shu tipdagi so’zlarning yozuvdagi shaklini (imlosini) to’g’ri
belgilashga ham yordam beradi.
3.Umumturkiy so’zlarda ikki unli yonma-yon qo’llanmaydi, bu hol
arab tilidan o’zlashgan oila, doir, rais, maorif, saodat, mutolaa kabi so’zlar
talaffuziga ta’sir qilgan: oila, doir, rais so’zlarida bitta «y» orttirilgan ( oyila,
doyir,rayis kabi ), maorif, saodat, mutolaa so’zlari esa unlilarning
diftonglashuviga – mo:rip, so:dat, mutola: kabi talaffuz qilinishiga olib
kelgan. Keyingi bir asr ichida rus tilidan so’z o’zlashtirishning
faollashganligi, ruscha o’zlashmalarning rus tilidagi talaffuz va imlo
me’yorlarini o’zbek tiliga aynan singdirish tendensiyasining ustun bo’lganligi
o’zbek tilida ikki unlining so’z tarkibida yonma-yon kelishini orfoepik va
orfografik me’yorga aylantirdi: biologiya, geometriya, geologiya, geodeziya
va boshqalar. Bu hol arabcha o’zlashmalarda ( oila, doir, rais, maorif, saodat,
matbaa, mutolaa kabilarda) ham ikki unlining yonma-yon talaffuz qilinishi
va yozilishini me’yor darajasiga ko’tardi.
4.Arab tilidan o’zlashtirilgan ta’na, da’vo, ma’no, e’lon, me’mor,
mo’tabar kabi so’zlarning birinchi bo’g’inidagi unlilar bo’g’iz artikulyasiyasi
bilan cho’ziqroq talaffuz etiladi.
12

5.Rus tilidan o’zlashgan so’zlarda «i» unlisi o’zbek tilining «i»
unlisidan torroq va cho’ziqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: tish (o’zb.) –
tip>ti:p (rus.), til (o’zb.) – tir>ti:r (rus.) kabi.
6.Rus tilidan o’zlashtirilgan ko’p bo’g’inli so’zlarning urg’usiz ochiq
bo’g’indagi «i» o’zbekcha «i»dan torroq va cho’ziqroq talaffuz etiladi. qiyos
qiling: bilan (o’zb.) – bilet (rus.), kinoya (o’zb.) – kino (rus.) kabi.
7.Rus tili orqali o’zlashtirilgan so’zlarning so’nggi ochiq, urg’uli
bo’g’inida «i» unlisi o’zbekcha «i»dan tor va cho’ziq talaffuz etiladi. qiyos
qiling: maxsi (o’zb.) – taksi (rus.), tepki (o’zb.)- konki (rus.) kabi. Urg’uli
bo’g’inning boshqa tiplarida (yopiq, to’la yopiq bo’g’inlarda) ham ruscha «i»
o’zbekcha «i»dan cho’ziqroq va torroq talaffuz qilinadi. qiyos qiling: metin
(o’zb.) - nikotin>nikoti:n (rus.), ovsin (o’zb.) - apelsin>apelsi:n (rus) kabi.
8.Rus tilidan o’zlashtirilgan bir bo’g’inli so’zlarda «u» unlisi o’zbek
tilidagi «u»dan cho’ziqroq va kuchliroq talaffuz etiladi. qiyos qiling:
dud (o’zb.) – dub>du:b (rus), pul (o’zb.) – puls>pu:ls (rus.), tush (o’zb.) –
tush>tu:sh (rus.) kabi.
9.Rus tilidan o’zlashtirilgan ko’p bo’g’inli so’zlarning urg’uli
bo’g’inida «u» unlisi o’zbek tilidagi «u»dan ancha cho’ziq va bir oz
yo’g’onroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: bu-da (o’zb.) – budka (rus.), mangu
(o’zb.) - mangusta (rus.), mavzu (o’zb<arab.)-me duza (rus.) kabi.
10. Rus tilidan o’zlashtirilgan ko’p bo’g’inli so’zlarning urg’usiz
bo’g’inidagi «u» qisqa talaffuz qilinadi, ammo o’zbek tilidagi «u» ayni shu
fonetik pozisiyada ruscha «u»dan ham qisqaroq bo’ladi. qiyos qiling:
dushman>d’shmen (o’zb.)- turbina (rus.), muzday>m’zdey (o’zb.)- muzey (rus)
kabi.
11.So’z boshidagi berkitilmagan, urg’usiz bo’g’inda «u» unlisi ruscha
so’zlarda yo’g’onroq, o’zbekcha so’zlarda ingichkaroq (yumshoqroq) talaffuz
13

etiladi. qiyos qiling: uklad (rus.) – uxlamoq (o’zb.), uzual (rus.)- uzum (o’zb.)
kabi.
12.Ruscha leksik o’zlashmalarda «u» unlisi yumshoq undoshdan so’ng
o’ta ingichka (old qator unli tarzida), qattiq undoshdan so’ng esa yo’g’on
(orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi. Imloda ingichka «u» tovushi «yu»
harfi bilan ifodalanadi. qiyos qiling: abajur va manikyur (manik yu r),
ultimatum va kostyum (kast yu m), plug va salyut(sal yu t) kabi. Rus tilidan
o’zlashtirilgan so’zlarda yumshoq undoshdan keyin kelgan «u» o’zbekcha
«u»dan ham ingichkaroq va yumshoqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: gul
(o’zb.)- tyul>t’ÿl (rus.) kabi.
13.Ruscha leksik o’zlashmalarning urg’usiz bo’g’inidagi «e» unlisi
o’zbekcha «e»dan ancha tor («i»ga yaqin) talaffuz etiladi: telefon>tilifon.,
televizor>tiliviz’r, adres>adris kabi.
14.Rus tili orqali o’zlashgan so’zlarda «a» unlisi o’zbekcha «a»dan
yo’g’onroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: kana (o’zb.)- kanal (rus.) kabi.
15.Rus tilidan o’zlashtirilgan so’zlardagi o’rta keng, lablangan «o»
unlisi urg’uli bo’g’inda o’zbek tilidagi o’rta keng, lablangan «o’»dan kengroq
talaffuz etiladi. qiyos qiling: ton (rus.) - to’n (o’zb.), tok (rus.) - to’q (o’zb.),
tort (rus.)- to’rt (o’zb.) kabi. Urg’usiz bo’g’inda esa ruscha «o» reduksiyaga
uchrab, o’ta kuchsizlanadi va «qisqa «i» yoki «a» tarzida talaffuz qilinadi:
traktor>t’rakt’r , samolyot>samal’öt kabi.
16.Jonli tilda «r» bilan boshlangan arabcha, forscha va ruscha
so’zlarning boshida bir «o’» tovushining orttirilishi ancha keng tarqalgan:
ro’za>o’raza, rus>o’ris, ro’mol>o’ramol kabi. Adabiy talaffuz me’yori
sifatida ro’za, rus, ro’mol shakllari saralangan.
17.Rus tilidan o’zlashtirilgan so’zlarning oxirida lab-tish «v» undoshi
jarangsiz «f» tarzida talaffuz qilinadi: aktiv>aktif, passiv>passif,
ustav>ustaf, kursiv>kursif kabi; «v»ning jarangsizlanishi so’z ichidagi
14

assimilyativ holatda ham yuz beradi: avtomat>aftomat, stavka>stafka kabi.
Bunday talaffuz adabiy til uchun me’yor sanaladi, ammo o’zbek tilining o’z
so’zlarida qo’llanadigan lab-lab «v» undoshi so’z oxirida ham, jarangsiz
undosh ta’sirida ham «f» ga o’tmaydi: ov, birov, ovqat, shavkat kabi. (Bu
holat ham orfoepik me’yor sanaladi).
18.Rus tilidan o’zlashtirilgan so’zlarning ko’pchiligida urg’u erkin
bo’ladi, bu hol o’zbek adabiy tili va talaffuziga ham singib bormoqda: atlás,
trolléybus, tramváy kabi.
19. O’zbek tilidagi urg’u asosan so’zning oxirgi bo’g’iniga tushadi,
ammo ayrim o’zlashgan so’zlarda urg’u so’zning oldingi bo’g’inlarida
bo’lishi ham mumkin: hámma, jámi, hamúsha, afsýski kabi. Bunday
holatlardan xabardor bo’lish adabiy talaffuz me’yorlariga amal qilish
imkonini beradi.
O’zbek orfoepiyasining normalari
Orfoepiyada og’zaki nutq talaffuzi asosiy rol o’y naydi. Talaffuzni
belgilashda esa, tovushlarning to’g’ri ay tilishi ahamiyatlidir. O’zbek tili
orfoepiyasining norma larini belgilashda fonetikaning, ayrim tovushlar
talaffuzi qonuniyatlarining roli kattadir. Ana shunday qoidaga kirib qolgan
xususiyatlar asosan quyidagilardan iboratdir.
1. b undoshi bilan tugaydigan oftob, kitob, adab, maktab, Tolib, hisob
kabi so’zlarning oxiri o’zbek tilining deyarli hamma shevalarida p tarzda
talaffuz qilinadi va bu hol or foepiya uchun normal hodisa hisoblanadi.
Lekin bu so’zlarning
oxiriga egalik affiksi yoki bir unli tovush qo’shilishi
bilan p tovushi yana b tarzida talaffuz qilinadi: kitobi, maktabi. Xuddn
shunga o’xshash b tovushining so’z oxirida p tarzda ta laffuz etilishi borib,
kelib, aytib singari ravishdoshlarda ham uchraydi.
15

2. Og’zaki nutqda va deyarli barcha o’zbek shevalarida uchta so’zi
ushta, uch so’m so’zi — usso’m, besh so’m so’zi — besso’m, quchdi
so’zi — qushdi, yechdi so’zi — yeshdi, izsiz so’zi — issaz, yuzsiz so’zi —
yussiz tarzda talaffuz qilinadi va bunday talaffuz qilish adabiy
orfoepiyaning umumiy normasidan chekinish bo’l maydi. Lekin, oshni
o’rnida oshshi, ishni o’rnida ishash, yuzni o’rnida yuzzi, qorni o’rnida
qorri quyidagi ayrim talaffuz lar va o’rda, sho’rdi, o’tta, sho’tti, aqqa,
baqqa kabi formalar orfoepiyasining umumiy normasiga kirmaydi. Chunki
bunday qo’l lash ko’pchilik shevalarga emas, balki bir yoki bir tilli
she valarga xos bo’lganligi uchun umumxalq tilining talaffuzini aks
ettirmaydi. Ikkinchidan, ular og’zaki nutqda har xillik ni ko’paytiradi.
3. Samarqand, xursand, dard, baland, band, go’sht, past singari
so’zlarning oxiridagi d tovushnnnng nutqimizda jarang sizlashib, t tarzda
talaffuz qilinishini yoki shu tipdagi so’zlarning ba’zilarida so’z oxiridagi
d yoki t undoshining og’ zaki nutqda tamoman tushib qolishini (xursan,
Samarqan, go’sh, pas singari) ixchamdikka intilish nuqtai nazaridan, tilimiz
tabiatini hisobga olgan holda va tradisipga aylanib qolgan ligini nazarda tutib,
orfoepiya normasiga mos keladi, deyish mumkin.
4. Og’zaki nutqda bo’lsa, kelsa, bo’lgan, kelgan singari so’z lar
talaffuzida l tovushini ko’pincha tushirib qoldirish ham adabiy orfoepiya
normasiga aylanib qolgan. Opti, bo’p ti, qopdi, borarkan,
kelarkan, ovor, qo’yvor kabi so’zlarnipg og’zaki nutqdagi
talaffuzi ham shu hodisaga kiradi.
5. Buncha — muncha, bundan — mundan tipidagi so’zlarning
adabiy nutqimizda parallel ishlatilishi ham adabiy orfo epiyaniig
normasiga zid emas. Tanbur so’ziniig tambur tarzida, Sunbula so’ziniig
sumbula tarzida talaffuz qilinishi ham orfoeshtya normasidagi chekinish
16

bo’lmaydi.
6. Chiroq, oyoq, yonoq, yaproq tipidagi so’zlarning oxiridagi q
tovushini g’ tarzda talaffo’z qilish tilimizdagi shu so’zlarning
asli holiga to’g’ri kelmaganidek, o’zbek tilining tabiatiga ham to’g’ri
kelmaydi. Shuning uchun ham yuqoridagi so’zlar oxi ridagi q tovushini
o’zining orfografik holatini saqlagan hol da og’zaki nutqda ham q tarzida
talaffuz qilish maqsadga mu vofiqdir. Ayni vaqtda bu hol orfozpiya bilan
orfografiyaning birligini saqlash uchun xizmat qiladi.
7. Hozirgi yozuvimizda bir xil yoziluvchi ayrim so’zlar ham
borki, ularning og’zaki talaffuzi farq qiladi va bu farqni
nutqda aralashtirish yaramaydi. Masalan, Ravshan va tavsiya s o’zlaridagi
v tovushi og’zaki nutqda u ga yaqin qilib lab-lab v tarzda talaffuz
etilmog’i lozim. Bu so’zlardagi v va f ga aylantirib talaffuz qilish
hozirgi orfoepiyaning normasi dan cheknnishga olib keladi.
8. O’zbek tiliga rus tili orqadi kirgan sovet-ikterna sional so’zlarning
deyarli hammasi aslida qanday qo’llangan bo’lsa, adabiy tilda ham xuddi
shunday qo’llanadi. Shunga ko’ra ular og’zaki adabiy nutqda ham
asosan asliga mos ra vishda talaffuz qilinadi. Bunga fabrika so’zinipg
pabrika emas, asl holicha fabrika tarzida talaffuz egilishi misol bo’la
oladi.
9. Ayrim so’zlarni talaffuz etishda ba’zi istisnolarga yo’l qo’yiladi.
Masalan, o’zbek tilida so’z oxirida sk tipidagi ikki undoshning qator
kelmasligi nazarda tutilib, rus tilidan kirgan otpusk, kiosk, propusk kabi
so’zlarni oxiriga bitta a qo’shib, otpuska, kioska, propuska tarzida talaffuz
qilish or foepik qoida tusiga kirib qolgan 5
.
5
Жамалхонов Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 2005, 120-б.
17

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, Orfoepiya so’zlarni, ularning
tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, o’zak va qo’shimchalardan iborat so’z
formalarini to’g’ri talaffuz qilish me’yorlari tizimiuchun hizmat qiladi.
Tilshunoslikning bu tizim haqidagi bo’limi ham orfoepiya deyiladi.
Adabiy nutqning mavqei mustahkamlanib, ish doirasi kengayib
bormoqda. Bu jarayon adabiy nutqning yozma va og‘zaki ko‘rinishlarida
turlicha sodir bo‘ladi. Adabiy nutqning yozma ko‘rinishida yozish me'yorlari
mumkin qadar aniq qoidalashtirildi, rasmiy qaror bilan joriy etildi; bu
qoidalarga qat'iy amal qilish lozim. Adabiy nutqning og‘zaki ko‘rinishida
ahvol boshqacha: og‘zaki nutqni yozma nutq darajasida tejab-tergab
bo‘lmaydi. Buning ustiga adabiy talaffuz qoidalarining o‘zi ham aniq
belgilab chiqilmagan. Og‘zaki nutqqa xos hodisalarni adabiy yoki noadabiy
deb baholashda shaxsiy yondashish ham kuchli.
Orfoepiya adabiy tilning talaffuzini o’rganish yoki so’zlarda adabiy til
qoidalariga muvofiq talaffuz qilish haqidagi fandir. Bu uning fonetika,
orfografiya va nutq ma daniyati bilan bevosita bog’liqligini ko’rsatadi.
19

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Шоабдурахмонов Ш ., Ас қарова М. , Хожиев А. , Расулов И. , Дониёров
Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Т. : 1890 .
2. Турсунов У. , Мухторов Ж. , Ра ҳ матуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий
тили. T .: 1992.
3. Жамолхонов Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили 1-қисм. – Т .: 2005.
4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o’zbek tili. –Toshkent: Universitet,
2006.
20

O‘zbek adabiy talaffuzi (orfoepik) me’yorlari

Купить