O‘zbek adabiyoti darsliklarida folklor namunalarining berilishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	445.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek adabiyoti darsliklarida folklor namunalarining berilishi

Купить

“ O‘ zbek adabiyoti darsliklarida folklor namunalari ning berilishi ”
M U N D A R I J A
Kirish…………………………………………………………………….............3
I BOB. Xalq og‘zaki ijodining janrlarga bo‘linishi.
1 .1. Xalq og‘zaki ijodining janrlarga bo‘linishi va diffuziyasi …………...........8
1 .2. Xalq og‘zaki ijodining o‘ziga xos xususiyatlari …………………...........11
II BOB. Maktab darsliklarida epik janrdagi folklor asarlarining berilishi
2 .1. Xalq og‘zaki ijodining epik janrlar i tasnifi ……………………….............18
2 .2. Umumta’lim maktablari “ O‘qish kitobi” va “Adabiyot” darsliklarida epik
janrdagi folklor asarlarining berilishi …………………………………............22
III BOB. Tajriba – sinov ishlari natijalari
3.1. Xalq og‘zaki ijodining lirik turiga mansub janrlar ……… ………...........37
3.2. “Adabiyot” darsliklarida lirik asarlarning berilishi ………………...........39
Xulosalar …………………………………………………………………….....60
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………......………...63

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekiston mustaqillikka erishgani tufayli milliy
qadriyatlarga e’tibor kuchaydi. Zero, milliy qadriyatlar mamlakatimiz
mustaqilligini mustahkamlaydigan ma’naviy asoslardan biridir. O‘tgan yili 5-10 -
aprelda Surxondaryo viloyatida o‘tkazilgan “Xalqaro baxshichilik festivali”da
Prezidentimiz Sh. Mirziyoyevning “Xalqimiz sarchashmalarining ko‘zlari
qaytadan ochilayotganligi, jahon madaniyati yutuqlariga zo‘r hissa qo‘shgan buyuk
ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosi teranligi va chuqurligi anglab
olinganligi, har bir avlodning o‘z o‘tmishiga, oliyjanob milliy va diniy an’analariga
hurmat bilan qarash, ularni asrab-avaylash ruhida tarbiyalanayotganligi, ayni
chog‘da hozirgi zamon jahon sivilizatsiyasi va ma’naviyati qadriyatlarini
o‘zlashtirish va ularga oshno bo‘lish zarurligi ravshan anglab yetilganligi – mana
shularning hammasi hayotbaxsh bir zamindirki, bizning yangilanish va
xalqimizning milliy o‘zligini anglashini oshirish, aholining siyosiy yetukligi va
faolligini kuchaytirish borasidagi siyosatimiz mana shu zaminga tayanadi” 1
,- degan
fikrlari ma’naviyatimizning mustahkam poydevorlaridan bo‘lmish mumtoz adabiy
merosimizni va folklorimizni chuqur tadqiq etish va ularga yangicha yondashishni
talab etmoqda. O‘zbek folklor namunalari boy tarixiy ildizlarga ega bo‘lib,
xalqimizning uzoq o‘tmishi, o‘zligi, orzu-istaklari o‘z aksini topadi. Vatanimiz
mustaqillikka erishgach, uning ko‘hna tarixi, buyuk nodir adabiy yodgorliklarini
o‘rganish, xolisona ravishda tahlil etish va baho berish imkoniyati yuzaga keldi.
Millat o‘zligini tanishi, anglashi va his etishi uchun u eng avvalo, tarixiy
ildizlarini, qadriyatlarini puxta bilmog‘i, shuningdek, uni ham aqlan, ham qalban
his qilmog‘i lozim. Zero, globallashuv davrida yangicha qarashlar, ilmiy tahlillar
paydo bo‘la boradiki, bunday jarayonlarda folkor asarlari hamisha ham
ahamiyatlidir.
1
Sh.Mirziyoyev. Xalqaro baxshichilik san’ati festivalining tantanali ochilish marosimidagi nutqi.O’zbekiston ovozi
gazetasi sayti.// 07.04.2018
2

Ma’lumki, o‘zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar
o‘rtasidagi ruhiy-ma’naviy bog‘liqlik til orqali namoyon bo‘ladi. Jamiki ezgu
fazilatlar inson qalbiga , avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan
singadi. Ona tili – bu millatning ruhidir. Buyuk ma’rifatparvar bobomiz borlig‘ini
ko‘rsatadurgan oyinayi hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmak millatni
ruhini yo‘qotmakdur”. Adabiy til va xalq tili o‘rtasi Abdulla Avloniyning so‘zlari
bilan aytganda, “Har bir millatning dunyoda o‘zaro uyg‘unligi bilan bir qatorda
tafovutlari ham mavjud’’. Bunday deyishimizga sabab xalq tilida chuqur tarixiy
ildizlarga ega bo‘lgan ko‘plab so‘zlar, iboralar va naqllar mavjud. Ularning
ko‘pchiligi adabiy tilda ifoda etilmaydi. Biroq xalq tilida mavjud bo‘lgan ana
shunday so‘zlar, iboralar, qochirimlar xalq ruhiyati, tarixiyligi, o‘ziga xosligini
yaqqol namoyon etib turuvchi vositalardir. Bunday betakror, jozibador so‘z va
qochirimlar folklor zamirida mavjud. Bu orqali xalqning muayyan davrdagi tili,
an’anasi, ma’naviy qiyofasini anglash mumkin. Xalq og‘zaki ijodi orqali esa, kishi
ayniqsa, yosh avlod o‘zining tarixiy ildizlari va ajdodlari qiyofasini tasavvur qila
boradi. Millatning o‘ziga xosligi, betakrorligi xalq og‘zaki ijodi namunalarida
yorqinroq aks etadi-desak yanglishmaymiz. Sababi bunday asarlar yozma
adabiyotda mavjud bo‘lgani singari muayyan adabiy qonuniyatlar, qoliplarga
solinmagan. Xalq tafakkuri va qalbida qanday mavjud bo‘lsa, tilida xuddi shunday
aks etadi.
Biz ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari
sifatida xalqimizning boy madaniy va ma’naviy merosini asrashimiz, uni
avlodlarga yetkazishda vositachi bo‘la olishimiz zarur. Zero, bugungi kunda
globallashuv davrida milliy qadriyatlarga sadoqat har doimgidan-da dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Xalq og‘zaki ijodi millatimiz ma’naviyati va madaniyatini
ko‘rsatadigan nodir yodgorliklardir. Dostonlar, ertak, rivoyatlar , hikmatli so‘zlar,
maqol va matallar va yana xalq og‘zaki ijodining ko‘plab namunalari ana shular
jumlasidandir. Xalqning bu hikmat to‘la boyliklarini yosh avlodga singdirishga
mustaqillikka erishganimizdan so‘ng katta ahamiyat berildi. Darsliklarda
o‘rganilmay qolgan “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Kuntug‘mish”, “Ravshan”
3

dostonlari, ajdodlarimizning azaliy tajribasi asosida paydo bo‘lgan hikmatli
so‘zlar, maqollar, matallar kiritilib o‘rganila boshlandi. Tabiiyki, bu boshlang‘ich
sinf darsliklarida dastavval o‘rin oldi. Boshlang‘ich sinf “O‘qish” darsliklari,
shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining “Adabiyot” darsliklarida xalq
og‘zaki ijodining lirik, epik va daramtik turlari o‘rin ola boshladi.
Xalq og‘zaki ijodi – so‘z san’ati. Bu jumlani tushunishdan avval san’atning
o‘zi nimaligini anglash lozim. Besh jildlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
“San’at” – ish, mehnat, mahorat, kasb-hunar deb ko‘rsatilgan 2
. Agar izohdagi
so‘zlarga e`tibor bersak, san’at deganda mahorat bilan amalga oshirilgan mehnatni
tushunish anglashiladi. Har bir so‘z san’ati namunasi, jumladan, xalq og‘zaki
ijodidagi qo‘shiq, ertak, doston va boshqa asarlarda fikriy yangilik bo‘lishi lozim.
Bu yangilik kichik hayotiy voqeadan tortib murakkab ijtimoiy vaziyatlarni
baholash bilan belgilanadi. Inson hayoti davomida son-sanoqsiz yangiliklarga duch
keladi. Katta avlod tajribasidagi oddiy haqiqatlar yoshlar uchun yangilik
hisoblanaveradi. Shuning uchun xalq og‘zaki ijodi asarlarini eshitganimizda,
ko‘plab yangi fikrlarga duch kelamiz. Masalan, “Qozonga yaqinlashsang, qorasi
yuqar, yomonga yaqinlashsang - balosi” maqolidagi asosiy fikr yomonga
yaqinlashgan odamning taqdirida noxush voqealar ko‘payishidan ogohlantirishdir.
Lekin, aslini olganda, maqolning birinchi qismida ham ehtiyotkorlik belgisi
ko‘rinib turibdi. Ya’ni, hali yosh va turmush tajribasiga ega bo‘lmagan farzandga
qozonga yaqinlashayotganda qora qurum tegishidan ehtiyot bo‘lish tavsiya
qilinmoqda.
Qo‘shimcha ravishda aytish mumkinki, har bir inson muayyan vaziyatda ish
qilar va qarorga kelar ekan, ehtiyot choralarini esidan chiqarmaslik lozimligi
uqtirilmoqda. Bugungi kunda barkamol shaxs tarbiyasi davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilganligi sababli, har tomonlama yetuk, erkin fikrlovchi, go‘zal xulqli, barcha
axloqiy fazilatlarga ega barkamol shaxsni kamol toptirish, ta’lim-tarbiya
jarayonining asosiy maqsadi etib belgilandi. Bu o‘rinda milliy qadriyatlarimizning
ajralmas qismi sanaladigan xalq og‘zaki ijodi namunalarini o‘quvchilarga
2
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 3- жилд . Т.:ЎзМЭ . 2007. 452 - Б
4

tanishtirish, ularga boy tariximiz, ota-bobolarimizning hayotiy tajribalari, o‘lmas
ijodiy asarlari orqali bolalar kamolotiga hissa qo‘shish dolzarb vazifalardan biriga
aylandi. Boshlang‘ich sinf darsliklaridagi maqollarni o‘rganish va ularning
variantlarini topish, ularni o‘quvchilarga o‘rgatish usullarini tadqiq etish ushbu
ishning dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqot obyekti . Tadqiqot ishini yoritishda umumta’lim maktablari
o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darsliklari, xalq og‘zaki ijodi
namunalari, shuningdek, qiyosiy tarzda o‘rganish uchun boshlang‘ich sinflar uchun
mo‘ljallangan ,,O‘qish kitobi’’ darsliklari tadqiqot obyekti bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot predmeti . O‘zbek xalq og‘zaki ijodi namunalari, folklor asarlari
bo‘yicha qilingan ilmiy tadqiqotlar va monografiyalar, adabiyot va o‘qish kitobi
darsliklari asosiy tadqiqot predmeti bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot maqsadi . Ushbu tadqiqot ishidan ko‘zlangan asosiy maqsad -
umumta’lim maktablari adabiyot darsliklarida keltirilgan folklor na’munalarini
o‘rganish, ularni qiyosiy aspektda tahlil etish, shu asosda, mavjud muammo va
kamchiliklarni kelgusida bajarilishi lozim bo‘lgan masalalarni bartaraf etishga
atroflicha yondashish va kerakli metodik tavsiyalarni berishdan iborat
Tadqiqot vazifalari. Ish maqsadini amalga oshirishda tadqiqot o‘z oldiga
quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
1. Xalq og‘zaki ijodi namunalarining janrlarga bo‘linishi, janrlar orasidagi
diffuziya, shuningdek, xalq og‘zaki ijodining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil etish.
2. Boshlang‘ich sinf o‘qish darsliklaridagi folklor namunlarini o‘rganish va
adabiyot darsliklaridagi folklor namunalari bilan solishtirish.
3. Adabiyot va o‘qish darsliklaridagi epik janrdagi folklor na’munalari va
ularning o‘qitilish ahvolini tahlil etish.
4. Adabiyot va o‘qish darsliklaridagi lirik janrdagi folklor na’munalari va
ularning o‘qitilish ahvolini tahlil etish.
5. O‘quvchilarga folklor asarlarning badiiy qimmatini va mohiyatini
anglashga yo‘naltirish malakasini shakllantirish.
6. Xalq og‘zaki ijodi namunalarida milliy ruhning aks ettirilishini o‘rganish.
5

7. “Adabiyot” darsliklarida keltirilgan liro-epik janrdagi asarlar, ularning
o‘ziga xosligi va ularga umumiy o‘quv yuklamasida ajratilgan soatlar bo‘yicha
tahlil qilish.
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati . Ushbu tadqiqot o‘quvchilarda
xalq og‘zaki ijodi namunlarini o‘rganish va ularni qo‘llash ko‘nikmasini o‘rgatadi.
Maktab darslarida, shuningdek, mustaqil o‘qish uchun ajratilgan soatlarda folklor
asarlarning epik, lirik va liro-epik janrlarini amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasini
shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, folklor asarlarning milliy ong va
mafkurani shakllantirishdagi roli va ahamiyatini izohlashdan iborat.
Ishning umumiy tavsifi . Ushbu tadqiqot ishi kirish, to‘rt asosiy bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy 65 sahifani tashkil
etadi.
6

I BOB. XALQ OG‘ZAKI IJODINING JANRLARGA BO‘LINISHI
1.1 Xalq og‘zaki ijodining janrlarga bo‘linishi va diffuziyasi
Butun boshli millatning tarixiy o‘tmishi, o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi eng
asosiy vosita uning folkloridir. Xalq og‘zaki ijodi, asrlardan asrlarga o‘tib
kelayotgan, xalq turmush tarzi, orzu-umidlari, intilishlarini o‘zida mujassam etgan
o‘ziga xos badiiy voqe’likdir. O‘zining dastlabki yaratilish davridanoq xalq
og‘zaki ijodi xalqning yozilmagan tarixiga aylandi. “Og‘zaki ijod”, “xalq og‘zaki
ijodi”, “og‘zaki adabiyot” kabi nomlar bilan atalgan badiiy adabiyotning ilk
namunalari xalq o‘tmishi, hayot tarzini ko‘rsatib beruvchi, qolaversa, yosh avlodni
yuksak qadriyatlar ruhida tarbiyalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qildi.
Yozuv paydo bo‘lgach, o‘zida so‘z san’ati asarlarini yaratish iqtidorini his
qilgan, xalq orasidan chiqqan odamlar bevosita xalq og‘zaki ijodiga suyangan
holda individual – yakka shaxs ijodini yaratdilar. Badiiy adabiyotning bu
yo‘nalishi shakllanib rivojlangach, yozma adabiyot tushunchasi paydo bo‘ldi.
Yaratilish uslubiga ko‘ra farq qiluvchi og‘zaki va yozma adabiyot bir-birini inkor
qilmaydi, aksincha, ijodiy hamkorlikni davom ettiraverdi. Ammo, shu bilan birga,
har bir adabiyot o‘ziga xos xususiyatlarini ham yo‘qotmadi.
Xalq og‘zaki ijodi o‘ziga xos badiiy xususiyatlari bilan bir qatorda janriy
bo‘linishlarga ham ega. Yunon mutafakkiri Aristotel “Poetika” asarida dastavval
adabiy asarlarni uch yirik guruhga bo‘lib tasnif qiladi. Aristotel qarashlarini davom
ettirgan adabiyotshunoslar ham badiiy ijodni uch yirik tur, ya’ni epos, lirika va
dramaga ajratishadi 3
. Xalq og‘zaki ijodini ham yozma adabiyotga o‘ xsha gan holda
uch asosiy turga bo‘lish mumkin. Folklor yozma adabiyotdan farq qilgani boisdan
uni yuqoridagi uch tur doirasida chegaralash imkonsizday ko‘rinadi. Zero,
yuqorida qayd etilgan uch adabiy tur o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra guruhlangan
3
Qarang. Арасту Поетика. – Т.: Янги аср авлоди. 2011 . 92 - б
Белинский . В. Адабий орзулар . – Т.: Ғафур Ғулом номидаги адаби ё т ва санъат нари ё ти, 1977. 92- б
7

va janrlar ham shunga muvofiq ravishda turlar tarkibiga kiradi. Xalq og‘zaki
ijodida shunday janrlar borki, ularni har uchala turga ham kiritish imkonsiz.
Professor Bahodir Sarimsoqov ana shu jihatlarni inobatga olgan holda, faqat
folklorga xos bo‘lgan maqol, topishmoq, turli xildagi aytimlar, olqish va
qarg‘ishlar alohida tur sifatida ajratib ko‘rsatilmog‘i kerakligiga urg‘u beradi 4
. O‘z
mulohazalarini asoslagan holda olim folklor asarlarni quyidagi tur va janrlarga
bo‘lishni muvofiq topadi:
1. Epos: afsona, naql rivoyat, ertak, doston, terma, qo‘shiqlar, latifa, lof.
2. Lirika: sevgi muhabbat qo‘shiqlari, marosim qo‘shiqlari, laparlar.
3. Drama: og‘zaki dramma, kulgi hikoya, qo‘g‘irchoqbozlik, askiya.
4. Maxsus tur: oddiy o‘tirish olqishlari, qarg‘ish, so‘kish, maqol, matal
topishmoq va boshqa holdagi yumuq iboralar 5
.
“ O‘zbek folklorining epik janrlari ” asarida ham B. Sarimsoqov o‘zbek
folklorining doston va ertak janrlarini o‘rganishda muammoli tahlil yo‘lidan
borgan. Unda ertak va dostonning janr xususiyatlari, tasnifi, tarixiy taraqqiyoti,
janrlararo munosabat va diffuziyasi kabi masalalar tadqiq etilgan. Mazkur asardan
o‘rin olgan “Epik janrlar diffuziyasi” nomli salmoqli maqolasida olim o‘zbek
folklorshunosligida jiddiy tadqiq etilishi lozim bo‘lgan masalalarga e’tibor
qaratadi. Bunda u mif va ertak, mif va epos munosabatlarini chuqur tadqiq etib,
mifning folklor janri emasligi, uning diffuziyaga uchrashi bevosita ertak, afsona,
epos kabi janrlar uchun keng imkoniyatlar yaratganini e’tirof etadi.
Uning fikricha, mif u yoki bu narsa, hodisaning yo ibtidosini, yo intihosini
izohlashga xizmat qiluvchi kichik naqllardan iboratdir. Olim mifning yuzaga
kelishini insoniyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlari – ibtidoiy jamoa tuzumi
bilan bog‘lab, keyinchalik insoniyat ongi, bilim doirasi, tajribasining ortishi bilan
asta-sekin inqirozga yuz tutgan, deb ko‘rsatadi. Biroq, mif o‘z-o‘zidan yo‘qolib
ketmagan, balki, u epik qolip sifatida folklorning juda ko‘p janrlariga asos
bo‘lganini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Olim bu tadqiqotida o‘zbek folklori epik
4
Саримсоқов Б.Ўзбек фольклорининг жанрлар состави // Ўзбек фольклори очерклари. 3 томлик, 1-том. -
Т.: Фан, 1988, 64-85- бетлар
5
O’sha maqola.
8

janrlarining diffuziyasi natijasida yuzaga kelgan o‘zgarishlarning tarixiy asoslari
va nazariy qonuniyatlarini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
Mifologiyadagi makon va zamon tushunchasi bilan ertakdagi makon va zamon
o‘rtasidagi yaqinlik, tashqi jihatdan mushtaraklik, shu bilan birga tafovut ham
diffuziya samarasi hisoblanadi 6
. B. Sarimsoqov mif va xalq eposi diffuziyasi
masalasi yuzasidan bildirgan fikrlarida, eposdagi mifologik fakt keskin ijtimoiy
talqinga aylangan holda aks etadi, deb hisoblaydi. Uning fikricha, romantik hamda
kitobiy asosdagi xalq dostonlarining syujeti genetik jihatdan ko‘proq afsonaga,
rivoyat, ertak kabi boshqa epik janrlarga borib taqaladi. “Bunday tipdagi
dostonlarda, albatta, epos taraqqiyotining turli bosqichlari bilan bog‘liq holda
mifologik asos o‘zining shakliy hamda funksional xossalarini qahramonlik eposiga
qaraganda nisbatan tiniq saqlab qoladi” 7
,- deb olim mazkur tipdagi dostonlarda
uchraydigan tipologik obrazlarga ajdar, dev, uchar ot (G‘irot), semurg‘, maston,
yalmog‘iz kampir kabilarni kiritadi. Shu asosida, romanik hamda kitobiy dostonlar
qahramonlik eposiga o‘xshab xalqning real qahramonona o‘tmishi sifatida emas,
balki xalq ideallari ifodasi sifatida qabul qilinishini ko‘rsatadi.
O‘zbek folklorining janrlar tizimi o‘ziga xos g‘oyaviy-badiiy tamoyillar
umumiyligiga, shuningdek, ularning tarixan taraqqiy etgan o‘zaro munosabatlariga
va janrlar taraqqiyotidagi umumiylikka bog‘liq holda kechadi. Folklor sirasiga
kiruvchi janrlar o‘z mohiyatini ifoda etuvchi xarakterli, hamda boshqalaridan farq
qiluvchi xususiyatlari mavjud bo‘lishi bilan bir qatorda, ularni umumlashtiruvchi
jihatlar ham mavjud. Bunday umumiyl ik ularni yaxlit bir sistemaga birlashishlariga
yordam beradi. Bunday mushtarakliklar sirasida quyidagilarni ko‘rish mumkin:
1. Folklor janrlari uchun soddalik, qisqalik, ixchamlik, qahramonlar axloqiy
bahosining aniqligi.
2. O‘zbek folkloridagi barcha janrlar g‘oyaviy mohiyatiga ko‘ra o‘zaro
mushtarak bo‘lib, ularning hammasi xalq hayoti, ruhiyati, orzu-umidlari,
intilishlari, shodlik va musibatlari o‘z aksini topadi.
6
Саримсоқов Б. Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари. — Т.: Фан, 1981. 123-бет.
7
Саримсоқов Б. Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари. — Т.: Фан, 1981. 144-бет.
9

3. Bundan tashqari folklor janrlari badiiy tasvir vositalarining qo‘llanilishi,
tasvir obyektiga ko‘ra ham bir-biriga yaqinlikni tashkil etadi.
4. Folklor asarlarda g‘oyaviy mushtaraklikni ham ko‘rish mumkin. Aniqroq
aytganda, voqelikni ifodalashdagi vazifasining mushtarakligi ularda mavzu, syujet
hamohangligiga olib keladi.
Folklor janrlari munosabatlari murakkab jarayon bo‘lib, u o‘zaro ta’sir, bir-
biriga muvofiqlashish va bir-birini boyitish tarzida kechadi. Biz yuqorida mif va
epos misolida keltirgan folklorshunos olim B. Sarimsoqov tadqiqotlari ham ayni
ana shu murakkab jarayonlarni izohlashga xizmat qiladi. Folklor asarlarini
o‘rganish, ularni tur va janrlarga ajratish jarayonida ular o‘rtasida genetik aloqa
mavjudligini ham ko‘rish mumkin. Aniqroq aytganda, folklordagi har bir janrning
yuzaga kelishida ikkinchi bir janr manba bo‘lib xizmat qiladi. Masalan lirik va
epik asarlarga xos bo‘lgan xususiyatlarning umumlashmasi sifatida liro-epik degan
yirik tur yuzaga keladi va bu turga kiruvchi asarlar ham lirik, ham epik
xususiyatlarni o‘zida mujassam etadi. Bundan tashqari, ayrim folklor asarlarning
yuzaga kelishi uchun ikkinchi bir janr asos bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, ayrim
dostonlar yuzaga kelishi uchun ertaklar asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Folklor
janrlarining yana bir o‘ziga xos munosabati shundaki, bunday asarlar tarkibida
boshqa folklor janrlari ham uchraydi. Xususan, ertaklar tarkibida topishmoqlar,
dostonlar tarkibida esa maqollar uchrashi holatlarini ko‘rish mumkin. Foklor
janrlari tarixiy taqdirida ham o‘zaro mushtaraklik mavjud. O‘zbek folklori janrlari
birdaniga va bir vaqtda vujudga kelmagan. Folklorning eng qadimiy janrlari – mif,
afsona, rivoyat, shuningdek, mavsum va marosim qo‘shiqlari, ulardan keyingi
bosqichda esa, ertak, doston, maqol va topishmoq, ulardan keyin latifa, lof, xalq
dramasi, askiya kabi janrlar tizimi o‘z taraqqiyoti davomida rivojlandi.
1.2. Xalq og‘zaki ijodining o‘ziga xos xususiyatlari
Xalq og‘zaki ijodi jahon folklorshunosligi fani tan olgan beshta xususiyatga
ega. An’anaviylik xalq og‘zaki ijodining xos xususiyatlari qatorida asosiy belgi
sifatida ularning har biriga bildirishi mumkin bo‘lgan munosib bahoni inkor
10

etmagan holda, avvalgidek jamoaviylikni emas, an’anaviylikni ko‘rsatish
maqsadga muvofiqdir. Chunki butun dunyo xalqlari ijodida bo‘lganidek,
o‘zbeklarda ham og‘zaki ijod asarlarining yaratilishi va ijrosi asrlar davomida
shakllangan va bugungi kungacha davom etib kelayotgan an’analarga suyanadi.
Xalq og‘zaki ijodidagi an’anaviylikni uch yo‘nalishda tahlil qilish lozim:
Birinchidan , ming yillardan beri maqol va topishmoqqacha, qo‘shiqdan
dostonlargacha bo‘lgan asarlar og‘zaki an’anada yaratilmoqda, og‘zaki tarzda
yashab kelmoqda;
Ikkinchidan, folklor asarlarining ijrosi, ijro qilinish vaziyati va ijro usuli
jihatidan an’anaga ega;
Uchinchidan, an’anaviylik og‘zaki asarlarning matnida namoyon bo‘ladi.
Xalq og‘zaki ijodining ikkinchi muhim jihati uning og‘zaki yaratilishidadir. Jahon
folklorshunosligi ilmida oddiy haqiqat sifatida takrorlanadigan eng muhim
fikrlardan biri -folklorning og‘zaki yaratilishi va og‘zaki yashashi hisoblanadi.
Chunki butun xalqlarning og‘zaki ijodi shu yo‘singa bo‘ysunadi, shu qonuniyat
asosida yaratiladi, yashaydi. Haqiqatdan ham, o‘zbek xalq og‘zaki ijodidagi
hamma janrlarning inson ruhiga, ongiga, tabiatiga ta`siri, ko‘pincha, uning og‘zaki
ijrosi bilan belgilanadi. Xatto, shunday asarlar borki, ularning yozma, qolaversa,
nashr qilingan matnini o‘qish mazkur asar haqida haqiqiy tasavvur hosil qilmaydi.
Xususan, askiya, latifa, tez aytish, topishmoq kabi janrlarni ma’lum bir muhitdagi
asar ijrosi ta’siri, ulari jonli vaziyatda eshitish, shu holat ishtirokchisi sifatida his
etish bilan uning matnini yakka holda o‘qish o‘rtasida, yer bilan osmoncha farq
bor. Xalq og‘zaki ijodi asarlarini og‘zaki ijroda eshitish mazkur asarning matnini
o‘qishdan afzal hisoblanadi. Sababi:
B irinchidan, og‘zaki ijro yozma adabiyotda kuzatilganidek, jiddiy
mas ’ uliyatdan xoli bo‘ladi: yozma adabiyot vakili ijod qilayotgan asariga to‘liq
mas ’ ul hisoblanadi. Og‘zaki ijroda esa bunday munosabat aynan og‘zaki asar
og‘zaki ijro etilayotgani uchun nisbatan zaiflashadi. Xalq latifalarida muayyan
ijtimoiy hayotda ro‘y bergan va berayotgan hodisalar keskin satirik tarzda tanqid
qilinishi mumkin. Ammo, yaratuvchi shaxsining mavhumligi – anonimligi eng
11

ashaddiy tanqidiy latifalarda ham “emish” shiori ostida asarning yashashini
taminlayveradi. Og‘zaki ijro ayni paytda asarning ommalashuvida ham ijobiy
ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir ertak, doston, maqol, topishmoq, latifa ijro
etilgani zahoti tinglovchilar orasidagi ma`lum iqtidorga ega shaxs tomonidan qayta
hikoya qilinishi mumkin. Qayta hikoya qilayotgan ijrochi esa asarni og‘zaki
eshitgani va og‘zaki ijro etayotgani uchun har bir so‘z, jumlani o‘zgarishsiz
takrorlash lozimligidan o‘zini xoli hisoblaydi. Natijada , asarning mazmuni,
g‘oyasi, qahramonlari tavsifi asosan saqlangani bilan yangi ijrochi o‘z asarida
shaxsiy hayotiy kuzatishlarini, tajribalar xulosasini ifodalash imkoniga ega bo‘ladi.
Ammo, ikkinchidan, og‘zaki ijro asari yozib olinmagani taqdirda oxir pirovard
o‘limga mahkum etilish ehtimoli bor. Uzoq o‘tmishda millatimiz baxtiga yozib
qo‘yilgan o‘nlab asarlar taqdiri fikrimizni tasdiqlaydi. Oqilona fikr yuritib faraz
qilaylik, Gerodot, Polien kabi mashhur tarixchilar To‘maris, Shiroq haqida
ma’lumot bermaganlarida, bu rivoyat bizgacha yetib kelarmidi?! Mahmud
Koshg‘ariy hazratlari tomonidan meros qilib qoldirilgan “Devonu lug‘otit-turk”
asarida 300 ga yaqin go‘zal maqollar yozib qoldirilgan. Ular orasida “Osh totug‘i
tuz”, “Kishi alasi ichtin, yilqi alasi tashtin” kabi bugungi kunda hali
foydalanilayotgan va “Tulki o‘z uyasiga qarab hursa, qo‘tir bo‘ladi”, “Yayov oti –
choriq, kuchi - oziq” 2
kabi unutilgan maqollar ham bor. Devondagi ko‘pgina
maqollarning ma’nosi saqlangan, ammo ular tarkibidagi so‘zlar o‘zgargan. Xullas,
zamonlar o‘tishi bilan millat tilida ro‘y bergan o‘zgarishlar, ijtimoiy, maishiy
hayotdagi yangiliklar, ayniqsa, og‘zaki ijod namunalarini yoddan biladigan
insonlarning vafot etishlari oqibatida ko‘p ajoyib asarlar yashashdan to‘xtashi
tabiiy bir holdir.
Ayniqsa, XX asrimizning o‘rtalarida xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan munosabat
sovugani oqibatida bir qator ajoyib asarlar yo‘qolib ketdi va ularni qayta tiklash
mumkin bo‘lmay qoldi. Albatta, og‘zakilik haqida fikr yuritganda, xalq asarlariga
jon ato etib turuvchi improvizatsiya – badihago‘ylikni unutish mumkin emas.
Improvizatsiya hamisha ijroga shukuh, fayz bag‘ishlagan.
Jamoaviylik.
12

Jamoaviylik deganda, muayyan ish jarayonining bir guruh odamlar
ishtirokida birgalikda bajarilishi nazarda tutiladi. Xalqimizda hashar uyushtirish
an’anasi bor. Bu an’anaga binoan, bir-ikki kunda xo‘jalik imoratlarining asosi
jamoa bo‘lib qurib bitkazilgan. Bugungi kunda yurtimiz aholisi turli bayramlar
munosabati bilan hasharga chiqadi va mahalla jamg‘armalariga qilingan ish
hisobidan mablag‘ o‘tkazadilar. Xullas, jamoa bo‘lib imorat qurish, hashar o‘tkazib
joylarni tartibga solish, ekin ekish, hosil yig‘ish mumkin. Ammo san’at asarini
hashar yo‘li bilan yaratib bo‘lmaydi. To‘g‘ri, tarixda ikki, ba’zan uch kishi uyushib
san’at asari yaratilgan holatlar kuzatilgan. Lekin buning uchun hammuallif
shaxslar bir-birlariga ruhan, ma’nan, dunyoqarash jihatdan o‘ta yaqin bo‘lishlari
shart edi. Xo‘sh, u holda xalq dostonlari, ertaklari, qo‘shiq va boshqa janr
asarlarini qanday qilib jamoa ijodi mahsuli deyishimiz mumkin. Gap shundaki,
xalq og‘zaki ijodi asarlari , u asar qaysi janrda ekanidan qat’i nazar, bitta shaxs
tomonidan yaratiladi. U shaxs, shubhasiz, badiiy ijod qilish, so‘z san’atiga oid asar
yaratish iqtidoriga ega bo‘lgan. Ammo, vaziyat taqozosi bilan bu odamning asar
yaratgani hujjatlashtirilmagan. Yana ham aniqroq aytsak, hujjatlashtirishning
hojati ham bo‘lmagan. Asar muallifining o‘zi buni xohlamagan. Qolaversa, og‘zaki
asarni qanday qilib rasmiylashtirish masalasi o‘ylab ham ko‘rilmagan. Natijada,
doston, ertak, qo‘shiqlar yaratilavergan, bironta odam bu asarni men yaratdim, deb
da’vo qilmagan.
Ustiga-ustak asar og‘zaki bo‘lgani uchun tinglovchilar orasidagi iqtidorli
yurtdoshlar uni zudlik bilan qayta ijro etganlar. Bu ijro ikkinchi, uchinchi shaxslar
iqtidoriga ko‘ra qator o‘zgarishlarga duch kelgan va badiiy jihatdan yo
mukammallashgan, yo zaiflashgan. Ayni paytda, mazkur namunaning xalq ijodi
qatoridan o‘rin olishi uchun xizmat qilgan. Birinchi muallif esa o‘zi yaratgan
namunani yurtdoshlari tomonidan ijro etilganini bilib faxrlangan. Shunday qilib,
bugungi kunda milliy qadriyatlarimizning munosib tarkibiy qismi hisoblangan xalq
og‘zaki ijodi xazinasi vujudga kelgan.
Og‘zaki ijod asarining badiiy jihatdan mukammallashib borishida, hatto
yangi-yangi asarlarning paydo bo‘lishida oddiy tinglovchi ommasining bevosita
13

ishtirok etishini ham nazarda tutish kerak. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston
Milliy universitetida 2009- yilda O‘zbekiston xalq baxshisi Qahhor baxshi bilan
Jurnalistika va O‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalarining uchrashuvi o‘tdi.
Dostondan parcha aytayotgan baxshi to‘satdan voqea tizimiga tinglovchilarni
qo‘shib yubordi. Muhimi, bu yangilikni hamma tabiiy hol deb qabul qildi. Aslida
tinglovchi baxshiga hurmatini izhor etishi oqibatida yangi-yangi misralarning
tug‘ilishiga sabab bo‘lgan edi.
Matn an’anasida doimiy ravishda qolip shaklida qo‘llanadigan parchalar,
tasvir vositalari bor. Ertakchi, dostonchi, qo‘shiqchi ijro davomida ulardan
foydalanadi. Yaratilgan asar yangi bo‘lsa-da, unda ana shu an’anaviy o‘rinlar
saqlanib qoladi. Natijada, o‘z-o‘zidan yangi doston to‘qigan baxshi birinchi marta
aytgan dostonini to‘liq ravishda o‘ziniki deb ayta olmaydi. Chunki u yaratgan asar
an’anaviylik belgisi bilan avvalgi namunalardan jiddiy ozuqlangan bo‘ladi.
Demak, jamoaviylik xalq og‘zaki ijodining yaratilishi nuqtai nazaridan qadimiyligi
asosida vujudga kelgan xususiyat ekan. Eng muhimi, jamoaviylik deganda,
o‘tmishda ijod qilish iqtidoriga ega yakka shaxs – ajdodlarimiz xizmatini
unutmasligimiz lozim.
Variantlilik va versiyalilik. Bir asarning syujet va kompozitsiyasida muhim
o‘zgarishlar bilan bir necha nusxalarga ega bo‘lishi varinatlilik xususiyatini hosil
qiladi. Og‘zaki ijodda esa variantlilik asarni og‘zaki ijro etish usulidan vujudga
keladi.
Doston va ertakni aytayotgan ijrochi ziyraklik bilan tinglovchilarni kuzatib
boradi. Yuqorida ham qayd etganimizdek, tinglovchi auditoriyasining asarni
eshitishga bo‘lgan munosabatiga qarab yo‘l-yo‘lakay qo‘shimchalar bilan boyitish
yoki qisqartirib yuborish mumkin. Bu o‘rinda ijrochining kayfiyati, sog‘lig‘i ham
muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, hayotiy muammosi yechilgan baxshi o‘z
ehtirosini do‘mbirani chertish, dostonni qayta aytish orqali ifodalaydi. Natijada,
tinglovchi alohida mehr qo‘shib ijro etilgan doston bilan tanishadi. Qolaversa,
odatda, har bir baxshi o‘zini el orasidagi hurmatini biladi. Ijro etayotgan dostonini
boshqa baxshilardan farqli qilib aytishga harakat qiladi. Iqtidori, hayot tajribasi,
14

baxshilik mahoratini uyg‘un qilib, imkoniyati darajasida asarni boshqacha lavhalar
bilan boyitish yo‘llarini izlaydi. Masalan, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan “Alpomish”
dostonida zakot muammosi Hakimbekning taklifidan kelib chiqadi.
Professor Muhammadnodir Saidov bu vaziyatni dostondagi otalar va bolalar
tamoyili bilan bog‘lagan. Boysarining zakot to‘lashdan bosh tortib, qalmoq yurtiga
ko‘chishiga Barchin qarshi chiqadi. Muhammadnodir Saidov Barchinning
harakatini dostondagi yoshlar vakili sifatida Hakimbekni qo‘llash bilan bog‘laydi.
“Alpomish”ning Xushboq Mardonaqul o‘g‘li variantida Boybo‘rining xotini
Kuntug‘mishni cho‘rilar xizmatini ko‘rish uchun Boysarinikiga jo‘natadi.
Boysarining xotini cho‘rilarga ovsinini urishni buyuradi. Aka-uka o‘rtasidagi bosh
kelishmovchilik shu lavhadan boshlanadi. Saidmurod Panoh o‘g‘li variantida esa
zakotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri Boybo‘rining o‘zi o‘ylab topadi. Bir qarashda bu
farqlarning alohida muhim ahamiyati yo‘qdek tuyiladi. Aslini olganda, Fozil
Yo‘ldosh o‘g‘li ijrosidagi “Alpomish” dostonida aks etgan davlatchilik jarayoni
asosli ravishda o‘z ifodasini topgan. Hakimbek bo‘lg‘usi davlatning paydo
bo‘lishida yetakchi vazifani bajardi, Boysun-Qo‘ng‘irotda zakotni joriy qildi, bu
qarorga qarshi chiqqan Boysarini keyinchalik qalmoqdan qaytarib keldi va yurtini
birlashtirishga erishdi. Oxir oqibatda o‘zining davlat boshlig‘i sifatidagi hurmatiga
sazovor bo‘ldi.
Fozil shoir “Alpomish”ni qahramonli, Ergash shoir muhabbatli aytgan,
deyishda ham variant tushunchasini qayd etish mumkin. Variantlilik maqollarda
ham uchrab turadi. “Yaqindagi qo‘shnidan uzoqdagi qarindosh yaxshi” yoki
“Uzoqdagi qarindoshdan yaqindagi qo‘shni yaxshi” maqoli vaziyatga ko‘ra
aytilaveradi. Yozma adabiyotda ham variant tushunchasi bor. Lekin bu tushuncha
juda tor ma’noda qo‘llanadi. Chunki biror romanning varianti haqida gap aytish
uchun bir yozuvchining o‘zi asarni boshqa-boshqa nusxalarda yozib chiqishi kerak.
Xususan, badiiy adabiyotda Said Ahmadning “Ufq” romani “Sharq yulduzi”
jurnali variantida va alohida kitob ko‘rinishida nashr ettirilgani ma’lum.
Shuningdek, Yoqub Yakvalxo‘jaevning “Qaytar dunyo” romanining “Yoshlik”
jurnali va kitob varianti borligi ma`lum.
15

Versiya ham variantlilikning bir ko‘rinishidir. Faqat variantlilik tor ma’noda,
versiyalilik keng ma’noda tushuniladi. Asar nomi bir xil bo‘lsa, undagi voqealar
tizimi bir-biriga yaqin bo‘lsa, qahramonlar xatti-harakatida muayyan o‘xshashlik
saqlansa, variantlilik; asarning umumiy mazmunida qandaydir umumiylikka ishora
sezilsa, versiya vujudga keladi. Masalan, “Alpomish” dostonining o‘zbek xalqi
doirasida 30 ga yaqin varianti bor. Ammo bu dostonning Qo‘ng‘irot, Oltoy,
Qipchoq, O‘g‘uz versiyalari mavjudki, u versiyalar bilan tanishganimizda ayrim
lavha va voqealarda umumiylikdan boshqa o‘xshashlikka duch kelmaymiz. “Tohir
va Zuhra” dostonining qozoqlarda “Qo‘zi Ko‘rpesh va Bayan Suluv” versiyasi bor.
Xullas, variant deganda, asar syujeti va kompozitsiyasidagi qisman farqlar
borligi, versiya deganda, bir asarning katta o‘zgarishlar bilan bir necha xalqlar
og‘zaki ijodidagi alohida-alohida nusxalari tushuniladi.
Anonimlik. Anonimlik asar muallifi nomining ma’lum emasligi demakdir.
Xalqimiz og‘zaki ijodidagi yuzlab ertak va dostonlarni birinchi bo‘lib aytgan
ijodkor nomi anonimdir. Xalq qo‘shiqlari, maqollari, topishmoqlari ham bizga
ma’lum bo‘lmagan bobo-momolarimiz tomonidan yaratilgan. Ammo ular, biz
avval aytganimizdek, o‘z ismlarining saqlanib qolishini xohlamaganlar.
Keyinchalik esa asarni birinchi yaratgan va aytgan shaxs nomining yoddan
ko‘tarilishi ham an`anaga aylangan. Ammo xalq og‘zaki ijodidagi anonimlik bilan
yozma adabiyotdagi asar muallifi nomining ma’lum emasligi mutlaqo boshqa-
boshqa tushunchalardir. Og‘zaki ijodda anonimlik oddiy holat bo‘lsa, yozma
adabiyotda adib nomining yo‘qligi tasodif hisoblanadi. Masalan, “Yusuf va
Zulayxo”, “Gul va Navro‘z” dostonlarini yozgan shoirlar nomi ma`lum
bo‘lmagan taqdirda ham , bu asarlar og‘zaki ijod namunasi hisoblanmaydi. Chunki
ularning matni og‘zaki adabiyot an’anasiga mos kelmaydi.
Shunday qilib, og‘zaki ijoddagi anonimlikni xalq farzandlarining o‘z
millatiga xolis va beminnat xizmat qilishi namunasi sifatida qadrlash maqsadga
muvofiqdir.
16

I BOB. MAKTAB ADABIYOT DARSLIKLARIDA EPIK JANRDAGI
FOLKLOR ASARLARINING BERILISHI
2.1. Xalq og‘zaki ijodining epik janrlari tasnifi
Har bir fan, sohaning muhim nazariy masalalari bo‘ladi. Badiiy adabiyotni
o‘rganuvchi fan adabiyotshunoslik deb ataladi. Xalq og‘zaki poetik ijodini
o‘rganish sohasini folklorshunoslik deymiz. Folklorshunoslik adabiyotshunoslik
tarkibidagi mustaqil fan hisoblansada, o‘rganish obyekti badiiy adabiyot bo‘lgani
sabab bir qator umumiy va mushtarak jihatlari bor. Xususan, janrlar masalasi
adabiyotshunoslik uchun ham, folklorshunoslik uchun ham muhim hisoblanadi.
Faqat adabiyotshunoslikda yozma adabiyot vakillari qalamiga mansub g‘azal,
ruboiy, doston, noma kabi (mumtoz adabiyot); she’r, hikoya, roman, drama kabilar
(zamonaviy adabiyot)ning janr xususiyalari o‘rganiladi.
Folklorshunoslikda esa xalq og‘zaki adabiyotidagi maqol, qo‘shiq, ertak,
doston kabi janrlarning o‘ziga xoslik tomonlari tadqiq etiladi. Ammo qaysi shaklda
yaratilgan adabiyot ekanidan qat’i nazar har bir yo‘nalishdagi yutuqlar va
kashfiyotlar adabiyotshunoslik ilmi taraqqiyotiga qo‘shilgan hissa sifatida
baholanaveradi. Avvalo, badiiy asarlar yaratilish jinsi yoki turiga ko‘ra uch xil
bo‘lishini esga olaylik. Jahon adabiyotida uchta jinsning mavjudligi (epos, lirika,
drama) qayd etilgan, tan olingan. Janr deganda, ana shu uchta jinsdagi asarlar
tarkibini tashkil qiluvchi kichik turlar tushuniladi. Masalan, yozma adabiyotda epik
asarlar turini roman, qissa, hikoya janrlari, og‘zaki adabiyotda ertak, doston,
latifalar tashkil etadi. Ya’ni jins nomi saqlanishi, tarkibi esa asar yaratilish usuliga
ko‘ra (og‘zaki yoki yozma) boshqa-boshqa janrlardan iborat bo‘lishi mumkin.
So‘z san’atining dastlabki namunalari insoniyat nutqi paydo bo‘lishi bilan
yuzaga kela boshladi. Uning tashkil topishida o‘sha davr shart-sharoiti,
odamlarning mehnat va turmush tajribalari, dunyoqarash va tushunchalari hal
qiluvchi rol o‘ynagan. Eng avval og‘zaki nasriy turning dastlabki namunalari
vujudga kelgan. Ular nihoyatda sodda bo‘lib, turli xildagi undov-xitoblar va
voqealar bayonidan iborat bo‘lgan. Mehnat jarayoni hamda ongning rivojlanishi
voqea va hodisalar talqinida oddiy bayondan obrazli tasvirlashga olib keldi. Sodda
17

va takroriy jumlalar badiiy til vositalari bilan boyiy boshlagan. Oddiy so‘z o‘rnini
ko‘chma ma’noli so‘z, sifatlash, mubolag‘a va o‘xshatishning ilk namunalari
egallay borgan.
Shunday qilib, dunyoni badiiy va estetik did bilan fahmlay olish, badiiy so‘z
tajribalarining taraqqiyoti folklorning dastlabki janrlarini yuzaga keltirdi. Eng
avval kichik-kichik naql va miflar, mehnatni yengillashtiruvchi, ruhan tetik
qiluvchi, xayol og‘ushiga olib kiruvchi ertak va afsonalar yaratildi, mehnat
jarayonini ifodalovchi qo‘shiqlarning namunalari paydo bo‘ldi. Demak, eng
qadimgi folklor namunalari yozuv yuzaga kelmasdan ancha oldin paydo bo‘lgan va
yozma adabiyotning tashkil topishiga muhim hissa qo‘shgan. Qadimiy folklor
namunalari asl holida, to‘la ravishda bizgacha etib kelmagan. U og‘izdan-og‘izga,
avloddan-avlodga o‘tib ijodiy ishlangan. Har bir material turli xil ijtimoiy
qatlamlar ta’sirida o‘zgarib, shakl va mazmunida yangi-yangi ma’lumotlar yuzaga
kelgan.
Folklor asarlarni janrlar nuqtayi nazaridan o‘rganishda qadimgi davrlar
folklor namunalariga ham alohida urg‘u berish lozim. Qadimgi davr folkloriga
mansub afsona, rivoyat, mif kabilar ham og‘zaki adabiyotda alohida o‘rin tutadi.
Qadimgi davrlar folklor asarlarini janr xususiyatlariga ko‘ra epik janrlarga
yaqinlikda berish mumkin.
Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan o‘qish kitobi darsliklari
o‘quvchilarda dastlabki o‘qish bilan bog‘liq ko‘nikmalarni shakllantirtish, ifodali
o‘qishga o‘rgatishga qaratilganligi bilan xarakterlanadi. 2-sinfdan 4–sinfga qadar
bo‘lgan o‘qish kitoblarida o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini
inobatga olgan holda o‘quv materiallari, didaktik ruhdagi parchalar keltiriladi.
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish kitobi darsliklarini tahlil qilish natijasida ma’lum
bo‘ladiki, asosiy o‘rin epik xarakterdagi asarlarga beriladi. Yuqori sinf adabiyot
darsliklarida esa liro epik va lirik janrdagi asarlarga duch kelish mumkin. Shu
sababdan adabiyot darsliklarida asosan dostonlar, xalq qo‘shiqlari o‘rin olsa,
boshlang‘ich sinf o‘qish kitobi darsliklarida esa ertak, rivoyat va xalq qo‘shiqlari
ko‘proq o‘rin egallaydi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun
18

mo‘ljallangan adabiyot darsligida 2 bobda xalq og‘zaki ijodi na’munalari
keltiriladi. “Hikmat durdonalari” deb nomlangan dastlabki bobda maqollar,
topishmoqlar o‘rin olgan bo‘lib, umumiy dasturda 2 soat vaqt ajratiladi.
Xalq og‘zaki ijodining epik janrdagi asarlari sirasida afsona, rivoyat, ertak,
asosiy o‘rin egallaydi. Og‘zaki nasriy asarlar tuzilishi jihatidan xalq lirikasi va
og‘zaki dramasi namunalaridan ajralib turadi. Bu farq, asosan, voqelikni ifodalash
yo‘liga qarab belgilanadi. Chunki xalq nasriy asarlarida voqealar aniq va
mukammal syujet asosida bayon etiladi, tafsiliylik ustunlik qiladi. Ularda
emotsionallik, metrik o‘lchov uchramaydi, voqe’lik epik nutq vositasida bayon
etiladi. Xalq og‘zaki nasriy asarlarida syujet muhim o‘rin tutadi. Ular hech qachon
syujetsiz bo‘lmaydi. Nasriy asarlar syujetini kirish (ekspozisiya), tugun, epik
sarguzasht yoki voqealar rivoji, kulminatsiya (asarning eng avj nuqtasi), yechim
kabilar tashkil etadi.
Xullas, xalq og‘zaki badiiy ijodi asosida yaratilgan nasriy asarlar xalq prozasi
nomi bilan yuritiladi. Ular g‘oyaviy mazmuni jihatidan xalq ruhi va orzu-
niyatlarini aks ettiradi. Mif, afsona, rivoyat, naql, latifa, ertak kabi janrlardagi
folklor asarlari xalq og‘zaki nasri tarkibiga kiritiladi. Ular, avvalo, qadimiyligi
bilan diqqatni tortadi. Chunki nasr lirikaga nisbatan oldinroq paydo bo‘lgan. Mif
va afsona, rivoyat uning ilk namunalari hisoblanadi. Shundan so‘ng ertak, naql,
doston va yana keyinroq latifa janrlari shakllangan 8
.
Epos – yunoncha “epos” – rivoya, hikoya, qo‘shiq so‘zidan iborat bo‘lib,
badiiy adabiyotda voqea, hodisani bayon qilish, hayotiy lavhaning tafsilotlarini
ifodalash ma ’ nosini anglatadi. Ta’rifdagi “qo‘shiq” so‘ziga ajablanish kerak emas,
chunki qadimgi yunonlar nazarda tutgan qo‘shiqlar so‘zning hozirgi paytda
tushunilishidan farqli ravishda voqea-hodisani bayon qilish xususiyatiga ega edi.
Badiiy adabiyotdagi epik jinsda biron voqea badiiy so‘z vositasida hikoya qilinadi.
Xalq og‘zaki ijodida bunday jinsga mansub janrlar afsona, naql, rivoyat,
ertak, doston, ayrim termalar, latifa, loflardan iboratdir. Mazkur nazariy masalani
ilmiy asosda o‘rgangan olim Bahodir Sarimsoqov avval qayd etilgan uch jins
8
Safarov O.O’zbek xalq og’zaki ijodi.T.Musiqa-2010. 173-b.
19

qatoriga to‘rtinchisini ham qo‘shgan va “maxsus tur” deb atagan. Bu tur tarkibini:
“oddiy o‘tirish olqishlari, qarg‘ish, so‘kish, maqol, matal, topishmoq va boshqa
xildagi yumuq iboralar”, - deb belgilagan. Haqiqatan ham, qayd etilgan janrlarda
bir tomondan muayyan vaziyat, voqea-hodisa haqida tasavvur hosil qilish uchun
aniq ma’lumot, axborot mavjud bo‘lishiga qaramay, aytilgan matnning hajm
jihatdan o‘ta ixchamligi alohida ko‘zga tashlanadi. Epik janrdagi asarlar o‘zining
s y ujet ko‘lami, tasvir ob’ekti va tasvirlash usuli jihatidan boshqa janrlardan farq
qiladi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari dasturlarida epik janrlarga ham o‘rin
berilgan. Bu holat ko‘proq boshlang‘ich sinflarda ko‘zga tashlanadi. Yuqori
sinflarda berilgan epik janrlarga ajratilgan soatlarni quyidagi holatda ko‘rib
chiqamiz:
5-sinfda:
Maqollar. Nazariy ma’lumot. Xalq og‘zaki ijodi tushunchasi-1(o‘quv
yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan soat) ;
Topishmoqlar. Nazariy ma’lumot . Maqol va topishmoq tushunchalari-1
( o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan soat )
“ Uch og‘a-ini botirla r’’ ertagi -1 (o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun
ajratilgan soat ) ;
Ertak matni bilan ishlash-1 ( o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan
soat ) ;
Timsollar tahlili-1 ( o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan soat ) ;
“ Susambil’’ ertagini o‘qish-1 ( o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan
soat ) ;
Asar tahlili-1 ( o‘quv yuklamasida mashg‘ulot uchun ajratilgan soat ) ;
Nazariy ma’lumot. Ertak haqida tushuncha-1 (o‘quv yuklamasida mashg‘ulot
uchun ajratilgan soat) ;
1-nazorat ishi. Insho “Mening sevimli ertagim” -1 (o‘quv yuklamasida
mashg‘ulot uchun ajratilgan soat) .
Umumiy soatlar hajmi 9 soatni tashkil etadi. Biz ushbu tahlilda maxsus turga
kiruvchi asarlarni ham sanab o‘tdik. 6-7-8-9-10-11-sinflar uchun mo‘ljallangan
20

“ Adbiyot’’ darslarida esa xalq og‘zaki ijodining lirik va liro-epik janrlaridan
na’munalar keltiriladi. Ammo epik janrdagi asarlar uchramaydi. Boshlang‘ich
sinflarda esa epik janrga kiruvchi asarlar salmoqli o‘rin tutadi. B oshlang‘ich
sinflarda o‘quvchilari uchun “O‘qish kitobi” darsliklari orqali ko‘plab xalq
og‘zaki ijodi asarlaridan namunalar bilan tanishadilar. Bu asarlarni o‘qib-o‘rganish
uchun boshlang‘ich sinf o‘quv dasturida muayyan vaqt ajratib ko‘rsatilgan bo‘ladi.
1-sinfdan tortib 4-sinfgacha “O‘qish kitobi” darsliklarida xalq og‘zaki ijodi alohida
bo‘lim sifatida ko‘rsatilgan va ularni o‘rganish uchun muayyan bir soatlar
belgilangan. Xususan, 1-sinf “O‘qish kitobi” darsligining “Xalq o‘giti – baxt
kaliti” bo‘limini o‘rganish uchun o‘quv dasturida 9 soat ajratilgan. “Xalq o‘giti –
baxt kaliti” bo‘limiga bolalar qalbiga ona allasi bilan kirib kelgan og‘zaki ijod
namunalari kiritilgan bo‘lib, ezgulik, to‘g‘ri so‘zlik, sofdillik, nafosat, do‘stlik,
o‘rtoqlik, ahillik haqida tasavvurini hosil qiladi.
2.2. Umumta’lim maktablari “O‘qish kitobi” va “Adabiyot” darsliklarida
epik janrdagi folklor asarlarining berilishi
Epik janrdagi folklor asarlar namunalari ham quyi, ham yuqori sinflarda
o‘ziga xos o‘rin tutadi. Sababi bunday janrdagi asarlar mazmun-mohiyati va
tarbiyaviy maqsadiga ko‘ra ham maktab adabiy ta’limida alohida o‘rin tutadi. Epik
janrdagi asarlar sirasida ertak alohida ahamiyat kasb etadi. Ertak termini Mahmud
Koshg‘ariyning XI asrda yozilgan “ Devonu lug‘otit turk’’ asarida etuk shaklida
uchraydi va biror voqeani og‘zaki tarzda hikoya qilish ma’nosini bildiradi. Hozir
folklor termini sifatida ertak so‘zi qabul etilgan bo‘lsa-da, Surxondaryo,
Samarqand, Farg‘ona o‘zbeklari orasida matal deb yuritiladi. Buxoro atrofidagi
rayon va qishloqlarda, shuningdek, boshqa yerlardagi o‘zbek va tojik tillarida
so‘zlashuvchi aholi orasida ushuk deb ham ataladi. Xorazmda varsaqi, Toshkent
shahri va uning atrofida cho‘pchak termini ham ishlatiladi. O‘zbeklar orasida ertak,
matal, cho‘pchak terminlaridan boshqa yana hikoya, afsona, o‘tirik, tutal kabi
atamalar uchraydi. Alisher Navoiy asarlarida afsona, ertak va masal ma’nolarida
cho‘rchak so‘zi ishlatilganki, u ham cho‘pchak so‘ziga to‘g‘ri keladi. Cho‘pchak
21

kichik hikoyalarni to‘plash, hikoya qilish, topish, izlash ma’nosida bo‘lgani uchun
ba’zan topishmoq o‘rnida ham qo‘llangan.
O‘quvchilarning sinfda va mustaqil o‘qishlari lozim bo‘lgan ertaklar quyi
sinflarda quyidagilar:
1. “Sher va sichqon” ertagi.
2. “Maymun va duradgor” ertagi.
3. “Rostgo‘y bola” ertagi.
4. “Laylak keldi - yoz bo‘ldi” qo‘shig‘i.
5. Latifalar.
2-sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi “Ertaklar – yaxshilikka yetaklar” bo‘limini
o‘rganish uchun 13 soat ajratilgan. Bu bo‘lim orqali o‘quvchilar ertaklar olamiga
sayohat qilishadi. Nima yaxshi-yu, nima yomonligini ertaklardagi voqea-hodisalar
orqali uqib oladilar. Ertak qahramonlarining holatini so‘zlab berish, voqealarni
rasmda ifodalashga alohida e’tibor qaratiladi. O‘quvchilarning sinfda va mustaqil
o‘qishlari lozim bo‘lgan ertaklari: 1.Quyosh bobo nurlari. 2. Maqtanchoq ayiq. 3.
Nima totli? 4. Ertaklar. 5. Mashhur rassom. 6. Baxtli bo‘lish osonmas. 7.
Ko‘ngilchan o‘tinchi. 8. Uzun terak. 9. O‘jar baliqchi. 10. Dono dehqonbobo. 11.
Quyoncha va ayyor tulki. 12. O‘tinchi yigit bilan sher. 13. Urto‘qmoq. 14. Oltin
tuyoqli kiyik. 15. Oq ko‘ngil chol va xasis boy. 16. Ko‘p ko‘rgan ko‘p biladi.
3-sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi “Xalq og‘zaki ijodi” bo‘limini o‘rganish
uchun 17 soat ajratilgan. Bu bo‘limda xalq og‘zaki ijodiga oid qo‘shiq, ertak,
masal, maqol, latifa, topishmoqlar kiritilgan. Ular orqali o‘quvchilarga xalqning
orzu-umidlari, do‘stlik, ahillik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, halollik, fazilatlari
ulug‘lanishi, salbiy xislatlarning qoralanishi uqtiriladi. Bundan tashqari, “Botir
mergan va chaqimchi”, “Halollik”, “Donishmand yigit” kabi o‘zbek xalq
ertaklarini o‘qiydilar. Shuningdek, “Qaysar buzoqcha”, “Chumoli va tipratikan”
masallarini o‘rganadilar. Maqol, iboralar, latifalar, topishmoqlar, tez aytishlarni
ham o‘qiydilar. Bo‘limdan “Rustamxon” va “Alpomish” dostonlaridan parcha ham
o‘rin olgan.
22

4-sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi “Xalq og‘zaki ijodi” bo‘limini o‘rganish
uchun esa 28 soat ajratilgan. Bunda o‘quvchilar xalqimizning ming yillar
mobaynida yaratgan sehrli-fantastik ertaklari, xalq dardi, istak-xohishi, orzu-
umidlari ifodalangan qo‘shiqlar, bolalarning quvnoq o‘yin-qo‘shiqlari,
hozirjavoblik, topqirlikni taqozo etadigan topishmoqlar, xalqning hayotiy xulosasi
tarzida yuzaga kelgan purhikmat maqollar, sehr-jozibaga yo‘g‘rilgan rivoyatlarni
o‘qib-o‘rganadilar. Bo‘limning o‘zi 5 qismdan iborat: 1-qism “Qo‘shiqlar
qanotida” deb ataladi. Bunda “Boychechak”, “Oftob chiqdi olamga”, “Xo‘p
hayda” qo‘shiqlari berilgan. 2- qism “Ertaklar mamlakatida” deb nomlanadi.
Undan “Davlat”, “Ilm afzal”, “Ko‘zacha bilan tulki”, “Ochko‘z boy”,
“Hiylagarning jazosi”, “Ziyrak uch yigit” ertaklari o‘rin olgan. 3-qism “Adabiy
ertaklar bo‘lib, unda Anvar Obidjonning “Bo‘rining tabib bo‘lgani haqida ertak”,
Shukur Sa’dullaning “Laqma it”, A. Abdurazzoqning “Baqa bilan taqa” ertaklari
mavjud. 4-qism “Topishmoqlar”. Bunda 5 ta topishmoq va G‘afur Gulomning
“Buni toping, qizlarim” she’riy topishmog‘i berilgan. 5-qism “Maqollar” bo‘lib,
bu yerda 11 ta maqol mavjud.
Boshlang‘ich sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi xalq og‘zaki ijodiga mansub
asarlar mundarijasi tahlilidan ham ko‘rinadiki, o‘quvchilar maktabga qadam
qo‘ygan davridanoq xalqning o‘lmas merosidan, ma’naviyat sarchashmasidan,
ya’ni og‘zaki ijodi namunalaridan bahramand bo‘lar ekan. Bu asarlarni o‘rganish
jarayonida ularning tarbiyaviy jihatlariga diqqat qilish, ulardan yosh avlodning
insoniy fazilatlarini shakllantirishda unumli foydalanish esa har bir o‘qituvchining
eng mas’uliyatli vazifasi bo‘lib qolaveradi. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarining
bosh vazifasi o‘quvchilar nutqini o‘stirishdir. Nutq o‘stirish ishlarini
muvaffaqiyatli amalga oshirishda qalb, hodisalarini puxta o‘zlashtirish, ularning
o‘xshash va farqli tomonlarini bilishning ahamiyati katta. Shu sabadan
boshlang‘ich sinflarda xalq og‘zaki ijodiga ko‘proq urg‘u beriladi.
3-sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi “Xalq og‘zaki ijodi” bo‘limini o‘rganish
jarayonida quyidagilarni alohida e’tiborga olish lozim deb topdik:
- Xalq og‘zaki ijodi namunlarining deyarli barcha turi uchraydi;
23

- Lirik va epik turdagi asarlar ko‘proq keltiriladi;
- Maxsus turdagi asarlar xalq og‘zaki ijodi deb atalgan bo‘limdan tashqari
o‘rinlarda aralasah holda ham keltiriladi.
Ertaklarni o‘qish uchun 17 soat ajratilgan. Bu bo‘limda xalq og‘zaki ijodiga
oid qo‘shiq, ertak, masal, maqol, latifa, topishmoqlar kiritilgan. Ular orqali
o‘quvchilarga xalqning orzu-umidlari, do‘stlik, ahillik, vatanparvarlik,
mehnatsevarlik, halollik, fazilatlari ulug‘lanishi, salbiy xislatlarning qoralanishi
uqtiriladi. O‘quvchilar qo‘shiq bilan tanishadilar. “Botir mergan va chaqimchi”,
“Halollik”, “Donishmand yigit” kabi o‘zbek xalq ertaklarini o‘qiydilar.
Shuningdek, “Qaysar buzoqcha”, “Chumoli va tipratikan” masallarini o‘rganadilar.
Maqol, iboralar, latifalar, topishmoqlar, tez aytishlarni ham o‘qiydilar. Bo‘limdan
“Rustamxon” va “Alpomish” dostonlaridan parcha ham o‘rin olgan.
4-sinf “O‘qish kitobi” darsligidagi “Xalq og‘zaki ijodi” bo‘limini o‘rganish
uchun esa 28 soat ajratilgan.
1-sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “O‘qish kitobi”da 5ta ertak va 3ta
rivoyat keltiriladi. Rivoyatlar asosan, bolalarda muayyan ma’naviy sifatlarni
tarbiyalashga qaratiladi. Kichik hajmli epik nasr namunasi bo‘lgan rivoyatlarda
voqelikni bayon qilish usuli retrospektivlikka asoslanadi. Retrospektivlik rivoyat
janrining yetakchi xossalaridan biridir. Chunki rivoyatlarda tasvirlanayotgan
voqelikning zamonaviy yo‘nalishi o‘tmishga qaratiladi. Shu sababli rivoyatlar
syujetida ko‘pincha voqelikning o‘tgan zamonda bo‘lib o‘tganligiga ishora
qiluvchi “ Qachonlardir ” , “ Qadim zamonda ” , “ rivoyat qilishlaricha ” ,
“ bobolarimizning aytishichav ” , “ qadimgi rivoyatlarga ko‘ra ” kabi an’anaviy
formulalar uchraydi. Folklorshunos K. Imomov bu haqda «Rivoyatlarda vaqt
nisbatan konkretdir ” deb yozsa, M . Jo‘rayev “ Rivoyat janri syujetining vaqt
belgisi tarixiy-etnografik aniq muddat ko‘rsatkichi bilan ifodalanadi ” , deya qayd
etadi. Xullas, rivoyatlarda tasvirlangan voqealar tarixan aniq vaqt doirasida
kechadi.
Rivoyat syujeti tinglovchilar tomonidan chindan bo‘lib o‘tgan voqeaning
talqini deb qaraladi. Rivoyatlar keng xalq ommasi tomonidan ijro etiladi.
24

Professional aytuvchiga ega bo‘lmaslik rivoyat janrining o‘ziga xos
xususiyatlaridan biridir. Chunki rivoyatning asosiy vazifasi axborot berishdan
iborat bo‘lgani bois, rivoyat aytuvchidan muayyan epik bilim, tajriba, ijrochilik
mahorati talab etmaydi. Rivoyatlarning syujeti sodda, qurilishi oddiydir. Ular
ko‘pincha bir necha motiv yoki dialog asosiga qurilgan bo‘ladi. Ularda badiiy
tasvir vositalari juda kam uchraydi. Rivoyatlarda tasvirlangan personajlar
hayotiyligi bilan xalq nasrining boshqa janrlaridagi obrazlar tizimidan ajralib
turadi. Ularda g‘ayrioddiy xususiyatlarga ega mifologik obrazlar uchramaydi.
Rivoyatlarda voqelik talqini tashqi epik pozitsiyadan turib bayon qilinadi.
Chunki uni aytuvchi rivoyatda bayon qilinayotgan voqelikning bevosita
ishtirokchisi, guvohi yoki kuzatuvchisi emasdir. Rivoyatlar badiiy shakli hamda
vazifasiga ko‘ra afsonalarga juda yaqin turadi. Lekin ularning har biri folkloming
ikki mustaqil janri sifatida bir-biridan jiddiy farq qiladi. Jumladan, ular voqe’likni
bayon etish shakliga ko‘ra bir-biridan farqlanadi. Afsonada voqelik xayoliy
uydurma, fantastika, mifologik talqin asosida bayon etilsa, rivoyatda hayotiy
uydirma, tarixiy etnografik aniqlik, reallik asosida hikoya qilinadi 9
. Umumiy o‘rta
ta’lim maktablarining 5-sinflari uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darsligining
oldingi nashrlarida “Shiroq” va “To‘maris” afsonalari keltirilgan edi. Keyingi
nashrdan esa epik turning faqat ertak janri uchraydi.
“ Shiroq’’ Polienning “ Harbiy hiylalar’’ asari orqali bizgacha yetib kelgan. Bu
rivoyatda shak qabilasining cho‘poni, oddiy otboqar va dostonchi chol Shiroqning
o‘z qabilasi osoyishtaligini o‘ylab o‘limga tik borishi, el-yurti uchun fidoyiligi
haqida hikoya qilingan. Shiroq o‘z quloq-burnini kesib, go‘yo qabiladoshlaridan
norozi bo‘lgan qiyofada dushman lashkarboshisi oldiga boradi. Uning ayanchli
ko‘rinishi esa dushman lashkarboshisida ishonch uyg‘otadi. Shiroq dushman
lashkarini ergashtirib chor-atrofi suvsiz dasht-biyobonga olib boradi va ularni
aldab, yolg‘iz bir o‘zi butun boshli dushman qo‘shinini yengganligini e’lon qiladi.
G‘azablangan lashkarboshi Ranosbat uni chopib, qiymalab tashlaydi. Shunday
qilib, Shiroqning donishmandlarcha o‘ylab topgan tadbiri, hiylasi tufayli uning
9
Safarov O.O’zbek xalq og’zaki ijodi.T.:Musiqa-2010. 183-b
25

qabiladoshlari dushman hujumidan omon qoladilar. Ushbu asar darslikda afsona
sifatida beriladi. Qizig‘i, Poliyenning “Harbiy hiylalar” asarida keltirilganligiga
ko‘ra, tarixiy fakt. Bu esa alohida tadqiq etish lozim bo‘lgan masala.
Epik janrga kiruvchi asarlar sirasida naql ham mavjud bo‘lib, ular xalq
donishmandligi mahsuli sifatida diqqatga molik. Naql atamasi yaqin va O‘rta
Sharq xalqlari orasida “Zarbulmasal’’ deb yuritilgan. K. Imomov esa uni matal deb
ataydi. “Naql’’ asli arabcha so‘z bo‘lib, joydan joyga eltmoq, biror ertak, voqea,
maqol, xabarlarni so‘zlab bermoq, naql qilmoq ma’nolarini anglatadi. O‘tmishda
qadimgi turkiy yodnomalar, xalq kitoblari, qo‘lyozmalardagi mif, ertak, afsona,
rivoyat, doston, maqol, matal, topishmoqlar ham naql deb yuritilgan. Lekin hozir u
folklorning mustaqil bir janriga nisbatan qo‘llanadi.
Turmushdagi turli narsa va hodisalarni izohlashga qaratilgan axloqiy-didaktik
mazmundagi, ramz va majozga asoslanuvchi kichik og‘zaki hikoyalar naql deb
yuritiladi. Naql- xalq donoligining o‘ziga xos ifodasi bo‘lib, asosan, axloq
normalari haqida bahs yuritadi. Shuning uchun uning asosida har doim o‘git-
nasihatomuz fikrlar yotadi. Kishilar o‘rtasida axloq tamoyillari, dunyoviy
tushunchalar haqida fikrlash ehtiyoji naqllarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
Naqllarning tuzilishi juda sodda, hajmi ixcham bo‘ladi. Unda bayon qilinayotgan
fikr etimologik xarakteri, didaktik mazmuni, informativ-estetik vazifasi bilan
diqqatni tortadi. Naqllar badiiy tasvir vositalariga u qadar boy bo‘lmaydi,
mubolag‘asiz yaratiladi.
Naqllar ma’lum bir hayotiy ehtiyoj munosabati bilan aytiladi. Besabab
aytilmaydi: ko‘pincha muhokamaga sabab bo‘lgan voqeani tasdiqlash yoki axloq
qoidalarini buzib ish yuritayotgan biror-bir shaxsni ogohlantirish yoxud noto‘g‘ri
tushunchani tartibga solish maqsadida aytiladi. Shu bois naqlning majoziy ma’nosi
va ta’limiy-tarbiyaviy vazifasi uning asosiy belgisi hisoblanadi. Naqllarning
yuzaga kelishi va shakllanishida quyidagilar bosh omil bo‘lgan:
1. Xalqning hayotiy tajribasi va dono falsafasi. 2. Mashhur Hind xalq kitobi
2. “Panchatantra’’va uning tarjimalari, “Kalila va Dimna’’, shuningdek.
arablaming mashhur “Ming bir kecha’’ ertaklari. 3. O‘zbek xalq ertak va
26

maqollari. Maishiy hayotdagi o‘rnak bo‘larli voqea-hodisalar, ibratli axloqiy
tushunchalar naqllar uchun mavzu qilib belgilangan. Naqllarda voqelik hayotiy va
xayoliy uydirma vositasida tasvirlanadi. Ulardagi obrazlar umumlashma xarakter
kasb etadi va yaxshilik hamda yomonlik timsoli sifatida o‘zaro zidlikda keltiriladi.
Shuning uchun naqllarda ramz va zid qo‘yish san’ati yetakchi rol o‘ynaydi 10
.
Xalq og‘zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib,
qiziqib o‘qilishining sabablaridan biri ertak tilining tasirchanligi , o‘tkirligi,
ma’nodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning ko‘pchiligida real hayot
tasviri sarguzasht element bilan qo‘shilib ketadi. Ertakning o‘tkir, maroqli syujeti,
voqea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi , undagi mard,
kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g‘oyaviy yo‘nalishi,
unda ezgulik kuchining yaxshilikning doimo g‘alaba qilishi bolalarni o‘ziga
tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so‘z va iboralarning
qayta-qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining tasirchanligi, ifoda
vositalarining jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarligidir. Ertakda qatnashuvchilar
ko‘pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo‘lgan yovuz, baxil,
ochko‘z kishilar timsoli bo‘ladi.
Ertakning pedagogik qiymati shundaki, o‘quvchilar unda to‘g‘rilik , halollik
g‘alaba qilganidan, kambag‘al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, yani yaxshilik,
ezgulik ro‘yobga chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik mahkumlikka uchraganidan
quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo‘lishini istaydilar. Masalan,
“Halollik” ertagida (4-sinf) asosiy fikr kambag‘allarga yordam ko‘rsatish , o‘z
mehnati bilan hayot kechirish bo‘lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g‘oyasi
ilgari surilgan bo‘lsa, “Hiylagarning jazosi” ertagida esa (4-sinf) soddadilning
to‘g‘riligi hiylagarning makri ustidan g‘olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi
g‘oyasi ilgari surilgan. Har ikki ertak ham to‘g‘ri so‘zlilikning g‘alabasi bilan
yakunlanadi. Bunday g‘alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham
ifodalangan. Boshlang‘ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko‘proq o‘qitiladi.
“Ko‘zacha bilan tulki” (4-sinf) kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida
10
Safarov O.O’zbek xalq og’zaki ijodi.T. Musiqa-2010. 188-b
27

o‘qitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab o‘qish, savollarga
javob berish , o‘quvchilarning o‘zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob
berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish , ertak aytish,
qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday
ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar xarakteriga
taqqoslash tavsiya qilinmaydi.
Maktab tajribasidan ma'lumki, kichik yoshdagi o‘quvchilar ertakdagi
hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini
yaxshi biladilar , ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar.
Ertakni o‘qib tahlil qilganda, barcha ishlar matnning mazmunini yaxshi idrok
etishga, syujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, o‘zaro
munosabatlarini to‘g‘ri tasavvur etishga yo‘naltiriladi. Bunda tanlab o‘qish va
qayta hikoyalashning ahamiyati katta. Masalan , yozma adabiyot namunasi bo‘lgan
“Odobli bo‘lish osonmi” (A. Obidjon) (4-sinf) ertagining mazmunini o‘zlashtirish
uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o‘qing. Sichqonchaning odobli
bo‘lish uchun nimalar qilish kerak degan savoliga onasi qanday javob
qaytarganligini so‘zlab bering.
2. Sichqonchaning mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan o‘rinni
topib o‘qing. Nima uchun Shum Baroq ko‘zidagi yovuzlik birdaniga so‘nadi?
3. Echki nima uchun Sichqonchani “Kam bo‘lma” deb duo qiladi? Shu
o‘rinni topib o‘qing. Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida, “Ertakning sizga
juda yoqqan joyini topib o‘qing”, “Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting”,
“Hayotingizda ertakdagi voqealarga o‘xshash voqealar bo‘lganmi” kabi savol-
topshiriqlar yordamida o‘quvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari,
„Davlat”, “Ilm afzal”, “Hiylagarning jazosi, “Hunarl i kishi xor bo‘lmas” kabi
maishiy ertaklarni ham o‘qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o‘z hayotini hikoya
qiladi, shu sababli o‘quvchilar ertakni o‘qigach, o‘tmishdagi xalq hayotini , o‘y-
28

fikrlari va orzu-istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy
hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o‘qituvchi rahbarligida ertakda
qatnashuvchilarning xulq-atvori, ayrim hatti-harakatlarini baholaydilar, ularning
bir-birlariga bo‘lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar
haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo‘lib
o‘qiydilar.
“Davlat” ertagi oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi ertakdir.
Ertakni o‘qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofimizdagi tabiatni , borliqni
qanday tasavvur etishlari haqida suhbat o‘tkaziladi. Bunday suhbat ertakdagi
badiiy obrazlarni, ularning o‘zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari, xarakterlarini
to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. “Davlat” ertagi matni ustida ishlash jarayonida
o‘quvchilar ong ida tahliliy jarayon kechadi . O‘quvch ilarda turli savollar paydo
bo‘ladi. Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar ekan? Nima uchun Davlat
dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?” kabi savollarga javob topish orqali
ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq bo‘lib , halol mehnat qilish lozim
degan xulosaga keladilar.
Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o‘qishgagina emas, balki uni aytib
berishga o‘rgatish ham muhimdir. Ertak aytish o‘g‘zaki nutqni o‘stiradi, bolalar
nutqini yangi so‘z va iboralar bilan boyitadi. O‘quvchilarni 1-sinfda, ertak tilidan
erkin foydalanishga o‘rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni
o‘qituvchi aytib berishi mumkin. O‘quvchi ertak mazmunini o‘zlashtirib olgandan
so‘ng, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak
mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda o‘quvchilarning
o‘z nutqida til vositalaridan o‘rinli foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan
foydalanish uchun talab va vaziyat , ehtiyoj yaratish zarur. Ertak tilida shunday so‘z
va iboralar borki, ular bolaga o‘zgacha tasir ko‘rsatadi. Masalan, “Yolbars, Tulki
va Bo‘ri” ertagida “Tog‘ echkisi siz ulug‘imizniki bo‘lsin”, “Quyon siz
podshohimizning ertalabki nonushtangiz bo‘lsin”, “Kiyik kechqurungi taomingiz,
qo‘y kunduzgi xo‘ragingiz bo‘lsin” kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko‘rsatilgan
so‘zlarga o‘quvchilar diqqati qaratilib, ertakni so‘zlab berayotganda ulardan nutqda
29

foydalanishlariga erishish zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash ,
ularda ilgari surilayotgan g‘oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo‘li
bilan bog‘lanishli nutqni o‘stirish, nutqning tasirchanligini oshirish lozim.
Masalan, “Rostgo‘y bola” ertagida bola o‘z rostgoyligi bilan podshoga maqul
bolganligi hikoya qilingan.
Quyi sinflarda epik janrlarga mansub asarlarda o‘zbek xalq ertaklarining turli
na’munalari keltiriladi. Ularda o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlari
inobatga olingan deyish mumkin. Soatlar taqsimotidan ham ko‘rish mumkinki,
quyi sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan darsliklarda asosan o‘quvchining og‘zaki
nutq malakalarini shakllantirishga alohida ahamiyat beriladi. O‘quvchi
boshlang‘ich ta’limni olish jarayonida xalq og‘zaki ijodining rang-barang
janrlaridan boxabar bo‘lib boradi. Uyga vazifa sifatida berilgan topshiriqlarda ham
xalq qo‘shiqlarini yod olish, ertakni o‘qish va mazmunini so‘zlab berish,
topishmoqlarning javobini topish, maqollardan yod olish kabilar o‘rin oladi.
Bunday topshiriqlar ham o‘quvchi zehnini kuchaytirish, so‘z boyligini oshirish,
nutqini o‘stirish, hozir javobligiga erishishni maqsad qilib qo‘yadi.
Bobokalonlarimiz bolani har tomonlama uyg‘un rivojlantirishga katta e’tibor
qaratishgan. Shu bois respublikasmizda sog‘lom avlodni tarbiyalash maqsadida
bola tarbiyasini davlat siyosati darajasiga ko‘tarish va unga vatanparvar, mehr-
muhabbatl i qilib tarbiyalashni maktab yoshidayoq boshlash va uni to‘xtovsiz
davom ettirish maktab, oila, mahalla jamoat tashkilotlari e’tiboridan chetga
qolmasligi ta’kidlanmoqda.
Shunday ekan, ta’lim muassasalarida bolalarni ilk yoshidanoq bobolar
merosiga tayangan holda, milliy merosimiz xalq og‘zaki ijodining turli janrlari
yordamida har tomonlama rivojlantirishni asosiy vazifalardan deb hisoblaymiz.
Ertaklar - axloqiy tarbiyaning mazmuni: yaxlit odobli shaxsni shakllantirishga
qaratilgan. Axloqiy tarbiyalangan shaxsda barqaror ma’naviy motivlar shakllangan
bo‘ladi. Axloqiy tushunchalarni turli yosh guruhlarida shakllantirish darajasi
turlichadir. Bolalar o‘zlashtiryotgan axloqiy his-tuyg‘ular, kechinmalar ma’naviy
e’tiqodni shakllantirishning muhim sharoitlaridan biridir. Axloqiy his-tuyg‘u
30

insonning jamiyatga, odamlarga, o‘ziga nisbatan emotsional munosabatini
bildiradi. Bu odamlar o‘rtasidagi muomala jarayonida vujidga keladi va
rivojlanadi. His-tuyg‘ular axloqiy bilimlar va e’tiqodlari bilan chambarchas
bog‘lanib ketadi. Axloqiy his-tuyg‘ularni tarbiyalash alohida ajralib qolgan jamiyat
emas, bu tushunchalar inson ehtiyojlari un i ng bilim va kechinmalari sezgisi
asosida vujudga keladi va rivojlanadi.
Bola shaxsini tarbiyalashda pedogogik ta’sir ko‘rsatish usul, uslublarning turli
yo‘llarini ishlab chiqish zarurdir. Pedagog axloqiy his-tuyg‘ularni tarbiyalashda
ertaklar va ulardagi turli tuman obrazlar orqali bolaga ta’sir ko‘rsatishga katta
e’tibor qartishlari zarur, chunki yaxshi his-tuyg‘ularning ildizi bolalikdan
boshlanishi tabiiy. Odamiylik, mehribonlik, hamkorlik, ittifoq, hayrixohlik,
mehnatda, tashvishlarda, atrofdagi dunyo go‘zalligi haqida g‘amxo‘rlik qilish,
hayajonlanish jarayonida bolada hosil bo‘ladigan tushunchalarni sintez qilish
eshitgan ertaklaridan chiqargan xulosalar asosida vujudga keladi.
Boshlang‘ich sinf “O‘qish kitobi” darsliklarida ertakning o‘zigina
keltirilmasdan, balki unga mos rivoyat va maqollar ham beriladi. Masalan, 4-sinf
“O‘qish kitobi” dagi “Chaqimchiga mukofot” ertagini olaylik. O‘quvchi bu asarni
to‘la o‘qib chiqqandan so‘ng chaqimchilik yomon illat ekanini, u odamlar
munosabatini buzishini, hikoyadagi hokimga bevafolik qilganini va ohir oqibatda
jazosini olganini ya’ni dorga ostirilganini biladi. Shu ertak orqali o‘quvchi
“Va’daga vafo – mardning ishi “, “Chaqimchi tuxum po‘choq uning joyi tandir –
o‘choq” kabi maqollarning ma’nosini osongina tushunib oladilar.
“Tuz haqi” ertagida ham shunday. Asar o‘qib bo‘lingach, savol va topshiriqlar
bilan ishlanadi. 3-savolda bunday deyilgan: “Tuzning tabarrukligi to‘g‘risida
qanday maqollarni bilasiz?” “Bir kun tuz totgan joyinga qirq kun salom ber”,
“Tuzini yeb tuzlig‘iga tupirma” va boshqalar. 3-sinf “O‘qish kitobida”da Farhod
Musajonovning “Yaxshilik”, hikoyasi berilgan. Bola uni o‘qib, “Yaxshilik yerda
qolmas”, “Yaxshi niyat –yarim davlat”, “Yaxshidan bog‘ qoladi-yomondan dog‘”,
“Yaxshiga yondoshsang, yetarsan murodga, yomonga yondoshsang qolarsan
uyatga”, “Yaxshi oshini yer, yomon boshini”, Yaxshi suydirar yomon so‘ndirar”,
31

“Yaxshi sharofatli, yomon kasofatli”, “Yaxshidan gina bo‘lmas, yomondan gina
ketmas”, “Yomon bola ko‘zidan, bilinadi so‘zidan”, “Yaxshi bo‘lsa bola, yomon
bo‘lsa balo”, “Yaxshi bilan yursang omon bo‘lasan, yomon bilan yursang yomon
bo‘lasan”. “Yahshilik qil daryoga ot, baliq biladi, baliq bilmasa Xoliq biladi”.
(Xoliq - Olloh ismlaridan biri) kabi maqollar b ilan tanishadilar va ma’nosini
tushinib yetadilar.
Maqollar xalq donoligidir. Unda kishilarning hayotini obdon kuzatib, tajriba
to‘plab aytgan hikmatli so‘zlari o‘z ifodasini topgan. Ixcham, ko‘pincha she’riy
tarzda izhor etilgan maqollarning mavzusi rang-barangdir. U rad qilinmas pishiq
darajadagi nasihatdan iborat bo‘ladi. Masalan: Bog‘li el - yog‘li el; Bilim kuchda –
kuch bilimda s ingari maqollar didaktik jihatdan yuqori ahamiyat kasb etadi.
I bobdan shu xulosaga kelish mumkinki, yuqoridagi aytib o‘tilgan ertaklar
hamda ularning badiiy, epik xususiyatlari hamda o‘quvchi ongiga qay darajada
ta’sir qilganligini o‘rganib, quyidagicha xulosaga kelindi:
Ertaklarning qaysi turi bo‘lmasin ularda mavjud ikki tabaqa, ikki sinf
o‘rtasidagi ziddiyatlar va oxir oqibatda baribir ezgulikning yovuzlik ustidan
g‘alaba qilishi aks ettirilgan bo‘ladi. Kichik yoshli bolalar tabiatan taqlidchan
bo‘ladi. Shunday ekan ularga ko‘proq yaxshilik, mehnatsevarlik, do‘stga sadoqat,
ilm olish, ota-onaga mehr-muhabbat mavzusidagi ertaklarni o‘rganish, o‘qitish
tavsiya etiladi.
Bolaning qanday ertak o‘qishiga qarab uning psixologiyasi ochib beriladi.
Masalan: ko‘proq fantastik ertaklarni o‘qishni xush ko‘radigan bolalar o‘z xayoli
bilan yuruvchi, doim kashfiyot, yangilik qilishga urinuvchi bolalar bo‘ladi. Ertak
janr va badiiy kompozitsiyasi jihatdan boshqa xalq og‘zaki ijodi janrlaridan tez
qabul qilinishi va hamma tomondan bemalol ijro etilishi bilan farq qiladi. Uni
istalgan joyda, xohlagan kishi aytishi mumkin, maxsus ijrochi talab qilmaydi.
O‘zbek xalqida ko‘pincha buvijonlar ertakchilig i ma’lum. Buni Hamid
Olimjonning “Oygul bilan Baxtiyor” ertagi boshlanmasidagi “Buvimning har bir
q issasi , Har bir q ilgan h issasi , F ikrimni tortar edi, havas im ortar edi” misralari
bilan izohlash mumkin. Zero, 4-sinf o‘quvchisi hayotga teran ko‘z bilan qarovchi
32

ilk qarashlariga ega bo‘lgan shaxs, o‘qish kitobi esa o‘z badiiyligi bilan o‘quvchiga
estetik zavq bera olishi kerak. Bu borada o‘zbek xalq ertaklarining o‘rni juda
muhimdir
Biz yuqorida boshlang‘ich sinflar uchun mo‘ljallangan “O‘qish kitobi”
darsliklaridagi xalq og‘zaki ijodi na’munalari va ularning soatlar bo‘yicha
taqsimotiga diqqat qaratdik. Yuqori sinflarda esa soatlar hajmi, folklor
na’munlarining berilishida ancha tafovutlar mavjud. E’tiborli jihati shundaki, quyi
sinflarda xalq og‘zaki ijodining deyarli barcha janrlariga oid asarlar uchraydi.
Yuqori sinflarda esa liro-epik janrdagi asarlarga kengroq o‘rin beriladi. Aksar
hollarda ertaklar kichik yoshdagi o‘quvchilarga mo‘ljallangan degan tasavvur
mavjud. Darsliklarni tahlil qilib o‘rganish asnosida rivoyat, naql va ertaklarga quyi
sinflarda ko‘p soatlar ajratilganligining guvohi bo‘ldik. Biroq xalq og‘zaki ijodi
ota-bobolardan meros qolgan buyuk tarbiya va ibrat maktabi bo‘lib, ular aynan
maktab ta’limi davomida olinishi lozim bo‘lgan o‘quvchiga zarur cheksiz
ma’naviy xazina manbayidir. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va uning negizida
qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida” gi qonun hujjatlarida har qanday mamlakatning
kuchi fuqarolarining ma’naviy yetukligi, intellektual salohiyatga egaligi bilan
belgilanishi aytiladi. Fuqarolarning ma’naviy yetukligi, intellektual salohiyati esa
ta ’lim tizimining mazmuni, shaxsning har tomonlama shakllanishi uchun xizmat
qiluvchi moddiy va ma’naviy shart-sharoitlarning mavjudligi, jamiyatda qaror
topgan ijtimoiy sog‘lom muhit darajasi, ijtimoiy munosabatlar mazmuni,
shuningdek, aholining etnopsixologik xususiyatlari, axloqiy qarashlari va hayotiy
e’tiqodlari asosida shakllantiriladi.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ning yaratilishida mazkur jihatlar to‘la
o‘rganildi. Milliy dastur asosini O‘zbekistonning taraqqiyotini ta’minlay oladigan,
uni jahonning ilg‘or mamlakatlari darajasiga ko‘tarilishiga hissa qo‘shuvchi dadil,
mustaqil fikrlovchi, bilimli, malakali mutaxassis, shuningdek, ijobiy sifatlarga ega
bo‘lgan kadrlarni tayyorlab voyaga yetkazish jarayoni tashkil etadi.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning maqsadi - ta’lim sohasini tubdan isloh
qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarash va sarqitlardan to‘la xalos etish,
33

rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, sof yuksak ma’naviy va axloqiy
talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini
yaratishdan iboratdir 11
. Bu jarayonda esa o‘zligini anglagan, tarixiy ildizlarini
chuqur bilgan, kadrgina ana shu maqsadlarning amalga oshishida o‘zini mas’ul his
qiladi.
O‘tgan davrda adabiyot darsliklari g‘oyaviy prinsipga asoslangan bo‘lib,
ularda xalq, millat tushunchalarini teran his qilishga yordam beruvchi folklorga
o‘rin ajratilmagan edi. Bugungi kunda esa mana shu xatoni takrorlamaslikka
harakat qilib o‘quvchilarni xalq og‘zaki ijodining beqiyos ma’naviy xazinadan
ozuqa olgan holda ulg‘aysa, avlodlarning ma’naviyati yuksak bo‘ladi. Shu boisdan
maktab darsliklarida adabiy parchalarni keltirishda, shuningdek, dars jarayonini
loyihalashda xalq og‘aki ijodi namunalariga alohida o‘rin berish, o‘qitishda
zamonaviy ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanish maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Yuqori sinflarda epik asarlar deyarli keltirilmaydi. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 5-sinfi uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darsligida “Uch og‘a-ini
botirlar”, “Susambil” ertaklari keltiriladi. Aksar hollarda ertaklar yosh bolalar
uchun didaktik material sifatida qaraladi. Shuni unutmaslik lozimki, ertaklar o‘z
saviyasiga ko‘ra barcha yosh toifasidagi kishilar uchun birday ahamiyat kasb
etadigan ma’naviy ozuqa manbayi sanaladi. 5-sinf darsligida ertaklarning g‘oyaviy
mazmuni, badiiy xasusiyatlari, syujet sxemasi, kompozitsion qurilishi va uslubiga
ko‘ra to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi. 1. Hayvonlar haqidagi ertaklar. 2. Sehrli-
fantastik ertaklar. 3. Hayotiy ertaklar. 4. Satirik ertaklar.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining yuqori sinflari uchun mo‘ljallangan
“Adabiyot” darsliklarida xalq og‘zaki ijodi namunalariga ko‘p o‘rin berilmaydi. 5-
sinflar uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darsligida “Hikmatlar xazinasi”, “Ertaklar
olamida” deb nomlangan ikki bob keltirilgan bo‘lib, ulardan o‘rin olgan ertaklarda
ahillik, o‘zaro ittifoq, do‘stlik kabilar ulug‘lanadi. Xususan, “Uch og‘a ini botirlar”
ertagida og‘a-inilarning tarbiyasi, sinovli damlardan muvaffaqiyatli o‘tishlari,
11
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi //Oliy ta’lim: m e’yoriy hujjatlar to'plami. — Toshkent: Sharq nashriyot-
matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati. 2001. 20-bet.
34

masalalarga mohirlik bilan yechim topishlari tasvirlanadi. O‘quvchi ertakni o‘qish
orqal i hayotdagi murakkabliklar oldida ojiz qolmaslik kerakligini, totuvlikda har
qanday mushkulotga yechim topish mumkinligini anglashadi. Keyingi “Susambil”
ertagi esa xalqning uzoq yillik farovon turmush haqidagi orzulari ifodasi bo‘lib,
ezgulikning yovuzlik ustidan g‘alaba qozonishi mohirlik bilan tasvirlanadi.
Ertaklarga bag‘ishlangan qismda, etaklarning turli hududlarda nomlanishi, qadimgi
shakllariga ham izoh beriladi.
.
35

III BOB. TAJRIBA – SINOV ISHLARI NATIJALARI
3.1. Xalq og‘zaki ijodining lirik turiga mansub janrlar
Lirika – lira deb atalgan qadimgi yunon musiqa asbobining nomidan olingan
bo‘lib, badiiy adabiyotda inson his-tuyg‘usini, ichki kechinmalarini ifodalovchi
asarlar nazarda tutiladi. Ma’lumki, hayotda turli voqea-hodisalar ro‘y beradi. Lirik
asarlarda ana shu turmush lahzalari ta’sirida shaxs qalbida paydo bo‘lgan
kechinmalar ifodalanadi. Ana shu xususiyati bilan lirika eposdan farqlanadi.
Chunki bunday asarlarda bosh maqsad sodir bo‘lgan hayotiy voqeani emas, balki
ana shu voqeaga nisbatan ichki munosabat tarzida ifodalanuvchi ruhiy
taassurotlarning namoyon bo‘lishini izohlaydi. Shuning uchun lirik asarlarda aks
etgan voqea bayonini aynan emas, nisbiy tushunish lozim.
Qo‘shiq kishining ongi va hissiyotlariga ta’sir etish qudratiga ega. Aksariyat
qo‘shiqlarda xalqning urf-odati, milliy an’analari, axloq normalari o‘z aksini
topgan. Shu vazifasiga binoan ular etnopedagogik qimmat kasb etadi 12
.
Qo‘shiq istilohi ikki ma’noda qo‘llaniladi, u keng ma’noda xalq poeziyasini
anglatsa, tor ma’noda xalq lirikasini anglatadi. Tojikcha “surud”, qoraqolpoqcha
“qo‘siq”, ozarbayjoncha “qo‘shma” shaklida bo‘lgan qo‘shiq istilohi o‘ziga xos
janr xususiyatlariga ega. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarida
xalq qo‘shiqlariga ham alohida to‘xtalib o‘tiladi. Xususan, asarda shunday to‘rtlik
mavjud:
Turkman qatun qutyog‘a,
Tergur mendan qohyog‘.
Ajg‘al sizni tabug‘chi
Otnar jaqi tabug‘ 13
Ushbu to‘rtlik tabdilida qo‘shiq “maqtov”, “alqov” tarzida keltiriladi. Sababi
dastavval qo‘shiq ayni shu ma’nolarda qo‘llanilgan. Xalq qo‘shiqlarida xalq
hayoti, ahloqiy tamoyillari, insonning ichki kechinmalari, o‘ziga xos san’atkorlik
bilan sodda, lo‘nda, ayni paytda yuksak badiiylik bilan ifodalanganligini ko‘rish
12
Sаfаrоv О., O`rаеvа D. O`zbеk хаlq qo`shiqlаridа еtnоpеdаgоgik qаrаshlаrning ifоdаlаnishi. – Buхоrо dаvlаt
univеrsitеti ilmiy ахbоrоtlаri, 2003, 1-sоn, 14-21 –b.
13
Mahmud Koshg ‘ ariy, Devoni lug ‘ otit turk. I tom.T.:Fan, 1960..357-B
36

mumkin. Xalq qo‘shiqlari haqida hazrat Zahiriddin Muhammad Bobur aruz vazni
qonuniyatlariga bag‘ishlangan “Muxtasar” nomli asarida quyidagi fikrlarini
keltiradi: “Atrok arosida bir surud borkim, “o‘lang” derlar, aksar to‘ylarda aytilur,
bu vazn anga mavsumdur. Avval surudg‘a taqsim qilurda har misradan so‘ng “yor-
yor” lafzini keltirurlar” 14
. Alisher Navoiy ham “Mezon ul – avzon” asarida
“Qo‘shiq” istilohini “poeziya” ma’nosida qo‘llab, yana uning ayolg‘u, lahn, turki
deb yuritilishini, ayni chog‘da bular xalq poeziyasining ichki shakllari sifatida
uchrashini ta’kidlaydi. Alisher Navoiy “Qo‘shiq”ning tor ma’noda janr
tushunchasiga egaligiga alohida diqqat qilib yozadi :
Vahki ul oy hasrati dardi dog‘i firqati,
Ham erur jonimga o‘t ham hayotim ofati.
Navoiy bunda kuy bastalangan, vale aruzda bitilgan xalq qo‘shig‘ini ko‘zda
tutadiki, hozir bunday hodisa “ashula” nomi ostida qo‘shiqdan farq qiladi va
qo‘shiqning ichki bir xili sifatida tushuniladi 15
.
Xalq og‘zaki ijodining lirik turiga mansub asarlar sirasida alla, xalq
qo‘shiqlari: mavsum-marosim qo‘shiqlarini sanab o‘tish mumkin. O‘zbek xalq
qo‘shiqlari to‘rtliklarda rivojlangan. Bu qo‘shiqlar iboraning o‘tkirligi, tilning
soddaligi, mazmunning teranligi bilan ajralib turadi. Qo‘shiqda qandaydir istak,
yaxshiroq hikmatga intilish, qandaydir yurak parvozi eshitiladi. Qo‘shiqlarda
tasvirlangan odamlar, obrazlar bizga har tomonlama fe’l –atvorlari, his-tuyg‘ulari
bilan juda yaqindir 16
. O. Safarov “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi ” asarida qo‘shiqlarni 2
katta guruhga bo‘lib tasniflaydi:
1. Lirik qo‘shiqlar .
2. Tarixiy qo‘shiqlar.
K. Imomov, T. Mirzayev, B . Sarimsoqov, O. Safarovlar hammuallifligida
nashrga tayyorlangan “O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi” kitobida ham xuddi shu
tasnifga duch kelamiz. Ammo O . Madayevning “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi”
kitobida ushbu tasnifning boshqacharoq ko‘rinishiga duch kelamiz . Ya’ni, olim
14
Заќириддин Мухаммад Бобур. Мухтасар, Т. “ Фан ” , 1971, 172-бет.
15
Алишер Навоий, Мезон ул-авзон, Асарлар, XIV том. Т.: Ғ.Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти,
1967 . 180-бет.
16
Алавия Музайяна , Халқ қўшиқлари . T .,1959.32 -б.
37

xalq qo‘shiqlarini quyidagi turlarga bo‘lib tasnif qilishni maqsadga muvofiq deb
hisoblaydi.
1 . Mehnat qo‘shiqlari .
2 . Mavsum – marosim qo‘shiqlari .
3 . Lirik ( ishqiy ) qo‘shiqlar .
4 . Tarixiy qo‘shiqlar.
Maktab darsliklrida keltirilgan lirik asarlarni ham ayni shu janriy
bo‘linihlarga ko‘ra guruhlash maqsadga muvofiq. Ayni shunday bo‘linish maktab
adabiy ta’limida o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish imkoniyatini
vujudga keltiradi.
3 .2. “ Adabiyot ” dars lik larida lirik asarlarning berilishi
Maktab darsliklarida keltirilgan xalq qo‘shiqlari asosan mehnat va mavsum-
marosim qo‘shiqlaridan iborat. Biz boshlang‘ich sinfdan, to yuqori sinflarga qadar
bo‘lgan “ O‘qish kitobi” va “Adabiyot’’ darsliklarini sinchiklab tahlil qilish
jarayonida lirik va tarixiy qo‘shiqlarga urg‘u berilmaganligiga guvoh bo‘ldik.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinflari uchun mo‘ljallangan adabiyot
dasrligida xalq qo‘shiqlariga umumiy o‘quv dasturidan 1 soat ajratiladi. Ushbu
qismda ham mavsum-marosim qo‘shiqlari keltiriladi. Xalq qo‘shiqlariga
bag‘ishlangan nazariy ma’lumotlar qismida esa quyidagilarga guvoh bo‘lish
mumkin:
Qo‘shiq-qadimiy lirik janr hisoblanib, kuyga solib aytishga mo‘ljallab
yoziladi. Qo‘shiq, odatda, ikki xil bo‘ladi: xalq qo‘shiqlari va yozma adabiyot
namunasi bo‘lgan qo‘shiqlar. Xalq qo‘shiqlari juda qadimiy tarixga ega. Ular
dastlab mehnat jarayonida paydo bo‘lgan. Qo‘shiqlarda xalqning orzu-umidlari,
zavq-shavqi, quvonch va iztiroblari mujassamlashgan 17
.
Ko‘rinadiki, nazariy ma’lumotlarda ham xalq qo‘shiqlarining turi va nazariy
asoslariga emas, balki darslikda keltirilgan qo‘shiqlar tahliliga ko‘proq o‘rin
beriladi. Shuningdek, qo‘shiqlar xalq qo‘shiqlari va kitobiy qo‘shiqlar deya 2 turga
17
Ahmedov S . , Qo’chqorov R . , Rizayev Sh. Adabiyot. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 6-sinfi uchun
darslik.T. “Ma’naviyat”, 2017.
38

ajratilgan. Ammo ikkala qo‘shiq turining bir-biridan farqlanishi, qaysi jihatlari
bilan o‘xshashligi masalariga qisqacha bo‘lsa-da to‘xtalib o‘tilmagan. Vaholanki,
xalq og‘zaki ijodi muayyan millatning eng qadimgi davrlardan buyon shakllangan,
uning asliyatini, milliy mentalitetini, milliy ruhini ko‘rsatuvchi asosiy ko‘zgudir.
O‘quvchi bu ko‘zgu orqali ajdodlari, o‘tmishi haqida tasavvurga ega bo‘lishi, uni
dilida his qilishi lozim. Masalaning ana shu jihatlariga urg‘u bergan holda
aytadigan bo‘lsak, xalq og‘zaki ijodi materiallari va ular haqida keltirilgan nazariy
ma’lumotlar birmuncha isloh qilinsa yanada maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
Muzayyana Alaviyaning “Xalq qo‘shiqlari” deb nomlangan to‘plamida qo‘shiqlar
quyidagicha guruhlanganini ko‘rish mumkin:
1. Terma qo‘shiqlar.
2. Xorazm qo‘shiqlari.
3. Laparlar.
4. Yor-yor
5. O‘lan
6. Bayt-g‘azal
7. Mehnat qo‘shiqlari
8. Alla
9. Yig‘i-yig‘loqlar
10. Baxshi sozlari.
Yuqori sinflarda ham xalq qo‘shiqlarining ushbu guruhlariga izoh berilmaydi.
O‘quvchida laparlar, o‘lanlar, yig‘i-yig‘loqlar va ularning o‘ziga xosliklari-yu
tafovutlari haqida tushuncha bo‘lishi lozim. Boshlang‘ich sinflar uchun
mo‘ljallangan o‘qish darsliklarida esa bolalar folklori namunalari, shuningdek,
maxsus turga kiruvchi janrlarga keng o‘rin beriladi. Maktab darsliklarida
keltirilgan xalq qo‘shiqlarini mavzu ko‘lamiga qarab quyidagi guruhlarga ajratish
mumkin:
1. Qushlar obrazi bilan bog‘liq qo‘shiqlar:
Chug‘ur-chug‘ur qaldirg‘och,
Eshigingni tezroq och.
39

Mana mashoq, mana don,
Manziling shu xonadon. ( Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 1-
sinfi uchun O‘qish darsligi )
yoki
Laylak keldi ilon qoch,
Bola chaqang olib qoch.
Eski to‘ning tashlab qoch,
Yangi to‘ning olib qoch (Boshlang‘ich sinflarning 4-sinfi uchun
O‘qish darsligidan )
2. Tabiat hodisalarini o‘zida aks ettiruvchi qo‘shiqlar darsliklarda hajman
k o‘ p.
Hilolajon, Hilola,
Tog‘ boshi to‘la lola.
Qani chiqib bir dona
Terib oling-chi, bola.
3. O‘simliklarni tasvirlovchi qo‘shiqlar ham salmoqli o‘rin egallaydi:
Boychechagim boylandi,
Qozon to‘la ayrondi.
Ayroningdan bermasang,
Qozon-tovog‘ing vayrondi.
Qattiq yerdan qazilib chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yugurib chiqqan boychechak.
Boychechakni tutdilar,
Tut yog‘ochga osdilar.
Qilich bilan chopdilar,
Baxmal bilan yopdilar.
Qattiq yerdan qazilib chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yugurib chiqqan boychechak.
4. Ovutish-erkalash mazmunidagi qo‘shiqlar:
Alla, bolam, alla-yo,
40

Tog‘ yuraklim, alla-yo,
Õolis tilaklim, alla-yo.
Alla, bolam, alla-yo,
Qo‘riqlovchi onang bor,
Allalovchi momong bor,
Shukur qilgin, bobong bor,
Alla, bolam, alla-yo,
Sharofatli zamonda
Iqboling kulsin, alla-yo (3-sinf O‘qish kitobi)
yoki
– Onajon, onajon!
Boshginam og‘riydi-ya.
– Boshginangdan onang aylansin,
Nimalarga og‘riydi-ya?
– Bozorlarda bo‘lar ekan,
Zargarlarda turar ekan,
Uning oti tillaqosh,
O‘shanga og‘riydi-ya!
– Onajon, onajon!
Bo‘yniginam og‘riydi-ya.
– Bo‘yniginangdan onang aylansin,
Nimalarga og‘riydi-ya? (6-sinf “Adabiyot” darsligi)
Lirik janrdagi asarlarni mehnat va marosim qo‘shiqlari deb ajratib, ularga
chuqurroq izoh berishga harakat qilish lozim. Bunda pedagogdan kasbiy mahorat
talab etiladi. Sababi mehnat qo‘shiqlari ham qo‘shchi qo‘shiqlari, o‘rim
qo‘shiqlari, xirmon yanchish qo‘shiqlari, yorg‘ichoq qo‘shiqlari, chorvachilik bilan
bog‘liq xo‘sh-xo‘sh, turey-turey, churey-churey qo‘shiqlari, kasb-hunar bilan
bog‘liq urchuq, charx, bo‘zchi, kashta qo‘shiqlari singari ichki bo‘linishlarga ega.
Darsliklarda mehnat qo‘shiqlaridan xirmon yanchish qo‘shiqlari keltiriladi.
Aksariyat o‘rinlarda esa marosim qo‘shiqlariga urg‘u beriladi.
41

Lirik qo‘shiqlar bir kishi yoki bir necha kishi tomonidan ijro etiladi.
Ko‘pincha bunday qo‘shiqlar mustaqil to‘rtliklar tarzida uchraydi. Asosan bolalar
folkloriga mansub lirik qo‘shiqlar juft-juft bo‘lib aytishga moslashgan. Bolalar
folklori xal q og‘zaki ijodining ajralmas turi hisoblanib, rang-barang janrlardan
tarkib topgan. Bolalar folklori ifoda xususiyati, so‘zlarning go‘zal, sodda
tanlanishiga ko‘ra katta yoshlilar folkloridan farq qiladi. Unda bolalarning ruhiy-
psixologiyasini o‘zida mujassam etgan turli g‘oyalar o‘z aksini topadi. Bolalar
folklorini mazmuniga ko‘ra uch yirik guruhga ajratish mumkin:
1) Chaqaloqlarni tinchlantirish, ovutish va erkalash maqsadida kattalar
tomonidan ijod qilingan onalarning erkalovchi qo‘shiqlaridir.
2) Dastlab kattalar og‘zaki ijodida mavjud bo‘lgan, so‘ngra bolalar tomonidan
o‘zlashtirilgan mavsum-marosim qo‘shiqlari;
3) Bolalarning o‘yin jarayonida va o‘yindan tashqari vaqtda aytiladigan
bolalar qo‘shiqlari 18
.
Xalq qo‘shiqlarida asosiy maqsad oxirgi misrada, ba ’ zan 3-4-misralarda
ifodalanadi. Inson qaysi vosita bilan bo‘lmasin, o‘zining his-tuyg‘usini, ichki
kechinmalarini, ruhiy holatini izhor qilar ekan, lirik asar namunasi vujudga keladi.
Shuning uchun ham ayrim iqtidorsiz shaxslarning ma’nosiz qofiyalar yig‘indisidan
iborat she’riy asarlarini lirika namunasi deb bo‘lmaydi. Haqiqiy ma’nodagi lirik
asar insonni loqayd qoldirmaydi, unga ma’naviy huzur bag‘ishlaydi, estetik rohat
beradi. Xalq og‘zaki ijodidagi har bir lirik qo‘shiq qachonlardir dil so‘zlarini aytish
bilan ruhiy olamidagi o‘zgarishlarni bildirmoqchi bo‘lgan yigit-qizlarning qalb
daftaridagi muhrlangan misralardan iborat. Hatto bolalar folkloriga mansub
allalarni olasizmi, “Boychechak”, “Oftob chiqdi olamga” qo‘shiqlarini olasizmi,
lirik asarlar talabiga javob berishi shart deb hisoblash kerak.
Maktab darsliklarida keltirilgan xalq og‘zaki ijodi na’munlari ham xuddi ana
shunday mavzu yo‘nalishlarida keltiriladi. Boshlang‘ich sinflarda asosan, maxsus
turga kiruvchi maqol, topishmoqlar bilan bir qatorda, ko‘proq mavsum
qo‘shiqlariga urg‘u beriladi. Bolalar og‘zaki ijodi o‘ziga xos yo‘nalish bo‘lib,
18
Musurmonov E. O’zbek folklori. Samarqand. 2017. 31-bet
42

uning o‘ziga xos tarixiy ildizlari, ilmiy asoslari haqidagi dastlabki ma’lumotlar
Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarida uchraydi. Asarda
“Kuchirma o‘yin”, “O‘t bandal”, “O‘n to‘rt” kabi o‘yinlar haqida ma’lumotlar
keltririlib ularda aytiladigan qo‘shiqlar haqida ham ma’lumotlar keltiriladi 19
.
Darsliklarda x alq qo‘shiqlarida n quyidagi qo‘shiq o‘rin oladi:
Qo‘shiqlar
Mustaqil, hur Vatanda
O‘ynab kulaman, deyman.
Vatanimni yashnatib,
Doston qilaman, deyman.
Mehnat qilib yurtimda,
Bog‘-u bo‘ston yaratib,
Bulbullarni sayratib,
Gulzor qilaman, deyman.
Mustaqil, hur Vatanda
Keling, do‘stlar, o‘ynaylik.
Ozod diyor yallasin
Birgalikda kuylaylik.
Darslikning avvalgi nashrida ushbu qo‘shiq o‘rnida “Hey lola” xalq
qo‘shig‘i keltirilgan edi:
Tom boshida nelar bor, hey lola,
O‘rdak bilan g‘ozlar bor hey lola
O‘rdak ketib g‘oz qolsin, hey lola,
Dushman ketib do‘st qolsin, hey lola.
Hilolajon, Hilola,
Tog‘ boshi to‘la lola,
Qani chuqib bir dona
Terib kelginchi, bola 20
.
19
Маҳмуд Кошғарий.Девону луғотит турк.1-жилд.-Тошкент 1960. 445-452 -Б
20
M. Umarva, X. Hamroqulva,R. Tojiboyeva. O’qish ki tobi. Umumiy o’rta ta’lim maktabnlarinining 3- sinfi
uchun darslik. Toshkent-O’qituvchiNMIU,2008.
43

Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 4-sinflari uchun mo‘ljallangan o‘qish
kitobi darsligida “Xalq og‘zaki ijodi” deb nomlangan alohida bo‘lim , xalq
qo‘shiqlariga bag‘ishlanadi. Bo‘limning o‘zi 5 qismdan iborat: 1- qism “Qo‘shiqlar
qanotida” deb ataladi. Bunda “Boychechak”,“Oftob chiqdi olamga”, “Xo‘p hayda”
qo‘shiqlari berilgan Bu bobda “Boychechak”, “Oftob chiqdi olamga”, “Xo‘p
hayda” singari mavsum-marosim qo‘shiqlari keltiriladi. Ushbu qo‘shiqlar
dastavval kattalar tomonidan yaratilgan va aytilgan. Keyinchalik esa muayyan bir
mavsumda bolalar tomonidan aytiladigan qo‘shiqlarga aylanadi. Ushbu lirik
qo‘shiqlarda qadim xalqning ezgulikka, mo‘jizalarga ishonishi, mehr-shafqat,
mehnatkashlik singari ezgu g‘oyalar mujassamlashadi. Ushbu qo‘shiqlarda bolalar
ruhiyatiga xos bo‘lgan ohangdorlik yetakchilik qiladi. Bolalar mavsum-marosim
folklori kattalarnikidan farq qiladi.
Yuqori sinflarda faqat umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinflari uchun
mo‘ljallangan “Adabiyot” darsligida 1 soat ajratilgan. Darslikda “Boychechak”,
“Chittigul”, “Boshginam og‘riydi” qo‘shiqlari keltirilgan. Savol-javob yoki
muloqot negizida qurilgan xalq qo‘shiqlari ham mavjud bo‘lib, bunga “Yor,
nimalar devdim sizga?”, “Boshginam og‘riydi” , “Qoshingni qaro deydilar” kabi
aytishuv xarakteridagi laparlar yorqin misol bo‘la oladi. Chunonchi, umumiy o‘rta
ta’lim maktbalarining 6-sinflari uchun mo‘ljallangan adabiyot darsligida berilgan
quyidagi qo‘shiq ayni shu shaklda qurilgan
“ Boshginam og‘riydi ” qo‘shig‘i ona va qizning savol va javoblari zamirida
qurilgan:
— Onajon, ona! Boshginam og‘riydi.
— Boshginangdan onang aylansin,
Nimalarga og‘riydi?
— Bozorlarda bo‘lar ekan,
Zargarlarda turar ekan.
Uni (ng) oti tillaqosh, o‘shanga og‘riydi.
Xullas, lirik janrga asrlar davomida xalq og‘zaki ijodidagi qalb izhorini
ifodalovchi asosiy janr sifatida yashab kelgan so‘z durdonalaridir. Ular mavzu
44

yo‘nalishiga ko‘ra ham xalqning nolalari, istaklarini o‘zida mujassam etadi.
Qo‘shiq qaysi tarixiy sharoitda, qanaqa munosabat bilan yaratilgani — uning
ruhiyatidan bilinib turadi. Shoirlar xalq qo‘shiqlaridan ijodiy ta’sirlanib, ular shakli
va ohangini stilizatsiya qilgan holda she’rlar yozishmoqda. Buning natijasida
o‘zbek she'riyatida she'riy topishmoq, baxshiyona singari badiiy-kompozitsion
folklorizmlar, xalq qo‘shiqlari vazni, motivi va ohangida bitilgan hamda ulardagi
poetik obrazlardan ijodiy foydalanib yaratilgan badiiy ma’naviy folklorizmlar
tobora chuqurlashib, sayqallanib bormoqda. Ayni chog‘da bunday xalqona ruhdagi
qo‘shiqlar tez ommalashib ketishi shubhasiz.
Liro-epik janrdagi asarlar o‘zida ham lirik, ham epik xarakterni
birlashtiruvchi asarlardir. Bunday janrdagi asarlarga qasida, masal, doston kabi
asarlar kiradi. Maktab darsliklarida asosan doston va masallarga o‘rin beriladi.
Liro-epik janrdagi asarlardan asosan dostonlar keltiriladi. 7-sinf “Adabiyot”
darsligida “Ravshan” dostoni, 8-sinf adabiyot darsligida “Kuntug‘mish”, 9-sinf
“Adabiyot” darsligida “Alpomish” dostoni 11-sinf “Adabiyot” darsligida esa
“Go‘ro‘g‘li” dostoni keltiriladi. “ Doston” so‘zi “Qissa ” , “ Hikoya”, “ Ta’rif”,
“ Maqtov”, “ Shon - shuhrat”, “ Sarguzasht” ma’nolarida ishlatiladi. U adabiy atama
sifatida yirik hajmli, liro-epik asarlarni anglatadi. Dastlab xalq og‘zaki ijodida
shakllangan bu janr kiyinchalik yozma adabiyotda ham salmoqli o‘rin tutgan.
Biroq yozma va og‘zaki adabiyotdagi dostonlar hayotni tasvirlash vositalari va
usullari jihatidan bir-birlaridan jiddiy farq qildi. Xalq og‘zaki ijodida doston
o‘tmish zamonlar to‘g‘risida qahramonlik idealiziatsiyasi ko‘lamidagi hikoyalar
rivoyatlardir. V. M. Jirmunskiyning yanada aniqroq ifodasiga ko‘ra “Epos –bu
xalqning qahramonlik idealizatsiyasi ko‘lamidagi jonli o‘tmishdir”. Uning ilmiy –
tarixiy qimmati, ayni paytda juda katta ijtimoiy, ma’daniy tarbiyaviy ahamiyati
ham shundadir”.
M. Saidovning takidlashicha, doston murakkab san’at asari bo‘lib, uning
doston bo‘lishi uchun adabiy matn, musiqa bo‘lishi, kuylovchi hofizlik san’atini
puxta egallagan va soz cherta bilishi zarur. Bu ta’riflarda qarama –qarshilik yo‘q
va biri ikkinchisini to‘ldiradi. Birida dostonnig epik voqelikka munosabati nazarda
45

tutilsa ikkinchisida folklorning spesifikasi, dostonlarning sinkretik xarakteriga
e’tibor beriladi. V. M. Jirmunskiy va H. T. Zarif ta’rifida xalq dostonlarining bosh
xususiyatlari, M. Saidov nazarda tutgan adabiy matnning asosiy belgisi, ya’ni
dostonlarning mazmunan qahramonlik xarakterga ega bo‘lishi va ular afsonaviy
bahodirlar, ulug‘ shaxslar haqida epik idealizatsiya doirasida to‘qilgan rivoiy
asarlar ekanligi birinchi o‘ringa qo‘yilgan. Bu tarifda dostonning o‘tmish bilan
xalq tarixi bilan mahkam bog‘liqligi ham o‘ziga xos ravishda hisobga olingan.
Chindan ham dostonlarda tarixni xalqona tushunish, uni jonlantirish mavjud.
Ularda xalqimiz boshidan kechirgan ijtimoiy–siyosiy voqealarning etnik birlik va
mustaqillik uchun olib borilgan kurashlarning tarixiy mohiyati badiiy bayon
etilgan. Liro–epik janrdagi asarlarning berilishi 7-sinfdan boshlanadi. Soatlar
taqsimotiga qaraydigan bo‘lsak quyidagi holatni ko‘rish mumkin:
7-sinfda Xalq og‘zaki ijodiga ajratilgan soatlar:
- “Ravshan” dostoni-1 (soat);
- Doston matni ustida ishlash -1 (soat);
- Timsollar tahlili-1 (soat) ;
- Nazariy ma’lumot: Badiiy obraz va mubolag‘ali tasvir -1 (soat) ;
- 3-nazorat ishi. Insho va tahlil: “ Ravshan timsoliga tavsif ” -1 (soat) ;
- Insho tahlili-1 (soat);
- Sinfdan tashqari o‘qigan asarlar yuzasidan suhbat-1 (soat).
Umumiy-7 soat.
8-sinfda liro-epik janrdagi xalq og‘zaki ijodi namanalariga ajratilgan soatlar:
- “Kuntug‘mish” dostoni-1 (soat);
- Doston matni ustida ishlash-1 (soat);
- Nazariy ma’lumot-1 (soat);
- 1-nazorat ishi . Insho. “Kuntug‘mish va Xolbeka timsollariga tavsif”;
- Insho yozish-1 (soat);
- Insho yozish-1 (soat).
Umumiy - 6 soat.
9-sinfda liro-epik janrdagi xalq og‘zaki ijodi namunalariga ajratilgan soatlar:
46

- “Alpomish” dostoni-1 (soat) ;
- Dostondagi timsollar tahlili-1 (soat) ;
- Matn bilan ishlash-1 (soat) ;
- Dostonda o‘zbek milliy ruhiyati va urf-odatlari tasviri-1 (soat ;
- Nazariy ma’lumot. Xalq dostonlari va ularning turlari-1 (soat ;
- 1- nazorat ishi. Ijodiy ish. Dostondan olgan taassurotim-1 (soat
- Nazorat ishi tahlili-1 (soat) .
Umumiy-7soat.
10-sinfda liro-epik janrdagi xalq og‘zaki ijodi namanunalariga ajratilgan
soatlar:
- “Ravshan” dostoni-1 (soat) ;
- Doston matni bilan ishlash-1 (soat) ;
- Savol-topshiriqlar bilan ishlash. Nazariy ma`lumot-1 (soat) ;
Umumiy -3 soat
11-sinfda liro-epik janrdagi xalq og‘zaki ijodi namanunalariga ajratilgan
soatlar:
- “Go‘rog‘lining tug‘ilishi” dostoni-1 (soat) ;
- Doston syujetining o‘ziga xosligi-1 (soat);
- “Go‘rog‘lining tug‘ilishi” dostoni haqida ma’lumot-1 (soat) ;
- Dostonning badiiy xususiyatlari. Dostonning badiiy-estetik hamda
tarbiyaviy ahamiyati-1 (soat) .
Umumiy -4 soat.
Ushbu ma’lumotlarga diqqat qiladigan bo‘lsak, har bir dostondan so‘ng
matn bilan ishlash uchun alohida soat ajratiladi. Bunda nafaqat dostonning
mazmunini bayon etish, balki uni tahlil qilish ham talab etiladi.
O‘zbek xalq dostonlari repertuariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Go‘ro‘g‘li
turkumiga kiruvchi qator dostonlar mavjud. Ularning har birida xalqimizning
o‘ziga xos milliy qadriyatlari aks etadi . O‘zbek xalqi og‘zaki ijodi juda uzoq
tarixga ega. Og‘zaki ijodning qadimdan shakllangan janri dostondir. U eng
47

murrakkab, yirik va keng tarqalgan shakllardan hisoblanadi. Xalq dostonlari
qahramonlari muayyan ma’noda o‘sha xalqning umumlashma obrazi bo‘lib,
ular timsolida xalq o‘zining ertangi kunini ko‘radi. E’tibor qaratadigan bo‘lsak,
xalq dostonlarida qahramonlarning ot bilan bog‘liq tasvirlari ko‘plab uchraydi.
Ular safar oldidan ot egarlash, ota-onadan oq fotiha olish qahramon va otning
uzoq safar davomidagi holati, poygada qatnashishi, dushman bilan jang olib
borishi kabi lavhalar ko‘chib yuruvchi barqaror an’anviy shakllar hisoblanib,
ular har bir dostonda o‘ziga xos tarzda talqin etiladi. Bu tasvirni maktab
darsiklarida kelirilgan “Kuntug‘mish” (Zangar yurtiga ketishi); “Ravshan”
(Zulxumorni izlab yo‘lga chiqishi); “Alpomish” (Barchinoyni talashdan
qutqarish uchun Qultoydan ot olishi, yoki Boychibor bilan poygada ishtirok
etishi) kabi holatlarda ko‘rish mumin. Vaholanki, qahramon va otning birga
tasvirlanishi va bu dost o nlarda ko‘p uchrashi be’jiz emas. Adabiyot
o‘qituvchisidan har bir dostonga ajratilgan soatlarda ushbu tasvirning
mohiyatini o‘quvchilarning mustaqil fikrlarini so‘ragan holda tushuntirishi, izoh
berishi talab etiladi. Aynan ana shunday tasvirlarga bag‘ishlangan T. Mirzayev,
S. Mirzayeva kabi folklorshunoslar tomonidan tadqiqotlar ham yaratilgan 21
.
Ushbu tasvirlarning maktab darsliklarida keltirilgan qismiga diqqat qilamiz:
…Bekning oti po‘lat suvluq chaynadi,
Qizil kiyib, gulday bo‘lib jaynadi.
. . Tomosha qing Chambilning shunqorini,
Mindi yigit Jiyronqushday otini 22
.
Ushbu parchada Ravshannning Zulxumorni izlab safarga chiqish sahnasi
ifodalandi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun mo‘ljallangan
“Adabiyot” darsligida keltirilgan “Alpomish” dostonida esa quyidagi tasvirga
duch kelamiz: “...Otning tizginini akasining qo‘lidan olib, sag‘risini silab,
uyoq-buyog‘iga qarab: “Xafa bo‘lma, bu oting, balki tulpor chiqar, yomon
21
Қаранг : Мирзаев Т . “ Алпомиш”д o стонининг ўзбек вариантлари. Т .: “ Фан” 1968
Мирзаева С. Ўзбек халқ романик достонлари поэтикаси . Т. “ Фан” 2004
22
Yo’ldoshev Q., Qosimov B, Qodirov B.,Yo’ldoshbekov J. Adabiyot. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 7-
sinfi uchun darslik majmua.T. “SHARQ”-2017
48

dema. Bul oting nazarkardadir. Buni mingan odam ko‘p yerlarni ko‘radi,
maqsadini haqdan topib oladi ” 23
.
Bundan tashqari, “Dalli”, “Malika ayyor”, “Go‘rog‘lining tug‘ilishi” kabi
dostonlarda ham ana shunday tasvirlar uchraydi. Xususan:
Jonim G‘irot, molim g‘irot,
Yeming kishmish, to‘rvang banot,
Seni mingan topar murod,
Dam-badam yetkiz Chambilga.
Dostonlarda ot va qahramon obrazlari yonma-yon kelishi be’jiz emas. Turkiy
xalqlarda ot yigit kishining asosiy hamrohi, sodiq do‘sti, mardligi va tantiligi
timsoli bo‘lib keladi. Dars jarayonida masalaning ana shu jihatlariga ham alohida
diqqat qaratish lozim. Bu xalqning o‘ziga qiyofasi o‘quvchi ongida gavdalanishi va
tasavvur hosil qilishiga yordam beradi.
Shunday qilib, dostonlar haqiqiy va ideal tarix ni birlashtirib chatishib ketgan
olamshumul voqealarni tasvirlagan, xalqimizning axloqiy, falsafiy, diniy
qarashlarni, hayoti, urf - odatlari n i qomusiy bir tarzda ifodalagan o‘tmish
yodnomalaridir. Dostonlarda tarixiy voqelik xalq fantaziyasi asosida umumlashgan
obrazlarda o‘z ifodasini topadi. Binobarin, ularda epik umumlashtirish xalqning
ijtimoiy adolat haqidagi ideallari va orzu umidlari bilan yo‘g‘rilgan. Demak,
dostonga epiklik monumentallik xos bo‘lib, kompozitsion va syujet qurilishi
jihatidan murakkab voqea-hodisalarni qamrab oladi. Bunday voqea va hodisalar
mazmunan qahramonlik xarakteriga ega bo‘lib ular xalq ideali atrofiga
birlashtiriladi.
Favqulodda kuch–qudratga bunday yakka shaxslarda butun bir xalqning orzu-
umidlari imkoniyat va intilishlari mujassamlashgan. Xalq dostonlarining janr
xususiyatlari uning o‘ziga xos uslubi va badiiy shaklini belgilaydi, ya’ni kuy va
ijro bilan mahkam bog‘liq bo‘lgan yirik hajmli va keng ko‘lamli dostonlarning
poetik bayoniga ko‘tarinkilik, tantanavorlik, an’anaviylik she’riy va prozaik
23
Yo’ldoshev Q., Qosimov B., Qodirov B.,Yo’ldoshbekov J. Adabiyot. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 9-
sinfi uchun darslik majmua. T. “Yangiyo’l poligraf servis”-2017
49

qismlarning davomiy almashinib kelishi xosdir. O‘zbek xalq dostonlarida juda
uzoq tarixiy taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. Uning eng qadimgi namunalari
saqlanib qolmagan. O‘tgan davrda yozib olingan dostonlargina bu janrning ko‘p
davrlar osha xalq baxshilari hofuzlar, tamonidan og‘zaki ravishda muayyan
o‘zgarishlar bilan bizgacha yetib kelganligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham
ularni baxshilar faoliyatidan ajratib o‘rganish mumkin emas.
O‘zbek xalq dostonlari nihoyatda ko‘p tarkibli bo‘lib, uzoq asrlar davomida
yaratildi va turli ijtimoiy–iqtisodiy sharoitlarda kuylanib keldi. Bu hol ularni
muayyan turlarga bo‘lib o‘rganishni taqozo etadi. Dostonlar dastlab V. M.
Jirmuniskiy va H. T. Zarifov, k e yinroq M. S. Saidov, B. I. Sarimsoqovlar
tomonidan tasnif qilindi. Jumladan, V. M Jirmunskiy va H. T. Zarif o‘zbek xalq
dostonlarini qahramonlik, jangnoma, tarixiy, romantik hamda kitobiy kabi turlarga
ajratadilar. M. S. Saidov esa o‘zbek og‘zaki an’anaviy dostonlarini qahramonlik,
sof muhabbatni kuylovchi romantik jangnoma va tarixiy kabi turlarga ajraladi. B. I.
Sarimsoqov esa xalq dostonlarining tarixiylik tamoyillariga asoslanib, ularni
qahramonlik romantik va tarixiy kabi uch turga bo‘ladi. Uning tasnifiga ko‘ra,
jangnoma va kitobiy dostonlar romantik dostonlarning bir ko‘rinishi hisoblanadi .
Darhaqiqat, eposning tarixiylik tamoyillari voqelikni aks ettirish tarzi xalq
dostonlarini qahramonlik, romantik va tarixiy dostonlar kabi uch yirik turga bo‘lib
o‘rganish zarurligini taqozo etmoqda. Xalq dostonlari maxsus ijrochilar tomonidan
kuylangan. Ular hozir ham baxshi, oqim, shoir nomlari bilan ataladi. Xalq
dostonlarining matni nazmiy va nasriy parchalardan iborat bo‘lib, mavzusiga ko‘ra
xilma xildir. Boshlang‘ich sinflarda asosan:
1. Qahramonlik dostonlari .
2. Jangnoma dostonlar o‘rganiladi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinflari uchun mo‘ljallangan
“Adabiyot’’ darsligida esa dostonlar mavzusiga ko‘ra Qahramonlik, jangnoma,
ishqiy-sarguzasht singari turlarga ajratiladi. Yana shuni ham alohida ta’kidlab
o‘tish kerakki, kitobiy dostonlar va xalq og‘zaki ijodiga kiruvchi dostonlarni
o‘zaro farqlash kerak.
50

Xalqning qahramona kurashlari , qahramonlik dostonlarining paydo bo‘lishiga
sabab bo‘lgan. “ Alpomish ”, “ Yodgor ” kabi xalq qahramonlik dostonlaridan
fantaziya va romantik tasvirning kuchli bo‘lishiga qaramay, ularning asosini xalq
hayoti va kurashi, uning orzu armonlari tashkil etadi. Xalqqa xos insonparvarlik,
qahramonlik vatanparvarlik, mardlik, mehnatsevarlik, do‘stlik va sadoqat kabi
oliyjanob fazilatlar xalq dostonlaridagi qahramonlar obrazida mujassamlashgan.
Qahramonlik dostonlari. O‘zbek xalq dostonchiligi taraqqiyotida ko‘pgina
qatlamlar bo‘lsa-da, ayniqsa, ikki qatlam davomiy ikki bosqich qahramonlik va
ramontik dostonlar bosqichi alohida ajralib turadi. O‘zlarining yaratilishi davri,
mundarijasi, g‘oyaviy mazmuni ijtimoiy voqelikni tasvirlash tamoyillari bilan ham,
bu dostonlar bir –birlaridan jiddiy farq qiladi. Biroq ular bir necha asrlar davomida
baxshilar tomonidan baravar kuylab kelingan, shuning uchun ham bu xil dostonlar
orasida muayyan yaqinliklar mavjud. Demak, biriga xos xususiyatning
ikkinchisida zohir bo‘lishi, sof qahramonlik dostonlariga xos belgilarning keyingi
o‘rinda surila borishi, qahramonlik dostonlaridan romantik motivlar va
epizodlarning o‘rin olishi tabiiy edi. Qahramonlik dostonlari bizgacha sof holida
“Alpomish” misolida yetib kelgan.
Romantik dostonlar. O‘zbek xalq baxshilari repertuaridagi dostonlarning eng
katta qismi romantik dostonlardir. “Xalq romani”, “Romantik” terminlar
turkologiyada shartli ravishda qabul qilingan bo‘lib, ular og‘zaki yaratilgan, ba’zan
kelib chiqishi jihatidan kitobiy manbaga ega bo‘lgan va og‘zaki ijro etilgan
muayyan dostonlar guruhini bildiradi. O‘zbek baxshilari repertuarida jangnomalar
nihoyatda ozchilikni tashkil etadi. Urug‘ qabila yoki xalqning mustaqilligi uchun
olib borilgan janglarni tasvirlovchi jangnomalar. Romantik dostonlarning
qahramonlik–romantik turiga mansub asarlarda qahramonlik yo‘nalishi yetakchilik
qiladi, ya’ni ularda sevgi mojorolariga nisbatan qahramonlik yo‘nalishi yetakchilik
qiladi. “Go‘ro‘g‘li” turkumi dostonlarining ko‘pchiligi bunga yorqin misoldir.
Boshlang‘ich sinf o‘qish darsliklarida doston janriga ham o‘rin berilgan.
3-sinf “O‘qish kitobi”da “Alpomish ” , “ Rustamxon ” dostonlaridan parchalar
berilgan bo‘lsa, o‘quvchilarga doston haqida beriladigan ma’lumot “Rustamxon”
51

dostoniga bog‘liq holda bayon etiladi. Darsda o‘qituvchi doston haqida quyidagi
ma’lumotlarni beradi: Boshlang‘ich sinflarda dostonlardan berilgan parchalarda,
asosan, qahramonlarning bolalik davri aks etgan epizodlar keltiriladi. Bunda
bolalarni qahramonlikka, vatanga sadoqatli bo‘lishga chorlovchi voqealar
tasvirlanadi. 3-sinf darsligidan o‘rin olgan “Rustamxon”, “Alpomish” dostonlari
xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lganligi uchun muallif haqida ma’lumot berilmaydi.
Faqat bu dostonlar o‘rganiladigan darslarda dostonni qo‘shiq qilib aytadigan
baxshilar haqida ma’lumot berish mumkin. Qahramonlik dostonlari tahlilida
voqealar rivojiga qahramonlar hayotiga alohida e’tibor qaratiladi. Dostondagi
mubolag‘a favqulotda yuz beradigan vaziyatlar aniqlanadi, doston qahramonlariga
tavsif berish va tarbiyaviy xulosa chiqarishda o‘quvchilarning mustaqil mulohaza
yuritishlari uchun sharoit yaratiladi. Bu dostonni quyidagi tartibda o‘rganish
mumkin .
1. 3-sinfda doston haqida olingan bilimlar esga olinadi va to‘ldiriladi .
2. “ Alpomish” dostoni xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lganligi uchun muallif
haqida ma’lumot berilmaydi .
3. O‘qituvchi dostonni ifodali o‘qib beradi .
4. D oston yuzasidan dastlabki suhbat o‘tkaziladi, suhbatda o‘quvchilarga
q uyidagi savollar bilan murojaat qilinadi: doston haqida yana nimalarni bilib
oldingiz va hok a zo ;
5. Doston qismlarga bo‘linib, o‘quvchilarga o‘qitiladi .
6. Doston mazmuni to‘liq qayta hikoya qildiriladi.
Bunda bir o‘quvchi mazmunini gapirib berish yoki bir necha o‘quvchi ketma–
ket davom ettirishi mumkin.
7. Doston matni ustida ishlashda dostondagi badiiy vositalarga e’tibor
qaratiladi, asar mazmuni yuzasidan savol topshiriqlar tuzish dostonning ba’zi
epizodlariga rasmlar chizdirish, dostonga reja tuzish kabi ish turlarida
foydalaniladi. Yuqoridagilarni hisobga olib dostonni o‘rganish, darsining qurulishi
quyidagicha bo‘lishi mumkin:
52

1. Tayyorgarlik ishlari (bunda doston xususiyatlari va qaysi sinfda
o‘qitilishiga mos ravishda ish turlari tanlanadi).
2. Dostonni o‘qituvchi ifodali o‘qishi yoki baxshi aytganini eshittirish.
3. Dostonni qismlarga bo‘lib o‘qish .
4. Dostonni mazmunini tahlil qilish .
5 . Dostonda o‘quvchilar tushunishi qiyin bo‘lgan so‘z va so‘z birikmalarning
ma’nosi ustida ishlash .
6 . Dostondagi badiiy san ’ atlar ustida ishlash .
7 . Dostonni qismlarga bo‘lish va reja tuzish .
8 . Dostonni to‘liq va qayta hikoyalash .
Yuqori sinflarda berilgan dostonlarni o‘qitishda kengroq yondashish talab
etiladi. Umumiy soatlarda ajratilgan mavzularga qaraydigan bo‘lsak, doston
mavzusidan so‘ng, doston matni ustida ishlash uchun alohida soat ajratiladi.
Doston matni bilan ishlash jarayoinida uni qayta bayon etish, mazmunini so‘zlab
berishgina emas, balki uning mohiyatini tushunish, ham leksik-semantik,
morfologik jihatdan o‘ziga xosliklarini tahlil etishga e’tibor qaratiladi. Tilshunos
olim I. K. Mirzayev ta’lim tizimga joriy etishni maqsad qilgan va uning nazariy
asoslarini ishlab chiqqan “Tahliliy o‘qish” metodi aynan dostonlarni o‘rganishda
qo‘l keladi. Yuqori siunflarda dostonlarni o‘qitish bosqichlarini quyidagicha
qismlarga bo‘lish mumkin:
1. Dostonni qismlarga bo‘lib o‘qib chiqish .
2. Dostonning o‘ziga xos leksik xususiyatlarini o‘rganish.
3. Dostonning sintaktik xususiyatlarini o‘rganish.
4. Obrazlar tizimiga alohida to‘xtalib o‘tish.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun mo‘ljallangan “Adabiyot”
darsligida keltirilgan “Ravshan” dostonidan olingan ushbu parchaga diqqat
qilamiz: “ Burungi o‘tgan zamonda, eli yurti tomonda. Buxoro tumanda, Taka-
Yovmit deganda, Yovmit elida Chambilning belida Go‘ro‘g‘libek davini surib,
dushmanning dodini berib o‘tdi”. Ushbu matndan izoh talab etiladigan qismlarni
olamiz
53

a) Burungi (qo‘llanish doirasi chegaralangan so‘z) -avval, oldin ma’nolarida;
b) Tumanda (Omonimlik xarakteriga bo‘lib, tuman 3ta ma’noda qo‘llaniladi)
c) Chambilning belida (chambilbel tarzida qo‘llaniladi)
d) Yovmit eli. Yovmit eli aynan qaysi hududlarga to‘g‘ri kelishi haqida
ma’lumotlarga ega bo‘lishlari lozim.
Ma’lumki, xalq dostonlarida sa’j usuli keng qo‘llaniladi. Bu usul dostonlarda
soddalik va ravonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu usul haqida umumta’lim
maktablarining 7-sinflari uchun mo‘ljallangan adabiyot darsligida qisqacha nazariy
ma’lumot keltiriladi. “Ravshan” dostoni qofiyali nasr (saj)ning go‘zal
namunasidir. Deyarli har bir nasriy parcha – qofiyali. Dostonning vazni ham
o‘ziga xos. She’riy qismi asosan yetti, sakkiz va o‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida.
Baxshi qahramonning ruhiy holati, his-hayajoni, voqea rivojining sur’atiga mos
tasvir yo‘sinini topadi. Sakkiz bo‘g‘inli vazn urush va jangovarlik holatiga juda
mos keladi:
Keling, kallar, keching jondan,
Umiding bo‘lsa maydondan.
Siz bir yondan, men bir yondan,
Ot qo‘y g‘animning ustiga.
Asarda tasvir etilayotgan voqea yo harakat sur’ati tezlashgan holatlarda esa
yetti bo‘g‘inli she’rlardan foydalaniladi:
Qush uchmagan cho‘llardan,
So‘na yuzgan ko‘llardan,
Odami yo‘q yo‘llardan,
Dim uchi yo‘q cho‘llardan,
Tomosha qing, mard Hasan
Qistab o‘tib boradi.
Bunday o‘rinlarda tinglovchi o‘zini go‘yo asar qahramoni bilan yonma-yon
ot qo‘yib borayotganday his etadi. Shoir qahramonlar ruhiy holatini chuqur his
etadi va uni doston tinglovchilariga ham yuqtira biladi. Dostonning tili – sodda,
54

rang-barang. Unda adabiy tilimizni boyitishga xizmat qiladigan so‘z va atamalar
juda ko‘p” 24
.
Sa’j san’atining qo‘llanilish shakli, uning o‘ziga xos jihatlari haqida
o‘quvchiga ko‘proq ma’lumot berish kerak. Sa’jning ertaklarda uchrash shakli
haqida professor B. Sarimsoqov qimmatli ma’lumotlarni keltirib o‘tadi. B.
Sarimsoqov o‘zbek xalq ertaklarida saj’ qo‘llangan quyidagi tipik o‘rinlarni
aniqlaydi:
a) ertaklar boshlamasdan: “Bor ekanu yo‘q ekan, och ekanu to‘q ekan, bo‘ri
bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg‘a qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi
ekan” (“Susambil”);
b) bog‘ tasvirida: “Bu bog‘ juda obod va kishining bahr dilini ochadigan joy
ekan. Unda rang -b arang gullar ochilgan, hidlari hamma yoqqa sochilgan, gul isida
bulbullar sayragan” (“Mohistara”);
v) qahramonlar holatini tasvirlashda: “Podshoh va sheriklari bularning
ahvolini ko‘rib, rangi o‘chib, qoni qochib, sheriklari qaltirab, ko‘zlari yaltirab
qolibdi” (“Susambil”);
g) qahramonlar xatti-harakatlari tasvirida: “Bir necha oy yo‘l yurib, yo‘l yursa
ham mo‘l yurib, suvsiz sahro-cho‘l yurib, qizlar yashagan mamlakatga etib
borishibdi” (“Qirq kuyov”);
d) pari qizlar obrazi tasvirida: “O‘zi behad chiroyli ekan: oy desa og‘zi bor,
kun desa ko‘zi bor, qizil gulning novdasidek bo‘yi bor” (“Ozoda chehra”).
e) yigitlar obrazi tasvirida: “Oqbilak oyim shunday qarasa, attor qaddi-qomati
kelishgan, ko‘zlari, so‘zlari o‘ynoqi, istarasi issiq, jonon bir yigit ekan” (Bektemir
botir).
Shuningdek, maston kampir, o‘g‘ri va devlar tasvirida ham saj’ning
qo‘llanishi ertaklar uchun tipologik hodisa ekanligini misollar asosida ko‘rsatadi.
24
Yo‘ldoshev Q., Qosimov B., Qodirov V.,Yo‘ldoshbekov J. . Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7 -
sinfi uchun darslik. – T. “Sharq ” . 2017 .
55

B. Sarimsoqov izlanishlaridan, ertaklarda saj’ san’ati muhim g‘oyaviy estetik
qimmatga ega ekanligi, u o‘rniga qarab ritmik, evfonik va komik holatlar yaratish
funksiyalarini bajarishi ma’lum bo‘ladi.
Dostonlar boshlanmasi va tugallanmasi, bog‘, qahramon qiz, kaniz (Oqqiz),
ko‘rsa, maston kampir hamda qahramonga qarshi chiquvchi boshqa salbiy kuchlar
tasviri — saj’ qo‘llanuvchi tipik o‘rinlar, deb ko‘rsatgan olim uning ertakdagi
saj’dan farqli tomonlariga ham diqqat qaratadi. Olim ertaklardagi saj’ hajmi va
qo‘llanishdagi sodda xarakteri bilan dostonlardagi saj’dan farqlanadi, deb yozadi.
“Dostonlar prozasidagi saj’’ ikki xil bo‘lib, bir turi yozma adabiyotdagidek
mukammal bo‘lsa, bir turi kurtak holatda uchraydi. Bunday saj’ yozma adabiyot
nuqtai nazaridan saj’ san’atining talablariga to‘liq javob bera olmasa ham, biroq
og‘zaki ijodda muhim ahamiyatga ega. Chunki dostonda uzundan-uzoq parchalar
xuddi shunday xarakterda saj’langan bo‘lib, ular bayonda ravonlik, ohangdorlik,
ma’lum darajada ritmiklikni yuzaga keltiradi 25
.
Xalq dostonlari qadiriyatning buyuk bir ehsoni, o‘zlari yaratilgan davrning
umumiy dunyoqarashi, ayni paytda jonli an'anaviy ijod va ijro sharoitlarida xalq
ruhining obyektiv holatini davrlararo ifodalab, mazmun va shakl jihatidan goh
kengayib, goh torayib, ajdodlardan avlodlarga og‘zaki ravishda yetib kelgan adabiy
yodgorliklar hisoblanadi. Zero, ular xalq milliy tarixining afsonalar qobig‘iga
o‘ralgan qahramonlik voqealarining o‘ziga xos badiiy ifodasidir. O‘zbek xalq
qahramonlik dostonlari ham asrlar davomida yaratildi va ularning eng yaxshi
namunalari xalq san'atkorlari — baxshilar tomonidan jonli epik an'analarda og‘zaki
ravishda bizgacha yet ib keldi . Bunday dostonlarning qadimiy ildizlari saklar,
massagetlar, sug‘diylar, xorazmiylarga mansub urug‘ va qabilalarning afsona va
rivoyatlariga borib taqalsa-da, ularning kattagina qismi o‘zbeklarning yagona xalq
sifatida shakllanishida asos bo‘lgan urug‘ va qabilalarda patriarxal urug‘chilik
munosabatlarining yemirilishi va ilk feodal tuzumning yuzaga kela boshlashi
davrlarida yaratilgan. Chunki ular xalqimizning o‘zligini anglashining buyuk
25
Саримсоқов Б. Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари. Т. Фан, 1981. 11- б
56

obidalari, uning yagona xalq sifatida shakllanish va birlashish sari tashlagan ulkan
qadamining she'riyat sohasidagi tengsiz namunalari sifatida yuzaga keldi.
Dostonlar gultoji “Alpomish” xalqimiz yaratgan ana shunday epik she'riyat
namunalaridan biri, balki birinchisidir. “Alpomish” dostonida bir oila taqdiri
tasviri misolida, taqdir taqozosi bilan bo‘linib ketgan qadimiy bir o‘zbek
urug‘ining qayta birlashishini badiiy aks ettirish orqali millat birligi g‘oyalari,
uning qahramonona shon-shuhrati, el-yurt farovonligi va oila baxti, vatan ravnaqi
uchun kurash baralla kuylangan. Shu ma'noda ushbu doston xalqimizning uyg‘oq
xotirasidir. Shuning uchun ham bugun biz uni mustaqil rivojlanish davrida millat
birligi va ma'naviy uyg‘onishi, milliy g‘urur va o‘z-o‘zini anglash ramziga
aylangan doston sifatida baholamoqdamiz.
Xalqimizning qadimiy va shonli tarixi tuganmas bir doston bo‘lsa,
“Alpomish” ana shu dostonning shohbaytidir. Bu mumtoz asarda tarix
to‘fonlaridan, hayot-mamot sinovlaridan omon chiqib, o‘zligini yo‘qotmagan
xalqimizning bag‘rikenglik, matonat, olijanoblik kabi ezgu fazilatlari o‘z ifodasini
topgan. “Alpomish” dostoni ijodiy tafakkurimiz, ma’naviy boyligimizning yorqin
namunasi bo‘lib tarixiy ildizlarimizning qanchalik chuqur ekani, xalqimiz qanday
tabiiy-ijtimoiy muhitda shakllanib rivojlanganini, ajdodlarimizning olis davrlarda
ham jamoa bo‘lib, bir-biriga yelkadosh bo‘lib, o‘z boshiga tushgan qiyinchiliklarni
yengib yashaganini yorqin bo‘yoqlarda tasv i rlab beradi.
Shu o‘rinda asardagi kichik bir misolga murojaat qilaylik. Ota-bobolarimiz
qadimiy tasavvuriga ko‘ra o‘q-yoy hokimyat nishoni hisoblangan. Alpomish yetti
yoshida o‘n to‘rt botmon birichdan-bronzadan yasalgan yoydan o‘q otib, alp degan
unvonga ega bo‘ladi. Alp degani -hokimiyat egasi ekanini inobatga olsak, bu
doston ko‘p asrlik milliy davlatchiligimizning badiiy ifodasi ekanligiga ham
ishonch hosil qilamiz. Bir so‘z bilan aytganda, xalqimizning yengilmas bahodiri-
Alpomish timsolida biz vatanimizni yomon ko‘zlardan, balo-qazolardan asrashga
qodir, kerak bo‘lsa, bu yo‘lda jonini ham fido qilishga tayyor bo‘lgan azamat
o‘g‘lonlarimiz - bugungi alpomishlarning ma’naviy qiyofasini ko‘ramiz.
“Alpomish” dostoni xalqimiz orasida juda keng tarqalgan va asrlar davomida
57

baxshilar tomonidan kuylab kelingan. Shu bilan birga u turkiy xalqlarning
mushtarak dostoni hamdir.
58

XULOSALAR
Xulosa qilib aytish mumkinki, xalq og‘zaki ijodi millatning o‘ziga xos
ma’naviy qiyofasini, milliy o‘zligini ko‘rsatuvchi beqiyos nodir yodgorlikdir. Xalq
og‘zaki ijodida xalqning asrlardan, asrlarga o‘tib kelayotgan milliy qadriyatlari o‘z
aksini topadi. Yosh avlodni ajdodlar merosiga hurmat, ularga munosib avlod
bo‘lish ruhida tarbiyalash, milliy g‘oya va dunyoqarashini o‘stirishda folklor
asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Umumta’lim maktablarida folklor namunalarining
o‘qitilish i masalasi esa barcha davrlarda o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydigan, balki
dolzarb masala sifatida kun tartibidan o‘rin egallaydi. Ushbu tadqiqot ishida biz
umumta’lim maktablari o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “O‘qish” va “Adabiyot”
darsliklarida keltirilgan folklor namunalari va ularning o‘qitilish ahvoliga
e’tiborimizni qaratdik.
Xulosalarimizga ko‘ra, folklor namunalarining janrlar nuqtayi nazaridan
berilishi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “O‘qish” darsliklarida
ko‘proq uchraydi. Xususan, xalq og‘zaki ijodining lirik, epik va maxsus turiga
kiruvchi janrlar keng uchraydi. Yuqori sinflarda esa xalq og‘zaki ijodiga
ajaratilgan soatlar muayyan asar va uning ustida ishlashga bag‘ishlanadi. Umumiy
o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinflari uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darsligida
topishmoq va maqollardan namunalar keltiriladi. 6-sinflar uchun mo‘ljallangan
“Adabiyot” darsligida esa xalq qo‘shiqlaridan namunalar keltirilganligining guvohi
bo‘ldik.
7-sinfdan boshlab 11-sinflargacha alohida dostonlar keltirilib, doston matni
ustida ishlash va ijodiy insho yozish uchun qo‘shimcha soatlar ajratilgan. Mustaqil
o‘qish uchun mo‘ljallangan soatlarda dostonning to‘liq matnini o‘qish, uni tahlil
qilish, o‘quvchilar o‘rtasida olingan ma’lumotlar asosida fikr almashishlar,
munozaralar olib borilsa, darsda ko‘zlangan maqsadga erishishish osonlashadi.
Buning uchun esa pedagogdan dars jarayonini mohirlik bilan loyihalashtirish,
o‘quvchilarning mustaqil izlanishlari va xulosa chiqarishlariga imkoniyat yaratish
talab etiladi.
59

Bir asarni bir dars davomida to‘liq o‘zlashtirishga erishish imkonsiz. Biroq
ajratilgan soatlarni mohirona taqsimlash va loyihalashtirish orqali asar mohiyatini
his qilish, mulohaza yuritish imkoni vujudga keladi. Shu sababdan, dars jarayonini
o‘quvchining mustaqil o‘rganuvchi va izlanuvchi sifatida tashkil etilishi, ayniqsa,
epik va liro-epik ko‘lamdagi folklor na’munlarini o‘qitishda beqiyos ahamiyat
kasb etadi.
Bugungi avlod dostonlarning chuqur mohiyatga ega bo‘lgan aytimlarini
eshitmay ulg‘aymoqda. O‘tgan asrda ham xalq dostonlariga nisbatan bir yoqlama
munosabat bildirilib, darsliklardan chiqarib yuborlgan edi. Bu esa o‘z navbatida
o‘rtada katta uzilish yuzaga kelishiga olib keldi.
Bugun baxshilar, ularning ijro mahoratini namoyon etishlariga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Bunga biz yuqorida ta’kidlagan “Xalqaro baxshichilik festivali”ning
o‘tkazilishi ham yaqqol misol bo‘la oladi. Mohir baxshilar tomonidan aytilgan xalq
dostonlari ijrosi audio formatda har bir maktab fondida bo‘lishi, dars davomida
o‘quvchilar uni tinglab borishi zarur va ahamiyatli deb hisoblaymiz. Sababi
dostonlarning o‘ziga xos ijro tempi mavjud bo‘lib, faqat doston matni bilan ishlash
orqali asarning chuqur falsafiy mazmun-mohiyatiga yetish biroz mushkul.
Nafaqat xalq dostonlari, balki lirik turga mansub asarlarni ham tinglash,
aytilish usulini o‘rganish, qo‘shiq matnini quruq yodlashdan ko‘ra ko‘proq samara
beradi. Darsliklarni kuzatish davomida, lirik, epik, dramatik va sh a rtli ravishda
kiritilgan maxsus turga kiruvchi asarlarga duch keldik. Xalq og‘zaki ijodida
dramatik tur ham mavjud bo‘lib, ularda askiya, qo‘g‘irchoq teatri kabi janrlar o‘rin
oladi. Biz tahlilga tortishga harakat qilgan o‘quv dasrliklarida esa ushbu tur va
unga kiruvchi asarlarga to‘xtalib o‘tilmagan. Nazariy ma’lumotlar ham
keltirilmaydi. Xalq og‘zaki ijodi uchun ajratilgan nazariy ma’lumotlarga
mo‘ljallangan soatlarda ushbu tur va unga kiruvchi janrlarning ayrimlaridan
namunalar keltirilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
Xalq og‘zaki ijodi qanaqa turga mansubligidan qat’iy nazar bu ular
mazmunida yaxshilik, ezgulik, do‘stlik, o‘rtoqlik, vatanparvarlik, xalqparvarlik
kabi go‘zal fazilartlar ulug‘lanadi hamda ushbu fazilatlar o‘ziga qarama-qarshi
60

bo‘lgan fazilatlar ustidan tantanali ravishda g‘alaba qiladi. Xalq og‘zaki ijodi
bolaning ongiga tez ta’sir qilishiga sabab, ularning tili sodda, qiziqarli, aql bovar
qilmaydigan voqeyalar hamda sevimli qahramonlarning mavjudligidir. Agar
e’tibor berib qaralsa, bolalarga she’r, hikoya, topishmoq yoki maqollarni aytib
bersangiz unchalik qiziqmaydilar va diqqat bilan tinglamaydilar ammo xalq
og‘zaki ijodidan namunalar aytib yoki o‘qib bersangiz, ularning butun vujudi
quloq bo‘lib sizni tinglaydi.
Xususan, Ertaklardagi qahramonlarning hatti-harakatlari ularni zavqlantiradi,
o‘quvchilar hayotda o‘sha qahramonlar bilan birga yashaydilar va ulardagi
o‘zlariga kerakli bo‘lgan qobiliyatlarni, harakatlarni o‘rganishga ishtiyoq bilan
kirishadilar. Agar e’tibor qilgan bo‘lsak, xalq og‘zaki ijodining aksariyatida,
mehribonlik, mehnatsevarlik, do‘stlik kabi g‘oyalarni tarannum etadi. Ertaklarni
aytuvchi shaxslar o‘z mahoratlarini ishga solib kitobxonni o‘ziga jalb etishning
vositasi, bu so‘zlarni o‘z o‘rnida to‘g‘ri qo‘llay olish, voqeylikni anglatishni, ya’ni
ertakdagi qahramonlar obrazini to‘g‘ri aks ettirishdan iborat.
Maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “Adabiyot” darslarida keltirilgan
xalq og‘zaki ijodi namunalari ham qadim davrlardan to bugungi kunga qadar yetib
kelgan, boy-ma’naviy meros sifatida yosh avlod qalbida vatanga muhabbat, ezgu
tuyg‘ularga sadoqat, ta’bir joiz bo‘lsa xuddi Alpomish singari mard, jasur,
qahramon bo‘lib voyaga yetishlarida asosiy omil bo‘lib xizmat qilishi shubhasiz.
61

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
Siyosiy adabiyotlar:
1. Karimov. I. A. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq kelajagi va buyuk kelajakka
ishonchdir. -T., 2000. 23-bet.
2. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. Т. Ўзбекистон, 2016.
3. Mirziyoyev Sh. Xalqaro baxshichilik san’ati festivalining tantanali ochilish
marosimidagi nutqi. O‘zbekiston ovozi gazetasi sayti. // 07. 04. 201 9
4. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси. Т. Ўзбекистон, 2018.
Ilmiy adabiyotlar
5. Ahmedov S, Qo‘chqorov. R, Rizayev Sh. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 6-sinfi uchun darslik. –T. “Ma’naviyat”, 2017. 160 - б .
6. Abdullayev Q., Yusupov M., Rahmonbekova S. 2-sinf “O‘qish kitobi”.
Toshkent 2010. 3-bet
7. Arastu. Poetika. Axloqi kabir. – T. Yangi asr avlodi, 2004. 195 -B.
8. Jahongirov F. O‘zbek bolalar folklori, – T. O‘zbekiston, 1975. 87-B.
9. Matchonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Sariyev Sh., 4-sinf O‘qish
kitobi. – T., 2013 . 240-bet.
10. M. Koshg‘ariy “Devonu lug‘otit-turk”. Indeks-lug‘at.
Toshkent.1967.536-B.
11. Mirzayev T., Safarov O., O‘rayev D. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi
xrestomatiyasi. O‘quv qo‘llanma. – T. “Aloqachi”, 2008 – y.
12. Мирзаев Т . “ Алпомиш ” достонининг ўзбек вариантлари. –Т . “ Фан ”
1968. 232 - Б .
13. Мирзаева С. Ўзбек халқ романик достонлари поэтикаси. –Т. “ Фан ”
2004. 123 - Б .
14. Musurmonov E. O‘zbek folklori. –Samarqand 2017. 31-B .
15. Razzoqov H., Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K. O‘zbek xalq og‘zaki
poetik ijodi. – T. O‘qituvchi, 1980. 142–B.
62

16. Ro‘ziboeva O‘. va boshq. Kichik yoshdagi bolalar nutqini o‘stirish. –T.
“ O‘zbekiston ” , 2001. 212 – b.
17. Саримсоқов Б. Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари. – Т. “Фан”,
1981. 123-бет.
18. Sarimsoqov B. O‘zbek marosim folklori. – T. “ Fan ” , 1986. 216–b.
19. Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – T. Musiqa. 2010. 368–b.
20. To‘xliyev B, Karimov B, Usmonova K. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 10-sinfi uchun darslik. –T. “Ozbekiston milliy ensiklopediyasi”,
2017. 365-bet .
21. Umarova M, Hamroqulova X,Tojiboyeva R 3-sinf “O‘qish kitobi” . –T.,
2012. 216–b.
22. Yo‘ldoshev Q, Qosimov B, Qodirov V,Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. –T. “Sharq”, 2017. 365-
bet .
23. Yo‘ldoshev Q., Qosimov B., Qodirov B., Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik majmua. –T. “Yangiyo‘l
poligraf servis”. 2017. 200– b.
24. Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh., “Ma`nolar mahzani”. –T.
“O‘zbekiston” 2001. 189 – b .
25. G‘afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. 1-sinf “O‘qish kitobi”. –
T. 2011. 86 – b .
Ilmiy maqolalar
26. Sаfаrоv О., O`rаеvа D. O`zbеk хаlq qo`shiqlаridа еtnоpеdаgоgik
qаrаshlаrning ifоdаlаnishi. – Buхоrо dаvlаt univеrsitеti ilmiy ахbоrоtlаri, 2003, 1-
sоn, 14-21–b.
27. Sarimsoqov B. Adabiy turlar haqida mulohazalar // O‘zbek tili va
adabiyoti. 1993 - yil 5-son, 3-13-betlar.
28. Sarimsoqov B. To‘rtinchi adabiy tur // O‘zAS, 2002 - yil 7 - iyun.
29. Sarimsoqov B. O‘zbek folklorshunosligi masalalari. Ilmiy maqolalar
to‘plami. –T. Fan, 2006. 26-30 - betlar
63

Badiiy adabiyotlar
30. Алишер Навоий, Мезон ул-авзон, Асарлар, XIV том. – Т. Ғ. Ғулом
номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1967 . 180-бет.
31. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Мухтасар, –Т. “Фан”, 1971. 172 - б.
Internet saytlari:
32. www. literatura. uz
33. www. ref. uz
34. www. gduportal. uz
35. www. ziyonet. uz
36. www. google. uz
37. www. uz
38. www. guldu. zn. uz
64

O‘zbek adabiyoti darsliklarida folklor namunalarining berilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish