O‘zbek adabiyoti darsliklarida “Ona” obrazi tahlili” - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	139.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek adabiyoti darsliklarida “Ona” obrazi tahlili”

Купить

O‘zbek adabiyoti darsliklarida “Ona” obrazi tahlili
M U N D A R I J A
KIRISH …………………………………………………………………...............3
I BOB. TILSHUNOSLIKDA KONSEPT TUSHUNCHASI VA UNING
ASOSIY TAMOYILLARI
1.1.Tilshunoslikda konseptnazariyasining paydo bo lishi…ʻ … ............................. .. . 8
1.2. “Ona” va “o gay
ʻ ona ” konseptining tahlili va ta’limi....... .............. ..... .. ......... ..21
II BOB. XALQ OG ZAKI IJODI NAMUNALARIDA “ONA” VA “O GAY
ʻ ʻ
ONA ” KONSEPTINING IFODALANISHI
2.1 . Hadislarda ona siymosi …… ………………………………………...............35
2.2. Xalq og zaki ijodi namunalarida “ona” konsepti
ʻ .............................................43
2.3. Ertaklarda “ona” va “o gay ona” konseptining ahamiyati……………………69
ʻ
III BOB. KONSEPT TUSHUNCHASINI O QITISH
ʻ
3 .1 .Ona tili o qitish metodikasida konsept ta’limi………………..
ʻ .……… ...........61
XULOSALAR .................................................................................. ……………..66
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................. .......................69

2KIRISH
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati Mustaqilligimiz
qo‘lga kiritilgandan keyingi dastlabki kunlarda mamlakatimizda asosiy e’tibor ona
tilimiz rivojiga, uning imkoniyatlarini kengaytirish, davlat tili sifatida mavqeini
mustahkamlashga qaratildi. Ayniqsa, bu boradagi ishlar ko‘lamini yanada
kengaytirish maqsadida o‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi, yurtimizda
kadrlar tayyorlashning milliy modelini yaratish maqsadida 1997 yilda Oliy
Majlisning IX sessiyasida qabul qilingan “Ta’lim to‘g risida”qonun va “Kadrlarʻ
tayyorlashning milliy dasturi”ning qabul qilinishi mazkur sohadagi ishlarni yanada
jadallashtirdi.
Davlat imiz rahbari Oliy Majlisga Murojaatnomasi da ta’kidlaganidek,
“intellektual va madaniy salohiyatning qanday noyob boylik ekani, rivojlangan
mamlakatlar bugungi yuksak taraqqiyot darajasiga aynan shuning hisobidan
etgani-bu ham haqiqat” I
.
Prezidentimiz mamlakatimizning jahonning eng rivojlangan davlatlar
qatoridan o‘rin egallashi avvalo, ta’lim sifatini oshirishga bog liq ekanligini
ʻ
uqtirar ekan, “bizning eng katta boyligimiz-bu xalqimizning ulkan intellektual va
ma’naviy salohiyatidir” II
, deb ta’kidla shi ilm-fan xodimlari zimmasidagi
mas’uliyatni yanada oshirishga xizmat qiladi.
Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, mustaqillik tufayli xalqimiz hayotida
yangi ijtimoiy munosabatlar shakllandi, mavjudlari takomillashdi. Bu hol ayniqsa
diplomatik aloqalarda, internet tizimining yuzaga kelishida, axborot
texnologiyalarining takomillashuvida, xalqaro tajribalarning kirib kelishida, yangi
iqtisodiy, diniy, madaniy munosabatlarning shakllanishida ko‘rinadi. Binobarin,
ana shu islohotlarga bog liq holda tilimizning rasmiy, ommabop va ilmiy uslublari
ʻ
taraqqiyoti yangi bosqichga ko‘tarilganligini ta’kidlaymiz... Bobolarda badiiy
tafakkur va mushohadani chuqurlashtirish, ularning qalbida badiiy-estetik zavq
I
. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. -
Т.Ўзбекистон, 2018.-Б.72.
II
. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. -
Т.Ўзбекистон, 2016.-Б.13.

3uyg otish, yuksak insoniy tuyg ular va fazilatlar, ma’naviy qadriyatlar ruhidaʻ ʻ
kamol topishiga ko‘maklashish o‘zbek adabiyotining bosh maqsadiga aylangan
hozirgi davrda badiiy uslubning lingvistik imkoniyatlari ham o‘zgardi. So‘zga,
badiiy so‘zga bo‘lgan talab, mas’uliyat kuchaydi. O‘zbek millatining dunyo
hamjamiyatidagi mavqeyi, uning bugungi rivojlanish darajasi, buning ustiga
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» ona tilimizdan so‘zlashuv jarayonida
foydalanish oldiga mutlaqo yangi talablarni qo‘ymoqda. Umummilliy
taraqqiyotimiz va madaniyatimizdan orqada qolib borayotgan og zaki nutq
ʻ
madaniyati muomala, muloqot jarayonining bu muhim yo‘nalishiga alohida
munosabatni kutmoqda.
Mamlakatimizning keyingi yillarda erishgan eng katta yutuqlaridan biri
ta’lim tizimida xorijiy tillarni o‘qitishga e’tiborning kuchaygani bo‘ldi. Bugungi
kunda yurtimizda ingliz tilini chuqur o‘qitish qatori koreys tilini o‘rganishda
kelajakda amalga oshirishga mo‘ljallangan sa’y-harakatlar bo‘yicha bir qator
ishlar amalga oshirilgan. Bu holat koreys tilini o‘rganishda zamonaviy talablar
asosida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar bo‘yicha ma’lum xulosalarga kelishga
imkon beradi. Bugungi kunda mamlakatimizda koreys tilini o‘rganishga doir qator
darslik va o‘quv qo‘llanmalari yaratilgan, dolzarb mavzularda doktorlik
dissertatsiyalari yozilgan bo‘lsa-da, biroq hali amalga oshirilishi lozim vazifalar,
o‘z tadqiqotchilarini kutib yotgan muammolar ko‘p. Bu esa o‘zbek va koreys
tillarining o‘zaro aloqasini, ular o‘rtasidagi o‘zaro o‘xshash va farqli xususiyatlarni
lisoniy sathlar bo‘yicha alohida tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rganishni taqozo qiladi.
Mazkur holatlar mavzu dolzarbligini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mustaqillik tufayli o zbek xalqi tarixida, taqdirida yangi bosqich boshlandi.
ʻ
El-yurt milliy qadriyatlarni e’zozlagan va rivojlantirgan holda umumbashariy
mezonlar asosida yashay boshladi.
Badiiy adabiyotda tasvirlanguvchi inson qalbi va ongida ro y berayotgan
ʻ
evrilish, o zgarishlarning sir-sinoatlarini, sabab-oqibatlarini, ularning jamiyat
ʻ
ravnaqi, zamondosh kamolotidagi o rnini, binobarin, shularni yuzaga chiqaruvchi
ʻ
yozuvchi mahoratini zug umli siyosat va mafkura emas, umumbashariy,
ʻ

4insonparvar mezonlar, milliy qadriyatlar tadqiq etish lozimligi bugungi
adabiyotshunoslik oldiga yangi-yangi vazifalar qo ydi. Avvalgi bosqichlardaʻ
yaratilgan asarlarni ham Istiqlol g oyalari bilan chambarchas aloqadorlikda
ʻ
o rganish adabiyotshunoslikning dolzarb vazifalaridan biri bo lib qoldi.
ʻ ʻ
Ona siymosi dunyodagi barcha xalqlar uchun muqaddas va mo tabardir.
ʻ
Ularni birlashtirib turuvchi mushtarak fazilatlar bisyor, albatta. Lekin, ayni vaqtda,
har bir xalqqa, millatga mansub ona siymosi o z fe’l-atvori, tabiati, ichki va tashqi
ʻ
dunyosi, hatto, portreti bilan muayyan darajada farqlanib turadi. Ona butun bir
xalq, butun bir millatning o ziga xosligi, shakllanishi, namoyon bo lishida alohida
ʻ ʻ
o rin tutuvchi siymodir va ayni vaqtda, har bir inson kabi jamiyat, muhit,
ʻ
sharoitning vakili sifatida o ziga xos bir individumdir.
ʻ “Odamning qalbida qanday
olijanob tuyg ular mavjud bo lsa, ularning barchasi avvalo onadandir”.
ʻ ʻ
Shu ma’noda, o zbek xalqiga mansub ona siymosining badiiy adabiyotda
ʻ
tasvirlanishini, bu tasvirdagi o ziga xosliklarni o rganish, bu obrazni badiiy
ʻ ʻ
yoritishdagi yozuvchi uslubi va mahoratini tahlil etish - bu jihatdan, xarakter
yaratilishiga ko ra badiiy adabiyotimizning milliy fazilatlarini ochishda va ikkinchi
ʻ
jihatdan, o zbek xalqidagi milliylikni ko rsatishda o ziga xos ahamiyatga egadir.
ʻ ʻ ʻ
Mazkur ishda Ona siymosiga uning ijtimoiy, yoxud tarbiyaviy mohiyatigina emas,
balki, asosan, badiiy asarda obraz sifatida yaratilishini o rganish nuqtai nazaridan
ʻ
yondoshiladi.
Shunday ekan, Ona obrazi tadrijini tadqiq etish muallif ijodiy niyatlarining
badiiy tajassumini, obrazlar tizimi hamda milliy qadriyatlar, milliy ruhiyatlar,
milliy qiyofalar talqinini yaxlitlikda ochib berish; bir ijodkor siymosidagi muayyan
bir muammo talqini orqali o zbek adabiyotining ayrim milliy o ziga xosliklarini
ʻ ʻ
ko rsatish mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
ʻ
Tadqiqotning maqsadi . Bitiruv malakaviy ishning oldiga qo yilgan asosiy
ʻ
maqsad “ona” va “o gay ona” konseptining ta’limi va tahliliga oid xususiyatlarni
ʻ
tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari . Yuqorida aytib o tilgan holatlardan kelib chiqqan
ʻ
holda, tadqiqot vazifalari quyidagilarni o z ichiga oladi:
ʻ

5 tilshunoslikda konsept nazariyasining paydo bo lishi;ʻ
 “Ona” va ”O gay ona” konseptining ta’limiga tahliliga oid
ʻ
xususiyatlarni o rganish;
ʻ
 hadislarda ona siymosi;
 “Ona” va ”O gay ona” konseptining asarlardagi talqinini ifodalash;
ʻ
 xalq og zaki ijodi namunalarida “Ona” va ”O gay ona” konseptining
ʻ ʻ
ifodalanishini tahlil qilish
 “O gay”konseptining o zbek xalq ertaklari talqinida yoritilishi
ʻ ʻ
Ishning o rganilganlik darajasi.
ʻ Garchi o zbek tilshunosligida ʻ
konsept tushunchasi jadal o rganilayotgan, ayrim kamchiliklar bo lsa-da, “ona” va
ʻ ʻ
“o g ay” ona konseptlari tahlili va ta’limi hozirgacha monografik tarzda
ʻ ʻ
organilmagan.
Ishning ilmiy yangiligi. Darsliklarda “ona” va “o‘gay ona” konseptlari
to‘laqonli tahlil qilindi va xalq og zaki ijodi namunalari, badiiy asarlar, bajarish
ʻ
uchun berilgan mashqlar tarkibidagi bu ikki konsept to‘liq tahlil qilindi. “Ona” va
“o‘gay” konseptlari ijobiylik va salbiylik nuqtai nazaridan qiyoslandi. Buning
uchun maktab darsliklari, badiiy adabiyot namunalaridan foydalanildi. Bu ikki
konsept kelib chiqishi, shevalarda qo‘llanilishi, hudud jihatidan ham o‘rganildi.
Kelajak avlod tarbiyasi ma’naviyati va kamoloti uchun mazmunli “ona”
xususidagi matnlardan foydalanilgan holda bajariladigan mashqlar ishlab chiqildi.
Xalq og zaki ijodi namunalaridan tortib, yirik hajmli badiiy asarlar misolida ushbu
ʻ
ikki konsept tahlil qilindi va yangicha mashg ulot turlari ta’limga tavsiya etildi.
ʻ
Tadqiqot obyekti va predmeti. Tadqiqotning konsept hoqidagi ta’limot,
pridmetini “ona” va “o gay ona” konseptlari tashkil
ʻ
Tadqiqot metodlari. Ishda kuzatish, qiyoslash, tranformatsiyalash statistik
kabi metodlardan foydalanildi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot ham nazariy , ham
amaliy ahamiyatga ega. Ishning nazariy ahamiyati bevosita ilmiy tadqiqotlar bilan
bog liq. Ishda bildirilgan fikr-mulohazalar, tadqiqotda erishilgan natijalar
ʻ
darsliklarda mavjud bo lgan “ona” va “o gay ona” konseptining yanada to liqroq
ʻ ʻ ʻ

6o rganilishi uchun zamin yaratdi. Amaliy jihatdan esa tadqiqot natijalaridan ta’limʻ
muassasalarida konsept hodisasini o‘rganish bo‘yicha olib boriladigan amaliy
mashg ulotlarda, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar yaratishda foydalanish maqsadga
ʻ
muvofiq.
Ishning tuzilishi . Bitiruv malakaviy ish kirish, uch bob, xulosa,
foydalanilgan ilmiy va badiiy adabiyotlar ro yxati hamda ilovadan iborat.
ʻ
Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, obyekti
va predmeti hamda amaliy va nazariy ahamiyati xususida fikr yuritiladi.
Ishning birnchi bobida konsept tushunchasi va uning o rganilish holatiga
ʻ
e’tibor qaratiladi.
Ishning xulosa qismida esa uch bobdagi kuzatish natijalari umumlashtirilgan
holda ishga yakuniy xulosalar chiqariladi.
Ishning adabiyotlar ro yxatida ishda foydalanilgan nazariy, qomusiy va
ʻ
internet manbalari tartib asosida berib o tiladi.
ʻ

I BOB
TILSHUNOSLIKDA KONSEPT TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY
TAMOYILLARI
Hozirgi paytda “konsept” atamasi muammosi barchaning diqqatini jalb
qilmoqda, ushbu atamani qo‘llamaydigan tilshunosni uchratish qiyin bo‘lib qoldi.
Ushbu atamaning kognitologiya, semasiologiya, lingvokulturologiya,
psixolingvistika, pragmalingvistika kabi fan sohalarida keng qo‘llanishining sababi
bu sohalarning psixologiya, falsafa, sotsiologiya fanlari bilan yaqinlashuvi va shu
asnoda, fanlararo munosabatlarning faollashuvi bilan bog liqdir. Darhaqiqat,ʻ
fanlararo hamkorlikning natijasida yuzaga keladigan ko‘p tarmoqli tadqiqot
yo‘nalishlarining har biri mustaqil ko‘rinish olishlari uchun, o‘zaro tadqiq maqsad
va vazifalari farq qilishdan tashqari, ma’lum qatordagi tushuncha va terminlarga
murojaat qilishga majburdirlar. Bu terminlarning ayrimlari barcha sohalarda ham
uchrashi kutilsa ham, ammo u yoki bu terminning barcha sohalardagi qo‘llanish
va, eng asosiysi, mazmun doirasining mos kelish darajasini bilish muhimdir. Zero,
termin uchun yakka ma’nolik xosligini ta’kidlashga qanchalik urinmaylik, uning
umumiy, boshqacha aytganda, referentiv ma’nosi atrofida jipslashadigan “ma’no
kvantlari” konnotativ belgilardan xoli emasligini e’tirof etmaslikning ham iloji
yo‘q. Buni, ayniqsa, turli fanlar va yo‘nalishlar doirasida qo‘llaniladigan terminlar
misolida kuzatish mumkin. Falsafa, psixologiya, lingvistika, madaniyatshunoslik,
sotsiologiya kabi fanlarga oid tadqiqotlarda bir xil qo‘llanishda bo‘lgan “konsept”
xuddi shunday terminlardan biridir.
Dastavval, “konsept” tushunchasining o‘ta mavhum hodisa ekanligini, uning
zamiridagi “mental struktura” hech qanday moddiy ko‘rinishga ega bo‘lmasdan,
balki aqliy idrok jarayonida hosil bo‘ladigan, tasavvurdagi tuzilma ekanligini
unutmaslik lozim. Boz ustiga, “konsept” atamasi “tushuncha”, “ma’no”,
“mazmun” kabi boshqa mental hodisalar bilan yonma-yon turadikim, ularning
o‘zaro munosabatini aniqlash, farqli belgilarini ajratish muammosi ham paydo
bo‘ladi.
Ma’lumki, “konsept” atamasi lotin tilidagi concipere (“to‘plamoq, ilib

8ketmoq, o‘ylab qolmoq, boshlab yubormoq”) fe’lining sifatdosh formasi bo‘lgan
conseptus so‘zidan olingan. Barcha roman tillarida saqlangan (fr. concept ;
it. concetto ; isp. concepto ; port. conceito ) ushbu so‘z ingliz tiliga fransuz tilidan
concept ko‘rinishida ( conceive – tushinmoq, tasavvur qilmoq) o‘zlashtirilgan.
“Termin” libosini olgan ushbu so‘z keyinchalik barcha tillar (shu jumladan, rus va
o‘zbek tillari) ilmiy muloqot lug atidan o‘rin olgan.ʻ
Aslida, conseptus so‘zining termin xarakterini olishi falsafada konseptualizm
yo‘nalishining yuzaga kelishi bilan bog liq. Ushbu yo‘nalish asoschilaridan
ʻ
bo‘lgan farang faylasufi Per Abelyar va keyinchalik ingliz olimi Jon Lokk
haqiqatda borliqda alohida predmetlar mavjud bo‘lib, buning orasidagi
bog liqliklarning tafakkurdagi idroki natijasida umumiylik, universaliyalar
ʻ
tug iladi va konsept hosil bo‘ladi, degan g oyani olg a surishgan. Ammo
ʻ ʻ ʻ
P.Abelyarning konsept – “aqliy faoliyat vositasida u yoki bu predmet haqida
fikrlarni umumiylashtirish va yagona xulosaga kelishdir” I
degan ta’rifiga tayangan
konseptualistlarning harakatlariga qaramasdan, ushbu terminning ilmiy ko‘rinish
olishi va ommaviylashuvi ancha qiyin kechdi. Bunday “sustkashlik” voqelikdagi
predmet-hodisalar xususiyatlari talqinida konseptualistlar yo‘l qo‘ygan xatolar
natijasi bo‘lsa ham ajab emas. Zero, ushbu oqim tarafdorlari umumiylikni
faqatgina yakka, alohida predmetlar xususiyatlaridan izlashib, tizimiy
munosabatlarni noto‘g ri tasavvur qilishganlar. Sistema aslida yaxlitlik va
ʻ
umumiylik mavjudligini taqozo etadi, qismlarning xususiy belgilarini izlash va
xususiylikdan umumiylikka qarab yo‘l olish hodisalar mohiyatiga mexanitsizm
nuqtai nazaridan reduksion yondashuvdan boshqa narsa emas.
Sistemaning haqiqiy mohiyati xolislik yondashuvida, yaxlitlikdan qismlarga
qarab intilishda namoyon bo‘ladi. Axir, Gyote har qanday mavjudot buyuk
uyg unlikdagi yagona, yaxlitlikning namunalashtirilgan (qoliplashtirilgan) aksidan
ʻ
boshqa narsa emasligini bekorga qat’iy qayd etmagan bo‘lsa kerak.
Yaxlitlik va qismlar yoki umumiylik va xususiylik o‘rtasidagi ziddiyat
“konsept” terminining falsafada turg unlashuvida bir muncha xalaqit berganligi
ʻ
I
Qarang :Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. –Жиззах. Сангзор, 2006. 86 б .

9aniq va xuddi shu holat tilshunoslikda ham o‘z aksini topdi. To‘g ri, “konsept”ʻ
kalimasi ingliz zabon va roman zabon ilmiy adabiyotlarda doimiy ravishda
amaldadir, biroq bu tillarda concept asosan “tushuncha, g oya, umumiy fikr”
ʻ
ma’nolarini ifodalaydi. Rus tilshunosligida ushbu atama o‘tgan asrning 30-yillarida
qo‘llanishga kira boshladi.
Binobarin, S.N.Askoldov 1928-yilda e’lon qilgan so‘z va konsept munosabati
haqidagi maqolasida voqelik idroki jarayonida hosil bo‘ladigan alohida va umumiy
tushunchalarni farqlash lozimligini uqtirgan edi. Rus filologining uqtirishicha,
umumiy tushuncha bir turdagi predmetlarni, ularning belgi, xususiyalarini
umumlashtirish asosida yuzaga keladi (masalan, idish tushunchasi zamirida kosa,
piyola, choynak, likopcha, lagan kabi predmetlar belgilari, bajaradigan
vazifalarining umumlashmasi yotadi). Demak, konsept aqliy faoliyat jarayonida bir
turdagi predmetlar va ularning belgi-xususiyatlarini o‘rnini almashtiruvchi
(olmoshlar funksiyasi bilan qiyoslang) birlikdir.
“Konsept” “tushuncha” atamasidan uzoqlashmayotganligini sezamiz.
Ta’kidlanayotgan farq yana o‘sha umumiylik va xususiylik munosabatiga borib
taqalmoqda. Menimcha, tanlangan yo‘l to‘g ri, zero, mental hodisalar bo‘lgan
ʻ
“konsept” va “tushuncha”ni mohiyatan zid qo‘yish noto‘g ridir, ammo ushbu ikki
ʻ
hodisani yagona bir qolipga solish va ularga bir xildagi me’yoriy o‘lchov asosida
ta’rif berish ham unchalik to‘g ri bo‘lmasa kerak(qarang Safarov Sh. Kognitiv
ʻ
tilshinoslik 28-b . )
Konseptning quyidagi tariflaridan ayrimlarini keltiramiz:
“Kognitiv terminlarning qisqacha lug ati”da konseptga quyidagicha ta’rif
ʻ
berilgan. “Konsept – bizning ongimiz (aqliy faoliyatimiz) mental va ruhiy
imkoniyatlari hamda inson bilimi va tajribasini aks ettiruvchi axborot tizimi
birligidir; xotiradagi mazmundor birlik, mental leksikon (xotiradagi botiniy lug at
ʻ
tizimi), konseptual tizim va fikr yuritish tili (lungua mentalis) hamda inson
psixikasida voqelik qiyofasini aks ettiruvchi tuzilmadir.”
Psixolingvistlar ham konseptni nolisoniy tabiatga ega bo‘lgan murakkab
tuzilma sifatida qaraydilar. Konsept – shaxsning bilish va kommunikativ

1
0faoliyatida o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan, harakatchan perseptiv-kognitiv-affektiv
tuzilmadir. U inson ruhiy hayoti qonuniyatlariga bo‘ysunadi va shu jihatdan
nazariy tilshunoslik ilmiy tavsifi mahsuli bo‘lgan tushuncha va ma’no
hodisalaridan farq qiladi. Ushbudan ma’lum bo‘ladiki, psixolingvistlar
konseptning shakllanishini yakka shaxs (individ) tafakkur faoliyati bilan
bog laydilar. Konseptni til sohibining “milliy xotirasi”da lisoniy ifodalanganʻ
holatda saqlanadigan “jamoa ongi”ning mazmundor birligi sifatida talqin qiladi.
Adabiyotshunoslar talqinida esa, konsept individual ma’no, mazmun hodisasi
bo‘lib, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ma’noga ishoradir hamda ushbu individual
xususiyat ma’lum muhitda namoyon bo‘ladi. Zotan, konseptlar, umumiy bo‘lish
bilan bir qatorda, ma’lum kontekstda namoyon bo‘ladigan ko‘plab mazmuniy
chekinish, to‘ldirilishlar imkoniyatlariga egadirlar.
Ma’lumki, ong insonning ijtimoiy mavjudot sifatida bajaradigan ruhiy-
psixologik faoliyatining yuqori bosqichidir. Quyi bosqichlarda esa voqelikni idrok
etish bilan bog liq amallar, ya’ni ko‘rish, sezish, his etish, tasavvur qilish kabilar
ʻ
bajariladi. Xuddi shu amallar yuritishga turtki bo‘ladi, tafakkur faoliyati, o‘z
navbatida, borliq haqida fikr, tushuncha, g oya tug ilishiga sabab bo‘ladi. Shaxs
ʻ ʻ
ongida paydo bo‘lgan ushbu tushuncha-g oyalar, dastavval, sub’ektiv mazmunli
ʻ
bo‘lsalarda, keyinchalik ideal tus olishib, madaniy mahsulot ko‘rinishini oladilar
masalan, til birliklari, san’at asarlari va boshqa semiotik belgilar sifatida.
Demak, borliq haqidagi bilim ilk bosqichda ob’ektiv dunyoning sub’ektiv
tasavvuri ramzida yuzaga keladi va faqatgina “madaniylashish” bosqichidan
o‘tgandan so‘ng ijtimoiylashadi va jamoa ongi mulkiga aylanishi mumkin (barcha
tug ilayotgan sub’ektiv tasavvur, tushunchalarning bir yo‘sinda jamoa ongidan
ʻ
o‘rin olishi shart emas). Shunday ekan, konseptni individual tafakkur jarayonida,
shaxsning voqelikni bilishga intilishi natijasida hosil bo‘ladigan birlik sifatida
qarash ma’qulroq, uning lisoniy qolipda jamoa ongidan joy olishi esa, ma’lum vaqt
oralig ida kechadi va konseptual tizim birligi maqomiga ega bo‘lishini talab qiladi.
ʻ
Haqiqatdan ham, konsept predmet-hodisalar haqida ma’lumotga ega bo‘lish
va to‘plangan ma’lumot asosida kuzatilayotgan hodisalarni tavsiflash hamda

1
1tasniflash imkonini beradi. Tasniflash amalining ijrosi ma’lumotga ega
bo‘layotgan shaxsning hayot tajribasi, uning jamiyatda qabul qilingan guruhlarga
ajratish qonuniyatlar bilan tanishligi bilan bevosita bog liqdir. Bu, o‘z navbatida,ʻ
borliqni o‘zlashtirishning sub’yektiv tajribadan ijtimoiy haqiqat yoki jamoa ongiga
qarab o‘sib borishidan dalolat beradi.
Bundan ravshanki, konseptning tug ilishi beixtiyorlikdan ratsionallikka qarab
ʻ
yo‘l olayotgan tafakkur faoliyatining natijasidir. Biz hozircha tafakkur jarayoni
qanday kechishini bilmaymiz, lekin ularning ba’zilari ongli ravishda kechishini,
ya’ni ratsional aqliy faoliyat xususiyatini olishini tasavvur etishimiz mumkin.
Zero, konseptning asosini tashkil qiluvchi predmed obrazi yetarlicha aniq
vaikkilamchi o rinni egallagan bo laklari mavhumlikka ega bo lish bilan
ʻ ʻ ʻ
birgalikda, ular yagona negiz (yadroviy asos) atrofida o zaro munosabatga kirishib
ʻ
birikadilar. Shu sababli konsept tarkibining tizimiy xarakteriga ega ekanligini
e’tirof etish ma’quldir. Uning tizimiy xususiyatlari tuzilish jihatidan murakkab
tartibli bo lishida va bir butun mental tuzilma sifatida idrok qilinishida namoyon
ʻ
bo ladi.
ʻ
Predmet - hodisalarning ongli idrok etilishi va ularning tasavvurda obraz
hosil bo lish yo li bilan jamlanadigan bilim turlicha shakllanadi va har xil
ʻ ʻ
xarakterga ega bo ladi. Bu bevosita turli guruhdagi va tuzilishidagi konseptlar
ʻ
shakllanishiga sabab bo ladi. Konseptlarning guruhlanishida ularning lisoniy
ʻ
ifodalanish uslublariga tayaniladi. Tadqiqotchilar leksik va frazeologik konseptlar
bilan bir qatorda, grammatik (aniqrog i, sintaktik) konseptlar guruhlarini ham
ʻ
ajratishni taklif qilishmoqda .
Har qanday holda ham egallangan bilimning shakllanishi va
tizimlashtirilishning asosiy vositasi til tizimidir. Tafakkur birligi va mental hodisa
sifatida yuzaga keladigan konseptning lisoniy voqelanishi ham nutqiy tafakkur
faoliyati natijasidir.
Dastlabki, o rinda konseptning lisoniy modellashuvi ong va til tizimi
ʻ
o rtasidagi hamkorlikning mahsuli ekanligini unutmaslik kerak. Oldin
ʻ
aytilganidek, konsept shakllanishining boshlang ich nuqtasi voqelik bo lagi
ʻ ʻ

1
2(predmet) haqidagi tasavvur-obrazning yuzaga kelishidir. Bu obraz oddiy sxema
yoki shakl bo lib qolmasdan, balki mazmunli hodisadir. Boshqacha aytganda,ʻ
sub’yekt obrazning oddiy shaklini ko rmaydi yoki uning mazmunini idrok
ʻ
qilmaydi, u mazmunli obrazni idrok etadi.
Xuddi shu mazmunli obraz lisoniy belgiga aylanadi va bu belgi ma’nosining
o zagini tashkil qiladi. Lekin voqelik - ong - lisoniy belgi o rtasidagi bunday
ʻ ʻ
uzviylikni oddiy takrorlash ko rinishida talqin etmaslik kerak. Chunki ong
ʻ
voqelikni lisoniy belgi vositasida oddiygina aks ettirmaydi, balki sub’yekt uchun
muhim bo lgan belgi -xususiyatlarini ajratadi hamda ular asosida idrok etilayotgan
ʻ
ob’yekt (predmet, hodisa) ning namunaviy modelini yaratadi. Ongning bu turdagi
analitik - tahliliy faoliyati amalga oshishida lisoniy belgilarning roli alohida
e’tiborga loyiq.
Konseptning lisoniy modellashuv jarayoni yana bir muhim mental bosqichni
bosib o tadi. Voqelikning tafakkurdagi umumlashgan in’ikosi - obrazning
ʻ
mantiqiy “qayta ishlanishi” natijasida hosil bo lgan konsept lisoniy “libos”
ʻ
olishdan oldin ushbu “libos” ning tasavvurdagi aksi - model yuzaga keladi.
Lisoniy voqelanish rejasi paydo bo lgan zahotiyoq uni amalgam oshirish uslubi
ʻ
izlanadi. Reja hamda “so zsiz” model nolisoniy yoki “botiniy nutq” jarayonida
ʻ
yuzaga keladi. I
Botiniy nutqning yuzaga kelish muammosi bilan shug ullangan
ʻ
psixolog va psixolingvistlar ushbu hodisani turli cha talqin qilib kelishmoqda.
Ulardan ayrimlari botiniy nutqni oddiygina qilib, o z-o ziga gapirish bilan
ʻ ʻ
tenglashtirsalar, boshqalari uni alohida tashqi (zohiriy) nutqdan butunlay farq
qiluvchi hodisa sifatida ta’riflaydilar. Biroq, eng muhimi, botiniy nutq zohiriy
nutqning asosini, negizini tashkil qilishini olimlar e’tirof etib kelishmoqda.
Darhaqiqat, nutqiy faoliyat ijro (talaffuz) va eshitish (mazmun,idrok)
bosqichlaridan tashqari yana bir bosqichni o z ichiga oladi. Bu tashqi yoki zohiriy
ʻ
nutqni rejalashtirish bilan bog liq yashirin jarayondir. Bo lg usi nutqiy hatakat
ʻ ʻ ʻ
niyat va rejadan boshlanadi va ushbu reja nutqiy faoliyatning “ichki harakatchan
sxemasi” vazifasini o taydi.
ʻ
I
Муҳамедова С. Когнитив лингвистика: вужудга келиши, асосий тушунчалари ва йўналишлари .- Т;
Фан , 2007 й 46 б

1
3Ichki sxema o ziga xos dasturlash xizmatini o tab, lisoniy nomlanish lozimʻ ʻ
bo lgan konseptning mundarijasida mujassamlangan asosiy mazmuniy
ʻ
xususiyatlarni aks ettirmog i darkor. Botiniy nutq konseptning lisoniy
ʻ
voqelanishini ta’minlovchi jarayondir. Ushbu jarayonda bo lg usi lisoniy
ʻ ʻ
birlikning tuzilishi va mundarijasi shakllanadi.
Botiniy nutq jarayonida konsept, birinchidan, ma’lum mazmun shaklini
olsa, ikkinchidan, lisoniy belgi tanlovi bosqichiga tayyorgarlik ko radi. Xuddi
ʻ
shu hozirlik lisoniy modellashuvdan oldingi harakatlar vositasida nominativ
birlikning denotativ asosini mazmunan boyitadi. Bu bilan lisoniy tanlov
imkoniyati ham kengayadi. Lisoniy tanlov esa alohida ko rinishdagi lisoniy
ʻ
tafakkur faoliyati natijasidir. Bu faoliyatning ko chishi til o zlashtirish va nutqiy
ʻ ʻ
qobiliyat hosil bo lish jarayonlariga mos ravishda kechadi. Ma’lumki, inson til va
ʻ
moddiy olamni bir xil uslubda hamda bir xil yo nalishda o zlashtiradi. Moddiy
ʻ ʻ
dunyo idroki ayni paytda idrok etilayotgan predmet - hodisalar haqida tushuncha
tug ilishini, keyinchalik ushbu tushuncha mental namuna - konsept sifatida
ʻ
shakllanib, moddiy nom olishni taqozo qiladi. Bu xildagi ko p bosqichli
ʻ
linvopsixik faoliyatning natijali (natija muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz
bo lishidan qat’iy nazar) kechishida asosiy rolni lisoniy xotira o ynaydi.
ʻ ʻ
Tilshunos uchun eng muhimi tafakkur birligi bo lgan konseptning tilda
ʻ
(aniqrog i nutqda) aks etishini ta’minlovchi strukturalar, harakatlar, qoidalarni
ʻ
aniqlashdir. O‘zbek tilshunosligida lisoniy hodisalar mohiyatini ochib berishga
kognitiv nuqtai nazaridan yondashilgan ilmiy tadqiqotlar yuzaga kelmoqda. I
Bu
o‘zbek tilshunosligida mazkur sohada ham ma’lum yutuqlar qo‘lga
kiritilayotganligidan dalolat beradi. Tilshunoslikda mentallik xususiyatiga ega
bo‘lgan til birliklari belgilar tizimi sifatida tushuniladi va ular vositasida inson
o‘zini o‘rab turgan ob’ektiv olamga xos xususiyatlarni asta-sekinlik bilan
anglaydi, voqelik faktlarini o‘zlashtira boradi. Ana shu holatda tilning o‘z ijtimoiy
vazifalarini namoyon etishi bevosita amalga oshiruvchini – inson ishtirokini
taqozo qiladi. S.Muhamedova to‘g ri qayd etganidek,”An’anaviy tilshinoslikda,
ʻ
I
Аюб Ғуломов ва ўзбек тилшунослиги масалалари илмий мақолалар тўплами.- Тошкент:ЎзМУ, 2007.
22-б.

1
4asosan, belgining ifoda plani va mazmun planiga e’tibor qaratilar edi,
kommunikatsiya jarayonining realizatori bo‘lgan insonning o‘zi esa
tadqiqotchilarning nazaridan chetda qolib keldi” I
.Zamonaviy tilshunoslikning
an’anaviy tilshunoslikdan farqi shundaki, unda lisoniy hodisalar mohiyatini ochib
berishda belgining ifoda va mazmun planiga emas, balki mazkur jarayonni amalga
oshiruvchi inson omiliga, insonning bu jarayondagi o‘rniga alohida e’tibor
qaratiladi.Kognitiv tilshunoslik shu asosda inson ongidagi milliy-madaniy, ruhiy-
falsafiy, qomusiy, mantiqiy bilimlari zaxirasi va ularni nutqning og zaki va yozmaʻ
shakli orqali namoyon bo‘lishini ta’minlovchi vosita – tilni ongga bog liq holda
ʻ
o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qo‘yadi va lingvistik tadqiqotlarda shunga
asoslanadi.Tilni shunday tushunish va uni tadqiq qilishga bo‘lgan bunday
yondashuv tilga kognitiv yondashuv nomini oldi. Tilni kognitiv yondashuv
asosida tadqiq qilish kognitsiyaning til ifodasini o‘rganish bilan bog langan.
ʻ
Kognitsiya –bu ma’lumotlarni, bilimlarni olish, qayta ishlash, eslab qolish,
xotirada tiklash va foydalanishning har qanday ongli yoki ongsiz jarayonidir.
U o‘zida quyidagi psixologik jarayonlarni mujassamlashtiradi:
1) dunyoni idrok qilish; 2) kuzatish; 3) kategoriyalarga ajratish; 4) tafakkur;
5) nutq; 6) tasavvur va b.
Kognitiv lingvistikaning shakllanishida tilshunoslikdagi quyidagi yo‘nalishlar
nazariy asos sifatida xizmat qilgan:
1) semasiologik nazariya;
2) semasiologik grammatika nazariyasi;
3) tilni mantiqiy analiz qilish nazariyasi;
4) nutqiy tafakkur nazariyasi;
5) nominatsiya nazariyasi yoki onomasiologik nazariya;
6) germenevtika;
7) nutqiy faoliyatning psixologik konsepsiyalari.
I
Муҳамедова С. Когнитив лингвистика: вужудга келиши, асосий тушунчалари ва
йўналишлари.- Т; Фан , 2007 й 59 б.

1
5 Ilmiy adabiyotda Kognitiv lingvistikaning quyidagi asosiy yo‘nalishlari
mavjudligi haqida gapiriladi. B ular:
1.Bilishning biologik nazariyasi.
2. Bilishning biomadaniy nazariyasi.
3. Sun’iy intellekt yaratish nazariyasi.
4. Kognitiv semantika yo‘nalishi.
Tadqiqotlar konseptlarning quyidagi turlari mavjudligini aniqlaganlar:
1. Ontologik konseptlar dunyoning ontologik strukturasini tavsiflaydi: vaqt,
makon, xususiyat, sifat va b. Ular qo‘llanish sohasi yoki foydalanish maqsadiga
ko‘ra cheklanmagan.
2. Pragmatik konseptlar tor qo‘llanish sohasiga ega, ular bir ma’noli va
bilishning quroli sifatida xizmat qiladi.
3. Aprior konseptlar. Ular his qilish tajribasini umumlashtirish, predmetlar
bilan bevosita operatsiyalar o‘tkazish orqali shakllanadi.
4. Lingvokreativ konseptlar til muloqoti va til birliklari semantikasi orqali
dunyoni bilish asosida vujudga keladi va til belgisining mazmun planini o‘zida
mujassamlashtiradi.
5. Konsept-universaliyalar. Ular dunyo xalqlariga xos konseptlardir.
6. Konsept-unikaliyalar. Ular faqat muayyan bir xalqqa xos konseptlardir.
Ularni etnodeymlar – “dunyoni ko‘rish konseptlari” deb ham atashadi, chunki
ularda muayyan xalqning dunyoni ko‘rishi uning milliy-madaniy xususiyatlari
asosida amalga oshishi ifodalanadi. I
So‘z ma’nosi konseptni til va nutqda reprezentlash vositasidir. So‘z nutqda
konseptning faqat kommunikativ-relevantli belgilarini bildiradi. So‘z ma’nosi
kognitiv xarakterga ega: u nutqda konsept mazmunini hosil qiladigan ba’zi
kognitiv belgilarni namoyon qiladigan semalardan tashkil topadi.
Shu tarzda konsept so‘z ma’nosi bilan o‘zaro munosabatda, ammo unga teng
emas.Konsept so‘z lug aviy manosidan kengroq va boyroq, chunki konseptʻ
shakllanishida insonning atrof dunyoni o‘zlashtirish(bilish) jarayonida
I
Qarang : Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. -Жиззах: Сангзор, 2006. 85 б

1
6egallaydigan butun tajribasi ishtirok etadi.
M azmunning ikki turi alohida ajra l adi: mazmun(protoverbal) va mazmun
(nutqiy). Protoverbal mazmun predmetlar, hodisalar va vaziyatlarni o‘z-o‘zicha
emas, balki ko‘plab aloqa va munosabatlar bilan bog langandek aks ettiruvchiʻ
“yaxlit kognitiv hosila” sifatida ta’riflanadi. Shunday qilib, ma’no-mazmun bu
turining mohiyati ahamiyatlilik va qadr-qiymat kategoriyalari bilan
belgilanadi.Tilga oid mazmunlar uni ifodalash uchun vosita bo‘lib xizmat
qiladi.Nutqiy mazmun esa sistem ma’noning til ongidagi shaxsga xos o‘zgarishi
hisoblanadi.Ajratilgan semantik hodisalar konsept mavjudligi va rivojlanishi
bosqichlari sifatida ko‘rilishi mumkin: predmetli-hissiy obraz >mazmun
(protoverbal) > tushuncha>so‘z ma’nosi>so‘zshakl>mazmun-ma’no1(nutqiy)
Konseptlarni ng tipologik muammosi ancha murakkab va haligacha to‘la hal
qilinmagan. Z amonaviy lingvistikada alohida ajratiladigan konsept turlari aslida
bir konseptning turli tomonlari, uning mazmuniy strukturasidagi ehtimolli
komponentlar deb hisoblaymiz. Sh unday qilib konseptlar tipologiyasi mohiyati
jihatidan ularni aks ettiradigan ongga nisbatan olingan ob’ektlar (denotatlar)
tipologiyasidir. Masalan, konseptning quyidagi turlari, mohiyatan esa mazmuniy
strukturasining komponentlari alohida ajratiladi: aniq-hissiy obraz, sxema,
tushuncha, tasavvur, freym, ssenariy (skript), geshtalt va boshqalar.
Tasavvur (fikriy manzara) – bu predmetlar va hodisalarning birlashgan hissiy
obrazlaridir(titroq –tananing tez-tez titrashi).Ular statik va alohida predmet yoki
hodisaning hissiy idrok qilinadigan, yaqqol tashqi belgilari yig indisining hissiy
ʻ
aksi hisoblanadi.
Sxema –ma’lum makoniy-grafik yoki konturli chizma bilan namoyon
qilingan konsept (dars obrazi tasma sifatida).U tasavvur va tushuncha oralig idagi
ʻ
deb e’tirof etiladi .
Tushuncha – predmet yoki hodisaning muhim, umumiy belgilaridan iborat
konsept, ularning ratsional aksi va anglanishi (kvadrat – tomonlari teng
to‘rtburchak); obrazliksiz mantiqiy tuziladigan konsept.U tasavvur yoki chizma
zamirida yuzaga keladi va odatda terminologik leksika, ratsional semantikali

1
7leksemalar bilan verballashadi.
Tarkibiy qismlar yaxlitligidagi ko‘p komponentli konsept, keng ko‘lamli
tasavvur, predmet yoki hodisa haqidagi standart bilimlarning ma’lum majmuasi
(magazin, kino va hak.). Dunyoda mavjud yoki mavjud bo‘lishi mumkin voqea-
hodisalar, vaziyatlarga monand bir nima; “steriotip vaziyatlar haqidagi
ma’lumotlar strukturasi”. Kognitiv kontekst, ma’lum konsept atrofidagi madaniy
belgilangan bilim tuzilishining umumiy modelidir.Freymni ko‘pincha ularning
to‘ldirilishiga ishora qiladigan tugunlar(slotlar) ko‘rinishida tavsiflashadi.
Ajratishning birinchi bosqichida ontologik narsalar va bilimlar konseptlari
farqlanadi. Belgilar konseptlari farqlanadi.Belgilar konseptlari ikkilamchidir.
Buning ustiga belgilar orasida sensorli kuzatiladiganlari (rang,shakl,hajm belgilari
kabi) va bilvosita kuzatiladiganlari(qobiliyatlar, moyillik, ma’naviy fazilatlar)
alohida ajratiladi.Ajratishning ikkinchi bosqichida muallif murakkab va sodda
konseptlarni farqlaydi.Ular implikativ butunlikka biriktirilgan qismlar kabi ko‘plab
soddaroq konseptlarni birlashtiradi. O‘zaro bog liq freymlar majmui dunyoʻ
kognitiv modelini hosil qiladi.
Semantik strukturalar integratsiyasining darajasiga ko‘ra superkonseptlar,
makrokonseptlar, asos konseptlar va mikrokonseptlar farqlanadi . Shuningdek, ko‘p
jihatdan bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgan bilish va badiiy konseptlarni ham
alohida ajratiladi.
Nihoyat, standartlashish alomatiga ko‘ra individual, guruhiy (jinsiy, yoshga
nisbatan, ijtimoiy) va umummilliy konseptlar alohida ko‘rsatiladi. Guruhiy
konseptlar guruh chegaralarida stantartlashtirilgan, milliylari – xalq
konseptosferasi chegaralarida, individual konseptlar umuman standartlashmagan.
Olimlarning konseptlarni o‘rganish ko‘p jihatdan lingvistik muammolarni hal
qilishga yordam berishi va semantik strukturalar mental strukturalarini aks ettirish
haqidagi fikrlariga qo‘shilgan holda, biz konseptlar strukturasi haqidagi masalani
ko‘rib chiqishi lozim hisoblaymiz.
Kognitiv lingvistika vakillarining aksariyati konseptning maydoniy tashkil
topishini tan olishadi. Konsept o‘zagi kalit so‘zning to‘g ri ma’nosini o‘rganish va
ʻ

1
8uning sinonimlari hamda antonimlari semantikasini o‘rganish asosida
belgilanadi.O‘zakka katta hissiy-yaqqol konkretlikka ega qatlamlar, yorqin
obrazlar kiradi.Konsept chegaralarini mavhumroq ma’nolar tashkil qiladi.U turli
mualliflarning har xil matniy manbalarda sochilgan va konseptning talqiniy
qatlamini tashkil etuvchi tavsiflar bo‘yicha o‘rganiladi.Ajratilgan qatlamlar hosila
munosabatlaridadir, har bir keyingi sath mavhumligi oshishida. Konsept aniq
struktura, qatlamlar qat’iy izchilligiga ega emas.
Ko‘pchilik tadqiqotchilar tomonidan konseptning tushuncha, obraz, pragmatik
va aksiologik (qadriyatli) qatlamlari ajratiladi.Har bir aniq holatda ular
ustunlikning turli darajalariga ega, komponentlari orasidagi munosabatlar konsept
aks ettirayotgan mohiyat va konsept turi bilan aniqlanadi. Xususan, biz tadqiq
etayotgan konseptda uning pragmatik tarkibiy qismlari muhim rol o‘ynaydi.
Bizningcha, o‘rganilayotgan sohada konseptning quyidagi struktur
qatlamlarini alohida ajratadi: 1)superkategorial qatlam – mavhum qatlam bo‘lib,
mazkur konsept (predmetlik, jarayon, miqdor, belgi) bo‘lgan konseptosfera
sohasiga ishora qiladi; 2)torroq ma’no hosil qiluvchi xususiyati bilan ajralib
turuvchi kategorial qatlam; 3)predmetlt-mantiqiy belgilar majmuidan tashkil
topgan tushunchaviy qatlam; 4) dunyoni bir etnotil uyushmasi a’zolari tomonidan
o‘ziga xos ko‘rishni aks ettiruvchi farqli belgilarga ega etnomadaniy qatlam; 5) u
yoki bu til sohiblari har birining predmet-hissiy tasavvurlarini ifodalovchi obrazli-
assotsiativ qatlam.
Shuningdek, leksik ma’no strukturasidagi muqobillikka ko‘ra denotativ,
signifikativ va pragmatik qatlamlarlar ham aniqlanadi.
Konsept strukturasi bundan batafsilroq va yuqorida aytilgan barcha
qatlamlarni o‘z ichiga oladi.Masalan, konseptning tubandagi struktura elementlari
alohida ajratiladi:
1) hissiy obraz(ideal modellar, sxemalar, prototipik tasavvurlar).
2)implikativ imkoniyat – mazkur toifa ob’ektlari uchun bashorat qilinadigan
ehtimolli aloqalar, munosabatlar, bog liqliklar va ta’sirlar strukturasi haqidagiʻ
tizimli umumiy tasavvur;

1
9 3) mavhum tushuncha;
4) baholovchi-pragmatik ahamiyat.
Tilning u yoki bu konsepti tahliliga bag ishlangan ishlar sharhi konseptningʻ
shakllanishi va verballanish jarayonlariga ikki xil yondashuv haqida gapirish
imkonini beradi – arxitipli va invariantli. Arxetipli modelda konseptga imkon
qadar umumiylashgan, ammo shunday bo‘lsa ham, hissiy obrazli, ongda yashirin,
reduksiyalangan shaklda mujassam bo‘luvchi (tushunchada, tasavvurda, so‘z
ma’nosida) bir narsadek qaraladi.Invarintli modeldaesa ma’lum semantik sohani
qamrab oluvchi til birliklari mazmunining umumlashish (invariant) chegarasi
sifatida namoyon bo‘ladi.Konseptlarning arxetipik shakllanish modeli ularning
semantiklashishiga tilgacha tayyorlikni, moyillikni, invariantli model esa – tilni
o‘zlashtirish va fikr hamda nutq sub’ekti tomonidan tildan tashqari voqelikni
anglash jarayonida shakllanishni taqoza qiladi.
Shunday qilib, konseptning verballashuvi birinchi bosqichi bo‘lib voqelikning
u yoki bu ob’ekti haqida tasavvurlar vujudga kelishi xizmat qiladi.
Shundan so‘ng konseptni tushunish, uning ma’naviy mazmunini muvofiq so‘z
etimoni bilan ongimizda bog lash yuz beradi.Verballashishning birinchi
ʻ
bosqichidayoq konsept o‘zining obrazli verballashuvi bosqichida etakchi faktorga
aylanadigan etnotil o‘ziga xosligiga ega bo‘ladi.Verballashishning ikkinchi
bosqichida so‘zning ichki shakli hosil bo‘ladi – obraz – konseptning ma’noviy
markazi shakllanadi. Verballashishning uchinchi bosqichida obrazning metonimik
shakllanishi yuz beradi.So‘zning simvolik shakllanishiga turtki bo‘ladigan obrazli
tushuncha paydo bo‘ladi.Nihoyat konsept shakllanishi va verballashuvining
to‘rtinchi bosqichida mifga yo‘naltirish, ya’ni mazkur madaniyat paradigmasida
ma’lum simvol yuzaga keladi.

2
02. “Ona” va “o‘gay ona” konseptining tahlili.
“Ona” va “o gay ona” konseptini dastavval lug aviy birlik sifatida keyin esaʻ ʻ
obraz sifatida tahlil qilamiz. Dastavval tilimizning lug at tarkibiga murojaat
ʻ
qilamiz. Tilimizning lug at tarkibida
ʻ shunday qatlamlar borki , ular qardosh tillar,
shevalarning ichki taraqqiyot qonunlari asosida rivojlanadi. Bu xil qatlamni ifoda
etuvchi so‘zlar avloddan-avlodga meros tarzida o‘tadi. Mana shunday leksik
qatlamlardan biri ayollikni ifodalovchi so zlardir.
ʻ
Agar biz eng qadimgi yozma manbalarga murojaat qilsak, hozirgi turkiy
tillarda hamda ularning shevalarida uchraydigan ayollarga xos bo‘lgan
atamalarning eng asosiylari shu manbalarda mavjud ekanligini ko‘ramiz.
Urug qabilalar o‘rtasida yuz bergan birlashish, ajrashish jarayonlari elat,
ʻ
xalq va millatlarning tashkil topishi, ular tilining ham differensiatsiya va
integratsiya hodisalarini boshdan kechirishga sabab bo‘ldi. Natijada bir urug ,
ʻ
qabila yoki elat tilidagi ayollikni ifoda qiluvchi bir yoki bir necha so z o‘rnini
ʻ
ikkinchi urug , qabila, elat tiliga oid shu tushunchani bildiradigan so z egallaydi va
ʻ ʻ
qo‘llanish doirasi kengayadi, boshqasiniki torayadi, bora-bora iste’moldan chiqib
ketadi. Bu xildagi ayollikni ifodalovchi terminlar turkiy tillar tarixiga oid
manbalarda ko‘plab uchraydi. VIII asrga doir O‘rxun yodnomalarida og(mat),
yegin(plemyannik), yotaz(jena) leksemalari ishlatilgan bo lsa Devonu lug otit
ʻ ʻ
turkda farzand tushunchasi ganch/kanch , kenja bola- ashtal, kundosh- kuni, quda-
tunur, aka- ichi, opa- egachi so‘zlari orqali ifoda qilingan o rinlarni
ʻ
kuzatamiz. I
.Lekin yuqorida tilga olingan atamalardan boshqasi bilan almashgan,
ayrimlarining ma’nosi o‘zgargan. Bularning barchasi tarixiy taraqqiyot bilan
bog langan.
ʻ
Fikrimizni ona xususidagi fikrlar bilan davom ettirsak, ona muqaddas zot.
Bu ibora nafaqat o zbek xalqi uchun olingan ibora, balki butun dunyo
ʻ
xalqlarida ona inson uchun eng qadrli hamda muqaddas shaxs timsoli
hisoblanadi. Ona farzandini katta qiyinchiliklar bilan dunyoga keltirib, uni
tarbiyasida asosiy rol o ynovchi shaxsdir. Bejizga xalqimizda dunyoni onalar
ʻ
I
Ма ҳмуд Кошғарий . Туркий сўзлар девони - Тошкент : Ўзбекистон Фанлар академияси нашриёти , 1963. 24 б

2
1tebratadi, onalar oyog i ostidadir ravzai jannat kabi iboralar mavjud emas. Buʻ
iboralar xalqimiz turmush tajribalari asosida asrlar mobaynida shakllangandir.
O zbek tilida onani mehridaryo, mushfiq, rahmdil, bolasi uchun jonini ham fido
ʻ
qiluvchi inson sifatida tushunishadi. Ona so zi qon-qarindoshlik atamasi
ʻ
sifatida hozirgi zamon jahontillarining deyarli hammasida, ham mavjuddir.
Ma’lumki “ona” qavm - qarindoshlikning boshi, tayanchi asosiy manbai
hisoblanadi. Uning qavm qarindoshlik tizimida tutgan o rnini bilish ham nazariy,
ʻ
amaliy ahamiyatga ega. Shuning uchun ham quyida keltirilgan Ismoilovning
“Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari nomli asari mazmuni bilan tanishib
chiqishga to g ri keladi. Muallif qavm-qarindoshlik terminlarini quyidagicha
ʻ ʻ
tasniflaydi:
“Ona” so zi turkiy tillarda qon-qarindoshlik atamasi sifatida bola tug ib,
ʻ ʻ
katta qilgan, tarbiyalagan, o z bolasi bor, yoki biror shaxsning bolasini
ʻ
boqib, asrab olgan ayolga nisbatan ishlatiladi. Bu ona so zining bosh ma’nosi
ʻ
hisoblanadi: I
Orzularga qonaman. (O zbek xalq qo shiqlari)
ʻ ʻ
Yoki o zbek tilining Z.M.Ma’rufov tahriri ostida chiqarilgan 2 tomli Izohli
ʻ
lug atida ona so ziga quyidagicha ta’rif berilgan: ona – farzandi yoki
ʻ ʻ
farzandlari bo lgan xotin (o z tuqqan farzandlariga nisbatan); bolali xotin:
ʻ ʻ
Ona bilan bola - gul bilan lola .
Erka tutsa onasi taltayadi bolasi. II
“Ona” so ziga ikkala berilgan izoh ham aynan farzandlari bor ayolga nisbatan
ʻ
ona atamasi qo llanilishini tasdiqlamoqda. Hududiy jihatdan ona so zi turli
ʻ ʻ
shevalarda turlicha ma’no ifodalaydi. Misol uchun qaysidir sheva vakili ona deya
o z tuqqan onasini tushunsa, boshqa sheva vakili buvisiga nisbatan ushbu atamadan
ʻ
foydalanadi. “Ona” atamasi ko p hollarda badiiy adabiyotda asarlar va she’rlarda
ʻ
qo llaniladi. Uning ano, modar kabi variantlarini ham kuzatishimiz mumkin:
ʻ
I
Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. – Тошкент: Фан, 1966. – B .
12
II
Mirzayev T ., Musoqulov A ., Sarimsoqov B ., O ’ zbek xalq maqollari - T .: Sharq 2012. B.273

2
2 Och oina kuydi anodin judo, Modarini mehrida erdi ado.
Jahd ila yetmay anosin keynidin, Quinda kuyardi g ami ul siynadin.ʻ I
Zarbulmasaldan olingan ushbu parchada aynan ona so zining ano, modar
ʻ
variantlari qo llanilganligiga guvoh bo lishimiz mumkin.
ʻ ʻ
Yoki xalqimiz orasida juda mashhur bo lgan ushbu qo shiqqa e’tibor beraylik:
ʻ ʻ
BOSHGINAM OG RIYDI
ʻ
- Onajon. onajon!
- Boshginam og riydi-ya.
ʻ
- Boshginangdan onang aylansin.
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ
- Bozorlarda bo lar ekan,
ʻ
- Zargarlarda turar ekan,
- Uning oti tillaqosh,
- O‘shanga og riydi-ya!
ʻ
- Onajon, onajon!
- Bo‘yniginam og riydi-ya.
ʻ
- Bo‘yniginangdan onang aylansin,
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ
- Bozorlarda bo‘lar ekan,
- Zargarlarda turar ekan,
- Uning oti bo‘yintumor,
- O‘shanga og riydi-ya!
ʻ
- Onajon, onajon!
- Quloqqinam og riydi-ya.
ʻ
- Quloqqinangdan onang aylansin,
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ
- Bozorlada bo lar ekan,
ʻ
- Zargarlarda turar ekan,
- Uning oti oltin isirg a.
ʻ
- O‘shanga og riydi-ya!
ʻ
Xalqona uslubda yaratilgan, turli shakllarda kuylangan bo lsada, ushbu
ʻ
qo shiqdagi ona so zi o zgarishsiz asl holida kuylanib kelinmoqda. Bunday
ʻ ʻ ʻ
qo shiqlarga yana ko plab misollar keltirishimiz mumkin:
ʻ ʻ
Onaman-u onaman,
I
Ahmedov S . Qo ’ chqorov R . Rizayev Sh . 6- sinf adabiyoti – Toshkent : Ma ’ naviyat , 2009. 207 b

2
3Bolam uchun yonaman.
Bolam tinchlikda o ssaʻ
Orzularga qonaman. (O zbek xalq qo shiqlari)
ʻ ʻ
So zlashuv uslubida esa ona atamasining bir qancha shevalarga xoslangan
ʻ
variantlari mavjud:
Oyim tepki mashinada Donoga ko‘ylak tikib o‘tirgan ekan. Yon- ginasiga borib:
Oyi, - dedim ingichka ovozda. Oyim boshini ko‘tarib, u yoq-bu yoqqa qaradi-
yu, “tavba” deb ko'kragiga tuflab qo'ydi I

“Ona” qadimiy so zlardan biri bo lib, yozma yodgorliklarda quyidagicha
ʻ ʻ
ifodalangan: ana-мать; Mahmud Koshg ariyda – ona; XII-XIII asr Tafsirida
ʻ
ana-мать; o rta asr o zbek va uyg ur klassik adabiyotlarida esa ana variantlari
ʻ ʻ ʻ
ishlatilgan.
“Ona” so zining keyingi davr asarlarida va turkiy tillarning lug atlarida xilma-
ʻ ʻ
xil fonetik variantlarda kelganligi ko rsatiladi.
ʻ
Xususan, V.V.Radlov o zining 4 tomlik lug atida ona so zining butun bir
ʻ ʻ ʻ
turkiy tillardagi va shevalardagi ko rinishlarini qayd etadi: ana, ena, änä, enäi
ʻ
kabi ko rinishlarda mavjud bo lganini ta’kidlagan. Ona so zi hozirgi zamon turkiy
ʻ ʻ ʻ
tillarida yuqoridagi asarlarda qayd qilingan ë, u, ë shakldagi variantlari sifatida qabul
qilingan.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek o zbek tilida keng qo llaniladigan ona varianti
ʻ ʻ
adabiy til uchun xizmat qilgani holda , uning энə (Xorazm, Buxoro) eнə
(Andijon) əнa (Namangan) kabi fonetik variantlari esa o zbek tili shevalarida ona ,
ʻ
buvi ma’nolarida ishlatiladi. II
Ona dunyodagi eng mehribon zot.
Onalar oyog i ostidadir ravzai jannat.
ʻ
Lekin shunga qaramasdan, o zbek tili sheva va dialektlarida aba, acha, eba, eye,
ʻ
ena, aya,opa, buvi, buv – мать, мама; eнə- мать
so zlarining ona ma’nosini
ʻ
anglatishi qayd qilinadi. “Ona” atamasini ayolning o zi tug ib o stirgan yoki asrab
ʻ ʻ ʻ
olgan farzandlari (o g il yoki qiz) tomonidan ana shu ona so zi bilan shu ayol
ʻ ʻ ʻ
I
Ahmedov S . Qo ’ chqorov R . Rizayev Sh . 6- sinf adabiyoti – Toshkent : Ma ’ naviyat , 2009. 207 b
II
Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. – Тошкент: Фан, 1966. – B . 12

2
4shaxsini boshqa qarindoshlardan farqlaydi.
Sotiboldi qizchasini o‘lik yonidan olib, boshqa yoqqa yotqizayotganda, qizcha
uyg ondi va ko‘zini ochmasdan odatdagicha duo qildi;ʻ
Xudoyo ayamdi daydiya davo beygin... (bemor hikoya)
O zbek tilida o g il va qiz farzandlar tug ib o stirgan ayol shaxsga nisbatan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yuqoridagi ona atamasidan tashqari– oyi, aya, acha, buvi, ena, opa atamalarini
ham ishlatadilar.
O zbek tilida “ona”- oila boshlig i tarbiyachisi ma’nosida ham qo llaniladi:
ʻ ʻ ʻ I
Ya’ni farzandlar tarbiyasida ko pincha asosiy vazifa onaga yuklanganligi nazarda
ʻ
tutilib ushbu ibora qo llanadi:
ʻ
Bular uchun alohida qozon osilarmidi. Siz hammasining onasisiz, u bobo –
ota.
Usta bolani juda yaxshi ko radilar.( A.Qahhor, Tomoshabog )
ʻ ʻ
Shu o rinda o zbek tilida ona atamasining sinonimi sifatida arab tilidagi
ʻ ʻ
volida II
atamasini ham keng ma’noda ishlatilganligini ham ta’kidlash joiz.
“Volida”atamasi o zbek tilida bugungi yozma adabiyotlarda tez-tez uchrab turadi.
ʻ
Ushbu atama o zbek tilidagi “muhtarama ona” yoki “volidai muhtarama”
ʻ
ma’nosiga to g ri keladi. Chunki volidai muhatarama birikmali so zi o zbek
ʻ ʻ ʻ ʻ
tilida nafaqat o zining, balki begonalarning onasini ham hurmat qilib fikr
ʻ
bildirganda ishlatiladi, lekin murojaat qilganda bu so z qo llanilmaydi:
ʻ ʻ
Zahiriddin Muhammad Boburnng volidai muhtaramasi Qutlug
ʻ
Nigorxonimning xos xonasi.
Beshikda oydek bo‘lib, pahlavon go‘dàk jilmayib yotibdi. Umarshayx Mirzo,
Yunusxon va Eson Davlatbegim baxtiyor onani qutlab turadilar. – Ko‘z tegmasin,
bahodir o‘g lon tug ilibdur, –dedi Yunusxon. – Ismi ne bo‘ldi? – Zahiriddin
ʻ ʻ
Muhammad, – dedi Umarshayx Mirzo. – Qutlug bo‘lsin, ulug larning ismi, – dedi
ʻ ʻ
Yunusxon kulimsirab. – Nàsib etsa, inshoolloh, yo‘lbarsdek bahodir bo‘lg usidir.
ʻ
Shunday ekan, „Bobur – yo‘lbars“ deb chaqirsak ham bo‘ladi. Umarshayx Mirzo
yalt etib unga qaradi va: – Yo‘lbars?! „Zahiriddin Muhammad Bobur“ deb ataylik, –
I
Ma’rufov Z.M. O’zbek tilining izohli lug’ati Moskva Rus tili nashriyoti 1981 y. 28 б.
II
Узбек классик адабиёти асарлари учун қисқача луғат -Тошкент: Уз ФА нашриёти , 1953 й. 43 б

2
5dedi hayajonlanib,
Volidalari ham bundan ta’sirlandilar I
Ko rib turganimizdek, o zbek tilidagi –jon affiksoidini qo shgan holda hamʻ ʻ ʻ
volida sinonimi orqali ham onani hurmatlash ma’nosini berish mumkin. O zbek
ʻ
tilida － jon qo shimchasi o zbek tilida ona, aya, oyi terminlariga qo shilib kelib
ʻ ʻ ʻ
asosan, erkalatish, erkalash, murojaat qilinuvchiga nisbatan o zini yaqin tutish
ʻ
ma’nolarini ifodalaydi.
Oyijon, albatta, domlaning aytganlarini olib borishim kerak, yo qsa…(Oybek,
ʻ
Bolalik).
Bundan tashqari, turli xil shaklli so zlarni qo llash mumkin, ayniqsa
ʻ ʻ
hozirgi kunda o zbek tili leksikasida kundalik hayotimizda ona ma’nosida opa ,
ʻ
opajon terminlariniham qo llash holatlarini kuzatishimiz mumkin. Mana shu opa
ʻ
garchi oilada o zidan katta qiz bola qarindoshga nisbatan ishlatiluvchi so z bo lsa-da,
ʻ ʻ ʻ
bu termini ona o rnida qo llovchilarni ko p uchratamiz.
ʻ ʻ ʻ
Anavi nima, opa? – dedi o‘sha tomondan ko‘z uzmay. – Laylak, o‘g lim, laylak!
ʻ
– ona o‘g lining boshini silab qo‘ydi. Bola hech qachon bunaqa qushni ko‘rmagan
ʻ
edi. Qush negadir bir oyoqlab turardi. U yana to‘xtab qoldi. – Nima u, opa? – dedi
tag in chinor uchiga ko‘z tikib. – Laylak, o‘g lim, laylak. – Nimaga bir oyoqda
ʻ ʻ
turibdi? Ona kuldi: – Bir oyog i charchagandir-da. (11 sinf darligidan)
ʻ
O zbek tilida ham onasini yaqin olib onam-onam, onajonim kabi iboralarni
ʻ
qo llash holatlari ko p uchraydi. Bundan tashqari,-jon+gina+mformasidagi affiks
ʻ ʻ
o zbek tiliga xos bo lib, onajonginam, oyijonginam, ayajonginam formalari
ʻ ʻ
asosan onasini, oyisini o ziga juda yaqin tutish, hurmatlash, achinish kabi ma’no
ʻ
bo yoqlarini ifodalaydi. 11 sinf darsligidagi aynan shu mavzuga oid matnga nazar
ʻ
tashlaylik: Endi ota-onani tilga olganda ishlatiladigan so‘zlarga kelsak, otaga
nisbatan “boboy”, onaga nisbatan «kampir» singari so‘zlarni ishlatish nutq
odobidan, xususan va umuman, odobdan tashqaridir. Adabiy tilda otani otamiz,
padarimiz, qiblagohimiz deb, onani ona miz, volidamiz, onayizorimiz, volidayi
mehribonimiz, oq sut bergan onamiz kabi so‘z va iboralar bilan tilga olinadi. Bular
I
Umarova M . Hamraqulova X . Tojiboyeva R 3- sinf o ’ qish – Toshkent : O ’ qituvchi , 2016. 131 b

2
6nutq odobiga daxldor ijobiy hodisalardan hisoblanadi. Ammo boboy, kampir kabi
so‘zlar bolaning beodobligidan nishonadir. Ota oila boshi bo‘lgani uchun unga
ulug vorlik ni bildiruvchi sifatlarni, onada bolaga nisbatan mehr ortiqroq bo‘lgani vaʻ
ko‘proq ma shaqqat chekkani uchun unga mehribonlik, mushfiqlik va mehnat-u
mashaqqat anglatuv chi sifatlar beriladi... Ota-onaga murojaat qilganda, jon
qo‘shimchasini qo‘shib, otajon yoki dadajon yoxud adajon yo oyijon deb murojaat
qilinsa, ota-onaga bo‘lgan ehtirom shartlaridan biri ado etilgan bo‘ladi. Ammo bu
murojaat til uchida emas, astoydil bo‘lishi kerak. Jon so‘zi jondan chiqsa, ota-
onaning joni farzand joniga baraka bag ishlaydi. Agar til uchidan chiqsa, ota-ona har
ʻ
qancha mehr-u shafqat ko‘rsatmasin, bolaning ishi yurishmaydi I

Maktab darsligida tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan mana shunday
ʻ
mavzudagi matnlarning mavjudligi insonni nquvontiradi.Darslikda ushbu matn
xususida suhbat olib boring deyilgan va o quvchilar bilan olib borilgan bu tarzdagi
ʻ
mashg ulot o zining ijobiy ta’sirini ko rsatishi tabiiy.O quvchilar nutqini
ʻ ʻ ʻ ʻ
shakllantirishda ham samarali natija berdi. Shunday ekan bu shakldagi topshiriqlarni
quyi sinf darsliklarida ham keltirib o tish maqsadga muvofiqdir. Onaning bu shakli
ʻ
kamtarlik bo lgani uchun hech qanday hurmat qo shimchalari qo shilmaydi,
ʻ ʻ ʻ
balki kamtarlik shakli so zlari bilan birga qo llaniladi. O zbek tiliga ham
ʻ ʻ ʻ
oddiygina ona yoki onayizor shaklida ifodalanadi.
O zbek tilida –lar ko plik qo shimchasi ham mavjud bo lib, u otlarga,
ʻ ʻ ʻ ʻ
atoqli otlarga, olmoshlarga qo shilganda ko plikni emas, baki begonalarga,
ʻ ʻ
so zlovchining o zidan yoshi katta shaxslarga nisbatan hurmatni ifodalaydi.
ʻ ʻ II

Hozirgi zamon o zbek adabiy tilida yuqorida aytganimizdek, ona
ʻ
terminining sinonimi sifatida ishlatilib, onani ulug ’lash, uni yuqori darajaga
ko tarish, ulug inson, siymo sifatida tasvirlash jarayonida volida termini ona
ʻ ʻ
termini bilan barobar ishlatiladi:
Mehrigiyo volidam meni ardoqlab o stirdi. (O tkir Hoshimov)
ʻ ʻ
Mehribon volidalar hayotning zavq-shavqini, go zalligi va lazzatini o z
ʻ ʻ
jigargo shalarida ko rishadi. Rustam orziqib kutgan kun keldi. O‘sha kuni Rustam
ʻ ʻ
I
Mahmudov N. Odilov Y. Ziyodullayeva G. 11 sif ona tili – T: Ilmiy nashriyot 2018 12 b
II
Hamroev M.A O’zbek tilidan ma’ruzalar majmuasi -Toshkent ; Фан , 2004 й -51 б

2
7maktabdan chiqdi-yu, to‘g ri gulzoriga o‘tdi. Maktab bog boni Rasul buvani izlabʻ ʻ
topdi-da,unga sekin pul uzatdi.–Buva, shunga gul bering, kerak bo‘lib qoldi.Bog bon
ʻ
ajablanib Rustamdan so‘radi:–Nega kerak bo‘lib qoldi?–Bugun eng aziz insonim
volidamning tug ilgan kuni–Juda yaxshi o‘ylabsan, pulingni cho‘ntagingga solib
ʻ
qo‘y. Hozir senga ajoyib guldasta yasab beraman.( 9 sinf ona tili darsligidan 79 bet)
Ikkinchi qiz mening volidam qutluq Nigorxonim edi. (Bobur) O zbek tilida nuroniy
ʻ
ona, nuroniy onaxon tarzida ifodalanadi. O zbek tilida –xon qo shimchasi ham
ʻ ʻ
mavjud bo lib, u ham ona terminiga qo shilib begona nuroniy, yoshi katta
ʻ ʻ
shaxsga nisbatan murojaat qilishda shu shaxsni o ziga yaqin tutib, uni hurmat qilish
ʻ
ma’nosini anglatadi. Shu o rinda aya termini ham mavjud bo lib, aya nisbatan
ʻ ʻ
o rta yoshli ayollarga nisbatan qo llaniladigan termin. Ona esa albatta 50
ʻ ʻ
yoshlardan oshgan shaxs bo lishi shart. O zbek tilida ona o zining tuqqan
ʻ ʻ ʻ
onasi ma’nosidan boshqa subyektiv munosabatlarni ifodalash uchun ham
qo llanadi. Ismoilovning ta’kidlashicha, “ona qon-qarindoshlik termini sifatida
ʻ
turkiy tillarda umum ma’noga ega bo lib, o zbek tilida umum dialektal termin
ʻ ʻ
hamdir. Uning ma’nosi, fonetik variantlaridan qat’iy nazar, adabiy tildagi ona
ma’nosini ifodalaydi. Ona termini biror begona o rta yoshlardagi ayol boboga
ʻ
nisbatan murojaat qilish uchun qo llaniladi:
ʻ
– Qayerdan keldingiz , ona? – dedi Yo lchi.
ʻ
Kampir kichkina samovarga olov solib, yigit yoniga qaytdi-da, erkakcha
ovoz bilan...(Oybek, Qutlug qon. Ona madhini kuylamagan shoir bolmasa kerak,
ʻ
qaysi bir shoir ijodiga nazar solmang dunyolarga teng mehr muhabbat bilan onasini
madh qilganligini asarlardan bilib olasiz.Xususan Mirtemir ham shular
jumlasidandir:
Abadiyatday cheksiz armon bo‘lib qoldi dilimda,
onaginam!
Odam bo‘ldimmi menam?
Ha, odam sanashar meni elimda.
Senga qilolmagan xizmatim,
Sen deb chekolmagan zahmatim –

2
8Jindak zehnim, jindak she’rim, jindak g azalxonligim,ʻ
Onalik mehriga to‘ymagan mehrim, jindak yaxshilik va
yomonligim,
Meni odam sanagan elimga baxshida, jafodiyda
onaginam.
- jon affiksoidi o zbek tilida begona shaxsga nisbatan ham murojaat
ʻ
qilish davrida, shu shaxsni yaqin tutish, uni hurmat qilish ottenkalarini
ifodalaydi.
Bundan tashqari, o zbek tilida –xon affiksi ham mavjud bo lib, u ham
ʻ ʻ
ona terminiga qo shilib begona shaxga nisbatan murojaat qilishda shu shaxsni
ʻ
o ziga yaqin tutib, uni hurmat qilish ma’nosini anglatadi.
ʻ
Lekin bu vaqtda uning ma’nosi –jon affiksi bilan yasalgan onajon
ma’nosiga nisbatan hurmatlash, erkalash bo yoqlari kuchliroq ifodalanadi:
ʻ
– Domla otaxonimiz edilar, kelinimiz bizga onaxon bo ladilar.
ʻ
(A.Qahhor,To yda aza).
ʻ
O zbek oyimning obro si yolg iz shular bilangina cheklanib qolmas, uni
ʻ ʻ ʻ
o rda xonimlari ham ehtirom qilib, o zlarining “onaxonlari” deb bilar edilar.
ʻ ʻ
(A.Qodiriy, O tkan kunlar)
ʻ
O zbek tilida bunday shaxslarga nisbatan begona bobolar tomonidan
ʻ
murojaat formasi uchun aya termini ham ishlatiladi. Lekin ona bilan
ayaterminlarining ishlatilish o rinlari bir-biridan, asosan, shu murojaat
ʻ
qilinuvchi shaxsning yosh jihatidan bo lgan farqlariga qarab qo llaniladi.
ʻ ʻ
Ona albatta 50 yoshlardan oshgan shaxs bo lishi shart. Aya esa u
ʻ
shaxsning 50 yoshgacha yoki hali o zining tashqi ko rinishida qarilik alomatlari
ʻ ʻ
sezilmagan ayolga nisbatan qo llaniladi. Misol uchun:
ʻ
–Ko cha eshigi ochildi. Eshikdan kirganning qadam sharpasi uy yonida
ʻ
jim bo ldi. Ayol o zini panaga olib chaqirdi:
ʻ ʻ
–Aya! (jurnaldan)
O zbek tilidagi bu aya termini ona ma’nosidan tashqari( aya termini
ʻ
ishlatuvchi shevalarda) tarbiya muassasalarda, bog cha va yaslilarda,
ʻ

2
9bolalarning o z tarbiyachisiga, o qituvchisiga nisbatan murojaat qilishi uchun ʻ ʻ
ham qo llaniladi. Bulardan tashqari, o z qarindoshlariga nisbatan o zidan kichik
ʻ ʻ ʻ
shaxslarning murojaatida ishlatiladi.
Ayrim so zlarning o z va ko chma ma’nolari bo ladi. So zning gapdan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tashqarida ifodalaydigan ma’nosi bosh ma’no deyiladi. So zning boshqa
ʻ
so zlar yordamida aniqlanadigan, izohlanadigan ma’nosi ko chma ma’no
ʻ ʻ
deyiladi. Biz yuqorida “ona” so zining bosh ma’nosi haqida so z yuritdik ya’ni
ʻ ʻ
“ona” so zini lug aviy birlik sifatida tahlil qildik. Endi esa “ona” terminining
ʻ ʻ
ko chma ma’noda qanday xususiyatlari mavjudligi, obrazlilik xususiyatlarini
ʻ
haqida so z yuritamiz. Ona termini yordamida o zbek tilida tog ridan-to g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qoni qo shilmagan ba’zi qarindoshlik va yaqinlik nomlarini, yangi ma’nodagi
ʻ
boshqa so z turkumlarini yasash mumkin: Ona Vatan, ona diyor, ona tuproq
ʻ
singari. Iqbol Mirzo qalamiga mansub Ona tuproq she’ri shular jumlasidandir:
Ona tuproq
Avliyolar, daholarning beshigisan,
Naqshbandlar topgan jannat eshigisan.
Tiriklikning navosi ham qo‘shig isan –
ʻ
Sen azizsan, muqaddassan, ey sajdagoh,
O‘zbekiston, ota makon, ona tuproq!
Yuragimda tulporlaring dukurlari,
Qaysi yurtning bordir buyuk Temurlari?
Olovlardan omon chiqqan Semurg lari,
ʻ
Sen azizsan, muqaddassan, ey sajdagoh,
O‘zbekiston, ota makon, ona tuproq!
Asl farzand merosiga posbon bo‘lgay,
Ozod elning orzulari osmon bo‘lgay,
Bobolarim ismin aytsam, doston bo‘lgay,
Sen azizsan, muqaddassan, ey sajdagoh,
O‘zbekiston, ota makon, ona tuproq!
Ismoilov “Ona so zi o zbek tilida toponimika (shahar, qishloq, mamlakat
ʻ ʻ
yoki biror joy ) shuningdek ishlab chiqarish korxonalari bilan birga kelib, shu
nomlarning o ziga qanchalik yaqin, mehribon ekanligini, o z onasidek
ʻ ʻ
tarbiyalovchi, voyaga yetkazuvchi sifatida uni o ziga yaqin tutish ottenkalarini
ʻ

3
0berish maqsadini ifodalash uchun qo shib ishlatiladi” deb yozadiʻ : I
Qudrat (yuragini ushlab, jim qoladi). Ey mening shovvoz yuragim,
sanchma! O n yil sog intirgan ona qishlog imga yetkazding minnatdorman.
ʻ ʻ ʻ
(N.Safarov, “Chin muhabbat”).
Shodon kunim gul otgan sen,
Chechak otgan izimga,
Nolon kunim yupatgan sen,
Yuzing bosib yuzimga.
Singlim deymi,
Onam deymi,
Hamdard-u hamxonam deymi,
Oftobdan ham o‘zing mehri Ilig imsan,
ʻ
Vatanim.
(Muhammad Yusuf)
Vatanni onaga qiyoslashlarini, uni “ona Vatan”deya e’zozlashlarining ham
sabablari mavjud.Vatanimiz ham xuddi onamiz singari mehrda tengsiz va olamda
yagonadir.Ularning ikkisi han hech bir narsaga alishilmaydi .
Bundan tashqari o zbek tilida onadek qadrli, aziz bo lgan narsalarga
ʻ ʻ
nisbatan ona bag ir, ona zamin, ona tabiat, ona qishloq kabi ko chma ma’noda
ʻ ʻ
qo llaniluvchi birliklar ham mavjud.
ʻ
Vatan nima o‘zi? Vatan – ona allasi taralgan, beshiging iziari chizilgan
zamin. Ajdodlaring ko‘milgan qabriston, ota- onangning iziari qolgan ko'chalar,
sening lahjangda so'zla- shadigan, qosh-u ko‘zi xuddi sening kabilar yashaydigan
qadr- don yer – Vatandir!
Birinchi bor bahorni tanigan, ilk bor varrak uchirgan, birinchi marta
hayitlik olgan joying, birinchi o‘qituvchi, birinchi muhabbatingni tanitgan
makon – Vatandir!
O‘z jonidan yaratgani uchun ham ona yaxshi-yu yomon bolasini tishida
I
Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. – Тошкент: Фан, 1966. – B. 19

3
1tishlab o‘tadi. Vatan ham o‘shanday bag ri keng. ʻ Qadamlaringni ko‘ksiga qo‘yib,
suyab yashaydi seni.
Osmoni ko‘фang, maysasi dimog ingni bosib yotadigan
ʻ muattar
bolishingdir. Vatan mung aygan tandirli, pastakkina tomli
ʻ kulbangdan bosManadi.
Unga bo‘lgan muhabbating ham shu ostonada tug uadi.(Darslikdan)
ʻ
Ona terminining ko chma ma’nolari haqida ozmuncha bo lsa-da
ʻ ʻ
tasavvurga ega bo ldik. Endi yana boshqa ma’noviy ko rinishlari haqida so z
ʻ ʻ ʻ
yuritamiz. Ismoilovda berilishicha onaning yana quyidagi ma’nolari bor:
Ona so zi uy hayvonlari va umuman, hayvonlar, parrandalarning ba’zi
ʻ
turlariga bolasi bor, urg ochi jinsdagi turlariga nisbatan ham qo shilib kelib
ʻ ʻ
u hayvon yoki parrandani aniqlab, ta’kidlab keladi:
Sinchiklab qaradim. Ona ayiq. Lekin u ayiqchaning nola cheboboga parvo
ham qilmaydi.
Ona sigir g unajinni molxonaga olib ketdi. (Mushtum).
ʻ
Ona so zi o simliklarning( gulli, mevali o simliklar, sabzavot ekinlari)
ʻ ʻ ʻ
urchish organi sifatida uni boshqa organlaridan ajratib ko rsatuvchi termin
ʻ
sifatida –lik affiksi bilan keladi:
Otasi uzun xo‘ja,
Onasi yoyma xotin,
Bolasi shirin-shakar. (Tok, bargi, uzumi)
Bir otasi, bir onasi,
Necha yuz ming bolasi.
(Quyosh, oy, yulduzlar)
Gulning qoq o rtasida gul o rindan yuqoriga ko tarilgan onalik bor.
ʻ ʻ ʻ
Onalikning ostki qismi kengayib tuguncha hosil qilgan.
Bu yuqorida ko rsatilgan xususiyatlarda ona so zining rus tilidagi
ʻ ʻ
“мама” ma’nosini ifodalovchi so zlarga nisbatan uning ma’no doirasi va
ʻ
ishlatilish o rinlari qanchalik keng va so z yasash usullari xilma-xil
ʻ ʻ
ekanligidan, shuningdek ona so zi umum va abstrakt ma’nolarni ifodalash
ʻ
xususiyatiga ega ekanligidan xabar beradi. Bu xususiyatlar aya,oyi, ena, opa,

3
2buvi, oyijon so zlarida ko rinmaydi.ʻ ʻ I
Bundan tashqari, o zbek tilida turli xil affikslarning ona terminiga
ʻ
qo shilishi orqali ham yangi ma’nodagi so zlar yasalishi mumkin. Bu xususida
ʻ ʻ
ozmuncha bo lsa-da yuqorida fikr yuritdik (-xon, -jon, -gina,-jon+ginam, -lik
ʻ
kabi affikslar). Quyida to xtalib o tmaganlarimiz haqida so z yuritsak:
ʻ ʻ ʻ
-yi+zor murakkab affiksi ona terminiga qo shilib keladi va onaga
ʻ
nisbatan hurmat, unga achinish, bechora singari ma’nolarni anglatadi. Bir otasi, bir
onasi,
–O rtoq G ulomov o zi borib keldi. Eshitibdi-yu, dod solib yiqilibdi
ʻ ʻ ʻ
onayizor...(S.Ahmad, “Ufq”).
Onayizor emasmi, ustunni ushlagancha bir qo lidagi yostig ini ham
ʻ ʻ
tashlamay, bolasining tovushi kelayotgan tomonga qarab qoldi. (S.Ahmad).
Abdulla Qahhor tili va uslubiga xos ravishta yozilgan ushbu matnga e’tibor
bersak:
– O‘rtoq rafiqam! Ijozat berasiz, xushchaqchaq hayotimizni sharaf bilan
davom ettirib, oilaviy burchimizni namunali bajarib kelayotganimizga bir yil
to‘lgan kunda sizni bevosita tabrik qilishga! Õotin bu muqaddimani hazil gumon
qilganligi uchun qiyqirib chapak chaldi. Notiq yana ham jiddiyroq qiyofada davom
etdi:
– Bundan 365 kun muqaddam siz bilan o‘z hayotimizda qat’iy burilish
yasab, zo‘r sinovlar sharoitiga bevosita qadam qo‘ydik. Ilgarigi vaqtda faqat erkak,
endilikda esa ham erkak, ham xotin boshchilik qiladigan oila masalasi o‘zingizga
ma’lum bo‘lganligi uchun bunga keng ravishda to‘xtab o‘tirishni lozim
ko‘rmayman. Siz bilan biz bir yillik oilaviy faoliyatimiz natijasida qanday
yutuqlarga erishdik?
Avvalo, shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, biz u yoki bu masalada yuz
beradigan prinsipial kelishmovchiliklarni chetdan kuch jalb qilmasdan o‘z
kuchimiz bilan, o‘zaro keng muhokama qilish yo‘li bilan bartaraf qiladigan bo‘lib
qoldik. Ikkinchidan, o‘rtoq rafiqam, oilamizni tashkiliy xo‘jalik jihatidan misli
I
Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. – Тошкент: Фан, 1966. – B . 19-20

3
3ko‘rilmagan darajada mustahkamladik. (Abdulla Qahhor)
Hajviy shaklda tasvirlangan ushbu matkub Abdulla Qahhor tili va uslubi
qanchalik o tkir ekanligini va so z boyligi o ta teranligidan dalolat beradi. O zbekʻ ʻ ʻ ʻ
tilida ona termini ba’zi bir so zlar bilan frazeologik birlikda turib,o zining ona
ʻ ʻ
ma’nosidagi xususiyatlarini o zgartirib, biror narsaning asli, tog risi, haqiqati
ʻ ʻ
deganga o xshash ma’nolarni ifodalab keladi. Gapning onasibirikmasi gapning
ʻ
po skallasi, bo lgan-turgani, haqiqati ma’nosida qo llaniladi:
ʻ ʻ ʻ
–Otangizga rahmat – tog a! – dedi boshini qimirlatib Meli polvon. –
ʻ
Gapning naq onasini aytdingiz-qo ydingiz. (S.Ahmad hikoyalaridan)
ʻ I
Shuningdek,
biror narsaning asli, eng yuqorisi kabi ma ’nolarni ham ifodalaydi: –
Qassoblik hunarlarning onasi. Qassoblik qilmoqchi bo lgan odam avvalo bir
ʻ
qo lini kundaga qo yadi-yu, bolta bilan chopadi. Agar chopilmasa qassoblik
ʻ ʻ
qiladi. (Oila va jamiyat).
II BOB .
XALQ OG ZAKI IJODI NAMUNALARIDA “ONA” VA “O GAY”ONA
ʻ ʻ
I
Ma’rufovZ.M. O’zbek tilining izohli lug’ati Moskva Rustili nashriyoti 1981 y.32 b

3
4KONSEPTINING IFODALANISHI
2.1. Hadislarda ona siymosi.
Dunyoda pirma’no bir so z bor, men undan ortiq va yaxshiroq so zniʻ ʻ
bilmayman. Bu so z – “Ota-onangga rahmat”, degan yoqimli so zdir. Uning aksi
ʻ ʻ
ham bor: u eng yomon, eng yoqimsiz – oq padar, ona suti ko r qilgur, degan
ʻ
so zlardir.
ʻ
Ota-ona uchun farzanddan aziz, farzanddan shirin narsa yo q. Ota-ona
ʻ
farzandining sog lig i, kamoloti va kelajagi yo lida hatto o zini qurbon qilishga
ʻ ʻ ʻ ʻ
rozi bo ladi. Ota-ona o g il-qiziga o z umri, aql-idroki, shodligini o z shodligi,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
baxtini o z baxti deb anglaydi, shodligu quvonchidan quvonadi, qayg usiga sherik
ʻ ʻ
bo ladi.
ʻ
Shunday ekan, bu oily ne’matni, xazinamizni borida qarlaylik, qadriga
yetaylik.
Har narsaning ikki tomoni bor deganlaridek, yuqorida siz bilan faqat
ko nglimizga hush yoquvchi, iliq so zlar bilan suhbatlashdik. Ming afsuslar bilan
ʻ ʻ
hatto, achchiq bo lsa ham aytish kerakki, hayotimizda bunday insonlarning aksi
ʻ
ham uchrab turadi.
Ota-onalar, ota-onalik baxtidan o zlarini mosuvo qilib ham, hayotda bosh
ʻ
ko tarib yurishibdi. Shunday naql bor, biz buni yuqorida ham zikr qilgan edik,
ʻ
inson hayotidagi eng daxshatli so z, bir umrlik tamg a. Bu tamg a nafaqat o sha
ʻ ʻ ʻ ʻ
insonning balki butun avlodiga tatigulik meros bo ladi. Bu “Oq padar” degan
ʻ
lanatdir. Biz bu hunuk iborani faqat ota-onalar farzandlariga nisbatan qo llashadi
ʻ
degan tushunchaga egamiz. Buni qarangki, aksincha farzandlar ham ota-onasiga
nisbatan ishlatiladigan hollar uchrar ekan. Bir hadisda o qigan edim: Ulamoning
ʻ
oldiga bir ota kelib, o z farzandidan arz qilibdi. Holimdan habar olmaydi, hatto
ʻ
yo qlamaydi, men uni oq qilmoqchiman balki uni siz bundan ogohlantirsangiz,
ʻ
sizning gaplaringiz kor qilarmidi – debdi. Ulamo otaning farzandini huzuriga
chaqirib unga tanbeh bermoqchi bo libdi. Undan bunday qilishini sababini
ʻ
so ragan ekan. O g il javoban unga shunday debdi – To g ri bu borada men
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
gunohkorman, lekin, Siz meni ismimni ma’nosini bilasizmi, ma’nosi

3
5“ko rshapalak” degani. Ota-onaning bu hayotdagi birinchi vazifasi farzandlarigaʻ
ma’noli, hosiyatli ism qo yishi emasmi. Farzand o z ismidan farxrlanishi, unga
ʻ ʻ
munosib bo lishga harakat qilishi kerak emasmi? –deya javob qaytaribdi. Ulamo
ʻ
otani huzuriga chaqirib: – siz farzandingizni oq qilishga haqli emassiz chunki u,
unga ism qo ygan kuningiz sizni oq qilgan ekan deya, javob beribdi. Bu misol
ʻ
tariqasida aytilgan hikoya dengizdan tomchi, xolos. Bir kuni “Saniya” ismli qizdan
ismingizni ma’nosi nima deb so rasam, u javoban otamni ismi “Sanjar” onamniki
ʻ
“Roziya”, ikkalasining ismlaridan otamnikidan “San” onamnikidan “iya”
qo shimchalarini olib ismimni yasashgan, dedi. Hayron bo ldim nima uchun, buni
ʻ ʻ
ma’nosi nima, ism qo yish yoki yashash ermak uchunmi? Buni ta’riflashga hatto
ʻ
lol qolasan bobo. Bunday voqealar hayotda uchrab turadi.
Ne azoblarni bo yniga olib farzandni dunyoga keltiradi-yu, lekin jannatning
ʻ
mevasi deb atalmish jigargo shasidan yuz o giradigan, u menga kerak emas,
ʻ ʻ
menga ortiqcha yuk, meni oyog imga ipsiz zanjir bo ladi, deydigan bag ri toshlar
ʻ ʻ ʻ
ham uchrab turadi.
Hayotda qanchadan qancha oilalar shu farzand degan mo jizaga, tirmoqqa
ʻ
zor, kecha-yu kunduz Ollohdan iltijo qilib kutayotganlar oz emas. Bir kam dunyo,
“kimdir farzandga, yana kimdir ota-onaga zor, kimlardir esa ularni qiladi hor”.
Farzand ota-onani tanlashga qodir emas, bu haqida o ylashning o zi azmi
ʻ ʻ
gunohdir. Ba’zilar ulardan uyalishadi, or qilishadi. Qaytar dunyo, bu hayotda hech
bir gunoh jazosiz qolmaydi.
Buyuk insonlar ayollarni e’zozlaganlar. Hazrat Amir Temurning Saroymulk
xonim – Bibixonimga hurmatlari bunga buyuk ibrat. Aql, tafakkurda, mardlik va
jasoratda benazir ul zot ulug ishlarni boshlashdan avval umr yo ldoshlari
ʻ ʻ
Bibixonimga maslahat solganlar, ularning fikrlarini inobatga olganlar.
Yetti iqlimda ilmu-tariqatlari bilan mashhur Xoja Bahouddin Naqshband
hazratlari shunday vasiyat qilgan ekanlar: «Bizni ziyorat qilmoqni istaganlar
avvalo onalarini rizo aylab, so ngra volidamiz qabrlarini ziyorat qilib, bizni
ʻ
xushnud etsinlar...»
Yurtimizda mustaqillik yillariga kelibgina ayollar chin ma’noda e’zoz topdi,

3
6ularning jamiyatda tutgan mavqei va nufuzini, ijtimoiy hayotimizdagi faolligini
oshirish borasida beqiyos ishlar amalga oshirildi.
Bugun onalarimiz, opa-singillarimiz mamlaka timizning katta vazifasini
zimmasiga olgan senator, deputat, vazir, hokim, tashkilot rahbari, ilm so qʻ -
moqlarida ixtirolar yaratayotgan olima, madaniy me rosimiz rivojiga hissa
qo shayot
ʻ gan san’atkor, xalqimiz baxtini tarannum etayotgan adiba, xalqaro
musiqa, fan olimpiada lari va sport musobaqalarining g oliblari, yangi avlodning
ʻ
oqila murab biyasi, dillariga darmon shifokori, xullasi kalom, har biri yurtimizning
fidoyisi.
Yurtboshimizning «Ayollarni qancha ulug lasak, hayo
ʻ timizning chirog i, ʻ
umrimizning guli deb e’zozlasak, demakki, oilamizni, Vatanimizni e’zoz lagan
bo lamiz», «Dunyoda «muqaddas» degan so zga eng muno
ʻ ʻ sib zot ham – Ona dir»,
degan da’vati bugun har biri mizning ongu shuurimizni munavvar etib, ezgu
ishlarimizga qanot bag ishlayapti. Ayol – Oila – Jamiyat – Taraqqiyot
ʻ
tushunchalarining bir-biriga uzviy bog langan
ʻ ligini teranroq anglatib, bu uzviylikni
qadrlashga, mustahkamlashga undayapti.
Dunyoda onaday zahmatkash zot yo q, deb bejiz aytilmaydi. Darhaqiqat, ona
ʻ -
larning umri davomida amalga oshiradigan ishlarini uncha-muncha alloma
hisoblab adog iga yeta olmaydi.
ʻ
Lekin barchamiz ko rib-bilib turibmiz, biz
ʻ ning yurtimizda, bizning
davrimizda onalarning, ayollarning zahmatli mehnati munosib sharaflanayapti.
Ko ksida Qahramonlik yulduzi, yuzida quyosh balqib turgan ayollarimizga
ʻ
qaraganda qalbimiz faxr-iftixor tuyg ulariga to ladi. Vatanimizning yuksak
ʻ ʻ
mukofotlariga loyiq ko rilgan opa-singillarimizni, ayniqsa, o z iqtidorlarini
ʻ ʻ
namoyon qilib «Nihol» va Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlangan
yosh-yosh qizlarimizni ko rganda, ko ngillarimiz quvonchdan yashnaydi.
ʻ ʻ
Ota ona oldidagi burchlarimizni eslab o tdik, endi mumkin bo lmagan,
ʻ ʻ
ta’qiqlangan amallar xususida fikr yuritsak. Xalq orasida tarqalgan “oq” qilish
iborasi qarg ish ma’nosida, ota-onasini norizo qilgan farzandga nisbatan ishlatilishi
ʻ
haqida ozmi ko pmi ma’lumotga egamiz. Ilmiy asos sifatida ushbu mavzuga
ʻ

3
7kengroq to xtalib o tsak va ishonchli manbalarga murojat qilsak. Dinshunos olimʻ ʻ
Rahmatullo Sayfuddinov bu mavzuga quyidagicha munosabat bildirganlar:
Ota-onaga oq bo‘lish degan tushunchani ko‘pchiligimiz yanglish tasavvur
qilamiz. Mazkur tasavvurga ko‘ra bu holat ota-onaning o‘z farzandidan u sodir
qilgan o‘ta qabih va kechirib bo‘lmaydigan darajadagi mudhish bir qilmishi tufayli
uzil-kesil norozi bo‘lib, undan voz kechishi va buni oshkora e’lon qilishida
namoyon bo‘ladi. Ungacha oq bo‘lgan hisoblanmaydi.
Aynan dinimiz farzandning ota-onasiga qiladigan muomalasidagi muayyan
holatni “ota-onaga oq bo‘lish” deya baholagan ekan, mazkur tushunchaning asl
talqinini ham shar’iy manbalardan izlashimiz to‘gri bo‘ladi.
Ota-onaga oq bo‘lish tushunchasi arab tilida “‘uququ-l-volidayn” deb atalib,
yuqorida zikr qilingan holatdan birmuncha kengroq ma’nolarni qamrab oladi. Bu
yerdagi “oq” so‘zini rang turini bildiruvchi o‘zbekcha so‘z bilan chalkashtirmaslik
lozim. Zero, “oq bo‘lish”dagi “oq” so‘zi asliyatda “kesmoq” ma’nosini anglatadi.
Aqqa, ya’uqqu, uquq un uzmoq, kesmoq fe’lidan olingan ismi foil (ya’ni, ya’ni
aniq darajadagi sifatdosh) bo‘lib, lug aviy jihatdan “ota-onasiga chiroyli
ʻ
muomalani uzuvchi, itoatsizlik qiluvchi, ularni xafa qiluvchi kishi” degan
ma’nolarni anglatadi. “Uququ-l-volidayn” ning ziddi esa “birru-l-volidayn” (ota-
onaga yaxshilik qilish) deb ataladi.
Mashhur tilshunos alloma Ibn Manzur “uquq (oq bo‘lish)” so‘zining lug at
ʻ
jihatidan dalolat qiladigan ma’nolari haqida so‘z yuritar ekan, shunday deydi: aq-
qa validahu "otasiga oq bo‘ldi” degan ibora “otasiga itoat qilishdan bo‘yin tovladi”
ma’nosini anglatadi, aq-qa validayhi “ota- onasiga oq bo‘ldi” so‘zi esa “ota-onani
tashlab qo‘yib, ular bilan aloqani uzish hamda ular orqali bog langan qarindoshlari
ʻ
bilan aloqani uzish” ma’nolariga dalolat qiladi”.
Ibn Manzur davom etadi: “Hadisi shariflarda «Nabiy sollallohu alayhi va sallam
onalarga oq bo‘lishdan qaytarganlar»i vorid bo‘lgan. Shuningdek, mazkur so‘z
ya’ni uquq “bir” “ota-onaga yaxshilik qilish” so‘zining ziddi antonimi hisoblanadi.
Asliyatda esa bu so‘z “kesish” ma’nosini bildiruvchi “aq-qun” so‘zidan olingan ”
(“Lisonu-l-arab”).

3
8 Shar’an esa uququl-volidayn ya’ni “ota-onaga oq bo‘lish” deganda
farzanddan ota-onaga ozor yetkazadigan har qanday so‘z va amallar sodir bo‘lishi
nazarda tutiladi. Alloma Ibn Hajar aytadi: “Uququ-l-volidayn bu - ota-onaga yoxud
ulardan biriga urf jihatidan arzimas sanalmaydigan darajada aziyat yetkazmoqdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, umumiy ma’noda tushunadigan bo‘lsak,
“ota- onaga oq bo‘lish” deganda farzand tomonidan ota-onaga jiddiyroq bir ozor
yetkazish, qattiqroq xafa qilish iroda qilinar ekan.
Mazkur aziyat fe’liy, qavliy va imo-ishora bilan amalga oshiriladigan xatti-
harakatlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Ya’ni bu aziyat so‘z bilan, xatti-harakat
orqali yoki imo-ishora bilan ham yetkazilishi mumkin.
Hasan Basriy rahmatullohi alayxdan “uququ-l-vodidayn nima?” deb
so‘rashganda: “U - farzandning o‘z ota-onasiga yaxshilik va ehsonni to‘xtatib
qo‘yishi, ularni tashlab qo‘yishi va yuzlariga tik boqishidir”, deb javob beradilar.
Tobeinlar ulug ining mazkur so‘zlaridan farzand ota-onasini o‘z yaxshiliklaridanʻ
mahrum qilishi ham ota-onaga oq bo‘lish jumlasidan hisoblanuvchi ishlardan
ekanligi ma’lum bo‘ladi. Modomki shunday ekan, ota-onasini o‘z yaxshiliklaridan,
mehr-muruvvatidan mahrum qilish tugul, ularga turfa xil ozor va aziyatlar
yetkazish orqali doimiy ravishda dillarini ranjitib, xafa qiluvchi farzandlar haqida
nima ham deyish mumkin?!
Ato aytadi: “Zinhor ota-onangga qo‘l ko‘tarma! ”
Urva ibn Zubayr (raziyallohu anhu esa): “ota-onangga ular yaxshi ko‘radigan
narsalarni darig tutma!”, deganlar.
ʻ
Salafi solihlarimiz ota-onaga yaxshilik qilish borasida g oyatda peshqadam va
ʻ
barchaga o‘rnak va namuna bo‘lganlar. Rivoyat qilinishicha, Zar ibn Umar ismli
ota-onasiga o‘ta mehribon va mushfiq kishining otasidan farzandi haqida so‘rashdi.
Otasi farzandining o‘ziga nisbatan ehtiromi nechog li ekanini ko‘rsatib beradigan
ʻ
ayrim ishlaridan gapirib, shunday deydi: “Kunduz kuni yurganimda o‘g lim men
ʻ
bilan bo‘lsa, orqamda yuradi. Tunda esa faqat oldimga tushib yuradi. Biror uy va
hokazo ichida bo‘lsam, aslo uning tomiga chiqmaydi”.

3
9 Rivoyatda tilga olinmish insonning ota-onani hurmat qilish borasida o‘z
otasi tomonidan vasflanmish ayrim odatlari haqidagi mazkur so‘zlarga biroz izoh
bersak.
Zero, bu so‘zlar qisqa bo‘lishiga qarmasdan olam-olam ma’noga egadir.
“Kunduz kuni yurganimda o‘g lim men bilan bo‘lsa, albatta orqamda yuradi ”.ʻ
Chunki, kunduzi ko‘chalar gavjum bo‘lgani bois, atrof xavf-xatardan deyarli xoli
bo‘ladi. Bu vaqtda har-turli bezorilar, yomon niyatli kishilar ham qarshisida paydo
bo‘lgan odamga oshkora zarar yetkazishdan tiyiladilar. Shuning uchun Zar otasiga
hurmat yuzasidan uning ketidan yuradi, undan oldinlab ketmaydi. Chunki, odatda
hurmat yuzasidan ota-onani o‘zidan muqaddam qo‘yiladi. Kechqurun esa ahvol
biroz boshqacharoq. Tunda oldingdan chiqqan kishi o‘g ri, qaroqchi yoki
ʻ
yo‘lto‘sar bo‘lishi mumkin. Har holda bu vaqtda atrof xavf-xatardan xoli
bo‘lmaydi. Shu sababdan Zar tunda otasini himoya qilish va mabodo qarshi
tarafdan biror xavf paydo bo‘lsa ham, birinchi bo‘lib unga o‘zi ro‘baro‘ bo‘lishi
uchun ham otasining ortida emas, oldida yuradi. “Biror uy va hokazo ichida
bo‘lsam, hargiz uning tomiga chiqmaydi”. Bu so‘zga izoh shart bo‘lmasa kerak.
O‘zini otasidan yuqori qo‘ymaslik uchun ham Zar otasi ichida bo‘lgan biror
xonaning ustiga chiqmaydi.
Biz ota-onalarimizga nisbatan mana shu odoblarning birortasiga amal qila
olyapmizmi?.. Otalarimiz bilan marosim, ziyofat va hokazoga borsak, ularning
ortidan ergashib yurayapmizmi, yoki teskarisi bo‘lyaptmi?.. Mana shular haqida
o‘zimizga tez-tez savol berib turishimiz foydadan xoli emas.
Ota-onaga oq bo‘lish Kitobu Sunnat dalolatiga ko‘ra harom va gunohi kabiralardan
hisoblanadi. Alloh taolo marhamat qilib aytadi:
“Rabbing, yolg iz Uning O‘ziga ibodat qilishlaringizni hamda ota-onaga
ʻ
yaxshilik qilishlaringizni amr etdi. Agar ularning (ota-onangizning) birisi yoki har
ikkisi sening qo‘l ostingda keksalik yoshiga yetsalar, ularga qarab “uf” tortma,
ularni jerkma. Ularga (doimo) yaxshi so‘z ayt! Ular uchun mehribonlik bilan,
xorlik qanotni past tut - xokisor bo‘l va: - “Parvardigorim, meni go‘daklik

4
0chog imdan tarbiyalab-o‘stirganlaridek, sen ham ularga rahm-shafqat qilgin!”, debʻ
haqlariga duo qil !”.
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Sizlarga kabira gunohlarning eng
kattasi nimalar ekanligini aytaymi?” - dedilar, - “Kabiralarning eng kattasi Allohga
shirk keltirish keyin ota-onaga oq bo‘lish va yolgon guvohlik berishdir”.
Islom ummatining barcha ulamolari ota-onaga oq bo‘lish harom va uning
gunohi kabiralardan ekanligi borasida yakdildirlar. Ota-onasiga oq bo‘lgan ya’ni
ota-onasiga o‘zining itoatsizligi, yomon xulqi va qo‘pol muomalasi bilan ozor
yetkazuvchi, ulardan yaxshiligini darig tutuvchi farzand Alloh taolo tomonidan
ʻ
dunyoyu oxiratda turli uqubatlar bilan jazolanadi:
1. Uning rizqi tor qilib qo‘yiladi, mabodo keng bo‘lsa ham bu istidroj
bobidan bo‘ladi. Ya’ni agar unday insonning rizqi torayish o‘rniga kengayayotgan
bo‘lsa, aslida, bu uning foydasiga emas zarariga bo‘layotgan, uning yanada
tug yonga ketib, gunohlar jarligiga chuqurroq qulashi uchun amalga oshirilayotgan
ʻ
bir tuzoq bo‘ladi.
2. Ota-onasiga yomonlik qiluvchi kishining umri ota-onasiga yaxshilik
qiluvchi, qarindoshlari bilan bordi-keldi qiluvchi kishining umridek uzaytirib
qo‘yilmaydi.
3. Payshanba kuni-juma oqshomida uning solih amallari Alloh huzuriga
ko‘tarilmaydi.
4. Unday kimsani Alloh taolo yomon ko‘radi.
5. Uni o‘z ahli oilasi va qo‘ni-qo‘shnilari ham sevishmaydi.
6. Unday insonning yomon xotima topish ehtimoli bor.
7. Ota-onasiga oq bo‘lgan insonni Alloh, farishtalar ham mo‘minlar
la’natlaydilar.
8. Duosi ijobat bo‘lmaydi.
9. U ota-onasiga qanday yomon muomala qilgan bo‘lsa, xuddi shunday
muomalani o‘z farzandlari va nabiralaridan ko‘radi.
10. Ota-onasiga oq bo‘lgan inson agar tavhid ahlidan bo‘lsa, jannatga
birinchilar qatorida kirolmaydi.

4
1 11. Garchi jannatga kirsa ham Alloh unga nazar qilmaydi.
Alloh taoloning bir bandasiga nazar qilmay, “yuz burishi” aslida mo‘min
kishi uchun eng katta jazodir. Nabiy alayhissalom dedilar: “Uch toifa inson borki,
Alloh azza va jalla Qiyomat kuni ularga boqmaydi. Ular: ota-onasiga oq farzand,
o‘zini erkakcha tutadigan ayol hamda dayus kishidir”. Boshqa bir hadisi sharifda
esa: “Minnatchi, ota-onasiga oq farzand va xamrga mukkasidan ketgan kishi
jannatga kirmaydi, deyiladi.
Abu Hurayra raziyallohu anhu dan rivoyat qilinishicha, bir kuni Nabiy
sollallohu alayhi va sallam: “Xor bo‘lsin!.. Yana xor bo‘lsin!.. Yana xor bo‘lsin!..”,
- dedilar. Sahobiylar “kim (xor bo‘lsin), Yo Rasulalloh!”, - deyishdi. Shunda
Nabiy sollallohu alayhi va sallam: “Ota-onasining har ikkisi yoki biriga - ularning
qarilik chog ida - yetishganu, lekin ularni rozi qilib jannatga kirmagan kishi!”, -ʻ
dedilar.
Ota-onaga oq bo‘lish holatlari ko‘p bo‘lib, ular turli-tuman ko‘rinishlarda
namoyon bo‘ladi. Jumladan, ota-onaga baqirish, jerkib berish, dillarini og ritish,
ʻ
ular biror so‘z aytganlarida yoxud ish buyurganlarida malollanib “uff” deyish, ular
huzurida qovog i soliq, peshonasi tirishgan holda yurish, ularga tahqir yoki g azab
ʻ ʻ
nazari bilan boqish, o‘zi dam olib, ularga ish buyurish yoki ishlatish, ular
tayyorlagan taomni yomonlash, ota-ona gapirayotganda ulardan yuz burish yoki
so‘zlarini bo‘lish, o‘zining yomon xulqi bilan uydan tashqarida birovlarga aziyat
yetkazish orqali otaonasiga la’nat keltirish, obro‘larini tushirish ham ota-onaga oq
bo‘lishning ayni o‘zidir. Bu qotillik, bezorilik kabi og ir jinoyatlar sodir qilish,
ʻ
shuningdek, o‘g irlik, tovlamachilik, poraxo‘rlik kabi oila sha’nini yerga urib,
ʻ
kishining obro‘sini tushiradigan tuban ishlar bilan shug ullanish kabi ishlarda
ʻ
ko‘rinadi. Ko‘pincha bunday ishlar bilan shug ullanuvchi kimsalarning oqibati
ʻ
qamoq yoki sharmandalik bilan yakun topadi. Bu esa kishini ota-onasiga oq
qilishida zarracha ham shubha yo‘q.
Zero, bunday holatlar ota-onaga el-yurt ichida oru nomus keltirib, ularning
pokiza nomlariga yuvib-ketkazib bo‘lmaydigan dog tushiradi. Noqobil farzandlari
ʻ

4
2tufayli mislsiz g am qayg u va sharmandalik ichida qolishga, tik boshlari umrbodʻ ʻ
egik bo‘lishga mahkum qiladi.
Shuningdek, uzoq vaqt ko‘chada yurib, ota-onani xavotirga solish, har-xil
talablar bilan ularni mashaqqatga qo‘yish, yoki ahli ayolini ota-onadan ustun
qo‘yish ham ota-onaga oq bo‘lishning ko‘rinishlaridan hisoblanadi.
Inson xalqimiz iborasi bilan aytganda bir qo‘lida ota-onasini yana bir
qo‘lida esa ayolini tutib turishi kerak. Ota-onani ayoldan ustunroq ko‘rish dinimiz
ko‘rsatmasidir. Bu degani ayollarga zulm qilish kerak degani emas, albatta.
Balki, er kishi ota-onasiga yaxshi muomala qilishi bilan bir qatorda
ayolining ham haqlarini poymol qilmaslikka va ota-onasi bilan xotini o‘rtasida
ko‘prik vazifasini o‘tashga mas’uldir. Mabodo ota-onasi uning ayoliga adolatli
munosabatda bo‘lmayotgan bo‘lsa ham murosayu madora san’atini ishga solib,
vaziyatni sekin-sekinlik bilan yumshatish talab etiladi. Ota-onam ayolimdan
noto‘g ri talab qilyapti, noto‘g ri urishyapti deya darrov ularni chetga chiqarib
ʻ ʻ
qo‘ymasdan ayolini sabrga chaqirishi, nima bo‘lganda ham ular uning ota-onasi
ekanliklari, farzand sifatida ularga qo‘pol muomala qilishga haqqi yo‘qligi, uning
o‘rniga ayoli ota-onasiga manzur bo‘lishga harakat qilishi lozimligini yotig i bilan
ʻ
uqtirib borishi maqsadga muvofiq sanaladi.
Bizning qulog imizga onalarimiz allasi bilan ezgulik singgan edi. Hozirgi
ʻ
yangi avlod qulog iga esa Mustaqillik ne’matlaridan bahra olgan baxtiyor
ʻ
onalarning allalari bilan ezgulikning xush nafasi singmoqda va ular yurtimizda
barkamol avlodni tarbiyalash borasida yara tilgan shart-sharoitlardan bahramand
bo lib voyaga yetmoqda.
ʻ
Demakki, intellektual salohiyati keng bu avlod bizdan ko ra ko proq
ʻ ʻ
yurtimizni, onalarni, ayollarni ulug laydi. Ona O zbekistonimizni qudratli davlatlar
ʻ ʻ
ichra qudratli, obod mamlakatlar ichra obod davlatga aylantiradi.
2.2 Xalq og zaki ijodi namunalarida ona konsepti.
ʻ
Maqollar – xalqning hayotiy tajribalari asosida yuzaga kеlgan dono fikrlarini
ixcham shaklda ifodalovchi asardir. Maqollar shе’riy va nasriy tuzilishga ega, har
ikkala turda ham xalqning jonli so zlashuv tiliga yaqin bo ladi. Ular mazmun va
ʻ ʻ

4
3shakl jihatidan uzoq davrlar mobaynida kam o zgarishlarga uchraydi va uzoqʻ
yashovchanlik xususiyatiga ega. Maqollar bobolarning asrlar davomidagi hayotiy
tajribalari va kundalik turmushida ko p bora sinovlardan o tadi. Ko proq falsafiy,
ʻ ʻ ʻ
axloqiy-ta’limiy mavzularda yaratilganligi bois juda katta tarbiyaviy va didaktik
ahamiyatga ega. Xalq maqollarining mavzu doirasi juda kеng bo lib, ularda aks
ʻ
etmagan xalq hayotining biron sohasi yo q. Chunki xalq o z hayotiy kuzatishlari va
ʻ ʻ
tajribalarini maqollar shaklida abadiylashtiradi va shu tariqa kеlgusi avlodga
qoldiradi. Maqollarda vatanparvarlik, mеhnatsеvarlik, ilmparvarlik, insonparvarlik,
mardlik, adolat, insof, sof muhabbat, olijanoblik, sadoqat, do stlik kabi chin
ʻ
insoniy xislatlar o z ifodasini topgan. Shu o rinda ayrim ona to grisidagi maqollar
ʻ ʻ ʻ
mazmuniga e’tibor bеraylik:
Onaning allasi dunyoni tebratar
Bolaning qo'li shilinsa, onaning ko'ngli shilinadi
Jannat onalar oyog i ostida
ʻ
Ona bilan bola - gul bilan lola
Onaning ko'ngli bolada, bolaning ko'ngli dalada
Bolali ona donga to'ymas, bolali g oz donga
ʻ
Onali kelin qarqara, onasiz kelin tasqara
Onangni quyosh bilsang, otangni oy bil
Bola loy bo'lsa, ona kulol
Ona qilsa zo'rlikni, bola tortar xo'rlikni
Otasi buzuqning biri buzuq, onasi buzuqning bari
Erka tutsa onasi, taltayadi bolasi.
Bolani qöli shilinsa onani köngli shilinadi.
Ona allasi dunyoni tebratar.
Onani qadrini ona bulganda bilasan!
Onaga berma baho Ona o zi bebaho.
ʻ
O zbek xalq maqollari orasida ona to g risidagi maqollar talaygina. Ularning
ʻ ʻ ʻ
barchasi mehr –muhabbat, sadoqat, matonat ramzi sifatida ayollarni, onalarni

4
4tariflaydi. Maqollarda onalarning farzandiga bo lgan mehri ,yurtga bo lganʻ ʻ
sadoqati aks ettiriladi.
“Ona qilsa zo'rlikni, bola tortar xo'rlikni” maqolini olsak, ko p hollarda «ogay ona»ning
ʻ
farzandiga qilgan zulmi ta’sirida jabr torgan farzand haqidagi maqol bo lib, bu
ʻ
yerda «ogay ona» o z o rnida salbiy obraz sifatida gavdalanadi. Ko p o rinlarda
ʻ ʻ ʻ ʻ
xalq og zaki ijodining boshqa namunalarida ham, ayniqsa ertaklarda «o gay ona»
ʻ ʻ
konsepti obraz sifatida salbiy bo yoqlarda aks ettiriladi. Quyidagi maqol yuqoridagi
ʻ
fikrimizni ifodalaydi.
Onang o gay bo lsa otang uzingniki emas.
ʻ ʻ
Xal q o g
ʻ zaki ijodining eng q adimiy va ommaviy shakllaridan biri bu
qo shiqdir. Qo shiq, kuyga solib aytiladigan kichik lirik sh
ʻ ʻ е ’rdir. Qo ʻ shi q lar h am
bosh q a xal q o g
ʻ zaki ijodi janrlari kabi shu xal q ning m е h nati, kurashi, ma’naviy
e h tiyojlari natijasida vujudga k е ladi. Ular g
ʻ oyaviy-mazmuniy va janr
xususiyatlariga k o
ʻ ra xilma-xil b o ʻ ladi.
Ma h mud Q osh g
ʻ ariyning «D е voni lu g ʻ otit-turk» asaridan qo ʻ shi q larning
eng q adimiy turlari ma’lum. Jumladan, ov qo
ʻ shi q lari, m е h nat qo ʻ shi q lari,
mavsum, marosim qo
ʻ shi q lari, marsiya, mad h iya va b. Qo ʻ shi q lar yoshlarda
g o
ʻ zallik tuy g ʻ ularini shakllantiradi, dillarga orom ba g ʻ ishlaydi, shuningd е k,
yoshlarni vatanga sado q at, xal qq a mu h abbat ru h ida tarbiyalaydi. Bolalar dastlab
ona allasini eshitadi, asta-s е kin ovuncho q qo
ʻ shi q lar, o ʻ yin qo ʻ shi q lari bilan
tanishib b o radilar.
Masalan, Ayollarimiz go zalligini ta’riflovchi qo shiqlardan tortib,
ʻ ʻ
onalarimiz tilidan aytilgan “alla” namunalari hozirgacha saqlanib kelinmoqda.
Quyidagi aytishuv namunasi ona va qiz o rtasidagi baxs shaklida yaratilgan
ʻ
qo shiqlardan biri bo lib hozirgi kunga qadar o z shaklini o zgartirmagan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
BOSHGINAM OG RIYDI
ʻ
- Onajon. onajon!
Boshginam og riydi-ya.
ʻ
- Boshginangdan onang aylansin.
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ

4
5- Bozorlarda bo lar ekan, ʻ
- Zargarlarda turar ekan,
Uning oti tillaqosh,
O‘shanga og riydi-ya!
ʻ
- Onajon, onajon!
Bo‘yniginam og riydi-ya.
ʻ
- Bo‘yniginangdan onang aylansin,
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ
- Bozorlarda bo‘lar ekan,
- Zargarlarda turar ekan,
Uning oti bo‘yintumor,
O‘shanga og riydi-ya!
ʻ
- Onajon, onajon!
Quloqqinam og riydi-ya.
ʻ
- Quloqqinangdan onang aylansin,
- Nimalarga og riydi-ya?
ʻ
- Bozorlada bo lar ekan,
ʻ
- Zargarlarda turar ekan,
Uning oti oltin isirg a.
ʻ
O‘shanga og riydi-ya! (Xalq qo shiqlari)
ʻ ʻ
So zimizni iltijo shaklidagi qo shiqlar bilan davom ettiramiz. Shunday
ʻ ʻ
qo shiqlardan biri Sust
ʻ xotin ya’ni yom g ʻ ir cha q irish qo ʻ shi g ʻ idir. Sust xotin
zardushtiylarda yom g
ʻ ir tangrisi (osmon suvlari xudosi) h isoblangan. Bahor
oylarida yomg ir yеtarlicha yog masa, “Sust xotin” qo shig ini aytib, xonadonlarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
kirib yurishgan. Yig ilgan xayr-sadaqaga Sust xotinga atab is chiqarishgan.
ʻ
Quyidagi misralarda yomg ir hadya etish Sust xotindan iltijo qilinmoqda:
ʻ
Hosillar mo l bo lsin, sust xotin,
ʻ ʻ
Dеhqonning uyi to lsin, sust xotin,
ʻ
Yomg irlarni yog dirsin, sust xotin,
ʻ ʻ
Yomonning uyi kuysin, sust xotin,

4
6 Osmondan tomchi tashlab, sust xotin,
Elu-yurtni to ydirsin, sust xotin.ʻ
Momolarimiz, onalarimiz tomonidan ijro etiladigan yana bir qo shiq turi bu
ʻ
alladir . “Alla” qo shig i – bolalarni tinchlantirish va uxlatish uchun aytiladigan
ʻ ʻ
qo shiq. Bu qo shiqqa juda bеhisob ta’riflar kеltirish mumkin.
ʻ ʻ
Qo shiqlarda nafosat tarbiyasiga oid ma’lumotlar bilan birga jismoniy, aqliy,
ʻ
axloqiy tarbiyaga oid qarashlar ham katta o rin egallaydi. Quyidagi qo shiqda o z
ʻ ʻ ʻ
farzandini “ salomlashishga ” odatlantira olgan ota-ona maqtaladi:
Qizil-qizil olma tеrdim, tеpa shoxdan egilib
Qizlarjon o tib boradir sochbog i yеrga tеgib.
ʻ ʻ
Salom bеrsam alik oldi tol xivichdеk egilib,
O stirgan onangga rahmat, o lmagaysan ko z tеgib.
ʻ ʻ ʻ I
O z farzandini yaxshi tarbiyalay olmagan ota-onaning turli ta’na va isnodga
ʻ
qolishi mana bu qo shiqda kuylanadi :
ʻ
Ikki yuzing pishgan olma,
Noz etib hargiz buralma.
Ishdan hеch bo yin tovlama,
ʻ
Chiroylisan, ko rdik, kеlin.
ʻ
Onang sеni o stirgan xom,
ʻ
So zlarimni uqqin tamom.
ʻ
Kattalarga bеrgil salom
Shunda qadring ortar, kеlin.
Odatda otani “Padari buzrukvor”, onani esa “Mehribon volida” deymiz.
Chunki, har bir inson uchun otadan ulug qadrdon, onadan mehribon va yaqin
ʻ
bobo yo q. Ular siz bilan bizni dunyoga keltirib, ko z qorachig idek asrab
ʻ ʻ ʻ
avaylab voyaga yetkazibgina qolmasdan hamma vaqt quyosh yanglig
ʻ
hayotimizga nur ato etadilar, tunimizni yorug , yo llarimizni oydin qiladilar. Shu
ʻ ʻ
boisdan ham, eng go zal dostonlar, eng yaxshi qo shiqlar, eng yoqimli kuylar
ʻ ʻ
ana shu ulug zotlarga bag ishlangani bejiz emas.
ʻ ʻ
I
Алавия М. «Ўзбек халқ қўшиқлари». – Т., «Фан», 1959, 209-бет.

4
7 Xalqimiz ijodidagi eng mazmunli sahifalar ham ota-onalarga
bag ishlagandirlar.ʻ
Ota – aql, ona – idrok.
Otangni quyosh deb bilsang,
Onangni oy deb bil!
Ona kulsa xona to lar,
ʻ
Ota kulsa g aming
ʻ
Otasini og ritgan el ichida xor bo lur,
ʻ ʻ
Onasini og ritgan parcha nonga zor bo lur.
ʻ ʻ
kabi hikmatlarning har birida hayotiy haqiqat, buyuk insoniylik aks etgan
deya olamiz.
Ayolni sevmagan, ardoqlamagan, kuylamagan kim bor dunyoda. Ehe,
dunyoda ne-ne ulug zotlar, sohibqironlar, sarkardalar, sultonlar, donishmandlar,
ʻ
daholar o tmadi deysiz. Bugungi ayol – uy bekasi, xizmatchi, olima, agronom,
ʻ
lekin, bu bir tomon, ammo u birinchi galda, kelgusi avlodni dunyoga keltiruvchi
ona. Bu moborak, ulug zot haqida qancha so z yuritsak, shuncha oz.
ʻ ʻ
“Dunyo tor bo lganda ham, ona bag ri keng!”.
ʻ ʻ
“Onani derlar – yerning quyoshi, bashariyat aqlu hissining boshi”.
“Onaning bir qo li beshikni, ikkinchi qo li dunyoni tebratadi”.
ʻ ʻ
Oilada otaning ta’sir kuchi katta ekanligini faqat yoshlik yillaridagina emas,
balki ulg aygandan keyin ham his qilasan bobo. O z otasini mehribon, g amxo r,
ʻ ʻ ʻ ʻ
talabchan, odil inson deb atay oladigan odamgina baxtlidir.
Ota bola uchun mustahkam tayanch, or-nomus, kelajagi yo lidagi orzu-umidi,
ʻ
haqiqat va adolat posbosi. Ijtimoiy va mehnat faoliyati bilan, yaxshi axloqi va
xulqi bilan o rnak, har bir yaxshi ishda ustoz, murabbiy, saxovat va muruvvat
ʻ
maktabidir.
Oqil bobo shunday deydi: “Ey o g lonlarim, qizaloqlarim, yoshlikdan boshlab
ʻ ʻ
ota-onangizni qadriga yeting, ularning hurmati, izzat-ikromini joyiga qo ying,
ʻ
aytganlaridan chiqmang. Chunki, ota-ona hech qachon yomon bo l demaydi.
ʻ
Aksincha, o zini o tu suvga urib bolam bezavol o ssin, voyaga yetib, katta hayotga
ʻ ʻ ʻ

4
8qadam qo ysin deb, o zini fido qilgudek bo ladi. Baxt-saodatingiz, kelajagingizʻ ʻ ʻ
yo lida fidoiylik ko rsatishadi”.
ʻ ʻ
“Otani – quyosh, onani – oy” deb bilgan xalqimiz ularning qadriga yetish,
e’zozlash, boshga ko tarish, padari buzrukvorining tuz haqini, volidayi
ʻ
mehribonining sut haqini oqlash har bir o g il-qizning vijdoniy burchi ekanligini
ʻ ʻ
alohida uqtiradi.
“Quyoshdan so rashibdi: Sening haroratingdan zo rroq harorat bormi?”
ʻ ʻ
“Bor – javob beribdi Quyosh – Ona mehri mening taftimdan ham kuchliroq”.
O limdan so rashibdi: “Senga bas keladigan kuch bormi dunyoda?”
ʻ ʻ
“Bor! – deb javob beribdi o lim” – “Ona mehri meni ham ham chekintiradi”.
ʻ
Daryoi azimdan so rashibdi: “Sendan kuchliroq jonzot bormi dunyo?”
ʻ
“Bor! – debdi Daryoi azim” – “Ona mahri mendan kuchliroq, zo rroq”…
ʻ
Ha, Ona mehri toshni eritadi, qahri tog ni qulatadi, daryoni jilovlay oladi…
ʻ
Quyosh – haroratini, Oy – nurini, hayot – go zalligini Onadan olgan, deydi
ʻ
xalq. Tabiat tarovati, gullar isi, hayot nashidasi, inson ko rkamligi, odamiyligi,
ʻ
inson aql-idroki, fahm-farosati – bari-barisi onaizordan!
2.3. Ertaklarda “ona” va “o gay ona” konseptining ifodalanishi.
ʻ
Ota-onalarni behad ulug lovchi, ularning nuroniy, tiniq va nurafshon
ʻ
siymolarini gavdalantiruvchi ajoyib dostonlar, ertaklar, afsonalar, naql-rivoyatlar
ham talaygina. Ulardan biri:
Hikoyat: kunlardan bir kun yurtni yov bosibdi. Elni tig dan o tkazibdi,
ʻ ʻ
ekinzorlarni yondiribdi, talab vayron qilibdi. Navbat bir mushtipar onaga kelibdi.
Onaning bir o g li va bir qizi bo lib, ularni haddan ziyod yaxshi ko rar, ular uchun
ʻ ʻ ʻ ʻ
hatto jonini berishga ham tayyor ekan. Bosqinchi shoh onani sinab ko rmoqchi
ʻ
bo libdi:
ʻ
– Seni o ldirmoqchi emasman, katta bo lganida qasos olishi mumkin bo lgan
ʻ ʻ ʻ
o g lingni o ldirmoqchiman. Aytishlariga qaraganda, ona farzandlari uchun jonini
ʻ ʻ ʻ
berishga ham tayyor emish. Menga joning emas, charosdek chiroyli ko zlaring
ʻ
kerak. Bordi-yu o ng ko zingni o yib bersang o g ling omon qoladi, bo lmasa qatl
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ

4
9qilaman – debdi.
Ona:
– (O ylab ham o tirmay) Ko zim kerak bo lsa o yib ol, ammo bolamgaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tegma, – debdi. Jallodlar onaning o ng ko zini o yib olishibdi, ona oh deb og iz
ʻ ʻ ʻ ʻ
ochmabdi Qonxo r shoh:
ʻ
– Endi chap ko zingni bersang qizing ham sog qoladi, – debdi.
ʻ ʻ
Ona hech ikkilanmay rozi bo libdi. Jallodlar onaning chap ko zini ham o yib
ʻ ʻ ʻ
olishibdi. Onaizor ikki ko zidan ajralibdi-yu, bolalari omon qolibdi. Bu orada el
ʻ
bahodirlari qo zg olib, bosqinchi podshoni yurtdan quvib chiqarishibdi. Ona
ʻ ʻ
mehri, jasorati oldida bosh egib, xaloyiq uni yurtga boshliq etib tayinlabdi. Ikki
ko zidan ayrilgan ona o g lini o ng ko zi, qizini chap ko zi qilib, uzoq yashabdi,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yurtni adolat bilan boshqaribdi.
Ona – endi tili chiqa boshlagan norasida go dakning ilk bor aytiladigan so zi.
ʻ ʻ
Bu so z umrbod uning tilidan tushmaydi, dilidan ketmaydi. Boshida shafoatli
ʻ
kunlar
mavjurganda ham yoki og ir kunlar tushib, nochor ahvolda qolgan chog larida
ʻ ʻ
ham lablarining beixtiyor: “Ona!” – deya shivirlashini, kim bilmaydi deysiz!
Qani ko raylik-chi, ona so zi nimani anglatar ekan? Ona so zi uchta harfdan
ʻ ʻ ʻ
iborat bo lib, u o zida oriyat, nafosat, andisha so zlarining ma’nolarini to liq
ʻ ʻ ʻ ʻ
mujassamlashtirgandir. Bular pokizalik, ma’naviyat, go zallik uyg unlashib Ona
ʻ ʻ
so zi bunyod bo ladi. Ona u fozila, oqila, komila. U e’tiqod, mehr-muxabbat va
ʻ ʻ
nafosat gulshaninng sohibasi. Bu so z yashash umidi, hayotga tashnalik, dunyoni
ʻ
anglashning boshlanishi demakdir.
Go dak qalbini isituvchi ilk nur onaning mehr-muxabbatga to la ko zidan
ʻ ʻ ʻ
tushadi. Onaning jo shqin va so nmas mehri hamisha va hamma yerda bolasi bilan,
ʻ ʻ
bu mehr samodek cheksiz, musaffo havodek zarur va sahiydir.Yana bir ertak
namunasini misol keltirsak.
Qadim zamonlarda ona-bola yashashgan ekan. Kunlardan bir kuni o g li
ʻ ʻ
dunyo kezib, sayohat silmoqchi bo libdi va onasiga:
ʻ
– Onajon! Yo lga non-pon yopib bersang,– debdi.
ʻ

5
0Onasi non yopib beribdi. O g il nonlarni xaltachaga solibdi-da, hayo-huv debʻ ʻ
yo lga chiqibdi. Yo l yuribdi, yo l yursa ham mo l yuribdi. Oxiri bir yerga yetib
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelibdi-da, yuz-qo lini yuvib, o tirib ovqatlanmoqchi bo lgan ekan, ro parasida bir
ʻ ʻ ʻ ʻ
it paydo bo libdi. Itga ozroqsina non bergan ekan, u qaytib ketibdi.
ʻ
Shu orada qandaydir bir boy charm kopda oltinlarini oftobga yoyib qo ygan ekan.
ʻ
It o sha yerga kelibdi-da, bitta kopni tishlaganicha yigitning oldiga olib kelibdi.
ʻ
Yigit qopni ochib ko ribdi va oltinlarni ko rib, sevinib ketibdi. Shundan so ng u
ʻ ʻ ʻ
to rvasidagi hamma nonini itga beribdi-da, sevina-sevina uyiga qaytib kelibdi va
ʻ
kopdagi oltinni onasiga ko rsatgan ekan, uni ko rib onasining ko zlari qinidan
ʻ ʻ ʻ
chiqib ketay debdi.
Ona nihoyatda aqlli ayol ekan. U sakkiz annaga har xil shirinliklar sotib olib,
ularni ayvon bilan tomga yoyib ko yibdi-da, o g liga:
ʻ ʻ ʻ
– O g lim! Qaragin-a, g aroyib yomg ir yog ipti! Shirinliklardan xoxlaganingcha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yeb, to yib ol,– debdi.
ʻ
O g li sevinib ketibdi va shirinliklarni bitta qoldirmay yeb bitiribdi.
ʻ ʻ
Onasi o g liga bejirim ko ylak ham tikib beribdi.
ʻ ʻ ʻ
Kunlardan bir kuni o g li onasiga:
ʻ ʻ
– Oyijon, menga to rt paysa bering, bozorga borib kelamam,– debdi.
ʻ
– Pulni nima qilasan?– so rabdi onasi.
ʻ
– Bir paysaga shirinlik, bir paysaga yong oq, bir pansaga shirinlik olaman. Bir
ʻ
paysani esa buzuq ayolga beraman,– debdi.
Onasi unga to rt paysa beribdi. Yigit bozorga borib, avval shirinlik sotadigan
ʻ
do konga kelibdi-da:
ʻ
– Amaki, hoy amaki! Yaxshi shirinlikdan bormi?– deb so rabdi.
ʻ
– Judayam yaxshisi bor, amaki! Hozir olib chiqaman, qancha kerak edi?
– Elliktacha o rami kerak edi!
ʻ
Shundan so ng u shirinliklar sotadigan do koncha oldiga boribdi va:
ʻ ʻ
– Qandolatpaz, hoy qandolatpaz, tayyor shirinliklardan bormi?– deb so rabdi.
ʻ
– Qancha kerak edi, amaki?– so rabdi do konchi.
ʻ ʻ
– Bir-ikki kilo kerak!

5
1– Xo p bo ladi, amaki, hozir tayyorlab beraman!– debdi do konchi.ʻ ʻ ʻ
– Bo lmasa men bir aylanib kelaman, ungacha tayyorlab ko yarsiz.
ʻ ʻ
Shundan so ng u bir fohisha ayolni topib, unikida tunab qolibdi. Erta bilan
ʻ
ketayotib uning qo liga bir paysa tutqazgan ekan, fohisha:
ʻ
– Tuni bilan ishrat qilib, faqat bir paysa berasanmi!– deb shallakilik qilibdi.
Tabiya uni rosa adabini berib kaltaklabdi-da, haqini ikki barobar qilib undirib
olibdi. Shundan so ng yigit qandolatpaz oldiga boribdi.
ʻ
– Qandolatpaz, hoy qandolatpaz!– deb chaqiribdi.– Qalay, shirinliklar tayyor
bo ldimi?
ʻ
– Tayyor, amaki! Qancha tortay?
– Ta’mini ko rish uchun bir paysalik tortsang bo ladi.
ʻ ʻ
Do kondor yigitni rosa uribdi-da, ust-boshlarini yechib olibdi.
ʻ
Shundan so ng u shirinlik sotuvchi do kon oldiga kelibdi.
ʻ ʻ
– Amaki,– debdi dokonchi,– shirinlik tayyor bo ldi!
ʻ
– Juda soz! Bo lmasa, bir paysalik ber-chi!– debdi yigit.
ʻ
Do kondorning jahli chiqib ketibdi-da, rosa kaltaklabdi va oxirgi dxotniysini ham
ʻ
yechib olibdi.
Shu payt birdan hammayoqda nogoralar chalinib jarchi chaqirib qolibdi: falonchi
boyning bir qop oltini yo qoldi, kimda-kim topib keltirsa, evaziga katta mukofot
ʻ
beriladi!
Bu gapni yigit eshitibdi-yu:
– Katta, mukofotni beraver, qopni topdim! – debdi.
– Qop qani?– so rashibdi undan.
ʻ
– Qop onamda!
Xaloyik u bilan birgalashib uyiga boribdi.
– Oyi! Xaligi, men keltirib bergan qop qani?– debdi u.
– Qachon sen menga qop berding?
– Huv anovi, osmondan shirinliklar yog gan kuni!
ʻ
Shunda onasi xaloyiqqa qarab:
– Sira osmondan shirinlik yog gan kunni eshitganmisiz?– debdi.
ʻ

5
2Xaloyiq uning gapini eshitib:
– Voy, tentak-e!– deb rosa kulishibdi va orqalariga qaytib ketishibdi.
Ushbu ertakda Onaning o z farzandiga qanchalik mehr-muhabbatʻ
bag ishlagani aks ettirilganini ko rsak bo ladi. Onalar jasoratini tasvirlovchi
ʻ ʻ ʻ
bunday ertaklar juda ko p topiladi.
ʻ
Ertaklarda eng ko p uchraydigan obraz “o gay ona” obrazidir. Salbiylik
ʻ ʻ
nuqtai nazaridan ertaklarda doim g araz niyatli ayol obrazida gavdalanadi.
ʻ
Ertaklardagi ushbu obraz ko pincha o ta bo rttirilgan shaklda keltiriladi. Buning
ʻ ʻ ʻ
asosiy sababi unga qarama-qarshi qo yilgan qahramonning ijobiy xususiyatlarini
ʻ
bo rttirib ko rsatishdan iborat.
ʻ ʻ
Deyarli, o zbek xalq ertaklarining barchasida «ogay ona» obrazi birdek salbiy
ʻ
qahramon sifatida gavdalanadi. Barchamiz uchun birdek sevimli bo lgan Zumrat
ʻ
va Qimmat ertagi misolida bunga amin bo lishimiz mumkin:
ʻ
Bir zamonda katta bir soy bo yida kichkina bir uy bo lar ekan. Bu uyda
ʻ ʻ
chol, uning Zumrad degan qizi, «ogay ona» va uning Qimmat degan arzanda qizi
turar ekanlar. Kampirning Zumradni ko rgani ko zi otgani o qi yo q ekan. U hadeb
ʻ ʻ ʻ ʻ
qizni urib, qarg ab, ertadan kechgacha ishlatarkan, bechoraga birpas ham tinchlik
ʻ
bermas ekan.
Zumrad chiroyli, odobli, muloyim, aqlli qiz ekan. Uni bir ko rgan bobo yana
ʻ
ko rsam deb orzu qilar ekan. Xullas, u juda ajoyib qiz ekan.
ʻ
Qimmat esa ishyoqmas, injiq va dimog dor ekan. Uning butun kuni urish-
ʻ
janjal va to polon bilan o tar ekan.
ʻ ʻ
Zumrad erta bilan barvaqt ko zasini ko tarib, soy yoqalab buloq boshiga
ʻ ʻ
borarkan, yo lda uchragan lola gullar boshlarini egib, unga salom
ʻ
berarkanlar. Zumrad maysalar ustida o tirib dam olganida gullar uni olqishlar,
ʻ
bulbullar quvonib unga hikoyalar aytib terarkanlar.
Ammo, xuddi shu gullar kampirning arzandisini sevmas, uni erkalamas
ekanlar, chunki bu qiz ularni yulib tashlar, xushbo y gullarni hidsiz deb tepkilar
ʻ
ekan. Shuning uchun ham ular Qimmat kelar bo lsa, qovoqlarini solib, yumilib
ʻ
qolarkanlar.

5
3 Bularning hammasi yovuz kampirning g azabini keltirar ekan. Kampir esa,ʻ
buni Zumraddan ko rarkan.
ʻ
Bir kun kampir Zumradni yomonlab, cholga do q uribdi:
ʻ
– Qizing beodob, ishyoqmas, uni haydab yubor! Bo lmasa sen bilan bir nafas ham
ʻ
birga turmayman!
Chol nima qilarini bilmay qolibdi. Axiri kampir:
– Qizingni o rmonga oborib adashtirib kel! U bilan birga turmayman! – debdi.
ʻ
Chol qizini adashtirib kelish uchun tog -toshlarni kezib, bir o rmonga boribdi. Ota-
ʻ ʻ
bola o rmon ichida uzoq yurishibdi. Axiri quyuq soyali bir joyga borib
ʻ
to xtashibdi. Keyin chol o tin kesgani ketibdi. Zumrad yolg iz qolibdi. Shu paytda
ʻ ʻ ʻ
birdan shamol turibdi. Chol esa o rmondagi bir kattadaraxtga boltasini osibdi-da,
ʻ
unga og irroq tosh bog lab, qattiq itarib yuboribdi. Bolta u yoqdan bu yoqqa urilib
ʻ ʻ
to qillayveribdi.
ʻ
Shamol juda kuchayibdi. Bolta shamol kuchi bilan uzoq vaqt daraxtga urilib „to q-
ʻ
to q» qilib tovush chiqaribdi.
ʻ
Zumrad „Otam o tin kesayotibdi», deb o ylab, otasini anchagacha kutibdi.
ʻ ʻ
Kech bo libdi, otasidan darak bo lmabdi. Shamol to xtabdi. Qiz o rmondagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
chuchmomalarni terib yurib, bexosdan bolta osilgan daraxt tagiga borib qolibdi.
Qarasa, otasi yo q emish.
ʻ
– Voy sho rim qursin! Voy, otajon?! – deb uvvos solib yig lab, to rt tomonga
ʻ ʻ ʻ
yuguribdi. Hech kimdan darak bo lmabdi, qiz adashib qolibdi. O rmon unga yana
ʻ ʻ
ham vahimali bo lib ko rinibdi. Qiz qayoqqa borishini bilmay, axiri kichik bir
ʻ ʻ
so qmoqdan chopib ketaveribdi.
ʻ
Zumrad uzoq yo l bosibdi. Qorong ida gullar uning yo lini yoritibdi. Ketaturib
ʻ ʻ ʻ
bir vaqt qarasa, uzoqda miltillagan chiroq ko rinibdi, itning hurigani eshitilibdi.
ʻ
Qiz o sha tomonga qarab yuraveribdi. Tezda kichik bir uyga yetibdi.
ʻ
Uyning derazasidan qarasa, bir kampir o tirgan emish. Qiz
ʻ sevinib, kampir oldiga
kiribdi, boshidan kechirgan voqealarni kampirga birma-bir aytib beribdi.
Uyga shunday chiroyli qizchaning kelganini ko rgan kampir juda quvonibdi. Bu
ʻ
kampir o rmonda yashaydigan sehrgar kampir ekan. Kampir
ʻ

5
4qizning yig laganini ko rib:ʻ ʻ
– Ko p xafa bo lma, qizim, senga yordam beraman, – deb qizni ovutibdi. Qiz ham
ʻ ʻ
unga:
– Rahmat! Men sizni onamdek ko raman. Buyurgan ishingizni jonim bilan
ʻ
qilaman, – deb javob beribdi.
Shu choq kampirning uyi tepasiga juda ko p qushlar yig ilibdi, ular qizchani
ʻ ʻ
maqtab, sayrashibdi. Qushlar tilini bilgan sehrgar kampir yana
ham quvonibdi. Xosiyatli qizga dunyoda topilmaydigan rasmli kitob va
qo g irchoqlar berib:
ʻ ʻ
– Oppoq qizim, shirin qizim! Do mbog im, nunchog im! – deb qizning boshini
ʻ ʻ ʻ
silab erkalabdi.
Ular uzoq vaqt birga turishibdi. Kampir qizchani yaxshilab parvarish qilibdi.
Zumrad ozoda qiz bo lgani uchun uyni supur b-sidirib, oynalarni
ʻ artib-surtib,
hamma yoqni chinniday qilib qo yar ekan. Buni ko rib kampir yana ham quvonar
ʻ ʻ
ekan.
Bir kun kampir qizga osh qilib bermoqchi bo lib:
ʻ
– Tomdan o tin olib tush, qizim, – debdi. Qiz dik etib o rnidan turib:
ʻ ʻ
– Xo p bo ladi, onajon, – deb darrov tomga chiqibdi.
ʻ ʻ
Tom baland ekan, undan hamma yoq ko rinar ekan. Qiz atrofga qarab turib, birdan
ʻ
o z uyining tomini ko rib qolibdi. Yuragi orziqib yig lab yuboribdi. Buni eshitgan
ʻ ʻ ʻ
kampir:
– Nega yig laysan, jon qizim? – deb so ragan okan. Qiz:
ʻ ʻ
– Ko zimga uyimiz ko rindi, otamni sog indim, – debdi.
ʻ ʻ ʻ
Kampir uni aldab-suldab yupatibdi, ikkovlari ovqat pishirib yeyishibdi.
Erta bilan kampir qizga:
– Narsalaringni yig ishtir, qizim! – debdi.
ʻ
Qiz qo g irchoqlarini yig ishtiribdi. Kampir qizga:
ʻ ʻ ʻ
– Tomda qizil va oq sandiq bor, oq sandiqni qoldirib, qizil sandiqni olib tush! –
debdi-yu o rmonga kirib ketibdi. Bir vaqtdan
ʻ
keyin o rmondan saman ot qo shilgan bir arava yetaklab chiqib, qizni aravaga
ʻ ʻ

5
5o tqazibdi.ʻ
– Qizil sandiqni uyga borgandan keyin och! – deb kampir qizga bir kalit beribdi.
Qiz kampir bilan qayta-qayta xayrlashib yo lga chiqibdi. Bir zumda arava qizning
ʻ
uyi oldida hozir bo libdi. Shu paytda uy eshigi oldida chol o z qizini sog inib,
ʻ ʻ ʻ
uning dardida yig lab o tirgan ekan. Qiz mehribon otasini ko rishi bilan:
ʻ ʻ ʻ
– Salom, otajon! – deb otasining bag riga tashanibdi.
ʻ
Chol benihoyat xursand bo lganidan anchagacha ko z yoshlarini to xtatolmabdi.
ʻ ʻ ʻ
Axiri yig idan to xtab, qiziga:
ʻ ʻ
– Oppog im, meni kechir, – debdi.
ʻ
Ular uyga kirishibdi. Qizning kelgani hammaga ma’lum bo libdi. Qo ni-qo shnilar
ʻ ʻ ʻ
yig ilishibdi. Qiz qizil sandiqni ochishi bilan hamma hayron qolibdi: qizil sandiq
ʻ
asl mollar bilan liq to la ekan. Mol shuncha ko p, shu qadar ajoyib emishki,
ʻ ʻ
Zumradning butun umriga yetib ortar emish.
Bu narsa «ogay ona»ni og ir tashvishga solibdi.
ʻ
U cholga qizi Qimmatni ham tezda o rmonga olib borib adashtirib kelishni
ʻ
buyuribdi. Chol „Xo p” deb, Qimmatni darrov o rmonga
ʻ ʻ
adashtirib kelibdi.
Kech kirganda Qimmat, xuddi Zumradga o xshab, bolta osilgan daraxt tagiga borib
ʻ
qolibdi. Adashganini sezibdi. Ho ng-ho ng yig lasa
ʻ ʻ ʻ
ham, lekin uni ovutadigan odam topilmabdi. Faqat uning ro parasida boyqushlar
ʻ
o tirib olib, qorong i, vahimali o rmonlar haqida sayrarmish.
ʻ ʻ ʻ
Bu kuylar Qimmatni vahimaga solibdi. U qo rqib o rmondan qocha boshlabdi.
ʻ ʻ
Qorong i tushgan paytda sehrgar kampirning uyiga kirib boribdi.
ʻ
Kampir uni yaxshi kutib olibdi, ovutibdi, mehmon qilibdi. So ngra qizga qarab:
ʻ
– Xafa bo lma, qizim, o zim yordam beraman, – debdi.
ʻ ʻ
Ammo Qimmat kampirga yaxshi so zlar topib aytolmabdi, chunki onasi unga
ʻ
yaxshi so zlar o rgatmagan ekan. Kampir uni sevmabdi, yaxshi ertaklar ham aytib
ʻ ʻ
bermabdi, dunyoda topilmaydigan suratli kitoblar va qo g irchoqlar ham bermabdi.
ʻ ʻ
Qimmat ertadan qora kechgacha yalqovlanib o tiraverar ekan. Uyni yig ishtirib,
ʻ ʻ
supurmas ekan.

5
6Bir kun kampir o rmondan qaytib kelib, unga:ʻ
– Tomdan o tin olib tush, qizim! – degan ekan, qiz:
ʻ
– O zingiz olib tushing, malayingiz yo q! – debdi.
ʻ ʻ
Kampir judayam xafa bo libdi, shunga qaramay qizni aldab-suldab tomga
ʻ
chiqaribdi. Lekin qiz o tin olib tushish o rniga tom boshida chinqirib
ʻ ʻ
yig layveribdi. Kampir buni eshitib:
ʻ
– Nega yig laysan, qizim? –deb so ragan ekan, Qimmat yer tepinib:
ʻ ʻ
– Uyimni ko rdim, ketaman, – deb yana ho ngrabdi.
ʻ ʻ
Sehrgar kampir qizga:
– Juda yaxshi, tomdagi sandiqni olib tush, – debdi.
Qimmat sandiqni olib tushibdi. Keyin kampir qizga bir kalit uzata turib:
– Mana kalit, sandiqni uyingga borganingda ochasan, – debdi.
Qiz o sha onda yig isini ham unutib, oq sandiqni orqalab jo nabdi.
ʻ ʻ ʻ
Sehrgar kampir unga arava ham bermabdi, qiz og ir sandiqni ko targanicha uyiga
ʻ ʻ
piyoda kelibdi.
Qizning kelishini dastavval olapar it sezibdi. U Qimmatning onasi oldiga borib:
– Vov, vov, vov, – degan ekan, kampir quloq solmabdi, it yana vovullab:
– Opam kelayotirlar, orqalaganlari oq sandiq, ilon bilan liq to liq, – debdi.
ʻ
Kampir g azablanib, o qlog i bilan itni urib, oyog ini sindiribdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
– Mening aqlli qizim qimmatli mollar keltiradi, – debdi u.
Qizining kelganini ko rib kampir o zida yo q sevinibdi. Qo niqo shnilar yig ilibdi,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
sandiqni ochmoqchi bo lishibdi.
ʻ
Shunda kampir bilan qizi ikkisi: „Yo q, ochmanglar!» deb o zlarini sandiq ustiga
ʻ ʻ
tashlabdilar. Keyin ikki qulog idan ko tarib uyga olib kiribdilar.
ʻ ʻ
Yarim kecha payti ekan, kampir bilan qiz eshiklarni yopib, sandiqni ochishibdi-yu
birdaniga „Voydod, qutqaringlar!», „Ajdar!», „Voydod!» deb baqirishibdi…
Sandiqda kattakon ikkita ajdar yotgan ekan. Qoqvosh kampir bilan uning urishqoq
qizi dodlashib, uyni gir-gir aylanishibdi, qo rqqanlaridan
ʻ
qulflangan eshikni ochisholmabdi.nIkki ajdar kampir bilan qizni yutib, darchadan
chiqib ketibdi.

5
7„Dod, voy!» degan ovozni eshitgan qo ni-qo shnilar eshikni buzib ichkariʻ ʻ
kiribdilar. Qarasalar, hech kim yo q emish. Uyda yovuz kampirni ham, uning
ʻ
urishqoq qizini ham topolmabdilar. Shundan so ng oq ko ngil Zumrad bilan ota
ʻ ʻ
ikkisi tinchgina yashab, murod-maqsadlariga yetibdilar.
Ertaklarda ona va o gay ona konseptining ahamiyati
ʻ katta. Xususan ushbu
ertak misolida buni ko rishimiz mumkin:
ʻ
Badavlat bobo kibr ila etikdo z bolaga:
ʻ
- Poyafzalimni tozala, - deb buyurdi.
Bolakay: - Hop bo ladi, janob, - dedi.
ʻ
Bobo: - Tezroq bo l, tezroq! - dedi jirkib-xo mrayib.
ʻ ʻ
Bolakay: - Qayerga shoshayapsiz, janob? - dedi.
Bobo mensimay: - Sen bir hashorat pashsha bo lsang, nima ishing bor
ʻ
qayerga shoshyapganim bilan, - dedi, aftini buzmaytirib.
Bolakay: - Janob men pashsha emasman, men ham Ollohning yaratgan bir
bandasiman - dedi, ma'yuslik bilan. Bobo: - Yaramas bola ekansanku, hoziroq jim
bo lmasang, shapaloq tushiraman! - dedi, asabi buzilib.
ʻ
Bolakay asta xo p bo ladi, janob! Lekin sizga bir savolim bor edi... – dedi.
ʻ ʻ
Bobo: - Tezroq so ra, shoshib turibman! - dedi, qoshini chimirib.
ʻ
Bolakay: - Men bilan teng bolalaringiz yo qmi? - dedi, sekin boqib.
ʻ
Bobo: - Sen bilan borabar farzandim bor edi, lekin bir necha yil ilgari uni
yo qotib qo yganman... - dedi, o yga tolib.
ʻ ʻ ʻ
Bolakay: - Uni yaxshi ko rarmidingiz? - dedi.
ʻ
Bobo: - Qalbimdagi eski yaralarimni tirnama... - dedi, mahzun bo lib.
ʻ
Bolakay ikkinchi marta: - Yo qolgan bolangizni yaxshi ko rarmidingiz?! -
ʻ ʻ
deya so radi.
ʻ
Bobo: - Senga nima?! - dedi, ensasi qotib.
Bolakay uchinchi bor so radi: - Yo qolgan bolangizni yaxshi ko rarmidingiz?!
ʻ ʻ ʻ
- dedi.
Bobo: - Qanidi uni uchratsam, - dedi.

5
8Bolakay: - Men sizning bolangizman, - dedi.
Bobo: - Bolalarim sen kabi isqirt hayot kechirmaydilar, - dedi, istehzoli kulib.
Bolakay: - Alloh nomiga qasam ichaman! Men sizning bolangizman! - dedi,
yolvorib.
Bobo bolakayni oyog i bilan tepib-itarib yuborib: - Boshqa bu gapingiʻ
takrorlama!!! - dedi, o shqirib.
ʻ
Bolakay ko zlari jiqqa yosh bo lib: - Siz dadamsiz... axir, dadam, - dedi.
ʻ ʻ
Bobo: - Bu gapni qaerdan olding, ahmoq bola? - dedi, jahli chiqib.
Bolakay: - Bir yil oldin onam vafot etdi. O limidan oldin meni mana shu
ʻ
uyning oldiga olib kelib, «shu erda dadang yashaydi» dedi. Men har kuni tongda
kelib sizni uydan chiqishingizni kutib turar, chiqsangiz oyoq kiyimingizni tozalab
qo yib, sizga yaxshilik qilmoqchi bo lish ilinjida bo laman, - dedi, yig lab.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bobo: - Onang kim? - dedi, hayratlanib, mayn ovozda.
Bolakay: - Menga homilador bo lganini eshitib, yarim kechasi ko chaga
ʻ ʻ
quvganingiz o sha ayol mening onam edi, bechora onam, jannatim - onam! - dedi,
ʻ
ko zlaridan ko zyoshlarini tinmay oqizib.
ʻ ʻ
Bobo: - Nimaaa? - dedi, ajablanib.
Bolakay: - Otajon elkangizda chandiq izi bor, - dedi, ishonishiga umid qilib
Bobo: - Sen... Se-e-en???, - dedi - yu, tiz cho kib qoldi.
ʻ
Bolakay: - Ismim nima bilasizmi? - dedi.
Bobo: - Isming nima, bo...o...o..lam?! - dedi.
Bolakay: - Ismim, sizning ismingiz, dada! - dedi.
Bobo: - Nima uchun, mening ismim senga qo yildi? - dedi, ta'ajjublanib.
ʻ
Bolakay: - Onam odamlar meni sizning ismingiz bilan chaqirishlari va kun
kelib sizga yo liqishimni juda umid qilgandi, - dedi, boshini egib.
ʻ
Bobo: - Onang qaerda? - dedi, savolga tutib.
Bolakay: - Onam vafot etgan. U menga «otangni qidirib top, unga yaxshilik
qil! Xizmatini qil, shoyad shu sabab jannatga kirsang» deb vasiyat qilgan, - dedi,
iltijo qarash qilib.
Bobo chidab turolmay hammani oldida yig lab yubordi. Ko z yoshlari yuzini
ʻ ʻ

5
9yuvdi.
Bolakayni mahkam quchdi va: - Bolajonim seni qanchalar sog inganimniʻ
bilsayding... - dedi.
Bolakay: - Onamni hech ham sog indingizmi?! - dedi...
ʻ
Bobo jim bo lib qoldi, hatto yuzi qizarib ketti.
ʻ
Bolakay: - Nimaga jimsiz, dada? Onam menga aytgan edilar, ikkinchi
xotiningiz onamni taloq qilishingizni va shu paytgacha biron marta ko rmagan
ʻ
farzandingizdan voz kechishingizni shart qilgan ekan, shuning uchun bizdan
kechdingizmi? Onam qanchalar qiynalganini bilganingizda edi... shunda ham meni
sizga nisbatan mehr bilan ulg aytirdi. Sizni yomonlamasdi... - dedi.
ʻ
Bobo afsus nadomat ichra sukut saqlardi... Bir yaqiningizni deb, boshqa
yaqiningizdan aslo kechmang! Ularga bir xil munosabatda bo ling! Bu ishingizda
ʻ
Alloh yordam berishini so rang!
ʻ
O z hirsingizni deb, boshqalarning umrini, baxtini zoe qilishdan qo rqing!
ʻ ʻ
Faqat onagina bizni butun umr ko tarib yuradi!
ʻ
9 oy qornida, uch yoshgacha qo lida, butun umr o z yuragida. (O zbek xalq
ʻ ʻ ʻ
ertaklari kitobidan)
Ona shunday insonki, u hammaning o rnini bosadi, biroq uning o rnini
ʻ ʻ
hech kim bosa olmaydi.
Onalar eng katta mehnatkashlardir. U o zining tishsiz jajji
ʻ
ho jayinining bitta kulgisi uchun;
ʻ
maoshsiz,
dam olish kunlarisiz,
va tushlikka chiqmasdan ishlashga tayyor.
Onaning mehr-muhabbati shinam hovli kabi. Hamisha issiq va
quyoshli.
Onalar doim yordamga keladi, hatto ular yonimizda bo lmasa ham.
ʻ
Ona qalbi hamisha kechirim tuyg usi topiluvchi tubsizlik.
ʻ

6
0 III BOB. KONSEPT TUSHUNCHASINI O QITISHʻ
3 .1 . Ona tili o qitish metodikasida konseptning o rni.
ʻ ʻ
Bizning ona tili ta’lim tizimimizda “konsept” tushunchasi amalda emas.
Uning o qitilishi haqida biror jurnal, to plam, gazetada ma’lumot uchratmadik.
ʻ ʻ
Bu holat aslida yomon emas. Biroq, uni metodik yoki lingvometodik
tushuncha sifatida o rganish va o qitish uchun namunaning bo lmagani ham yaxshi
ʻ ʻ ʻ
emas. Shuning uchun bizning konsept ta’limi haqida bu yerda bayon
qiladiganlarimizni mavzuga doir dastlabki qadamlardan deb baholash kerak
bo ladi.
ʻ
Biz yuqorida konsept tushunchasi uning mohiyati haqida o zbek tilida
ʻ
yozilgan yoki tarjima qilingan tarjimalar, eng avvalo professor Sh. Safarovning
nomi ko p marta tilga olingan tisolasi haqida fikr yuritdik.
ʻ
Bu jarayonda ya’ni ushbu ishni yozish jarayonida xususan rus tilini yaxshi
bilmasligimiz pant berdi. Natijada yuqorida aytilganidek hammaga ma’lum
ishlardan foydalanishga majbur bo ldik.
ʻ
O rni kelganda taasuff bilan aytish kerakki rus tili metodikasi asosida
ʻ
shakllangan o zbek tili metodikasiga doir zalvarli ishlar, darslik va qo llanmalar
ʻ ʻ
deyarli yo q. Borlari ham bugungi kun talablari darajasida emas. Aks holda, ona
ʻ
tili talimi hozirgidek achinarli holatga tushmagan bo lardi. Shuning uchun biz
ʻ
SamDU ona tili va o zbek tili metodikasini o qitish kafedrasida bu borada olib
ʻ ʻ
boriladigan ishlarni qayt etib o tishni lozim topdik. Bu yerda gap Y.G ulomov,
ʻ ʻ
I.Rasulov, H.Rustamov, B.Mirzaahmedovlarning 1975-yilda “o qituvchi”
ʻ
nashriyotida chop etilgan o z davrida salmoqli ish sifatida baholangan o quv
ʻ ʻ
qo llanmasining tabdil qilgingani haqida gap bormoqda.
ʻ
Mazkur o quv qo llanma davr mahsuli bo lganligi uchun unda bugungi kun
ʻ ʻ ʻ
ta’limi, tafakkuri, ma’rifati, ma’naviyati va ilmiga to g ri kelmaydigan so zlar, so z
ʻ ʻ ʻ ʻ
birikmalari gaplar chiqarib tashlandi va hech qanday siyosiy tus-ranglarsiz yaxlit
holga keltirildi.
Y.G ulomov va boshqalar tomonidan chop etilgan o quv qo llanmaga qariib
ʻ ʻ ʻ

6
1yarim asr bo layotganligi, uning mustaqillik yillarida batamom qo lga olinmaganiʻ ʻ
hozirgi metodist talimshunoslarning undan behabar qolayotganligini hisobga olib
quyida ushbu asar haqida qisqacha ma’lumot beramiz. Ushbu qo llanmaning
ʻ
birinchi bobi o zbek tili o qitish metodikasining umumiy masalalari deb
ʻ ʻ
nomlanadi. Unda o zbek tili o qitish metodikasining maqsad vazifalari, ta’limda
ʻ ʻ
tutgan o rni xususida izohlangan. Ikkinchi bobi esa o zbek tili fani va uning
ʻ ʻ
mazmuni deb nomlanib unda ona tilining umumiy talim tizimidagi o rni, g oyaviy-
ʻ ʻ
siyosiy tarbiya vositasi ekanligi uqtirilgan. Uchinchi bobi esa ona tili o qitishning
ʻ
umumdidaktik va o ziga xos prinsiplari nomini olgan. Unda ona tilining boshqa
ʻ
fanlar bilan aloqasi uning o ziga xos xususiyatlari to liq yoritib berilgan. To rtinchi
ʻ ʻ ʻ
bobi o quvchilarning umumiy taraqqiyoti va maktabda ona tili o rgatish deb
ʻ ʻ
nomlanib, asosan o quvchilarning mantiqiy fikrlash qobilyatini o stirishga
ʻ ʻ
qaratilgan. Beshinchi bobi esa Ona tili o qitish metodlari xususida so z yuritsa,
ʻ ʻ
oltinchi bobida ona tildan o quv ishlarini tashkil etish shakllari tushuntirilgan.
ʻ
Yettinchi bobi Ona tili mashg ulotlarini rejalashtirishga bag ishlangan. Sakkizinchi
ʻ ʻ
bobida gramatika o qitishning umumiy masalalari o quvchilarga to liq izohlab
ʻ ʻ ʻ
beringan. To qqizinchi bobi esa o zbek tili grammatikasining ayrim qismlari
ʻ ʻ
bo yicha ishlash metodikasi bo lib, fonetika o qitish metodikasidan tortib sentaksis
ʻ ʻ ʻ
o qitish metodikasi bo limlari ham to liq misollar asosida o quvchilarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
tushuntirib o tilgan. O ninchi bobi esa Orfografiya o qitish metodikasiga
ʻ ʻ ʻ
bag ishlangan bo lib unda orfografik metod usullari, mashqlar sistemasi, imlo
ʻ ʻ
lug ati bilan ishlash masalalari keltirilgan. O n birinchi bobi Punktuatsiya o qitish
ʻ ʻ ʻ
nomini olgan. Tinish belgilar imlosi va unga doir mashqlar bobda keltirib o tilgan.
ʻ
O n ikkinchi bobi Nutq o stirishga bag ishlangan bo lib unda lug at ustida ishlash,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
nutq o stirish va yagona orfografik nutq rejimini shakllantirish masalasi ilgari
ʻ
surilgan. Yakuniy bob Maktabda ona tili xonasi qay shaklda jixozlanishi, qanday
talablarga javob berishi lozimligi aniq qilib tushuntirib o tilgan.
ʻ
Ko rinadiki, yuqorida mazmun mundarijasini ko rib chiqqanimizo quv
ʻ ʻ ʻ
qo llanmada ham, bugungi kungacha e’lon qilingan darslik va o quv
ʻ ʻ
qo llanmalarda ham konsept ta’limi haqida lom – lum deyilmagan. Holbuki
ʻ

6
2yoshlarni komil idrokli, fahm farosatli, davrga hamohang fikrlaydigan kishilar
qilib tarbiyalashda konseptning roli benihoya katta.Chunki konseptlarsiz o quvchiʻ
milliy qadriyatlarni ham bilmaydi,qadriga yetmaydi. Ularni bir-biriga qiyoslab
tegishli xulosalarga kelish salohiyatiga ega emas.
Shuningdek mazkur tushuncha falsafada ham, ruxshunoslikda ham, mantiqda
ham, mantiqiy matematikada ham, semantikada ham, kognitiv grammatikada ham,
lingvokulturologiyada ham, o lkashunoslik va boshqa fanlarda hamyetakchi
ʻ
bilimni egallaydi. Chunki milliy ma’naviy qadriyatlar inikosibolgan konseptlarni
bilmasdan turib, faol inson bo lish amri maholdir.
ʻ
Ikkinchi tomondan konsept – konsept deymizu, uning nima ekanligini,
mohiyatini o quvchi ongi va jamiyat a’zolari ongida qanday holat va hodisalar
ʻ
bilan bog liqligi haqida ilmiy manbalarda ma’lumot uchramaydi. O zbek tilida
ʻ ʻ
yozilgan yoki boshqa tillar asosida tayorlangan risola va qo llanmalarda faqat
ʻ
nazariy ma’lumot berilayotgani aytilgan. Y.S. Maslovaning “Kognitiv
tilshunoslik” kitobi alohida ahamiyat kasb etadi. Ikki qismdan iborat ushbu o quv
ʻ
qo llanma nazariy va amaliy qismlardan iborat. Uning nazariy qismida konsept va
ʻ
u bilan turdosh tushuncha haqida ma’lumot berilgan bo lsa, amaliy qismida
ʻ
berilgan nazariy ma’lumotlar til materiallari asosida isbotlab berilgan.
Masalan, tilda shunday so zlar borki, ularning ma’nolari juftlikdagi keyingi
ʻ
so zlarning salbiy ma’nosidan farq qiladi: eshitmoq – (sezdirmay) quloq solmoq,
ʻ
kulmoq – hajv qilmoq, itoat qilmoq - jilpanglamoq,, maqtamoq – tilyog lamalik
ʻ
qilmoq, so zlamoq – maqtanmoq, kekkaymoq; hasrat qilmoq g iybat qilmoq,
ʻ ʻ
razdednachi – josus va boshqalar. Bundan do lvor etikaning quyidagi qoidalarini
ʻ
chiqarish mumkin: 1) birovning hayotiga tumshuq suqmaslik (sezdirmay) quloq
solmoq; Birovning sha’nini erga urish yaxshi emas (xajv qilmoq); 3) o z sha’ni va
ʻ
g urunini unutish yaxshi emas (jilpanglamoq); 4) shaxsiy fazilatlarni bo rttirib
ʻ ʻ
ko rsatish yaxshi emas (maqtanmoq, kekkaymoq); birovning aybi haqida
ʻ
boshqalarga so zlab berish durust emas(g iybat qilmoq). Bular hammaga ma’lum
ʻ ʻ
haqiqatlar bo lib, tilda o z ifodasini topgan. Shuning uchun ular tilshunos
ʻ ʻ
tomonidan o rganilishi kerak.
ʻ

6
3Do lvor etika, ijtimoiy yo naltirilgan soha uchun nimagadir ruxsat berish –ʻ ʻ
nimanidir ta’qiqlashi, buning insonga munosib yoki nomunosib ekanligiga
yo naltirilganligi bilan xarakterli. V.N. Teliyaga ko ra, «tilning do lvor lisoniy
ʻ ʻ ʻ
manzarasi – bu «oddiy» kishining olam haqidagi bilimlarining lisoniylashtirilgan
(tilga solingan) shunday bo g imiki, unda til yashaydi va faoliyat ko rsatadi; shu
ʻ ʻ ʻ
bilimlarning bir-birining ustiga kelib to planadigan qismlari ko pincha ana shu
ʻ ʻ
bo g im tufayli yuzaga keladi» Uning fikricha, olamning madaniylashtirilgan
ʻ ʻ
obrazi til sohiblarini dunyoga antropotsentrik nuqtai nazardan boqishga majbur
qiladigan, jo n qoliplardan farqli o laroq antropometrik xarakterdadir: madaniyat
ʻ ʻ
ko rsatmalari shaxsga o zi uchun ma’qul bo lgan yo nalishni tiklashga mone’lik
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilmaydi.
Biz yuqorida konsept haqida o zbek tilida bosilgan manbalar asosida konsept
ʻ
haqida muayyan tasavvur hosil qildik. Biroq, ishning birinchi bobida bildirilgan
mulohazalar bizga yetishmayotgandek ko ringani bois quyida o sha bo shliqni
ʻ ʻ ʻ
to ldirish bilan bog liq mulohazalarni ham yo l-yo lakay keltirib o tamiz.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
A.N.Shchukinning yozishicha kulturalogiyaning asosiy birligi bo lgan
ʻ
konseptga berilgan ta’riflar qoniqarli emas. (Shchukin 15.)
Uning aytganida haqiqatdan ham jon bor. Chunki bir tushunchani turli nomlar
bilan atash an! anasi butun dunyo bo ylab tarqalgan desak xato qilmaymiz.
ʻ
“Konsept” tushinchasi Y.M.Verechagen, V.G.Kostomarova, N.D.Burvekovaga
ko ra
ʻ lingvoepistema, Y.M.Vetschagenga ko ta lingvoepistema, ʻ
V.G.Kostomarovga ko ra
ʻ sofientema V.V.Vorovga ko ra ʻ lingvokulturema
N.A.Rubakinga ko ra
ʻ egforemadir.
Biz ko rib chiqqan adabiyotlarda konseptning “mifologemi”, “noema”,
ʻ
”ekzistentionar” ma’no madaniy konsept til konstanti kabi terminlar bilan
nomlanganligini ko ramiz.
ʻ
Qomus va lug atlarda konseptning qanday terminlar bilan ifodalanganini
ʻ
kuzatgan kishini hayratga solidi. Nahotki bir tushuncha shuncha teminlar
tushunchalar bilan ifodalansa bular ham konseptni yaxlit lisoniy metodologik
hodisa sifatida o rganishga moniylik qiladi.
ʻ

6
4Bu boradagi fikrlarni uzoq davom ettirish mumkin. Biroq biz bu yerda bunday
yo l tutish bilan hodisa mohiyatini bilish chegaralanamiz va ayrim darsliklarda onaʻ
va ogay ona konseptlarini o qitilishi haqida bayon qilamiz.
ʻ
“Konsept” tushunchasini o qitishda eng avvalo o qitilayotgan terminning
ʻ ʻ
qaysi ekanligi haqida bir to xtamga kelish kerak edi. Konsept-tushunchasini leksik
ʻ
birlik sifatida ham adabiyotshunoslik unsuri obraz sifatida ham o qitish mumkin
ʻ
deb o ylaymiz. Bulardan qaysi biri birlamchi bo lishi mumkin degan savolga biz
ʻ ʻ
konsept eng avvalo lisoniy lug aviy birlik deya javob beramiz.
ʻ

6
5XULOSALAR
Konseptni alohida lisoniy hodisa sifatida o qitishdan oldin uning o zʻ ʻ
ma’nodoshlariga bo lgan munosabatini bilish kerak ya’ni shu tushunchani
ʻ
ifodalovchi terminlardan bittasiga to xtash kerak.
ʻ
Biz yuqorida aytilganidek maskur tushinchaning konsept deb atalishini
maqsadga muvofiq deb bilamiz.
Konsept ham lisoniy va adabiy tushincha bo lgani uchun leksik hodisa
ʻ
sifatida ona tili o qitish metodikasida, adabiy hodisa sifatida adabiyot o qitish
ʻ ʻ
metodikasida o rganilishi kerak.
ʻ
Biz ushbu ishimizning yutuqlaridan ko ra kamchiliklarini ko proq his etib
ʻ ʻ
turibmiz biroq bizni yupatadigan narsa shu mavzuni tilshunoslik va ta’lim
shunoslikda birinchilardan bo lib o rganishga harakat qilganimizdir. Shuning
ʻ ʻ
uchun ishni emas bizning maqsadimizni baholash maqsadga muvofiqdir.
Konsept individual va jamoa onggi uchun bir xilda xos hodisadir. Individual,
ya’ni alohida shaxslar tafakkur faoliyatida yuzaga keladigan konseptlar
jamoaviylariga nisbatan mazmun va shakl jihatidan turli xil hamda keng qamrovli
bo‘ladilar, chunki umumiylikka (jamoaviylikka) alohida shaxslar tajribasi,
tafakkuri umumlashmasi orqali erishiladi. So‘zsiz, har ikki turdagi konsept ham
tashqi dunyo, voqelik qiyofasining ongda aks etishi natijasida hosil bo‘ladi. Lekin
bu voqelik haqiqiy ko‘rinishga ega bo‘lish bilan bir qatorda, xayolan tasavvur
qilinayotgan voqelik bo‘lishi ham mumkin. Bunday ikki xildagi borliq qiyofasini
aks ettirayotgan konseptlarni bilishga oid (poznovatelnыe) va badiiy konseptlar
guruhlariga ajratish imkoni yo‘q. Voqelik qiyofasining oddiy va badiiy tasviri
o‘rtasida o‘tib bo‘lmaydigan jarlik bo‘lmasa kerak. Zotan, badiiy tasavvur ham
shaxsning voqelikni bilish tajribasiga, shu tajriba jarayonida orttirgan bilimiga
tayanadi. To‘g ri, badiiy konsept bir oz murakkabroq sharoitda shakllanadi.
ʻ
Psixolingvistlar inson ongli faoliyati ijrosi uch bosqichli, ya’ni rejalashtirish, ijro
etish hamda qiyoslash harakatlari bosqichlaridan iborat ekanligini ta’kidlagan
edilar. Xuddi shu bosqichlar har qanday turdagi konseptning yaratilishi faoliyatida
o‘z “kuchi”ni ko‘rsatadi. Ammo oxirgi bosqich badiiy konsept yaratilishida

6
6o‘zgacha ahamiyatga ega, chunki badiiy ijod faoliyatida shaxsiy nazorat kuchliroq
kechadi. Inson har qanday holatda ham o‘z faoliyati, harakati natijasini oldindan
rejalashtirish, natijasini ko‘ra bilishga intiladi. Bundan tafakkur (aniqrog i – nutqiyʻ
tafakkur) faoliyati ham istisno emas. Insonning voqelikni idrok etish va shu idrok
jarayonida tug iladigan konseptning tasviriy (“ifoda” degim kelmayapti) shaklini
ʻ
tanlashda to‘liq erkinlikka ega emas, bu yerda ehtimolli reja o‘z kuchini yana bir
bor namoyish qiladi. Mumkin bo‘lgan muqobil variantlardan eng maqbulini
tanlash uchun muqobillik doirasi bosqichma-bosqich torayib boradi va eng oxirgi
bosqichdagina maqsadga muvofiq shakl, sxema ma’qul topiladi.
1. Konseptning lisoniy moddiylashuvi ong va til tizimi o rtasidagi
ʻ
hamkorlikning mahsuli hisoblanadi. Konsept shakllanishining boshlang ich
ʻ
nuqtasi voqelik bo lagi (predmed) haqidagi tasavvur - obrazning yuzaga kelishidir.
ʻ
Bu obraz oddiy sxema yoki shakl bo lib qolmasdan, balki mazmunli hodisadir.
ʻ
Lekin, voqelik - ong - lisoniy belgi o rtasidagi bunday uzviylikni oddiy takrorlash
ʻ
ko rinishida talqin etmaslik kerak. Sababi, ong voqelikni lisoniy belgi vositasida
ʻ
oddiygina aks ettirmaydi, balki sub’yekt uchun muhim bo lgan belgi-
ʻ
xususiyatlarni ajratadi, hamda ular asosida idrok etilayotgan ob’yekt (predmed,
hodisa) ning namunaviy modelini yaratadi.
2. Konseptning lisoniy moddiylashuv jarayoni muhim mental bosqichni bosib
o tadi. Lisoniy voqelanish rejasi paydo bo lgan zahotiyoq uni amalga oshirish
ʻ ʻ
uslubiizlanadi. Reja hamda “so zsiz” model nolisoniy yoki “botiniy nutq”
ʻ
jarayonida yuzaga keladi.
Xullas, botiniy nutq jarayonida konsept, birinchidan, ma’lum mazmun
shaklini olsa, ikkinchidan, lisoniy belgi tanlovi bosqichiga tayyorgarlik ko radi.
ʻ
3. Tilshunos uchun eng muhimi tafakkur birligi bo lgan konseptning tilda
ʻ
(aniqrog i nutqda) aks etishini ta’minlovchi strukturalar, harakatlar, qoidalarni
ʻ
aniqlashdir.
4. Konsept tushunchasi tilshunoslikda bugun yoki kecha paydo bo lgani yo q.
ʻ ʻ
Yillar o tishi bilan turli mamlakatlarda turli olimlar bu mavzuga turlicha fikr
ʻ
bildirib kelganlar.

6
7Tildagi qarindoshlikni ifodalovchi terminlarning kelib chiqishini, etimonini
aniqlash tilshunoslik fani oldida turgan vazifalardandir.
Yuqorida aytilgan fikrlarga ko‘ra, qarindosh-urug va yaqinlikka oid nomlarʻ
tilning ichki taraqqiyot qonunlari asosida rivojlanadigan , tillarning yaqinligini va
qarindoshligini belgilashda muhim ahamiyatga ega bo‘la oladigan, avloddan-
avlodga meros tarzida o‘tadigan barqaror leksik qatlam hisoblanadi.
Ayol… Ona… Ona allasi… Ona mehri… Ayol deganda avvalombor, har
bir insonning ko z o ngida: mehribon, bag rikeng, oq sut berib voyaga
ʻ ʻ ʻ
yetkazadigan mo tabar zot -Ona siymosi namoyon bo ladi. Insoniyat bahori,
ʻ ʻ
avlodlar davomiyligi, sarchashmasi ham Ona. U naqadar mushfiq, muqaddas, o z
ʻ
dilbandi uchun jonkuyar, mehribondir… Ona mehri shu qadar kuchliki, dunyodagi
jamiki go zal kuy va navolar birlashsa ham, uning kuylagan allasi kabi quvonchli
ʻ
va g amli bo la olmaydi… Ona muqddas, mo tabar, farzandini jondan suyguvchi
ʻ ʻ ʻ
zotdir. Onajonlarimiz o z dilbandlarini bir parcha etligidan asrab-avaylab katta
ʻ
qiladi. U og rinsa, ming o lib, ming tiriladi. Tunlari yig lab, bedor bo lib, mijja
ʻ ʻ ʻ ʻ
qoqmaydi. Farzandi oyog iga tikan kirsa, kipriklari bilan olishga, uning uchun jon
ʻ
fido qilishga ham tayyordirlar. Onajonlarimiz biz uchun naqadar aziz va qadrli.
Shuning uchun ularni asrab-avaylaylik, ko klarga ko tarishimiz, farzandlik
ʻ ʻ
burchimizni ado etishimiz, biz uchun ham farz, ham qarzdir!

6
8FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Siyosiy adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. Т. Ўзбекистон, 2016.
2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси. Т. Ўзбекистон, 2018.
3. Karimov I . A . Milliy istiqlol mafkurasi – xalq kelajagi va buyuk kelajakka
ishonchdir .- T ., 2000, 23- bet .
Ilmiy adabiyotlar:
4. Сафаров Ш . Когнитив тилшунослик . - Жиззах : Сангзор , 2006 Аюб
Ғуломов ва ўзбек тилшунослиги масалалари илмий мақолалар
тўплами .- Тошкент : ЎзМУ , 2007.
5. Муҳамедова С. Когнитив лингвистика: вужудга келиши, асосий
тушунчалари ва йўналишлари.
6. F.Jumaeva. Antroponimlarda jins tushunchasining ifodalanishi. O‘TA, 2012, 3-
son
7. Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. –
Тошкент: Фан, 1966.
8. Mirzayev T . Musoqulov A ., Sarimsoqov B ., O ʻ zbek xalq maqollari T ., Sharq
2012.
9. Боровков А. К, Узбекские говоры Наманганской области, Научные труды
ТашГУ, вып. 211,
10. Ma ’ rufov Z . M . O ʻ zbek tilining izohli lug ʻ ati Moskva Rus tili nashriyoti 1981
y .
11. Узбек классик адабиёти асарлари учун қисқача луғат Тошкент, Уз ФА
нашриёти,1953
12. Hamroev M.AO zbek tilidan ma’ruzalar majmuasi Toshkent.,2004ʻ
13. Ishaev A. O‘zbek shevalaridagi qarindoshlik terminlari. O‘zbek xalq shevalari
lug ati. Toshkent., 1971.
ʻ

6
914. Mahmud Qoshg oriy Devoni lug atit turk 1-3 tomlar.-T., 1960-1963.ʻ ʻ
15. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома.-Тошкент.,Юлдузча. 1990
16. Турсунов У., Мухторов Ж., Рахматуллаев Ш., Ҳозирги ўзбек адабий тили,
Тошкент,1965,
17. Sayfullaeva R. Va boshqalar Hozirgi o‘zbek adabiy tili.-T.,2005.
18. Jamoxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.-T., 2004
19. Ishaev A. Qoraqalpog istondagi o‘zbek shevalari.-T., Fan, 1977.
ʻ
20. Abdiev M. Sohaviy leksikaning sistem tahlili. DDA., -T, 2004
21. Ne’matov H. R.Rasulov. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –T, 1995.
22. Xudayarova M. O‘zbek tilidagi taom nomlarining lingvistik tahlili. NDA.,-T.,
2008.
23. Saidova M. Singil termini haqida O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. 5-son, 2000
yil.
24. Hojiev A. Lingvistik terminlarning izohli lug ati. –T., 1985.
ʻ
25. O‘rinova O. O‘zbek tilidagi qoramolchilik terminlarinnig leksik-semantik
tadqiqi. NDA., -T., 2007.
26. O‘zbek tilining izohli lug ati 2-tomlik.-M., 1981.
ʻ
Badiiy adabiyotlar:
27. S.Hamidov. Chaqaloq nega nobud bo‘ldi? -Toshkent., Sharq, 2006.
28. Hoshimov O tkir. Dunyoning ishlari.-Toshkent., Sharq, 2013.
ʻ
29. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – Toshkent., Ma’naviyat,
2008.
30. Jumanazarova G. Fozil Yo ldosh o g li Shirin bilan Shakar dostonining leksik
ʻ ʻ ʻ
xususiyatlari. – Jizzax: JizzaxDPI nashri , 2006.
31. Jumanazarova G. Fozil Yo ldosh o g li dostonlari tilining lingvopoetikasi
ʻ ʻ ʻ
(leksik-semantik, lingvostilistik va lingvostatistik tahlil). – Toshkent., Alisher
Navoiy nomidagi O zbekiston
ʻ Milliy kutubxonasi , 2012.
32. Jumanazarova G. Fozil Yo ldosh dostonlari tilining leksik-stilistik qatlamlari. –
ʻ
Toshkent., Alisher Navoiy nomidagi O zbekiston Milliy kutubxonasi, 2012.
ʻ

7
033. Jumanazarova G. O zbek xalq dostonlari matnining lingvostatistik tahlili. – ʻ
Toshkent., Tafakkur nashriyoti, 2011.
34. Jumanazarova G. Xalq dostonlarida saj’ va takrorning lingvopoetik
imkoniyatlari. – Toshkent., Tafakkur nashriyoti, 2011.
35. Jumanazarova G. Xalq dostonlaridagi o xshatishlarning lingvopoetik
ʻ
imkoniyatlari. – Toshkent., Tafakkur nashriyoti, 2011.
36. Karimov S., Qarshiyev A., Isroilova G. Abdulla Qahhor asarlari tilining lug ati.
ʻ
Chastotali lug at. – Toshkent., O zbekiston milliy ensiklopediyasi
ʻ ʻ Davlat
ilmiy nashriyoti , 2007.
37. Киссен И.А. Словарь наиболее употребительных слов современного
узбекского литературного языка (высокочастотная лексика подъязыка
художественной прозы). – Ташкент: Ўқитувчи, 1972.
38. Mirzayev T., Eshonqul N., Fidokor S. Alpomish dostonining izohli lug ati. –
ʻ
Toshkent., Elmus-Press-media nashriyoti, 2007.
39. Nafasov T. Qashqadaryo o zbek xalq so zlari lug ati. – Toshkent., Muharrir
ʻ ʻ ʻ
nashriyoti, 2011.
40. Rahmatullayev Sh. O zbek tilining izohli frazeologik lug ati. – Toshkent.,
ʻ ʻ
O qituvchi, 1978.
ʻ
41. Rahmatullayev Sh. O zbek tilining izohli frazeologik lug ati. –
ʻ ʻ
Toshkent., Qomuslar bosh tahririyati , 1992.
42. Rizayev S. O zbek tilshunosligida lingvostatistika muammolari. – Toshkent.,
ʻ
Fan, 2006.
43. Rizayev S., Bo ronov N. Abdulla Qahhor Sinchalak povesti tilining chastotali
ʻ
lug ati. – Toshkent: O qituvchi, 1986.
ʻ ʻ
44. Quronbekov A. Hofiz g azaliyotida ma’nolar silsilasi (chastotali lug at). –
ʻ ʻ
Toshkent., Fan, 1994.
45. Sodiqova M. Qisqacha o zbekcha-ruscha frazeologik lug at. – Toshkent.,
ʻ ʻ
Qomuslar bosh tahririyati, 1989.
46. Turobov A. Alpomish dostonidagi shevalarga xos so zlarning izohli lug ati. –
ʻ ʻ
Samarqand: SamDCHTI nashri , 2006.

7
147. To ychiboyev B. Alpomish va xalq tili. Risola. – Toshkent., Fafur Fulom ʻ
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 2001.
48. To ychiboyev B., Qashqirli Q. Zominning til qomusi. – Toshkent.,
ʻ
Akademnashr, 2012.
Internet saytlari:
49. www.literatura.uz
50. www.ref.uz
51. www.gduportal.uz
52. www.ziyonet.uz
53. www.google.uz
54. www.uz
55. www.guldu.zn.uz

O‘zbek adabiyoti darsliklarida “Ona” obrazi tahlili”

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish