O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	70000UZS
Hajmi	430.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji

Sotib olish

O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji

MUNDARIJA
Kirish .............................................................................………… 3
I BOB. Esse janri va taraqqiyot tamoyillari
1.1.Esse janrining o`rganilishi.........................................................6
1.2. Esse janrining genezisi (ildizlari)............................................11
II BOB. Esseda obraz va qahramonlar talqini
2.1. Esseda sujet va kompozitsiya masalasi ............................16
……
2.2.Ozod Sharafiddinov esselarida Abdulla Qahhor shaxsiyati va
badiiyati..........................................................................................47
X ulosalar .......................................................................................57
Foydalanilgan adabiyotlar r о ` yxati ...... ..................................... 59
2

Kirish
Mav zuning dolzarbligi . XX asr о ` zbek adabiyotining yorqin
vakillari A . Muxtor , P . Qodirov , O.Sharafiddinov, I.G`afurov, Sh .
Xolmirzayevlar ijodi xalqimizning ma ` naviy hayotida , badiiy - estetik tafakkur
tar aqqiyotida katta ahamiyatga ega . Zero , jamiyat ma`naviyatini yuksaltirish har
doim ham badiiy s о `z san`atining zimmasida b о `lgan. Shu о`rinda Prezidentimiz
I.A.Karimovning quyidagi gaplarini eslash о `rinlidir: “Ma`naviyat haqida gap
ketar ekan, men avvalo, insonni ruhiy poklanish va yuksalishga da`vat etadigan,
inson ichki olamini boyitadigan, uning iymon irodasini, e`tiqodini
mustahkamlaydigan, vijdonini uyg`otadigan qudratli botiniy kuchni tasavvur
qilaman” 1
. Shu ma`noda, roman, qissa, hikoya janrlari qatorida, esse
janriniga ham o`ziga xos taraqqiyot va shakllanish i ni о`rganish
tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi .
O`zbek adabiyotida roman, qissa, hikoya janrlari qatorida, esse ham
o`ziga xos taraqqiyot va shakllanish tarixiga ega. Adabiyotimiz tarixida esse XX
asrning 60-yillaridan so`ng xotira, qissa, hikoya, maqola, adabiy o`ylar tarzida
yuzaga keldi. A. Muxtor, P. Qodirov, Mirtemir, Zulfiya, Sh.
Xolmirzayevlarning bu davrda yaratilgan esse va ba`dialari
adabiyotshunoslarning ilmiy izlanishlarida ma`lum darajada tahlil qilingan.
Biroq bu ishlar hali esse xususidagi ilk ilmiy kuzatishlar bo`lib, janr haqida
maxsus tadqiqotlar yaratilgani yo`q edi. 80-90-yillarga kelib, essening xotira,
suhbat, badiiy-publitsistik maqola va hikoya shakli S.Ahmad, P. Qodirov,
Sh.Xolmirzayev singari yozuvchilar ijodida yangicha mohiyat kasb etdi. Shu
ma`noda o`zbek essenavislari ijodini tahlil va tadqiq etish bugungi o`zbek
adabiyotshunosligining muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
1
?
Каримов И.А. Ўзбекистон ХХ I асрга интилмоқда. - Т.: Ўзбекистон, 2000. – Б. 14.
3

O`zbek adabiyotida esse janri genezisi, shakllanish jarayoni oziga xos
xususiyatlari, taraqqiyot omillari va yetakchi tamoyillari singari masalalar
bugungi adabiyotshunosligimiz oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
M a vzuning о`rganilganlik darajasi. Tadqiqotchilar nasriy janrlarning
XX asr adabiy hayotida tutgan o`rni va ahamiyati, shakllanish tarixi,
shuningdek badiiy mahorat masalasiga munosabat bildirishgan, ammo essening
o`ziga xos xususiyatlarini yorituvchi fundamental ilmiy-nazariy tadqiqot
yaratilmaganligi sababli bu muammo hal qilinmay kemoqda. Biz ana shu
bo`shliqni to`ldirishga, janrni o`zbek adiblari ijodi misolida o`rganishga harakat
qildik. Kuzatishlar davomida ingliz, rus, turk, o`zbek adabiyotshunosligidagi
essega berilgan qisqacha ta`riflarga duch keldik. Biroq o`zbek tilida nashr
qilingan «Adabiyot nazariyasi», «Adabiyotshunoslikka kirish»,
«Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o`zbekcha izohli lug`ati» kabi darslik
va qo`llanmalarda, umuman, bu janr nomi ham tilga olinmaganligiga guvoh
bo`ldik.
O`zebk adabiyotshunosligida esse janri yetarlicha tadqiq etilmagan.
Shunday bo ` lsa - da , olimlardan N . Rahimjonov , U . N o rmatov , B . Qosimov ,
O .Sharafiddinov, P.Qodirovlarning ilmiy maqola va monografiyalaridan
ma`lumotlar olish mumkin.
Mavzuning ilmiy yangiligi. Tadqiqotchilar nasriy janrlarning XX asr
adabiy hayotida tutgan o`rni va ahamiyati, shakllanish jarayoni, shuningdek,
badiiy mahorat masalasiga munosabat bildirishgan, ammo essening o`ziga xos
xususiyatlarini yorituvchi ilmiy tadqiqot yaratilmaganligi sababli bu muammo
hal qilinmay kelinmoqda. Biz ana shu bo`shliqni to`ldirishga, janrni o`zebk
adiblari ijodi misolida o`rganishga harakat qildik. Bu esa ishning yangiligini
ko`rsatadi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari : Esse janrini o`zbek
adiblari ijodi misolida tadqiq etish asosiy maqsadimizdir. Va ana shu
maqsadimizni amalga oshirish uchun quyidagicha vazifalarni belgilab oldik:
4

- Esse janri va uning taraqqiyot tamoyillarini o`rganish;
- Esse janrining o`rganilishi va genezisini tadqiq etish;
- Esseda obraz va qahramonlar talqinini tahlil qilish;
- Esse janrida sujet va kompozitsiya masalasini o`rganish;
- O.Sharafiddinov esselarida Abdulla Qahhor shaxsiyati va badiiyatini
tahlil qilish;
Bit iruv malak av iy ishining obyekti va predmeti: Ushbu bitiruv
malakaviy ishimizda O.Sharafiddinov, Sh.Xolmirzayev, P.Qodirov,
I.G`afurovlarning esselari tahlil obyekti sifatida tanlandi. Tahlilda qiyosiy
usulni tanlab mumtoz shoirlar va boshqa shoirlar she`rlarini ham tahlil obyekti
predmeti tarkibiga kiritildi.–
Bit iruv malak av iy ishining t adqiq usuli : Nazariy va xayoliy
tahlil usuli.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati: Bitiruv malakaviy ish
mavzuni o`rganish jarayoni orqali ciqarilgan xulosa va natijalar o`zbek
adabiyotshunosligida esse janrini o`rganish va tadqiq etishga yo`naltirilganligi
bilan ahamiyatlidir.
Mazkur bitiruv malakaviy ishdan maktab, litsey va kollejlarda esse janrini
o`rganishda va tadqiq etishda, ma`ruza va referatlar yozishda foydalaniladi.
Bitiruv malakaviy ishimizni mavzui o`rta umumta`lim maktabida muhim o`rin
tutadi. Chunki, o`rta umumta`lim maktablarida tur va janrlar haqida, xususan,
esse janri haqida tushuncha beriladi.
Bitiruv malakaviy ishining hajmi va tuzilishi: Ushbu bitiruv
malakaviy ishimiz kirish, umumiy xulosa, adabiyotlar ruyhatidan tashqari to`rt
faslni o`z ichiga olgan asosiy qism ikki bobdan iborat bo`lib, uning
–
qo`lyozma matni .. sahifani tashkil etadi.
5

I BOB. Esse janri va taraqqiyot tamoyillari
1.1.Esse janrining o` rganilishi
O`zbek adabiyotshunosligida esse janriga nisbatan birmuncha
kech munosabat bildirila boshlandi.
1991-yilda nashr qilingan «Adabiy turlar va janrlar» kitobida
esse va badi`a haqida yarim bet ma`lumot uchraydi: «Essening hajmi
va shakllari xilma-xil. Ikki-uch satrdan iborat kichkina bir hayotiy
manzarani yoki voqealar tasvirini ifodalashi, fikrning yoki
kechinmaning aforistik talqinidan to epik janrga xos katta hajmli
asar ham bo`lishi mumkin». Shuningdek, badi`alar haqida ham
qisqacha so`z yuritilib, epik janr izlanishlaridagi xarakterli
tendentsiya sifatida ko`rsatilgan.
Bu ilmiy-nazariy xulosada esse badiiy asar sifatidagina talqin
qilingan. Vaholanki, essening imkoniyatlari keng. Qomusiy lug`atda
essega berilgan quyidagicha ta`rif mavjud: «Esse falsafiy-estetik,
adabiy-tanqidiy, tarixiy-biografik, publitsistik proza janri» - deyiladi.
Bu ta`rif janr tabiatini to`laligicha ochib bermagan.
90-yillardan keyingi davrda U.Normatov, N.Rahimjonovlarning
tadqiqot va maqolalarida esse, badi`a. xotira, esse-xotiralar haqida
fikrlar uchraydi.
Adabiyotshunos N.Rahimjonovning esse va badi`achilik
bo`yicha qilgan ilmiy tadqiqotlardan e`tiboran shoir va
yozuvchilarimizning hayot va adabiyot masalalariga doir adabiy
6

o`ylari badealardan iborat katta xirmon ko`tarildi» deb e`tirof–
etadi. Shu o`rinda esse va badi`aga doir ko`rinishlar to`g`risida bir
necha savollar tug`iladi. Esse va badi`a janr nuqtai nazaridan bir
narsaning o`zimi, nomlari boshqa-boshqa bo`lgani bilan aslida
aynan bitta janrmi? Yoki ular adabiy voqelikda unib, o`sib chiqqan,
ildiz va genezisi bir bo`lgan ikki narsami? Sharq va G`arb adabiy
hayotida shakllangan bu janrlar qaysi xususiyatlari bilan o`zaro
farqlanadi?
Ilmiy-nazariy manbaar va ijodkorlarning adabiy fikr-
mulohazalariga murojaat qilish bu savollarga oydinlik kiritadi.
Yozuvchi Pirimqul Qodirov badi`a janri haqida fikr bo`ldirib, shunday
deydi: «Badiiy so`zning shakllari ko`p. She`riy nutq nazmga kirsa,
badiiy maqolalar shaklidagi nasriy nutq klassik adabiyotimizda badia
deb atalgan. Hozir G ` arb adabiyotlarida keng tarqalgan esse ham
ko ` p jihatdan badiaga ( ta `kid bizniki Q.M.) o`xshab ketadi...».
–
Pirimqul Qodirov badi`a va esseni hayotni, voqelikni badiiy-estetik,
ijtimoiy-falsafiy tadqiq etish vazifasiga ko`ra o`xshash janr, deb
e`tirof etadi. Haqiqatan, Sharqda badi`a janri ildizlari mumtoz
adabiyotimizga borib tutashadi.
Sof badi`a tipidagi asarlar 70-yillardan boshlab Asqad Muxtor,
Pirimqul Qodirov, Shukur Xolmirzayev singari adiblar ijodiy
izlanishlarida yuzaga keldi. 80-90-yillar o`zbek adabiy hayotida esa
esse bilan badi`a baravar ijod shakli sifatida ko`zga tashlanadi. Har
ikkala janrda ham bosh qahramon ijodkor nuqtai nazari.
7

Adabiyotshunos N.Rahimjonov aytganidek, «Badealarga... yaxlit
estetik butunlik baxsh etuvchi narsa bu san`atkor «meni»,–
san`atkor dunyoqarashidir». Ruscha «Adabiy qomusiy lug`at»da
«Esse avtor pozitsiyasi birinchi planga chiqariladigan janr» deyiladi.
Inglizcha «Dunyo lug`ati»da aynan shu ta`rif keltiriladi.
N.Rahimjonov maqola va risolasida esse va badi`ani bir-biridan
ajratmaydi, bir o`rinda «esse», ikkinchi o`rinda «badi`a» deb qo`llaydi.
Jumladan, «Badi`alar, (adabiy o`ylar) mohiyatan turli shakllarda
(yozuvchi va tanqidchi dialogi, qaydlar, badiiy etyudlar, esselar,
kundaliklar, sadolar, qayd-esdaliklar tarzida) zuhurlanayotir». Yoki
«Badialarning boshqa janrlarga ko`rsatayotgan ta`siri esse, xotira-
esdalik, ilmiy-badiiy tahlil unsurlarining nasriy asarlarda ko`plab
uchrayotganida ko`zga tashlanadi», deydi. Demak, olim esseni
badi`aning bitta ko`rinishi sifatida talqin qilgan. Hatto ayrim
o`rinlarda ikkala janrini baravar ijod shakli deb qaraganligiga guvoh
bo`lamiz. To`g`ri, biz ham esseistik mulohazalar sof va qorishiq holda
qo`llanishini inkor etmoqchi emasmiz. Janrlarning o`rtasiga temir
devor o`rnatib bo`lmaydi, albata.
Bizningcha, keyingi yillar tajribasida kuzatilayotganidek,
mazkur janrlar bir-birini inkor etmagan holda, Sharqda badi`a,
G`arbda esa esse mustaqil nasriy janrlar tariqasida shakllandi.
Bugungi adabiy jarayonda, iste`molda yozma shaklda «badia»,
«badi`a», «badia`», «badea», «bade`a» ko`rinishlarda qo`llanishi
ushbu janr nomini bir mumtoz adabiyotimizga borib bog`lanadi.
8

Qadimgi Sharq adabiyotida badiiy maqolanavislik san`ati bo`lgan.
«Navoiy asarlari uchun qisqacha lug`at»da badi`a (ko`plik badoyi`)
so`zi «yangilik, ajoyib narsa» deya izohlangan.
Shu o`rinda adabiy iste`molda «badi`a» so`zining turlicha yozma
shakllatini yaxlit bitta adabiy meyorga solish kerakligini ta`kidlab
o`tmoqchimiz. Bu so ` zning arab tilidan kirib kelganligini e ` tiborga
olgan holda « badi ` a » shaklini qo`llash to`g`ri deb o`ylaymiz.
«O`zbek tilining izohli lug`ati»da badi`aga «Kishining diqqatini
tortadigan, tahsinga sazovor badiiy asar. Har zamonning o`ziga
yarasha nodir kishilari bo`ladi, ular o`z fazlu kamollari bilan
asrdoshlariga turli-tuman badialar qoldiradi (G`.G`ulom)» deya ta`rif
beriladi. Demak, biror bir buyuk shaxs haqida yoki biron voqea-
hodisa xususida qiziqarli yangilik ayta oladigan xotira-memuar janr
ba`diadir. Yozuvchi G`.G`ulom fikrlarini yanada kengaytiradigan
bo`lsak, qadimgi Sharq adabiyotida yaratilgan tazkira namunalarini
badi`a janri bilan bog`lash mumkin.
Adabiyotshunos U. Normatovning «Umidbaxsh tamoyillar»
kitobida ham 90-yillardan keyin yaratilgan esse-xotiralarga fikr-
mulohazalar bildiriladi. «Bugungi nasrimiz yo`llari», «Xotiralar
jozibasi» maqolalarida: «Besh-olti yillik tanaffusdan so`ng yozuvchi
publitsistikasining esse-xotira turi qayta jonlana boshladi. S.
Ahmadning Oybek, G`.G`ulom, Mirtemir, M.Shayxzoda, Shuhrat,
S.Zunnonova haqidagi turkum xotiralari, O`.Umarbekovning
«Qizimga maktublar» xotiralari, N. Aminovning «Bir asr hikoyati»,
9

Sh.Xolmirzayevning «Odil aka haqida o`ylasam...» kabi asarlari
adabiy jamoatchilik orasida katta qiziqish uyg`otdi» deya esse
namunalariga munosabat bildiradi va S. Ahmad, Sh. Xolmirzayev
esselariga alohida to`xtalgan. «Xotiralar jozibasi» aynan «Bugungi
nasrimiz yo`llari» maqolasining kengaytirilgan shakli deyish mumkin.
Unda S.Ahmadning «Yo`qotganlarim va topganlarim» esse-xotirasi
tahlil qilinadi. Olim esse janriga xos erkin kompozitsiyani S.Ahmad
xotiralari misolida quyidagicha ta`riflaydi: «Nazarimda, yozuvchining
tabiati, iste`dod yo`nalishi o`zi tanlagan janr shaklga mos tushsagina,
bisotini to`laroq namoyon etolsa kerak. Bilamizki, xotira, esse
subyektiv va erkin janr. S.Ahmad tabiatan qoliplarga tushmaydigan,
S.Zunnunova ta`rifi bilan aytganda, «talablarni suymaydigan,
o`gitlarni xushlamaydigan, o`yinqaroq, bevosh odam». Shu jihatdam,
esse xotira uning tabiatiga nihoyatda mos tushgan». U.Normativ
esse janriga xos bo`lgan subyektivlik va erkin ijodkorlikni to`g`ri
baholagan. Biroq bu fikrlar ham esse janrini o`rganish yo`lidagi
kichik bir izlanish xolos.
Ayniqsa, 90-yillardan keyin katta va yosh adabiyotshunos
olimlarning esseistik xarakterda yaratilgan maqola va risolalarini
ko`plab kuzatish mumkin. Jumladan, M.Qo`shjonov, O.Sharafiddinov,
N.Karimov singari yoshi ulug` munaqqidlar qatori U.Hamdam kabi
adabiyotshunoslarning maqoa va izlanishlarida erkin fikr, ilmiylik
bilan badiiylikning o`zaro bovastaligi, mulohazakorlik, turli narsalar
10

haqida turlicha qarashlar, hayolot asosida yozuvchi va shoirlar ijodi,
hayoti va faoliyatini tadqiq etish an`anasi shakllanganligi ko`rinadi.
U.Normatov adabiyotshunos olimlar ijodidagi esselashish
jarayonini to`g`ri anglab, «Ijod va shijoat» maqolasida
O.Sharafiddinov esse-tadqiqotlariga alohida to`xtaladi. Xususan,
A.Oripov («Muvashshah»), G`.G`ulom («G`.G`ulomning kulgisi»),
O.Yoqubov («Nutq»), Q.Qahhorova («Kibriyo opaning hovlisi»)
haqida yozilgan esse-xotiralarni ilmiy yo`nalishda kuzatadi.
Adabiyotshunos A. Rasulov esa «Tafakkur yolqini» maqolasida olim
O. Sharafiddinovning «Ijodni anglash baxti» asariga alohida urg`u
berib, esse xarakteidagi ajoyib asarlar yaratganligini e`tirof etadi.
B . Qosimov « Cho ` lpon haqida roman » maqolasida
N .Karimovning «Cho`lpon» ma`rifiy-romanini «esse-roman, esse-
tadqiqot» deb baholaydi.
Keyingi vaqtda esse janriga aloqasi bo`lmagan ijod namunalari
yaratilib, «esse» yoki «badi`a» terminlari ostida e`lon qilinmoqda.
Vaholanki, esse janri haqidagi qarashlar, to`xtamlar, aniq nazariy
fikrlar dunyo adabiyotshunosligida ham hali hamon tugamagan.
Esse janrining o`rganilishini kuzatish quyidagi xulosalarga keldik:
Birinchidan, esse janrida muallifning «men»i yetakchi mavqega
ega bo`lgan, yozuvchining shaxsiy mulohaza va taassurotlari asosiga
quriluvchi erkin kompozitsiyali nasriy ijod namunasidir;
Ikkinchidan , esse janri dunyo adabiyotshunosligida « deneme »,
« skittse », « katta reportaj », « ocherk » singari turli xil nomlar bilan
11

mavjud bo`lib, o`zbek adabiyotida badi`a janrini esse bilan muqobil
variant sifatida qo`llash mumkin. Biroq g`arb adabiyotidagi esse
singari badi`a janri o`zining keng imkoniyatlarini ko`rsata olmadi.
Uchinchidan, esse janrining o`zbek adabiyotida vujudga kelishi
bevosita janrning keng imkoniyatlari, erkin ijodligidan tashqari,
jamiyatdagi tarixiy zaruriyat tufayli yuzaga keldi. Chunki yozuvchi-
shoir, adabiyotshunos olimda yangicha, ya`ni erkin yozish, erkin
fikrlash an`anaviylikdan qochish istagi paydo bo`ldiki, bu esse–
janrining keng rivojlanishiga imkon tug`dirdi.

1 .2. Esse janrining genezisi (ildizlari)
Adabiyotshunos O`.Nosirov «Ijodkor shaxs, abdiiy uslub, avtor
obrazi» tadqiqotida Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari haqida
12

shunday deydi: «Bayonning bevisota «men» tomonidan olib borilihsi
Alisher Navoiy asarlarida ham mavjud, bu forma o`ziga xos uslubiy
yo`nalsih tarzida avtorning asar temasi, voqea yuzasidan o`z fikri,
qarashini izhor etish asarni qoliplashda qo`l keladi». 2
Ko`rinadiki,
muallif «Mahbub ul-qulub» asaridagi «men» formasini usluboiy
yo`nalish tariqasida tadqiq etadi. Bizningcha, esseistik uslubiy
yo`nlaish deyilsa, mohiyat to`griroq yoritilgan bo`lar edi.
Adabiyothsunos S.G`aniyeva esa «Mahbub ul-qulub» haqida
maqolasida shunday deydi: «...ba`zi adabiyotshoslar tomonidan
talqin qilinganidek, oddiy didaktik xarakterga ega bo`lmasdan, zo`r
fosh etuvchilik kuchiga, faol va isyonkor xarakterga egadir. Bu asar
davrning deyarli barcha sotsial va nazariy masalalarini ihota qilgan
sotsiologik falsafiy traktat bo`lishi bilan birga, ayni zmonda
Navoiyning umuman badiiy, ayniqsa, proza sohasidagi mahoratini
o`zida aks ettirgan badiiy asar hamdir». 3
Bu o`rinda «Mahbub ul-
qulub» asarini ijtimoiy-falsafiy, nasriy asarligidan tashqari, badiiy
asar ekanligini to`g`ri baholagan.
«Mahbub ul-qulub»da ham «Uylanish va xotinlar to`g`risida»
deb nomlangan alohida bob bor. Unda keltirilishcha, «Yaxshi xotin-
oilaning davlati va baxti... turmushda boshingga kelgan har qanday
jafo yetishsa, hamdarding u; badaningga xastalik yetsa va zaiflik
yetishsa, uning ham joni halak». Satrlar hikmatli aforizmlarni
2
Nosirov O'. IJodkor shaxs, badiiy uslub, avtor obrazi. - T.:Fan, 1981. –B.184.
3
S.G'aniyeva. Mahbub ul-qulub haqida. O'zbek tili va adabiyoti. -1968. 3-son.-B.57.
13

eslatadi.Nasriy asarlarda ham ichki qofiyadoshlikni nasriy sajni
ko`ramiz.
XVI asr o`zbek mumtoz adabiyoti tarixida memuar asar sifatida
tan olingan Zahiriddin Muhammad Bobur qalamiga mansub
«Boburnoma» esse janrining tura xil janr unsurlarini o`zida namoyon
qilgan. Adabiyotshunos S.Umirov «Boburnoma»-badiiy
maqolanavislikning go`zal namunasi» maqolasida «Boburnoma» ilm,
badiiyat, maqolanavislik, ocherk, esse xususiyatlarini ajib tarzda
mujassam etgan go`zal sinkretik asardir» deb e`tirof etgan.
Darhaqiqat, «Boburnoma» essening sinkretik mumtoz namunasi.
Avtor voqealarga va qahramonlarga o`z nuqtai nazaridan turib,
obyektiv baho beradi. Bu asarni sirtdan qaraganda avtobiografik
asar deyishga asos yetarli. Unda voqelik tarixiy-jug`rofiy makon va
zamonda aks ettiriladi. Ana shu memuar jihatlarga ko`ra
«Boburnoma» sof holda xotiraviy asar ham. Ijodiy tajribaning
mo`jizakor tabiatini qarangki, bitta asar badiiy, ilmiy, hatto
publitsistikaga xos ocherk, yo`l xotirasi, ilmiy mulohaza shaklidagi
esse janr unsurlarini ham yaxlit bir butunlikda namoyon etgan.
Esseda ilmiy, badiiy, publitsistik, falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, shaxsiy
kechinma singari tafakkur unsurlarining yagona birlikda zohir
bo`lishi «Boburnoma»ni esse tipidagi asar, deyishimizga to`la asos
beradi. «Boburnoma» 1493-yildan 1529 yilgacha bo`lgan tarixiy
davrni o`z ichiga qamrab olgan. Uni mutolaa qilish jarayonida turli xil
fanlarga tegishli noyob va tiniq ma`lumotlarga, kamyob mushohada-
14

muhokamalarga duch kelamiz. Asarda Boburshohning harbiy
yurishlari tarixidan tashqari, turli millat va elatlarning etnografiyasi,
urf-odat va udumlari, turfa shahar-qishloqlarning iqlimi, tabiati,
hayvonot va nabobot olami haqidagi badiiy tasvirlar juda sinchkovlik
bilan muallif tilidan hikoya qilinadi. S.Umirov ta`kidlaganidek, o`zbek
nasri tarixida «Boburnoma» «tabiat tasvirini ipidan-ignasigacha
tasvirlagan yagona asar, tabiat hodisalari, xususan, oylab kechgan
zilzila, qor bo`roni, tinimsiz yoqqan yomg`ir tasvirlari» Boburning
shaxsiy kechinmalari, ko`nglida uyg`ongan fikr-oylari xotiralari–
bayoni tarzida ochilgan.
Bobur ovchilikning turli xil turlariga oid lavhalarni
detallashtirib, tabiiy jonli manzaralar chizadi. Chunonchi, baliq
tutish, qush, kiyik ovlash singari tasvirlarni sanash mumkin. Sahifalar
osha tarix, geografiya, botanika, zoologiya, meditsina, hatto
harbiylar uchun ham g`oyat muhim ma`lumotlar muallifning nuqtai
nazari orqali o`z bahosini oladi. Shu ma`noda, XVI asrdagi harbiy
yurishlar tarixi, janglar turi, strategiyasini shoh Bobur nigohi orqali
anglaymiz. Asarda shoh, amaldor, beklardan tashqari turli xil tooifa
va tabaqadagi kishilar nomi tilga olinadi. Har birining shakl va
shamoyili, fe`l-atvori, umorasi, vadolat va nasabi ta`riflanadi. Bobur
o`z qo`l ostidagi beklardan tortib oddiy navkarlar, shuningdek, o`zi
ko`rgan, qadami yetgan yurt va elatlardagi, aniqrog`i, O`rta Osiyo va
Xuroson hududlaridagi o`ziga zamondosh tarixiy shaxslar haqida
qimmatli ma`lumotlar yozib qoldiradi. Ularning kelib chiqishi va
15

kasb-korlari turli-tuman. Jumladan, asarda Alisher Navoiy, uning
ukasi Darveshali, Abdurahmon Jomiy, Suhayliy, Muhammad Solih
singari shoirlar haqida so`z ketadi. Hatto Yusuf, Muhammad Solih
singari shoirlar haqida so`z ketadi. Hatto Yusuf raqqos haqida
gapirib, uning o`ziga xos raqs uslubini alohida qayd etadi. Eng
muhimi, «Boburnoma»da temuriylar shajarasi chiziladi.
Essening sinkretik shakli deyishimizga asos sifatida turli adabiy
janr va shakllarning yetakchi xususiyatlarini o`zida
mujassamlashtirgan janr ekanligini «Boburnoma» misolida yana bir
karra ishonch hosil qilish mumkin. Turli xil fanlarga tegishli qimmatli
ma`lumotlar shu jihatdan xarakterli.
Muayyan shaxslar haqidagi ma`lumotlar janr nuqtai nazaridan
essening ilmiy, tarixiy, biografikjanr ko`rinishlarini eslatadi. Shu
ma`noda, «Boburnoma»da Alisher Navoiy haqidagi ma`lumotlar bir
joyga jamlansa, esse yoki ocherk deyishimizga asoslar yetarli.
Cho`lponning «Kleupatra» asari Yevropa essechiligi tipidagi
badi`aning go`zal barkamol namunasi. Adabiyotshunos olima
N.Vladimirova «Cho`lpon - hikoyanavis» maqolasida Cho`lponning
yuqoridagi asarini «falsafiy ramzlar asosiga qurilgan» - deya, to`g`ri
ta`kidlaydi.
Darhaqiqat, Cho`lponning «Kleupatra» (Cho`lpon o`sha
davrdagi adabiy til meyorlariga muvofiq «Kleopatra» nomini
«Kleupatra» deb ishlatadi) badi`asi ramziy obrazlar asosiga qurilgan.
Ammo uning zamirida hayotiy haqiqatlar, real tarixiy shaxslar
16

kechmishi timsolli mazmunga singdirilgan holda badiiy aks ettiriladi.
Cho`lponning sevgan ayoli Obidaning badiiy qiyofasi shoir ijodiga
Kleopatra timsolida ko`chib o`tganligini adabiyotshunos N.Karimov
«Cho`lpon va Kleopatra» maqolasida isbotlab bergan. Badi`a chuqur
mushohadali mutolaani taqozo etadi. Asar shunchaki bir emotsiya,
yuzaki ehtiroslar ta`sirida yozilmaganligini sezamiz. Zero, badiiy
adabiyotdagi har bir gul, eng kam e`tibordagi kichik bur badiiy detal
ham shoir yoki yozuvchi hayotidagi voqelik ta`sirida yuzaga keladi.
Shu ma`noda, Kleopatra obrazi Cho`lpon ijodida bejiz uchramaydi.
XX asr boshlarida biri Sharqda, ikkinchisi G`arbda yashab ijod etgan
Cho`lpon bilan A.Kamyu esselarining qiyosiy tahlili bu borada keng
fikrlash uchun imkon ochadi.
Cho`lpon sof ishqiy dil rozlarini, muhabbat iztiroblarini nima
uchun aynan badi`a janrida aks ettirdi, degan savol tug`iladi?
Cho`lpon davrning eng ilg`or, taraqqiyparvar ziyolilaridan edi.
Qolaversa, u jahon nasrini yaxshi bilgan dunyo adabiyotining go`zal
namunalarini tarjima qilgan. Bu asar yozuvchining badiiy niyatini,
shaxsiy ishqiy kechinmalarini timsollar tili bilan chiroyli bir yo`sinda
ifodalashga xizmat qilgan.
Badi ` ada uchta obraz bor : Misr malikasi – Kleopatra , Amu
malikasi
– Kleopatra va lirik qahramon. Amu malikasi bo`lgan
Kleopatra bevosita ishtirok etmaydi. Faqat uning nomini oshiq yigit
qayta va qayta tilga oladi. Adabiyotshunos N.Karimov
ta`kidlaganidek, «Shoir shu usul vositasida yigitning Amu malikasiga
17

bo`lgan sevgisi oldida Sezaru, Antoniy singari sarkardalarning
Kleopatraga bo`lgan muhabbati hech vaqo emas, degan fikrni olg`a
surmoqchi bo`lgan». Cho`lpon go`zallikda va sevgi bobida tarixda
mashhur bo`lgan Kleopatraga o`z sevgilisini qarama-qarshi qo`yadi.
U o`z mashuqasini Misr Kleopatrasidan ustun qo`yadi. Nil malikasi
judayam ko`plab xushsurat shahzodalar yuragiga ishq o`tini
tashlagan. Uning oshiqlari shu qadar ko`pki, sanab sanog`iga
yetolmaysiz. Ammo malika ular muhabbatiga ishonmaydi,
oshiqlariga sovuq nazar bilan qaraydi, sof muhabbatni kutib
yashaydi.
Sharqona xususiyatlari bilan birga jahon nasrining janr
xususiyatlarini ijobiy o`zlashtirayotgan o`zbek essechiligi genezisi
yuzasidan shunday xulosalar aytish mumkin:
Birinchidan, esse Sharq mumtoz nasrida erkin kompozitsiyali,
maxsus fan tarmoqlariga bag`ishlangan, muallifning shaxsiy
mulohaza, taassurotlariga, kitobxon bilan jonli muloqot asosiga
qurilgan sof va sinkretik janrdir.
Ikkinchidan, esse janrining ilmiy, badiiy, falsafiy, ijtimoiy,
tarixiy, publitsistik unsurlari o`zbek mumtoz adabiyoti namunalarida
yaqqol seziladi. (Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Zahiriddin
Muhammad Boburning «Boburnoma» asarlarida)
Uchinchidan, esse janri genezisi Sharq adabiyotida ham
falsafiy risolalarda tashqi dunyoni bilish, insonning ichki
18

kechinmalarini o`rganishga bo`lgan ehtiyoj va qiziqish natijasida
essechilikning o`ziga xos an`anasi tarzida vujudga keldi.
To`rtinchidan, esse o`zbek adabiyotidagi badi`a janrining o`ziga
xos xususiyatlari bilan g`arb adabiyotidagi esse janrini eslatadi. Bu
ikki atamani muqobil variant sifatida qo`llashimiz o`rinli.
II BOB. Esseda obraz va qahramonlar talqini
2.1. Esseda sujet v a k ompozit siy a masalasi
O`zbek adabiyotshunosligida esseda qahramon masalasi
maxsus tadqiqi qilinmagan. To`g`ri, nasrning roman, qissa, hikoya
singari janrlarida qahramon masalasi yetarlicha o`rganilgan.
Sh.Xolmirzayev ijodida roman, qissa, hikoyalari qaotirda esse
va badi`alari ham salmoqli o`rin tutadi. Adibning «Tog`larga qor
tushdi» to`plamiga behsta esseni kiritilgan: «Tog`larga qor tushdi»,
19

«Taqdir bashorati», «Oldi ortingga qara», «Bir oqshom suhbati yoki
do`stim Ro`zi Choriyev», «Tanqidchiga uch maktub».
Sh.Xolmirzayevning barcha esse va badi`alarini mavzu jihatdan
quyidagicha tasnif qilish mumkin:
1) San ` at ahli haqidagi esselar : « Binafsha hidlang , amaki »
turkumi , «Odil aka haqida o`ylasam...», «Shaydolik», «Bir oqshom
suhbati yoki do`stim Ro`zi Choriyev», «Tanqidchiga uch maktub»,
«Taqdir bashorati», «Ay, Shuhrat akam-a», «Yo`llar ayro tushdi,
ammo...», «Shimol yog`dusi» va «Kashf etmoq zavqi», «U kishi
ustoz, biz esa shogird»;–
2) Jamoat arboblari haqidagi esselar : « Arbob armoni »
turkunidagi « O ` ldirsa mard o ` ldirsin », « Vasvasa », «Mahalliy patriot»,
«Saboqlardan biri», «Bu yo`llar-ko`p qadim yo`llar», «Haqiqat bor
ekanku!», Vatanga xizmat beminnat bo`ladi;
3) Tarixiy-ijtimoiy mavzudagi esselar: «So`nmas o`t», «Oldi
ortingga qara»;
4) Publitsistik esselar : « Jamiyatning maqsadi ya ` ni mafkura
bobida o ` ylar », «Abadiyot o`ladimi?» va h.k.
«Binafsha hidlang, amaki» muallifning eng yirik esselaridan
sanaladi. Mazkur esse dastlab yozuvchi O`lmas Umarbekov haqida
yozilgan. Bu ijodiy jarayon haqida Sh. Xolmirzayev shunday yozadi:
«Tabiiy, Umarbekov bahonasida o`sga iste`dodlar haqida ham,
umuman, 60-yillar avlodi to`g`risida, aniqrog`i, ularning shakllanish
jarayoniga doir bildigimnida, essega singdirganimni bilmay
20

qolgandim». Adib e`torf etganidek, 60-yillarning adabiyot maydoniga
kirib kelgan bir guruh iste`dodli shaxslar haqida esse-xotira yozish
g`oyasi yozuvchi ijodida daf`atan yuz berdi. Darhaqiqat, «Binafsha
hidlang, amaki» turkum esselari o`z-o`zidan davomiylikni taqozo
etdi. Bu to`rtta esse «Binafsha hidlang, amaki» (O`. Umarbekov–
haqida), «Farg`ona yo`llarida» (U. Nazarov haqidagi), «Issiq jon» (Sh.
Xolmirzayev va A.Oripov haqidagi), «Binafsha hidlang,
amaki»(B.Zokirov haqidagi) esselari birlashib, ularning barchasida
O`. Umarbekov obrazi markaziy o`rinda turadi. Xotiralarning
«Binafsha xidlang, amaki» deb atalishining ham o`ziga yarasha tarixi
bor. Birinchi turkumda O`. Umarbekov bilan Sh. Xolmirzayev
o`rtasida «Gulchi qiz» hikoyasi xususida tanqidiy suhbat bo`lib o`tdi.
Aynan shu suhbatdagi O`.Umarbekov qahramoni nutqidan olingan
«Binafsha hidlang, amaki» jumlasi esse sarlavhasiga asos bo`lgan.
Sh.Xolmizayev muallifga hikoyadagi lavhaning ishonarsiz asos
bo`lgan. Sh.Xolmirzayev muallifga hikoyadagi lavhaning ishonarsiz
chiqqanligini aytganida yozuvchi o`zining badiiy-estetik idealini
yaratmoqchi bo`lganligini bildiradi. Darvoqe, binafsha ramziy ma`no
tashigan. Hikoyada binafsha g`aflatda yotgan millatni uyg`otish,
xushiga keltirish uchun bir vosita ramziy obraz hisoblanadi. Xuddi
shu shartli simvolik obrazli jumladan Sh. Xolmirzayev unumli
foylanib, 60-70-yillar avlodi haqida bitilgan xotiralarini «Binafsha
hidlang, amaki» deb nomlaydi. Dastlab O`.Umarbekovning insoniy
ijodkor sifatidagi qiyofasini kashf etishga bel bog`lagan hikoyanavis
21

keyinroq Uchqun Nazarov, Botir Zokirov, O`tkir Hoshimov, Abdulla
Oripov, Nizom Komilov, Turg`un Azizov, Mutal Burhonovlarning
o`ziga xos tabiatini, xarakterini voqealar zamirida yanada tiniqroq
aks ettirdi. Esse-xotirada U.Nazarov, O`.Umarbekov, F.Musajonov,
A.Oripov, O`.Hoshimov singari shoir va yozuvchilar, kompozitor
M.Burhonov, aktyor T.Azizov, milliy estrada asoschisi B.Zokirovlar
ziyoli qatlam yozuvchi, shoir, kompozitor, telemuhandis, rejissyor,–
aktyor singari san`at ahllari qahramon sifatida ishtirok etadi.
Ularning ahvoli-rusiyasi, adabiy hamkorligi, kechagi kunga va
kelajakka munosabati batafsil hikoya qilinadi. Voqealar ishtirokchisi
bevosita yozuvchining o`zi, u voqealarni ko`r-ko`rona hikoya
qilmaydi. Har bir qahramonning botiniy va zohiriy olamini yozuvchi
yangidan kashf etishga harakat qiladi. Yozuvchi ijodkor do`stlarining
bir-biriga munosabatini, jamiyat va adabiy do`stlarining bir-biriga
munosabatini, jamiyat va adabiy hayot haqidagi fikrlarini xolis
hikoya qiladi. O`lmas Umarbekovga bag`ishlangan esseda
yozuvchining badiiy niyati 60-yillar avlodining fikri-zikri o`z millatini
dunyoga tanitish, xalqining an`ana-qadriyatlarini e`zozlash,
garchand mustamlaka sharoitida bo`lsada, millat g`ururi, or-
nomusini himoya qilishga chog`langan avlodning sa`y-harakatlarini
ko`rsatishdan iborat edi. Essenavis shu niyatda ziyoli qatlamning
uchrashuvlarini, suhbat-yig`ilishlarini, ijodiy safarlarini hikoya qiladi.
Ularning o`zaro suhbatida mavjud jamiyatga nisbatan norozilik
kayfiyati seziladi. Bu xususan, A.Oripovning «Bulbul» she`ri bilan
22

bog`liq lavhada yanayam ko`zga tashlanadi: «Qarasam, bu ramziy
(ayni chog`da realistik) she`r davra ishtirokchilarining lablariga
istehzoli tabassum hadya etib, ularni bir-biriga ancha yaqinlashtirib
ko`nglini izohsiz anglab turishibdi». Sh.Xolmirzayev zamonaviy
o`zbek ziyolisini diqqat bilan kuzatadi, ulardan kichkina bo`lsa-da,
milliy fazilat izlaydi. Chunki sir emas, o`tgan asrning ikkinchi yarmiga
kelib xalqimiz vakillari orasida yurish-turish va kiyinish, so`zlash va
muomala madaniyatida ruslashish boshlangan, 60-70-yillarda esa bu
«madaniylashish» avj pallasiga chiqqan edi.
«Binafsha hidlang, amaki» turkum esselarida qahramonlarning
o`zaro suhbati ma`lum bir soha doirasida, ya`ni ijod haqida kechadi.
Aynan san`atning turfa turlari: kino, qo`shiqchilik, teatr san`ati
xususida qahramonlar o`zaro bahslashadi. Ayrim kitobxonlar uchun
asarda kechayotgan jarayonlar, voqealar zerikarli, tushhunarsiz
bo`lishi tabiiy. Biroq essenavis xotira-esseda millat g`ururini
ko`tarishga bel bog`lagan ijod ahlining nafaqat oddiy insoniy
qiyofasini, shu bilan birga san`atkorona iztirobi, faqatgina o`sha
shaxsga tegishli bo`lgan fojia va yuksal;ishiolarni ochib bergan.
Muallif qahramonlarning xarakterini o`rganishda obyektiv
kuzatuvchi, ayrim o`rinlarda personaj obraz keyingi o`rinlarda
essenavisning o`zi bosh qahramon sifatida ko`rinish beradi.
Chunonchi asar boshlanishida obyektiv kuzatuvchi Uchqun
Nazarovga bag`ishlangan qismda anchagina faol qahramon
darajaga ko`tarilgan. Shartli ma`moda, yozuvchining bevosita esseda
23

ishtirokini quyidagicha ko`rsatsih mumkin: sof muallif - muallif-
hikoyachi muallif-personaj obraz muallif-bosh qahramon. Bu– –
formula «Binafsha hidlang, amaki» turkum esselarida turli o`rinlarda
turfa shaklda almashinib turadi.
Xotiralarnng markaziy qahramoni O`lmas Umarbekopov
essening dastlabki sahifalaridan to oxirigacha 60-yillar avlodining
boshini biriktiruvchi, d`ostlari o`rtasida juda kata hurmat va e`tiborfa
ega muloyim tabiatli, o`ta madaniyatli shaxs sifatida tasvirlanadi.
«Farg`ona yo`llarida» voqealarida Uchqun Nazarovning rejissorlik va
yozuvchilik sifatidagi qiyofasi, shuningdek unig fe`l-atvoriga xos
bo`lgan cho`rtkesarlik va keskin xaraterlilik tasvirlanadi. Bu turkum
esselarda yoriqn anglashiladigan xarakter - qahramonlarning o`zaro
suhbatida ruscha soz`alrning haddan ziyod ko`p ishlatilishi. Ayniqsa,
bu holat O`lmas Umarbekopov, uchqun Nazarov, Botir Zokirov,
Mutal Burhonov kabi qahramonlarning nutqida bo`rtib turadi.
Albatta, bu Sh.Xolmirzayev tanlagan xos uslub. Chunki o`sha
paytlarda davr va muhit 60-yillar avlodiga o`z ta`sirini o`tkazmay
qolmagan, ular bolaligidan rus maktablarida tahsil olganlar, oilada,
do`stlar davrasida, jamoa joylarda ham rus tili orqali muloqot
kuchaygan bir davr bo`lgan. Shu o`zga til unsurlarini hayotda
qanday bo`lsa shundayliguicha kitobxonga tadqim etadi.
«Binafsha hidlang, amaki» turkum esselari orasida Botir
Zokirovga bag`ishlangan esse-hikoya juda ta`sirchan yozilgan.
Ma`lumki, turkumning birinchi qismida Botir Zokirov personaj obraz
24

sifatida ishtirok etadi. U bir chekkada o`z xayollari bilan
parishonxotir o`tiradi. Hatto kitobxon uning esseda ishtirokini
ilg`amay ham qolishi mumkin. faqatgina xayol dunyosidan uni
o`zaro suhbatga jalb qilgan qahramonlar luqmasi orqaligina Botir
Zokirovning ham borligi esga tushadi. Sh.Xolmirzayev uning
xayolchan tabiatini quyidagi satrlarda ifodalaydi: «...u kishi
qandaydir parishonhol ko`rinar, hamsuhbatining gapini
tinglamayotganiga o`xshar, illo nuqul nari-beriga qandaydir
nuqtalarga qarar-tikilar, ammo aftidan suhbatinig deylik,
so`roqlariga aniq-aniq javoblar qaytarardi». Esse sahifarida Botir
Zokirovning ichki va tashqi portreti boshqa esse qahramonlariga
nisbatan ancha tiniq tasvirlanadi.Uning ko`rinishi, qiyofasi, kiyinishi,
yurish-turishi, qiziqishlari, hikoyalar mashq qilgani, rassomchilik
bilan shug`ullangani haqidagi ma`lumotlar xonanda to`g`risida
qo`shimcha noyob ma`lumotlar yetkazadi.
Esse ekspozitsiyasi Sh.Xolmirzayevga xos jo`n va sodda tasvir
bilan boshlanadi. «Ko`klam edi. Yurtga bordim. Ukam Xayrulla
(kenjamiz) hovuz bo`yida meni kutib oldi. Mazkur esse-xotira ham
«Binafsha hidlang, amaki» singari yozuvchining shahardan
qishloqqa safari va u yerdagi ko`rgan-bilgani, anchadan beri
yozuvchining qiynoqqa solib yurgan badiiy niyat tufayli, muallifning
bolalik xotiralari bilan boyitilgan. Ayniqsa, onasi Oysha momo va
uning oti bilan bog`liq voqealar tizimi, shuningdek ayollar bazmi
25

haqidagi real tasvirlar nihoyatda ta`sirchan va qiziqarli sahnalarni
tashkil etadi.
Sharqda otga mehr-muhabbat kuchli, qadim og`zaki ijod
namunalarida ot insonning eng yaqin do`sti, xaloskori, vafodorlik
ramzi sifatida talqin qilingan. Bu an`anaviy obraz yozma adabiyotda
ham ko`chgan. Umuman dunyo xalqlari adabiyotida ham ot –
ezgulik timsoli sifatida talqin etiladi. Chunonchi, amerikalik adib E.
Seton Tompson hikoyasida ot erkinlikni sevuvchi timsol, qirg`iz
–
adibi Ch.Aytmatov qissasida qadrdonlik va vafodorlik ramzi sifatida
aks ettirilgan. Xuddi shuningdek, Sh.Xolmirzayevnng «Bir vujudda
ikki jon» essesida Oysha momonining Jayron oti bilan bog`liq
voqealar tizimida ham otni xaloskor, o`z egasiga sadoqatli jonivor
sifatida ko`ramiz.
P. Qodirovning 70-yillarda yaratilgan «O`ylar» badi`alar
to`plamida davr hayoti, eng dolzarb masalalar qatorida adabiyot
haqidagi adabiy o`ylari jamlangan. Adabiyotshunos N.Rahimjonov P.
Qodirov badi`alariga xos bo`lgan «hissiy tafakkur» teranligini,
«assotsiativ tafakkur» yetakchiligini asosiy omil sifatida belgilaydi.
Ammo bu badi`alarda assotsiativ fikrlashgan tashqari analitik tahlil,
kuzatuvchanlik uslublari ham kuzatiladi. P. Qodirov ijodkor shaxs
uchun zarur bo`lgan to`rtta omilni, ya`ni hayotiy bilim, adabiy bilim,
haqiqiy talant, katta g`ayratni badiiy-estetik printsiplar ifatida
ajratadi. Badi`alarda adibning iste`dod, did, ilhom, yozuvchi
mahorati haqidagi ilmiy-nazariy fikrlari qanaqadir temir qolipdagi
26

so`zlar tizimidan iborat emas, ularda obrazlilik, erkin fikr va jonli
muloqot mavjud.
Shuningdek, P.Qodirov ham S.Ayniy uslubiga xos badiiy
mantiq bilan ilmiy mantiqning omuxtaligini, Oybek uslubiga xos
qahramon yaratishda ichki ritm, yozuvchi ichki dunyosi va hayotiy va
tajriba bovastaligini, A.Qahhor uslubiga xos bo`lgan analistik
iste`dodni, psixologik tasvirni ongli qayd etadi. Alohida kichik
mavzulardgi («Sehrli tuyg`u», «Fakt va kashfiyot», «Haqiqiy va sun`iy
to`qima», «Qahramon muammosi» va h.k.) badi`alarni yaxlit
birlashtiruvchi o`qchiziq mabjud. Badi`alar Yozuvchining badiiy ijiod,
ijodkor uslubi, badiiy asar tili haqidagi falsafiy mushohadakorlik
bilan yo`g`rilgan ilmiy-nazariy shaxsiy qarashlaridir. Ayrim o`rinlarda
P.Qodirov mulohazalarida qahhorona uslub seziladi: «Adabiyot
atomdan kuchli» degan fikriga hamohang «Yozuvchi ilg`or g`oyalar,
zo`r bilimlar, o`tkir iste`dod va mahorat yordami bilan mana shu
teranlikka yetib boradi-yu, u yerda cheksiz badiiy nur va mahoratni
yuzaga chiqaradi. So`ng atom kuchiday tuganmas bir kuch uning
satrlaridan joy ola boshlaydi». P. Qodirovning bu tipdagi badi`alari
adabiyotshunos I.G`afurovning esselari bilan mushtarak mazmun
kasb etadi.
I.G`afurovning adabiyot va ijtimoiy hayotning jonli lavhalari va
jarayonlari tadqiqiga bag`ishlangan «Go`zallikning olmos qirralari»,
«Ona yurt kuychisi», «Usmon Nosir», «Joziba», «Yonarso`z», «Yam-
yashil daraxt», «O`rtoq shoir», «o`ttiz yil izhori», «Dil erkinligi» singari
27

adabiy o`ylar, mansuralar, badi`alari o`zbek badiiy publitsistikasida
salmoqli o`ringa ega. Adabiy-tanqidiy izlanishlari silsilasida o`zbek
she`riyatining sultoni Alisher Navoiyga bag`ishlab yozilgan («Bilsak
va anglasak, «Ko`ngilning nozikligi», «Ikki debocha aro», «Dilpisand»,
«Koinot, ko`hna ravoq va Navoiy», «Navoiyning hayol kemasi»,
«Odamning xohishlari»), shuningdek, adabiyotni, badiiy ijodni nafis
his etuvchi ichki intuitsiya bilan bitilgan («Nega shoirlar devona
bo`ladi?», «Ra`no va Hayyom», «Ra`noning kashfi», «Emranish»,
«Hujayradagi suvratlar»), qirg`iz adibi Ch.Aytmatovning «yengilgan
vujud, g`olib ruh»ga aylangan qahramonlari xususidagi badi`alari
e`tiborga loyiq. A. Qodiriy kashf etgan Otabek, Kumush, Anvar, Ra`no
singari obrazlarga murojaat va ularning xatti-harakati, ruhiyati,
xarakterini I.G`afur nuktaposhlik bilan tadqiq qiladi. Mualliflar
A.Qodiriy asarlaridan har biri o`ziga xos ma`no va mazmun topadi.
Ikkala essenavis ham jahon adabiyoti mezonlari asnosida fikr
yuritadi.
A. Oripov she`riyatiga bag`ishlangan «Emranish», «Mushkul
yo`llardagi mas`llik», «Sham va bo`ron»; E.Vohidov she`riyati
xususida yozilgan «Hujayradagi suvratlar» badi`alarini mushohada
qilar ekanmiz, olimning shoirona tabiatini sezamiz. Shoirlar ijodini
tahlil qilar ekan, uning shoir qalbini tushunish salohiyati ochiladi.
«Emranish» badi`asida A.Oripov she`rlariga xos bo`lgan tragik
hissiyotni, hayol bilan reallik o`rtasidagi keskin qarama-qarshilik
natijasida emranib she`r yaratuvchi shoir qalbini yorqin misollarda
28

dalillaydi. Emranish... I.G`afur xalq dostonlarida qo`llanilgan
«o`rtanish» ma`nosini anglatuvchi bu so`zga qaytadan jon ato etadi.
Essenavis A.Oripovning 60-yillarda yaratilgan «O`ylarim», «Yuzma-
yuz», «Xayrlashuv» she`rlaridagi bitta o`qchiziq mohiyat tragik–
hissiyotni shekrpirona qudratga qiyoslaydi.
I.G`afurovning «Navoiyning hayol kemasi» badi`asida lirizm
ustunlik qiladi. Esse nasr emas, ko`proq sochma nasr kabi o`qiladi.
«Ul hayoliy g`azal kemasining asrlar sari yo`lga
chiqqan dorug`asi daho shoirning o`zidir.
Navoiyning bu hayoliy kemasi suzmagan dengiz
va yetmagan inson manzillari yo`q».
Iste`dodli jurnalist Shodmon Otabek «Adabiyot qismat bo`lsa...»
maqolasida o`zbek essechiligicha barakali ijod qilgan Sh.Xolmirzayev
haqida shunday deydi: «...Shukur Xolmirzayev esselarini xotira
sifatida yozilgan memuar adabiyotning ajoyib namunalari deyish
mumkin. E`tirof etish kerakki, yozuvchi hikoyachilikda qanday
maktab yaratgan bo`lsa, esse janrida ham o`zga xos bir yo`nalishni
boshlab berdi. Darhaqiqat, Sh.Xolmirzayev 60-yillardan boshlab
o`zbek memuar adabiyotini o`zining 20 dan ziyod esse-xotiralarida
adib qahramonlarini o`z tilidan gapirtirdi. Jumladan, «Bir oqshom
suhbati» essesi rassom bilan suhbat asosiga qurilgan.
O`zbek esse-xotiralarida mashhur shaxslarning hayoti,
dunyoqarashi, fe`l-atvori, madaniy saviyasi, xarakteri yozuvchi
nuqtai nazari bilan ochiladi. Sh.Xolmirzayev «Binafsha hidlang,
29

amaki», «Ay, Shuhrat akam-a...», «Yo`llar ayro tushdi, ammo...», «Bir
oqshom suhbati yoki do`stim Ro`zi Choriyev», «Odil aka haqida
o`ylasam...», «U kishim ustoz, men-shogird», «Abdulla Qahhorni–
eslab...» singari esselarida buyuk san`atkorlar qiyofasini namoyon
etdi.
Sh. Xolmirzayev esse-xotiralarida qahramon nutqida dialekt
xususiyatlaridan, dialog, ichki monolog, avtor bayoni singari badiiy
tasvir vositalaridan unumli foydalanadi.
Essenavis qahramon xarakterini ochishda batafsil tasviriylik
printsipiga amal qiladi. (Shukur Xolmirzayev «Binafsha hidlang,
amaki»)
Sh. Xolmirzayev esse-xotiralaridan farqli ravishda P.Qodirov,
I.G`afurov esse va badi`alarida yozuvchi fikri bosh qahramon sifatida
zuhurlanadi(P.Qodirov «O`ylar», I.G`afurov «Dil erkinligi»). Ularda
shaxslar emas, masala, mulohaza bosh qahramon sifatida ko`rinish
beradi. Bular esa ilmiy, badiiy-publitsistik esse namunalari bo`la
oladi.
Aristotel kompozitsiya haqida shunday deydi: «...voqealarning
qismlari shunday joylashtirilishi lozimki, biron qism almashtirilganda
yo olib tashlanga yaxlit narsa o`zgarib ketsin, yo harakatga kelsin,
chunki mavjud emasligi sezilayotgan narsa butunning uzviy qismi
bo`la olmaydi».
Umuman, kompozitsiya haqida juda ko`plab adabiyotshunos va
yozuvchi-shoirlarning muhim qarashlari bor.Biz esselar syujeti va
30

kompozitsiyasi tahlilida mavjud turfa fikrlarni e`tiorga oldik. Agar
yozuvchining badiiy niyati aniq bo`lmasa, voqealar, uni harakatga
keltiruvchi xarakterlar sochilib ketadi. Kompozitsiya badiiy asar–
materialini, barcha komponentlarini birlashtiruvchi muhim kuch.
Sh. Xolmirzayevning «Binafsha hidlang, amaki» asari alohida
syujet va kompozitsiyaga ega bo`lgan to`rtta essedan iborat:
«Binafsha hidlang, amaki» turkum esse-xotiralar syujeti kontsentrik
va retrospektiv syujet tizimiga ega. Chunki xotiralarning boshidan
oxirigacha O`lmas Umarbekov maishiy, ijodiy voqealarni, gurung
suhbatlarni bitta joyga uyushtiradi. Sh. Xolmirzayev 90-yillarda turib,
60-70-yillarda bo`lib o`tgan voqealarni eslaydi. Demak, yozuvchi
orqaga, ya`ni o`tmishga qaytadi. Mazku xususiyatga ko`ra, bu esse-
xotiralar retrospektiv syujet asosiga qurilganligini qayd etish
mumkin.
Birinchi turkum « Binafsha hidlang , amaki » essesi yozuvchining
favqulodda kutilmagan tadorik tasviri bilan boshlanadi. Yangi kitob
nashri munosabati bilan U.Nazarov uyidagi ijodkor do`stlar
O`.Umarbekov, A.Oripov, B.Zokirov, T.Azizov, N.Komilov,
M.Burhonov, Dilbar (U.Nazarovning xotini), A.Maqsudov,
Sh.Xolmirzayevlar yig`ilishib osh qilishadi. Osh pishguncha bo`lgan
jarayonda o`zaro suhbat va gurunglar «Binafsha hidlang, amaki»
turkum esse-xotiralarning syujetini tashkil etadi. Sh.Xolmirzayev ilk
bor U.Nazarov uyidagi o`z davrining «adabiy yulduzi» bo`lgan
O`.Umarbekov bilan tanishib, suhbatlashish baxtiga muyassar
31

bo`ladi. Essenavis turkum xotiralarda O`.Umarbekov xarakteri,
ijodiga urg`u berib boradi, o`zining hayajonlarini, o`sha gurung va
davrlarda tug`ilgan fikr-mulohazalarini ochiq-oshkora ifodalaydi.
Hatto ijodkorlarning ijodiy qiyofasi haqida izohlar ham beradi.
Sh.Xolmirzayev essening ekspozitsiya qismida U.Nazarovning
O`.Umarbekov bilan telefon orqali muloqotini bayon etar ekan,
bevosita o`zining shaxsiy kechinmalarini ifodalaydi: «Men
Uchqunning jasoratidan (ha, uning bu muojaatlari mening uchun
jasorat edi) hayratda edim. O`lmas Umarbekovni «O`lmas» deb atadi.
Buning ustiga bemalol gaplashdi». Muallif U.Nazarovning
O`.Umarbekov bilan samimiy munosabatlariga havas qiladi. Shuning
uchun qavs ichida U.Nazarovning katta bir adib bilan erkin
muloqotini «jasorat» deb ataydi. Hatto yozuvchi qavs ichiga takidiy
izoh ham berib o`tadi. Essenavis O`.Umarbekovning 60-yillar
adabiyotida tutgan o`rniga alohida to`xtaladi: «... U o`shanda
adabiyotga kirgan yangi avlodning oldi yozuvchisi, xususan,
«Sevgim, sevgilim», qissasi uni mashhur qilib yuborgan, bundan
tashqari, u radiokomitetda mas`ul lavozimda ishlardi».
Sh.Xolmirzayev mashinada keta turib ham bu ijodkor haqidagi
xotira-xayollarini, O`.Umarbekov bilan tanishishdagi shodliklarini va
hayajonlarini ifoda etadi: «Biroq bu shodlikning naryog`ida boshqa
bir qizg`in quvonch ham bor edi: Umarbekov bilan o`tiraman.
Qanday yaxshi! Tanishaman. O`tirishda o`zini qanday tutar
ekan? ...Ko`cha-ko`yda juda jiddiy ko`rinadi. So`zga chiqqanda ham
32

kulmaydi. Shu harakatlaridan biroz sun`iylik ham seziladi...».
Yozuvchi adib bilan tanishuvini hayol qilarkan, hatto O`.Umarbekov
shaxsi haqidagi shaxsiy taassurotlarini ham, xususan, uning
harakatlarida sun`iyliklar sezilishini ochiq aytadi. Bu esa esse-xotira
yozishning xolislik va haqqoniylik tamoyilini o`zida aks ettirib turibdi.
Essenavis U . Nazarov hovlisidagi har bir tasvirni , holatni ,
harakatni erinmasda n batafsil tasvirlaydi. U o`zining markaziy
qahramonini eshikdan kirib kelishidan boshlab batafsil tasvirlaydi:
«Ko`chada «Volga» signal berdi. Keyin ko`cha eshik og`zida
to`xtagani bilindi». Sh.Xolmirzayev hovlida o`tirib, tashqaridagi
harakatni ichki intuitsiya bilan O`.Umarbekovga diqqatini qaratadi.
Nihoyat, kutilgan mehmon O`.Umarbekov hovliga kirib kelishini–
xotiranavis quyidagicha tasvirlaydi: «Uchqun o`rik tagiga yetmasdan
eshikka ochilib, Umarbekov... kirdi. Urfdagi yengi kalta, oq ko`ylakda,
bo`ynida (deyarli uzilmaydigan) bo`yinbog`. O`rta bo`y, ixcham,
xuddi, o`ynoqlab turgan tulporday. Zinadan tez tusharkan, uydan
chiqqan onaxonga yo`liqdi. Onaxon bir qo`lini sal ko`tardi.
Umarbekov sal egilib, kiftini tutdida, keyin anchagina so`rashdi.
Nihoyat, Uchqun sari yurdi va ular chakkalarini bir-biriga tegizib
ko`rishdilar.(Ajab odatlar!) Keyin Uchqun shart qayrilib, meni
ko`rsatdi.
- Tanivossizmi?
Umarbekov kulimsirab menga tikildi-da, birdan qovoqari
beo`xshov chimirildi.
33

- Shukur emasmi? Shukur Xolmirzayev «To`lqinlar»ning avtori! –
so`ng savoliga javob kutmay men tomonga ildam jildi.(Holbuki men
jilishim kerak edi.)
- O`sha, - dedi Uchqun orqada qolib. Tanishvolinglar. Yaxshi–
yigit. O`zimiz qatori.
- Juda yaxshi-da, o`zimiz qatori bo`lsa!
- E, biz hali ancha...
Gapim og`zimda qoldi. Umarbekov kelib, qo`limni oldi. Uning
kafti, panjalari ham gavdasiga yarasha-baquvvat, miqti edi. Ammo
yuzadan (ont ichaman!) nur yog`ilayotganda o`xshar, go`yoki, meni
ko`p yillardan beri izlab yurgan edi-yu, ittifoqo uchratib qolgan edi».
Essenavis qahramoning eshikdan kirib kelishidan tortib, kiyinishi,
gavdasi, yuzi va harakatlarini bir so`z bilan aytganda, tashqi
portretini chizadi.
Ta`kidlash joizki, Sh.Xolmirzayev hikoyalaridagi kabi qahramon
portretini asarning ma`lum bir joyida batafsil chizmaydi, asar
davomida turli xil o`rinlarda sochma tarzda ifodalaydi. Yozuvchi
qahramonlarning birorta harakatini nazardan chetdan qoldirmaydi.
Xususan, O`.Umarbekovning eshikdan kirib kelishi, zinadan tushishi,
shu payt uydan chiqqan onaxon bilan so`rashishi, nihoyat U.Nazarov
bilan chekkasini chekkasiga tekkizib ko`rishganligini batafsil
tasvirlaydi. Xotira muallifi shu o`rinda ikkita erkak kishining
ko`rinishiga munosabatini, ajablanishini qavs ichida berib ketadi:
(Ajab odatlar!) Shu kichik bir jumlada, yozuvchining holatga shaxsiy,
34

erkin munosabati ifodalangan. Sh.Xolmirzayev xotira qahramonlari
nutqida Toshkent shevasini o`z xolicha beradi. Bu bilan yozuvchi
essening haqqoniylik va jonli tasvir uslub me`yorini saqlab qoladi.
Qahramonning yuz ifodasidagi holatni ham nazardan chetda
qoldirmaydi. Jumladan, «Umarbekov kulimsirab menga tikildi-da,
birdan qovoqlari beo`xshov chimirildi» yoki «...oshxona oldida stolda
tik turgunda savzi sanchib qimirlatar, ruschalab allanimalar der...»
O`.Umarbekovga tegishli yuqoridagi real tasvirda qahramonning tik
turguncha sabzi to`g`rashi, qo`lidagi pichoqqa sabzini sanchib
qimirlatib suhbatlashishi harakatni jonlantirgan. Sh.Xolmirzayev
adabiy til me`yoriga amal qilmaydi, ya`ni «sabzi»ni «savzi» shaklida
ishlatadi. Sababi qahramonlar mahalliy vakil toshkentliklar, yoki–
viloyatdan shaharga keib toshkentliklashib ketishgan. Hatto ayrim
o`rinlarda Sh.Xolmirzayev essening markaziy qahramoni
O`.Umarbekovga taqlidan xatti-harakatlar qilganligi ham ta`kidlab
o`tadi: «Men ham Umarbekovga taqlidan qo`limdagi tesha bilan
o`tinga ishora qilgan bo`lib jilmaydim». Essenavis butun diqqat-
e`tiborini O`. Umarbekovga qaratgani holda, esse-xotiralarda o`ziga
xos o`ringa ega bo`lgan boshqa qahramonlarning haraktini, holatini,
ular haqida shaxsiy mulohazalarini ham ifodalashda ham davom
etadi. Ammo xotiralar markazidagi qahramon O`.Umarbekov
xarakter va voqealarni ulovchi vosita bo`lgan. Xususan: «mening
hayolim asosan, O`lmas Umarbekovda esa-da, uning chin bir
–
o`zbek yigiti, mahalla bolali sifatida bemalol savzi to`g`rayotganidan
35

zavqlanganim holda Botir Zokirovga ham e`tibor qila boshladim...»
Demak, yozuvchi O`.Umarbekovga bo`lgan kuchli e`tiborini ta`kidlab,
boshqa shaxslarni ta`riflash va tavsiflashga o`tadi. Xotiralar muallifi
suhbatlar jarayonida O`.Umarbekovning xatti-harakatini ichki
intuitsiya bilan kuzatadi: «- Ja, shinavandasiz-de, Anvar, - dedi
Umarbekov(sezib turibman) chin dildan». Essenavis shaxsiy his-
tuyg`ularini, kuzatuvchanligini qavs ichida izohlaydi.
O`.Umarbekovning Anvarga murojati, ular o`rtasidagi o`zaro
suhbatdan so`ng Sh.Xolmirzayev A.Maqsudov shaxsiga to`xtaladi.
Shu o`rinda A.Maqsudov, O`.Umarbekov, T.Azizov, U.Nazarov,
B.Zokirovlarning moddiy ahvoli haqida qistirma shaxsiy mulohaza va
kuzatishlarini hikoya qiladi. O`zining o`sha davrdagi moddiy ahvoli ,
oilasi, ijodiy ishlari haqida ham qisqacha ma`lumotlar beradi.
Bunday qistirma epizodik tasvir va mulohazalar essega
yopishmagandek, muhim emasdek ko`rinishi mumkin. Biroq bu
yuzaki taassurot. Aksincha, esse-xotiralardagi bunday qistirmalar,
epizodik tasvirlar qahramonlar xarakteri va fe`l-atvorini, hayotini
o`rganishda muhim manba. Shuningdek real hayotiy-maishiy, ijodiy
voqealarini ulovchi kompozitsion butunlik sifatida ishtirok etadi.
Sh.Xolmirzayev mazkur esseda davraga O`.Hoshimov,
A.Oripovlar kirib kelishi, O`.Umarbekov U.Nazarovning yangi kitobini
qo`liga olib zavqlanishini bayon etar ekan, A.Oripov haqida qisqacha
ma`lumotlar beradi, yana hikoyanavis diqqatini O`.Umarbekovga
qaratadi: «Umarbekov yana kitobni qo`lga olib, o`rnidan turdi... Shu
36

narsani yana ta`kidlashni istar edimki, bu ijodkor yigitlarning
Umarbekovga muomalasini keyinchalik ham beixitiyor kuzatib
ko`rdim-bildim: askar hollarda u kishining rayiga qarashlar va o`zaro
hal bo`lib bo`lgan narsalar haqida ham unga maslahat solishar,
Umarbekov ham unga ular muomalasining qadriga yetar va ulardan
oshirib dildorlik ko`rsatar edi. Bundoq davralarda esa birinchi so`z,
albatta, O`lmas Umarbekovga berilardi». Demak, Sh.Xolmirzayev
esse-xotiraning markaziy qahramoni O`.Umarbekov va umuman 60-
yillar avlodi munosabatini yillar davomida kuzatadi. Esse-xotiraning
avj nuqtasida O`.Umarbekov bilan Sh.Xolmirzayev osh qilishadi,
qozonboshida adabiyot haqida, xususan, O`.Umarbekovning «Gulchi
qiz» hikoyasining badiiy-g`oyasi xususida o`zaro fikr almashishadi.
Yozuvchi esse-xotiralarda real maishiy, ijodiy gurunglarni bayon etar
ekan, ularda muallif hikoyachi, kuzatuvchi, kichik personaj
qahramon sifatida ko`rinish beradi, O`.Umarbekov bilan xotiranavis
muloqoti jarayonida har ikkalasining keng dunyoqarashi, o`ziga xos
xarakteri ochiladi: « - Lekin menga shu hikoyaning yoqinqiramagan
joyi ham bor edi, - dedim-u, yozuvchining yuziga qaradim. Uning
manglayi tirishib ketgan. Bu achchiq-alamdan ko`ra, pinhona
uyalishning iztirobli ajinlari edi...». Yuz ifodasiga qarab, xotira
muallifi qahramonning psixologik portretini yaratadi.
Shodmon Otabek Sh.Xolmirzayev meuaristikasi, «Saylanma»
kitobning IV jildi haqida: «Shukur aka qaysidir maqolasida
«Adabiyotda bo`lsin, hayotda bo`lsin umrim yo`lida iz qoldirgan
37

shaxslar haqida bir-bir esse yozib qoldirishni ilgaritdan o`ylab
yurardim», deb yozgan edi. Chindan ham bu kitobda adib turli xil
shakllarni uzoq yillar mobaynida kuzatishi natijasida yorqin xotira
asarlar yaratdi. Darhaqiqat, essenavis hikoyalaridagi sinalgan ijodiy
tajribasini esselarida ham qo`lladi.
«Binafsha hidlang, amaki» esse-xotiralarida izohlash, batafsil
tasviriylikdan unumli foydalanadi: «Ha, ha, keyinchalik ham ko`p
marta sezdim: Umarbekov asari biron bir kitobxonga ma`qul
bo`lmaganini eshitsa ham, qattiq aziyat chekar, ko`p vaqt qovog`i
ochilmay yurardi. Shuning uchun Uchqun ham: «O`lmas bilan
avaylab gaplashish kerak», der edi-da, keyin: «O`lmas bilan avaylab
gaplashish kerak», der edi-da, keyin «O`lmas juda orli, ko`ngli nozik
adib, - deb qo`yardi. Tagi beklardan chiqqan-da. Toshkent–
beklaridan Aristrokratligiyam shundan. Qo`li ochiqligiyam.
Mardligiyam. Genlarida bor-da...». Essenavis qahramon
xarakteridagi noziklikni xotiradagi boshqa qahramon mulohazalari
bilan ham dalillaydi. Bu qismda ziyofat chog`idagi gurunglar,
davraga M.Burxonovning kirib kelish tasviridan so`ng markaziy
qahramoni O`.Umarbekovni yana kuzatishda davom etadi: «Piyolalar
bo`shagach, Uchqun O`lmas Umarbekov bilan o`choqboshiga
ketishdi». Yozuvchi asar oxirigacha o`z maqsadidan chalg`itmaydi,
qahramonini tinimsiz «ta`qib etadi». U 60-yillar avlodi haqidagi
shaxsiy ichki kechinmalarini bayon etar ekan, shu usulda yana
O`.Umarbekovga urg`u beradi: «Ha, bu avlod vakillari bilan o`tirish,
38

tanishish, yengil va og`ir mavzularda gurung mavzularda
gurunglashish, ularni bilish men uchun qanchalik zavqli, faxrli
bo`lmasin, baribir o`zimni tortibroq yurishni dilimga tugdim. Va shu
damning o`zidayoq munglanib, go`yo hayot kamsitgan munglig`
kishi holatiga tusha boshlaganimni sezdim: axir qanday uzoqlashay
o`zim yaqinlashishni orzu qilganlarimdan, xususan,–
O`.Umarbekovdan?».
Sh.Xolmirzayev xotiralarida unga yaqin shaxslar harakati,
holatini baravar ravishda kuzatib, har birining qilig`i, odati va holatini
batafsil tasvirlash orqali takrorlanmas memuaristika namunalarini
yaratdi. Yana shuni ta;kidlash lozimki, Sh.Xolmirzayev faqat
A.Qahhor, O`.Umarbekov, U.Nazarov, O`.Hoshimov, A.Oripov,
M.Burhonov, B.Zokirov, M.Qoshjonov, R.Choriyev, M.Safarovlar kabi
mashhur kishilari haqidagina emas: fermer, millioner o`zbek
dehqoni, tadbirkorlar, jamoatchi shaxs, inasi, haqida ham betakror
esselar yaratdi. «Shukur aka ana shu shaxslar haqida maroq bilan,
ehtiros bilan, yayrab-suyib yozdi. Ayni chog`da barcha esselarda
yozuvchining «men»i shaxsi ham «mana men» deb turibdi. Tilga
olingan har bir voqea-hodisada adibnng sinchkov nigohi seziladi.
Shu ma`noda, yozuvchi o`zining mukammal tarjimai holini ham
yaratdiki, bu adabiyotimiz tarixida bir yangilik bo`ldi». Kelajakda
Sh.Xolmirzayev haqida biofgrafik esse, ilmiy-adabiy portret
yaratishda qo`l keladigan adibnng bolalik, talabalik yillari, ijodiy yo`li
haqidagi muhim ma`lumotlarni uning esse-xotiralaridan bemalol
39

olib foydalanish mumkin. Yozuvchi «Binafsha hidlang, amaki» esse-
xotiralarida qo`shimcha izohlar, tafsilotlar, kuzatuv
asosidagi ,ulohazalarga berilib ketmaydi. Esseni yakunlaydi. U
o`zining real turmush va ijodiy gurunglari tafsiloti va xaraterlarini
uyushtirib beuvchi markaziy qahramoniga urg`u berib boradi:
«Umarbekov oshni damlab, yuvinib-artinib keldi». Ziyofat tugagach,
ijodkor do`stlar mashinalarga bo`linib ketishdi.
Sh.Xolmirzayev O`.Umarbekov mashinasida ketar ekan, o`zaro
suhbat davom etadi. Essenavis hikoyalarida xos sodda va jo`n jumla
tuzish uslubini esselarda ham kuzatish mumkin. Xususan, yozuvchi
O`.Umarbekov bilan mashinada ketishini bitta jumla bilan ifodalaydi
« Jo`nadik». Shu bilan birga muallif o`zining mashinadagi o`ylarini
ham beradi. Bunday ruhiy kechinmalar bayoni, erkin fikr-
mulohazalar tavsifi 60-yillar avlodining millat uchun chekkan iztirobi
yagona ekanligiga urg`u beruvchi vosita bo`lib xizmat etadi.
«Binafsha hidlang, amaki» esse-xotiralarining davomi «Avlod
safida» qismida U.Nazarovning Sh.Xolmirzayev uyiga tashrifi, uning
mashinasida er-xotin Saida va Sh.Xolmirzayevni radioga olib borishi,
u yerda asosiy qahramon O`.Umarbekov bilan uchrashuvi, yana
ijodkor do`stlarnng choyxonadagi guruhg-suhbatlari xotiralar
mag`zini tashkil qiladi. Sh.Xolmirzayev qahramonini kashf etishda
ayovsiz davom etadi, goh mulohaza, o`y-kechinmalar, xotira,
mulohaza: «Bu mulohazaga tag`in bir xotira U.Nazarovning uyida–
O`.Umarbekovning osh pishirgani, hamda keyinchalik ham guvoh
40

bo`ldimki, bunday o`tirishlarda hech qachon qo`l qovushtirib
bo`lmasligini ilova qilish mumkin». Yoki O`.Umarbekov haqida
yozuvchining kuzatuv-mulohazalari ham sujet chizig`ini tashkil
qilgan. Essenavis xotiralarida yakunlab, O`.Umarbekov haqida
umumiy xulosa chiqaradi: «Ana endi bu kuzatishu mulohazalarni
yakunlasam ham bo`ladi; bu inson, bu adib, bu arbob chin–
ma`noda o`zbekona, ayni chog`da ovro`pocha madaniaytni o`ziniki
qilib yuborgan va uning har bir xatti harakati ana shu madaniyatlar
omuxtasiga bo`ysunar edi». CHoyxonadagi suhbat asosida
O`.Umarbekov qalamiga mansub «Qiyomat qarz» asarinig
yaratilihsiga sabab bo`lgan omillar haqida ham ma`lumot olamiz.
Hatto Sh.Xolmirzayev shu davrada U.Nazarovga «Qiyomat qarz»
hikoyasini film qilish niyati tug`ilganini e`tirof etdi. Essenaviz bu
turkum esselarda o`z ijodiga ham xolis yondoshib, ilmiy
mulohazalarni beradi: «Kechagi kun kecha» dedik. Nima u? O`sha:
–
kechagi kun-kechada, u bugun bo`lolmaydi. Yozud yovvoyi gul
–
madaniy gul orasida o`smaydi, so`liydi-qoladi. Yoxud hamm ao`z
o`rnida bo`lgani yaxshi-da». Ko`rinib turibdiki, Sh.Xolmirzayev
xotiralarda xotira bayon uslubining turli xil turlaridan foydalanadi:
xotira-mulohaza, kuzatuv-mulohaza, ilmiy-mulohaza. Aslida bular
psixologik tasvir vositasining ichki monolog turiga yaqin keladi.
Qaysidir ma`noda, esse-xotiralardagi muallif bayoniga tegishli
o`rinlardagi o`ziga xos ichki monolog deyish mumkin.
41

«Avlod safida» essesida B.Zokirov obrazining keng
dunyoqarashi, Sh.Xolmirzayev va B.Zokirovning do`stona
munosabatlari, shuningdek esse voqealarini bitta joyga
uyushtiruvchi qahramon O`. Umarbekov bilan B. Zokirov
munosabatlari esse-xotiraning asosini tashkil qiladi. «Umarbekov
buni bekorga ardoqlamasa kerak, albatta! Unday mehri daryo yigit,
vay sevadi-da bunday samimiy san`atkor insonni! Umuman,–
Umarbekov baxtli yigit». Xotiranavis muallif his-hayajonli uslub
orqali B.Zokirov bilan O`.Umarbekov munosabatlariga
yuqoridagicha izoh beradi.
O `. Umarbekovga bag ` ishlangan « Binafsha hidlang , amaki »
essesida yozuvchi garchand o`nga yaqin ijodkorlarning gurung-
suhbatlarini hikoya qilgan bo`lsa, biroq qolgan uchta esseda ham
O`.Umarbekov obrazi voqealarini harakatlantiruvchi asosiy kuch
sifatida xotiralarda chuqur iz qoldiradi.
«Farg`ona yo`llarida» essesi «Binafsha hidlang, amaki»
trukumining uzviy davomi sifatida yaratilgan. Esseda U.Nazarov,
O`.Hoshimiv, N.Komilov, Sh.Xolmirzayevlarning Vodilga safari
voqealari hikoya qilingan. Essening kompozitsiyasida ko`rinish
bergan O`.Umarbekov shaxsi xotiraning voqealar rivoji, tuguni,
kulmanatsiyasida mutlaqo ishtirok etmaydi, ammo essening
yechimida arazlashib qolgan do`st U.Nazarov bilan
–
Sh.Xolmirzayevni yarashtirib qo`yadi. To`rtta ijodkor do`st -
U.Nazarov, O`.Hoshimiv, N.Komilov, Sh.Xolmirzayev xotira
42

boshlanmasida Vodilga safarni rejalashtirishadi. Rejaga muvofiq
T.Azizovga safar haqida bildirmaslikka kelishishadi. Shu tariqa
T.Azizovni nima uchun safarga olib ketishmaganligi haiqda qistirma
epizodik voqeani bayon etadi.
Mazkur epizodik qistirmalar xotirada T.Azizovning nima uchun
qatiq xurrak otib uxlashi izohlanadi. Bu esa ayni paytda ijtimoiy-
psixologik ta`sir tufayli xotira qahramonining shunday uxlashiga
majbur bo`lganini izohlab bergan. Sh.Xolmirzayev esselarida
kutilmagan tashrif, voqea, tafsilot, izoh, shaxsiy mulohazalar
beriladi. Bir qarashda bular essening kompozitsion tuzilishida
muhim emasdek ko`rinadi. Sirtdan qaraganda asoslidek ko`ringan
bu fikr zum o`tmay asossiz bo`lib qoladi. Chunki aslida
Sh.Xolmirzayevning har bir essesida mavzudan uzoqlashgandek
ko`ringan voqealar, mulohazalar tafsiloti, aksincha, esse
qahramonlarini, xarakter va voqealarni bita joyga uyushtiruvchi
komponent bo`lib xizmat qilganligini kuzatish mumkin. Shu
ma`noda, «Farg`ona yo`llarida` essesida T.Azizov haqidagi qistirma
epizodik voqeadan so`ng Sh.Xolmirzayev batafsil tasviriylik
prinsipiga amal qilib Vodilning tabiati, odamlari, ularning muloyim
xarakteri, mehmondo`st shinavanda xalq ekanligini quyidagicha
tasvirlaydi: « Ammo Vodilning chinorlari ayricha bir mo`jiza ekan.–
Ahu o`rinda bu o`lka odamlarining bir shinavandaligi haqida
gapirmay bo`lmas; chinor tagida deng, uzun-uzun stollar, rastalar.
Rastalarda turli nav piyozu... unday joyda kanoraga ilig`lik
–
43

go`shtlar... Aftidan, bular hamma si palovga atalgan. Ammo
sho`rvabop masallig`lar ham serob... Hu, unday joyda o`choqlar,–
choyxona». Demak, Sh.Xolmirzayev vodil odamlarining
shinavandaligini bozor rastalari, choyxonalari misolida tasvirlaydi.
Esenavis Vodil tasvirini Surxondaryo tasviri bilan kontrast usulda
muqoyasa qilish yo`li bilan kitobxonga yanada yorqin tasavvur
beradi. Ya ` ni essenavis oldin Vodil chinorlari , chinorlar ostidagi
rastalar , odamlari haqida gapirib , keyin Surxon chinorlari tasvirini
beradi: «Bizning Boysun chinorlari tagida shamol izg`iydi. Qora
mollar soyalab yotadi. Sayrob chinori ostida oshxona-restoranda
o`risi taomlar. Kabob bor. Ammo narxi osmonda... Kirib-o`tirib-
buyurib yesan ye, bo`lmasam yo`lingdan qolma! Ko`ngling tusagan
ovqatni uyingda yersan».
Vodiy va Surxondaryo tabiati, odamlari, ularning xarateri
qiyoslangan bu tasvirlarni o`qish jarayonida kitobxon yuzida
nimtabassum paydo bo`ladi. Sh.Xolmirzayev ayrim o`rinlarda
ortiqcha emosiyaga berilib ketgan o`rinlar ham uchraydi. O`zida
tug`ilgan shaxsiy his-hayajonlarini ritorik so`roq so`zlar bilan
ifodalaydi: «Yahsasin O`tkir! Yashasin kotib! (Ay, ismlari nimaydi?
Shu-da!). Nazarimizda, essedagi bunday erkin tasvirlar janrning keng
imkoniyatlaridan yozuvchi mahorat bilan foydalanganligining
dalilidir. essenavis «Farg`ona yo`llarida» essesida arzima sabablar
bilan paydo bo`ladigan dilxiraliklar bois do`stlikk aputuir
yetkazadigan ishonarli, hayotiy voqealarni hikoya qiladi. Xotiralar
44

bayonida U.Nazarovning tegmanozik, kibrli, hukmronlikka o`ch
xarateri ochiladi. Umuman, esse asosini U.Nazarov bilan
Sh.Xolmirzayev o`rtasida kechgan konfliktli munosabatlar tahskil
qiladi.
Ma`lumki, essening qahramoni va hikoyachisiga aylangan
Sh.Xolmirzayev U.Nazarov bilan munosabatini yaxshilashga
urinayotgan do`stlarining harakatlarini kuzatishda davom etar ekan,
ekspozitsiya qismida T.Azizov haqidagi tafsilotlar ilovasiga yana
qayta murojaat qiladi. Va yana do`stlik haiqda shaxsiy
mulohazalarini bayon etadi: «Do`stingni ko`ngl;ini topish uchun
o`ylar ekansan-a? Ajab... Uning ranjigani seniyam dilgir qilar ekan..–
- Shunda hayrat ila Turg`un Azizovning mehmonxonada
cho`zilib xurrak otganiyu, do`stlarining uni uyg`otmasdan balkonga
chiqib chekkanlari esimga tushdi
- Vo-oo... Ana gap qayerda! Shoshma, biz haqiqatdan ham do`zt
bo`lib ulgurdikmikan? Do`stlik degani shumikin?».
Korinadiki, Sh.Xolmirzayev esse xotira sahifalarini ortiqcha
tafsilotlar, mulohazalar yoki voqealar bayoni bilan bezamaydi.
Aksincha, tafsilotlar yuz berayotgan voqealar mohiyatiga
–
chuqurroq razm solishga xizmat qiladi. Zero, yuqoridagi parchda
yozuvchi T.Azizov, U.Nazarov bilan bog`liq voqealarni mushohada
qilar ekan, u do`stlik haqidagi tushunchaga teran ma`no bradi.
Yozuvchi do`stlar o`rtasida kechgan konfliktli munosabatlarni
boshidan kechirar ekan, turkum xotiralarning markaziy qahramon
45

O`lmas Umarbekovning ovozi xayolida yangraydi: «...va g`oyibdan...
O`lmas Umarbekovning nimadir deb zarda qilgani eshitilgandek
bo`ladi: xudo haqqi, shunday tuyuldi. Men darhaqiqat jim bo`lishni
ma`qul bilib, boshimni egdim». Demak, Sh.Xolmirzayev hatto esse-
xotira janrida ham xayoliy kechinmalar tasviridan ustamonlik bilan
foydalandi. «Binafsha hidlang, amaki» esse-xotiralarida ko`pincha
yozuvchining hsaxsiy xayollari, kechinmalari yoki qahramonlar
o`ratsidagi o`zaro suhbat mashina ichida beriladi. nazarimizda,
aynan shunday makon va zamon chegarasi Sh.Xolmirzayev
esselarining o`ziga xosligini ta`milaydi.
«Farg`ona yo`llarida» essesida Sh.Xolmirzayev mashinadagi
do`stlarning o`zaro gurunglarini hikoya qilar eka, U.Nazarovning
bepisand munosabatlarini mulohaza qilib ko`radi. Essenaviz u va
boshqa ijodkor do`stlar o`rtasidagi nomutanosiblikni sezadi. Yana
xayolan O`.Umarbekovga murojjat qiladi: «Umarbekov... Voy
Umarbekov, qaysasiz? Bu ahvolni ko`rsangiz edi; nimalar qilardingiz?
Siz....
Boshqa odamsiz: axir, axir, biz sizlardan yoshroq ijodkor-–
insonlar, sirasini aytganda, sizlardan o`rganishimiz lozim-ku?».
Essenavis asar kompozitsiyasida muhim sanlagan obrazni
hatto ideallashtiradi. Bunday ifoda uslubi orqali yozuvchi kitobxonga
ideal shaxs haqidagi qarashlarini uqtiradi. Essening qahramolaridan
biriga aylangan yozuvchi U.Nazarov bilan arazlashib qolib, yarim
tunda vokzalga yayov ketib qoladi. Uning ichki kechinmalari tasviri,
46

yo`l supuruvchilar bilan suhbatidan so`ng markaziy qahramon
mashinada uning oldiga yetib keladi: «Ha, O`lmas Umarbekov ekan.
Kabinadan otilib chiqib kelib, meni quchoqladi. So`ng yuzimga,
ayniqsa, ko`zlarimga tikilib, labi labi tegmay sannay ketdi:
-Ha? Bu nima yurish? Shuning uhun keluvdingizmi? He, Uyat-e!
Sizga....».
Essening ekspozitsiyasida ko`rinish bergan markaziy
qahramon yechimida arazlashib qolgan do`stlarni yarashtiradi. Esse
yechimi qadah so`zlar bilan yakunlanadi.
«Botir Zokirov» xotirasi xonandaning o`limi haqidagi telefon
qo`ng`irog`idan boshlanishini aytib o`tgan edik. Xotirada ana shu
munosabat bilan yozuvchi Botir Zokirovning ijodkor do`stlari bilan
bo`lga o`zaro munosabatlarini, u bilan bog`liq xotira va
kechinmalarini eslaydi.
«Botir Zokirov» xotirasidagi voqealarni makon va zamon nuqtai
nazaridan uchga bo`lib o`rganish mumkin:
1. Telefon qo`ng`irog`idan so`ng muallif holati, Botir Zokirov
haqidagi hissiy kechinmalari.
2.Mashinada ketayotgan muallifning xonanda haqidagi
kechinmali-xotiralari.
3. Ijoskor do`stlarning ta`ziyada ihstiroki va u bilan bog`liq
tafsilotlar bayoni.
Esse boshlanmasini tunda telefon jiringlashi, yozuvchining
Andrey Borodin bilan suhbatio, shumxabar ta`sirida o`tirgan
47

muallifning xotini bilan suhbati, U.Nazarov bilan suhbatlashishi,
xabarning U.Nazarovlar oilasiga yetkazilishi bilan bog`liq tasvirlar
tahskil qiladi. Voqealar rivojida U.Nazarovning turmush o`rtog`i
Dilbar xonim bilan Botir Zokirov o`rtasidagi samimiy do`stlik
munosabatlari ochiladi. Shuningdek, muallif Saida bilan Botir
Zokirov, o`zi bilan Botir Zokirov munosabatlari hikoya qilinadi.
Essenavis shu o`rinda samimiyat haqida so`z yuritadi: «Ammo chin
samimiyat haqida...o`ylanib qolaman, o`zi shu samimiyat degan
holatningmi bir mezoni bormikin? Ibrat bo`lgulik bir o`lchovi
mavjudmikin? ..tuyg`ular va insoniy fazilatlarni ham, jumladan,
samimiyatni ham tasvirlab bo`lmaydi, na o`lchovi bor, na shakli-
shamoyili. Biroq bir narsa haq, bu borada samimiyat haqida har
kimning o`z mezoni, aqidasi-qanoati bo`ladi». Yozuvchi essening
erkin mulohazakorlik uslubidan keng foydalanadi. So`ngra Botir
Zokirovning boshqa ijodkor do`stlar haqidagi xotira hikoyalarini
bayon etadi. Hatto ayrim o`rinlarda Botir Zokirov bilan bog`liq
tafsilotli voqealarni essega qistirma qiladi. Jumladan, san`atkor
Rahmatjon uyidagi ziyofatni hikoya qilar ekan, bu bilan
Sh.Xolmirzayev Botir Zokirovning mumtoz qo`shiqchilikka bo`lgan
munosabatini, fikr-o`ylarini kitobxonga ajoyib tarzda yetkazadi.
Botir Zokirov haqidagi bir talay xotira va mulohazalardan
so`ng, yozuvchi ayni daqiqadagi voqelikka qaytadi. Xotiralarda
yetakchilik iqlayotgan ichki kechinmaning batafsil bayoni
birinchidan, qahramon haqidagi tizimli, tartibli xotiralarni bayon
48

etishga imkon bersa; ikkinchidan, fojiali qismat egasining hayoti va
taqdiri kitobxonga ta`sirchan yetkaziladi. Demak, Sh.Xolmirzayev
«Botir Zokirov» essesida retrospektiv va konsentrik sujet usullarini
baravar qo`llaydi. Mashinadagi xotiralarda yozuvchi Botir
Zokirovning turmush o`rtog`i Erkli Malikboyeva bilan bog`liq
voqealarni ilova qiladi. Essenavis bunday xotira-bayonchilik orqali
Botir Zokirovning xarakter va fe`l-atvorini yanada haqqoniy aks
ettiradi. Keyingi qismda yozuvhci batafsil tasviriyl;ik prinsipiga
binoan xotiralar og`ushidan voqelikk aqaytadi: «Tong tamom
yorishib bo`lgan, boshqa o`tkinchi mashinalar ham chiroqlarni
o`chirib yurihsmoqda edi. ToshMI ga olib boradigan tramvaylar iziga
yaqinlashaverib, Umidjon «Volga»ni o`ngga xiyobonga burib, keng–
sayhonlikka chqirib, bir chetda har xil alfozda turgan mashinalar
yoniga borib to`xtadi. Maydon adog`idagi qoramtir, ko`p qavatli
binoning oldida odam gavjum edi». Yozuvchi har bir harakat va
tasvirni erinmasdan tasvirlaydi. Bunday tasviriy ijoddagi badiiy-
uslubiy izlanishlarni eslatdi.
Sh.Xolmirzayev batafsil tasviriylikning me`daga tegmaydigan
me`yoriy uslubni saqlagan holda tasvirlaydi.
Sh.Xolmirzayev turkum esselarni birlashtiruvchi markaziy
qahramon O`.Umarbekovni esdan chiqarmaydi: « Umarbekov ham
kelgansir-a?- dedim.
- Albatta, - dedi Nazarov. Uning san`atkorlargayam bevosita
–
aloqasi bor». Essenavis azaxonaga kirmasdan yozuvchi uchun 60-
49

yillar avlodining ideal qahramonini esga oladi. Azaxonada yozuvchi
kuzatuvcchanlik tamoyiliga ko`ra o`z do`stlari Anvar Maqsudov,–
Turg`un Azizov, U.Nazarov, A.Oripovlarning holati, ko`rinishini
tasvirlaydi. Muallif hatto azaxonada o`zida tug`ilgan shaxsiy
kechinmalar tasvirini erinmasdan bayon etadi: «Shunday jihatim bor
ekanini keyin angladim, men hech qachon o`lik chiqqan uyga ham,
o`likni ko`rgani kirayotganda ham yig`lamagan ekanman, gangob
qolarkanman, karaxt bo`lib... Keyin, keyin, uning yo`qligiga amin
bo`lganimdan keyin yig`larkanman, shunda ham odamlardan
chetda, panada, yolg`izlikda». Yozuvchi o`nga yaqin 60-yillar avlodini
kashf etish bilan birgalikda o`zining shu paytgacha hatto o`zi
bilmagan, anglamagan jihatlarini, fe`l-atvorini muhrlaydi.
Sh.Xolmirzayev xotira janri talablaridan chekinmagan holda
taz`iya marosimida do`stlarini kuzatishda davom etadi, xususan, bu
U.Nazarov bilan B.Zokirovning ukasi Sh,Zokirov bilan bo`lgan
muloqotida ochiladi: «Jigar, bandalik ekan, -dedi. Jamshidning ham
afti shishib-bo`g`riqib ketgan ekan. Birdan menga talpindi: Xuddi
yordam beringlar, bu qanaqasi bo`ldi? degandek. U yig`lar edi». Bu
xatti-harakat va gap-so`zlarda o`zbekona xarakter, milliy marosim
xususiyatlari ochilgan. Yozuvhci ijodkor do`stlari U.Nazarov bilan
A.MAqsudovning o`zaro suhbatlarini, so`ngra A.Oripov, N.Komi;lov,
T.Azizov va o`zining achchiq qismatga achinib gapirgan kechinmali
suhbatlarini ham xotira sahifariga muhrlaydi.
50

Azaxonada turib ham yozuvchi voqealar va xaraterlarni
birlashtiruvchi markaziy qahramonga diqqatini qaratadi: «Ana
shunda soyavonli qorako`l shapkasini bostirib olgan, timqora
paltoda Umarbekov zinapoyada ko`rindi. U pastga tushishi hamon
yigitlar unga peshvoz chiqib, o`rab olishdi».
«Binafsha hidlang, amaki» turkum esselaridagi voqealar va
xaraterlar bir-birining uzviy davomi sifatida yaratilganligi bois ayrim
voqea va qahramonlarning o`zaro suhbatlari oldingilarini eslatadi.
Jumladan, «Botir Zokirov» essesining 6-qismida O`.Umarbekov
A.Oripovga kasalxonadagi bir bemorni eslatadi.
«Botir Zokirov» essesi O`.Umarbekov bilan Sh.Xolmirzayev
ortasidagi mashinada kechga muloqoti, Umarbekovning
mulohazalari bilan yakunlanadi. Essenavis va O`.Umarbekov
o`rtasida kechgan suhbat asnosida yozuvchining jamiyat bilan
murosasozligi, ijodkor shaxs erki singari muammoli bahslarga
diqqat qaratadi. Biroq essenavis asosiy maqsda B.Zokirovni so`nggi
manzilga kuzatish maqsadidan aslo cholg`imaydi. Shu bois esse
B.Zokirovning o`limi xalqning ham katta fojiasi ekanligi singari
mulohazalar bilan yakunlanadi.
Sh.Xolmirzayevning essechilikdagi izlanishlarida rassom Ro`zi
Choriyev haqidagi esse ham alohida o`ringa ega. Shu o`rinda
adabiyothsunoslikda rassom va yozuvchi-shoirning do`stona ijodiy
munosabatlari va muloqotlarini ilmiy tadqiq etish e`tiborga molik
masala ekanligini aytib o`tish lozim. Chunki adabiyot tarixidan
51

ma`lum, Alisher Navoiy va Behzod, G`.G`ulom va bir talay rassom va
haykaltaroshlar, shuningdek, Sh.Xolmirzayev va R.Choriyevlarning
ijodiy munosabatlari, badiiy ijod psixologiyasini o`rganishda falsafa,
psixologiya, adabiy jarayon fanlari uchun ham katta manba bo`lib,
fikr yuritish uchun keng imkoniyatlar beradi.
Sh.Xolmirzayevning «Bir oqshom suhbati yoki do`stim Ro`zi
CHoriyev» essesi rassomning ellik yoshga to`lishi munosabati bilan
yozilgan. Esse-xotira kutilmagan tahsrif bilan boshlanadi, yozuvchi
do`stining tug`ilgan kuni munosabati bilan ustaxonaga boradi. esse-
xotira rassom va adib o`rtasida kechgan muloqotdan iborta. Ifoda
tabiatiga ko`ra mazkur esse-xotirani dialog-esse deyish mumkin.
Sh.Xolmirzayev esselariga xos yetakchi uslubiy ko`rinish shundan
iboratki, u qahramonlarni soz`latib qo`yib, ruhiyatini, ichki dunyosini
ochishga intiladi. essenavis suhbat jarayonida onda-sonda luqma
tashlab turadi, savollar beradi. R.Choriyevning nutqi g`aliz
chiqqandek, xiyla to`mtoqdek tuyuladi. Lekin yozuvchi bu bilan
suhbatning tabiiyligini saqlab qolsih, yana muhimi, rassomning
g`adir-budur nutqi, gapirish tarzini ko`rsatish bilan barobar, fe`l-
atvorini rassomlik nigohini zohir etadi. Suratlari, polotnolari uchun
bo`yoqlar, ranglar tanlashdan oldin voqelik ranglarini, qanchalik
nozik fasohat bilan tanlashini namoyon etadi. Ana shu to`pori ifoda
yo`sini asarning badiiy saviyasiga putur yetkazgandek tuyulishi
mumkin. Bu zohiriy taassurot aslida, esseda suhbat o`rnining,
ustaxonaning tanlashida ham ramziy ma`no bor. Rassom
52

ustaxonasi, jihozlari, turli xil polotno va kartinalar tasviri asar
tabiiyligini ta`minlagna.
Esse matnida Sh.Xolmirzayev portret, dialog, izohlash, avtor
nutqidan o`rni bilan unumli foydalangan. Suhbat jarayonida
rassomning serzahmat ijodiy mehnatda kechayotgan hayotidan
voqif bo`lamiz. Eng muhimi, rassomning o`ziga xos xarakteri, u
yaratgan kartinalarda tasvirlangan qahramonlar va vatan
manzaralari, ranglar mo`jizasi, bevosita uning shaxsiy hayoti, bolalik
yillari bilan chambarchas bog`liqligi, ranglarning rassom hayotiga
uyg`un jihatlari ochiladi. Ko`pgina kartinalar R.Choriyev tug`ilib
o`sgan ona yurti Surxondaryo tabiati, odamlari, voqeligi bilan
chambarchas bog`liqligi, bu vohaning o`ziga xos manzaralarini,
rangin nafasi hukmronligini sezamiz. Xususan, «Surxondaryo
taronalari», «Janoza», «Surxondaryo madonnasi», «Boysunliklar»,
«Surxondaryo odamlari» asarlarining yaratilishi jarayonlari ona yurt
bilan bog`liqligi ta`kidlab o`tiladi.
Sherali Sokinning «Mo`jizakor bo`yoqlar» essesi ham
rassomning oltmish yillik yubileyi munosabati bilan yaratilgan. Bu
ikkala esse mualliflarning individual uslubi, xotiralarning ketma-
ketlikda joylashtirilishi jihatidan keskin farq qiladi. Sherali Sokin o`z
xotirasida rassomning yon daftaridagi yozuvlardan unumli
foydalanadi. Undagi ayrim bitiklarni essega epigraf sifatida kiritadi.
Nazarimizda, yondaftardagi bitiklar esse-xotira tabiatini yanada
oshirgan. Qolaversa, xotiralar mag`ziga singdirib yuborilgan
53

yozuvchining yon daftar qaydlari beixtiyor kitobxonni rassomning
ijodiy ustaxonasiga olib kiradi. Shuningdek, rassom shaxsning
kechinmali, hissiy tafakkur olami bilan tanishamiz. Bu satrlarda
rassom shaxsning hayot va san`at haqidagi mulohazalari, hayotiy,
shaxsiy kuzatihslari ochiladi. Har ikkala ijodkor ham rassom bilan
yaqindan tanish. Shu bois rassomning jo`shqin, bolatabiat, jaydari,
biroz to`pori tabiatini, xarakter qirralarini har ikkala essenavis ham
to`laligicha ochgan.
Sh.Sokin rassom qalamiga mansub 36 ta kartinani yozuvchi
nigohi bilan izohlashga harakat qilaid. Sh.Xolmirzayev xotirasi esa
rassom asarlarinig mavzu va ma`no qirralarini ta`kidlash bilan
birgalikda osha kartinlarning mohiyatini adibona ochishga ustaligi
ko`rinadi. Essenavis qahramon portretini quyidagicha chizadi:
«Ro`zini soqoli ko`ksiga tushgan, sochi ko`kragiga tushgan holda,
baqirib-chaqirib, ba`zan pala-partish, ba`zan chuqur xayolchanlik
bilan hatto ko`ziga yosh olib qolishini tasavvur etishning o`ziyoq
meni iljaytirdi». Bu ustaxonaga yetmasdan, hali ichkariga kirmasdan
oldingi Sh.Xolmirzayev portretiga chizgilardir. Ular bolalikdan bir-biri
bilan tanish, yaqin do`st. U ustaxonaga kirgandan so`ng bu xayoliy
portret chizgilarga quyidagi satrlar qo`shiladi: «O`sha soch, egnida
malla jemper, rangi o`ngib ketgan jinsi shim». Muallif qahramon
egnidagi kiyimlarni, uning qanday rangdaligini ham nazardan
qoldirmaydi. rassomnig nafaqat hayotni ranglar vositasida, ohanglar
orqali nozik his etishini bu essesida kashf etadi. Mana shu muzika
54

ham zo`r! Bax, Betxoven, Gendel, Gaydi! O! O`zimizning maqomlar!
O`laman! Eshitsam, o`lib qolaman... Qara! Muzika ham milliy, ham–
internatsional! Odam ham shunday bo`lishi kerak!».
Ko`rinadiki, Sh.Xolmirzayev do`sti R.Choriyevni g`arb-va sharq
musiqasi va san`atini mukammal anglovchi inson sifatida kashf
etadi. , Sh.Xolmirzayev Sh. Sokindan farli ravishda rassomning
mashhur oltita kartinasi, yaratilish biografiyasi, ish jarayoni, eng
ko`p ishlatilgan ranglar siri va sinoati haqida ham munozara qiladi.
Xullas, bu esseda , Sh.Xolmirzayevning rassom haqidagi xotira-
o`ylari, mushohadalari yetakchilik qiladi.
Sh.Xolmirzayevning «Vatanu xalq uchun beminnat bo`ladi»
essesining qahramoni istiqloldan so`ng millioner sifatida- nom
chiqargan yozuvchining bolalikdagi do`sti Qurbon Amirqulov
haqidadir. Bu esse-xotirada ikkita maishiy hayotiy voqealar hikoya
etilaid. Birinchisi, Sh.Xolmirzayevning Qurbon Amirqulov bilan
uchrashuvi va arazlashuv voqealari, ikkinchisi, Qurbon
Amirqulovning do`stidan kechirim so`rab, Toshkentga kelishi va
yarashish voqealari. Xotiralar zamirida ikkita xarakter ochiladi.
Jumladan, Sh.Xolmirzayevning mag`rur tabiati va Qurbon
Amirqulovning dos`tidan kechirim so`rab, Toshkentga kelishi va
yarashishi voqealari, Xotiralar zamirida bitta kichik badiiy detal
ko`rinadi. Bu shlyapa. «Bir vujudda ikkita jon» essesida boychechak
detali ekspozitsiya va yechimda mantiqiy izchillik, uzviy aloqadorlikni
tashkil etgan bo`lsa, «Vatanu xalq uchun beminnat bo`ladi» essesida
55

va yechimda mantiqiy izchillik, uzviy aloqadorlikni tashkil qilgan
bo`lsa, esseda shunday bo`ladi. Ya`ni, Q.Amirqulov
Sh.Xolmirzayevning eskirib ketgan shlyapasini ko`rib, unga yangisini
sovg`a qiladi. Ular arazlashib qolishgach, Sh.Xolmirzayev do`stining
sovg`asini o`rik shoxiga ilib ketadi.
Sh.Xolmirzayevning «Taqdir bashorati» esse xotirasi alohida
ajralib turadi. Esse boshlanmasi «bir oqshom suhbati»ga o`xshash
uslubda, ya`ni qahramon portretiga chizgilar bilan boshlanadi:
«Shukur Burhon yoshligida ham g`o`labir, jingalaksoch, ko`zlari
serma`no, harakatlari so`ziga mos, faqat biz hozir ko`rib turgan
Shukur Burhonning kichik nusxasi edi». Esseda ikkita sujet chizig`i
ko`rinadi: birinchisi Shukur Burhonning hayot chizig`i bo`lsa,
ikkinchisi o`zbek teatri san`atining 1926-yillardan to 1968-yillargacha
bo`lgan tarixi yoritiladi. Demak, mazkur esse-xotirada muallif shaxs
tabiati, hayoti va ijosini ken gmiqyosda ochib berishda xotira
janrining muhim komponentlaridan biri xronologiyaga qattiq amal
qiladi.
Sh.Xolmirzayev teatr dargohi sirlarini, bu sirli olamga kirib
kelgan yosh Sh.Burhoning ilk qadamlaridan tortib, «Shoh Edip»
ttagediyasidagi Edip rolining ijrosigacha bo`lgan davr aks ettiriladi.
«Binafsha hidlang, amaki» essesida asosan, yozuvchi-shoirlar
davrasi kashf qilingan bo`lsa, «Taqdir bashorati» essesida aktyorlar,
rejissorlar va dramaturglarning qizg`in olami kashf etiladi. Jumladan,
o`zbek dramaturgi sifatida tan olingan Hamzadan tortib, Komil
56

yashin, Tuyg`un, Ziyo Said, Nazir Safarov singari ijodkorlarning
dramatik asarlari ham sanaladi. Ayniqsa, shular orasida Komil
Yashinning sa`y-harakatlari, teatr rivojiga qo`shgan munosib hissasi
atroflicha yoritildi.
Sh.Burhonning san`at olamiga kirib kelishiga otasi qarshilik
qiladi. Xuddi shu hayotiy ziddiyatdan Sh.Xolmirzayev xotiralar
bayonida ota-bola konfliktidan unumli foydalanadi.
Uning «Yo`llar ayro tushdi, ammo» essesi ijodkor do`sti Abdulla
Oripov haqida yozilga bo`lib, unda mualif kursdosh so`sti bilan
bog`liq tal;abalik yillarini xotira-kechinma tarzida hikoya qiladi.
Sarlavhadagi «yo`l» so`zi essening ramziy ma`no yo`nalishini belgilab
bergan. Binobarin, «Yo`llar ayro tushdi, ammo...» sarlavhadagi
ko`pnuqta yozuvchi va shoirning badiiy adabiyotning ikki sohasida
ijod qilganligini anglatadi. Sarlavhadagi sirlilik va joziba ko`p nuqta
zimmasiga tushgan. Asar shunday yakunlanadi: «Abdullajon shu
yerdan burilib, favvora tomon ketdi. Men avtobusga o`tirib, to`g`riga
yo`l oldim.
Yo`llarimiz jarashdi... Ha, ramziy ma`no ham shu...
Ammo...» Demak, esseda yo`l ramiz xotira tuzilishining o`ziga
xosligini ta`minlagan. Binobarin, boshqa esselardan farqli jihat
barcha voqealar ana shu timsol atrofida uyg`unlashadi, jipslashadi.
Sh.Xolmirzayev asosan, esselarda I shaxs tilidan hikoya qiladi:
«Plashimning yoqasini ko`tarib, zinadan tushayotgan edim». Muallif-
qahramon o`zining ichki kechinmalariga, bolalik xotiralariga,
57

tafsilotlarga, batafsil tasviriylikka ken gurg`u beradi. Xususan,
«Kayfim chog`: adabiyot to`garagida «Yomg`ir tomchiladi» degan
hikoya yaxshi baho oldi, to`garak rahbari dorilfununda ilk bor
ma`ruza o`qiy boshlagan nozikta`b olim Matyyoqub Qo`shjonov
hikoyamni maqtash bilan cheklanmay, meni o`rnimdan turg`izib
qo`yib, kimmanu qaysi yurtdan ekanimni surishtirdi, boz ustiga
uyiga ham taklif qildi: «Ovdan xabardor bo`lsang, ondatra oviga
chiqamiz. Xotinko`prikning tagidan o`tadigan nahr bo`ylarida
botqoq, qamishzorlar ko`p». YTuqoridagi esse matnida muallifning
kayfiyati nima uchun a`loligini izohlaydi va olim Matyoqub
Qo`shjonov bilan oz`aro munosabatlarida izoh berish yo`li bilan
batafsil tasviriylik, izohlash uslubidan ken gfoydalanadi.
Esse matnining turli o`rinlarga sochib berilgan tabiat tasvirlari
ham ramziy ma`no tashigan: «Kuz. Kech kuzakning dag`algina
shamoli esib turar, yo`l bo`yidagi o`ris daraxtlardan qovjiroq
yaproqlar uchar, seniyam bir taraflarga uchging kelar edi turnalar–
kabi». Matndagi kuz faslining tasviri, ya`ni adraxtlarning sarg`ayishi,
osmonda gir-gir uchayotgan barglarning ma`no ottenkasi essening
yosh va navqiron talabalarga o`zgacha kayfiyat bag`ishlaydi. Ya`ni
muallif-qahramon ham yaproq singari, yoxud kuzda issiq o`lkalarga
uchib ketuvchi turnalar singari qayerlargadir, oliy manzillar sari
uchib ketgisi keladi. Aniqrog`i talaba Sh.Xolmirzayev bilan A.Oripov
hayot ostonasida uchirma qush kabi turibdilar. Shu o`rinda sof
muallif o`zi vado`stining o`sha paytdagi ahvoli, talabalar va adabiyot
58

ahli o`rtasidagi tutgan o`rni haqida ham izohlar, qolaversa, qistirma
epozodik voqealarni hikoya qiladi.
Tabiat tasviri esse-xotiralarda yetakchi komponent sanaladi.
Xotirada, Sh.Xolmirzayev badiiyat unsurlaridan bo`lgan peyzaj
vositasiga murojaat etish bilan o`zbek essechiligida yangicha
ko`rinishdagi esse-xotira yaratdi. Chunki esseda peyzaj tasvirlari
qahramonlar ruhiyatida mos aks ettirish bo`lib, bu epik turning
hikoya, roman, qissalardagi kabi badiiylikni, obrazli ifodani esga
soladi. Avvalo, peyzaj tasviri esseda qahramonlarning kayfiyatini
ochishga qaratilgan: « Ro`parada goh daraxtlar biram qalin, xuddi
kech kuz nafasi bularga kor qilmagandek, anhor ham sovub
ulgurmagandek bosiq shovullar, goho-goho shoxlar orasidan yelib
o`tgan sho`x shabada yon tomondan urilar, u yoqimli edi».
Sh.Xolmirzayev bilan A.Oripov o`rtasidagi suhbat ham kuzning
shabalari singari mayin va yoqimli, ayni paytda samimiy va do`stona
kechadi. Ikkala do`st o`rtasidagi o`zaro suhbat ham kuzning
shabadalari kabi yoqimli edi. Essenavis aynan kuz fasliga doir badiiy
detallarga davom ettirib, asar yechimida shunday jumlalar bitadi:
«Kuz havosi ham bezovta, kechasi shamol yana kuchaygandek, endi
yo`l bo`yidagi o`ris daraxtlarning so`nggi barglarini uchrib
tushirardi».
Umuman, esse-xotirada tabiat lavhalari sochma holda ruhiyat
holatlariga mutanosib ravishda berilgan. Asarda kuzning yoqimli
shamollari qo`ynida ketayotgan ikki qahramon tabiat bilan
59

uyg`unlikda tasvirlanadi. Bu xotirada ajib tarzda aks ettirilgan vaziyat
va kayfiyatga esh tasvir hisoblanadi. Sh.Xolmirzayev bunday tabiat
tasvirlarini chizar ekan, qahramon xarakterida ham samimiylik va
beg`uborlikni ko`radi: «Endi o`ylab qarasam, qanday pokiza damlar
ekan osha damlar! O`sha shamol ham o`zgachadek,–
plashlarimizning etaklari yelpinishi ham, surilib shamolni suzib
–
olg`a jilishimiz ham».
Xulosa shuki, «Yo`llar ayro tushdi, ammo» essesida kuz pryzaj
tasviri birinchidan qahramon kayfiyati va holatini ochishga xizmat
qilsa, ikkinchidan asardagi holat va vaziyatga mutanosib ravishda
voqealar mantiqiy izchillikda yoritilib, falsafiy-ramziy ma`no kasb
etgan.
Sh.Xolmirzayev hikoya janridagi mahorati singari esselarda
ham qahramon portretini bitta o`rinda batafsil chizmaydi. Voqealar
bayonida qahramonning tashqi ko`rinish, kiyimi haqida izohlar
beradi: «Abdullajon ham tushib keldi. Bir qo`lida kanop bilan
bog`langan bir taxlam kichik-kichik kitoblar, bir qo`li cho`ntagida
shu qo`lining qo`ltig`ida konspekt daftarlarini qistirib olgan,
–
plashining oldi ochiq, yiroq safarga otlangan ziyolini eslatadi». Bu
portret chizgilari esse-xotiraning boshlanmasida beriladi. Keyinroq
«Lekin bu uzun plash tagida, bu shlyapa ostida hayron-hayajonli
tikilayotga ko`zlar tubida o`sha siymo yashiringani ham aniq edi».
Kuzatganimizdek, Sh.Xolmirzayev qator esse-xotiralarida
qahramon haqida to`liq tasavvur paydo qilish maqsadida badiiy
60

tasvir vositasi bo`lgan portret, peyzaj unsurlaridan ham mahorat
bilan foydalanadi. Xotiralar kundalik hayotning quruq
bayonlaridangina emas. Unda shaxsiyatlar ochialdi. Shaxslar
biografiyasi, jamiyatga ko`rsatgan foydali xizmatlari, o`ziga xos
xarakteri, fe`l-atvorini yorqin ifodalash maqsadida essenavislar
xotira janriga xos faktografik, xronologik bayon elementlarini badiiy,
obrazli tasvir bilan bioyitdilar. Natijada, esse-xotiralar mazmuni
quyuqlashib, shaxslar talqini bo`rttirib ko`rinadi.
Umuman, «Yo`llar ayro tushdi, ammo» essesida tabiat lavhalari
qahramon kayfiyati va holatini ochishdan tashqari, xotira
kechnmalar tizimini bitta joyga uyushtiruvchi muhim komponent
sifatida ishtirok etadi.
Sh.Xolmirzayev esse-xotiralari, ko`pincha favqulodda
kutilmagan tadorik bilan boshlanib, ularda yozuvchi kuztuv,
mulohaza, xotira, tafsilot, kontrast tasvir vositalardan unumli
foydalanib, pishiq va puxta kompozitsiyali xotiralar yaratadi.
«Binafsha hidlang, amaki», «Yo`llar ayro tushdi, ammo...»,
«taqdir bashorati» kabi esselari ana shular jumlasidan sanaladi.
61

2.2. Ozod Sharafi ddinov esselarida Abdulla Qahhor
shaxsiy at i v a badiiy at i
62

Zamonaviy o`zbek adabiyoti taraqqiyoti, o`ziga xos
xususiyatlari, badiiy adabiyotning har xil tur va janrlarida yaratilgan
har bir yangi asarga, davrning en gdolzarb adabiy, ilmiy muammolar
haqida g`oyat samimiy, patetik, hissiy-obrazli uslubda ilmiy
kuzatishlar olib borgan taniqli adabiyotshunos, publisist, essenavis
va mohir tarjimon Ozod Sharafiddinovning sharafli hayoti va ijodi
o`rganishga arzirli. Shu bois, tanqidchi A.Rasulov 1980-yilda
yaratgan «Ozod Sharafiddinov tanqidchilikka «poeziya
yo`lakchasidan» kirib kelgan bo`lsa-da, bugungi kunda u yetuk
nazariyachi, mohir portretnavis, taniqd masalalarini ilmiy yoritib
boruvchi, nihoyat, usta tarjimon sifatida tanildi, - deb yozganida juda
haq edi». 4
U.Normatov esa Ozod Sharafiddinovning «Ijodni anglash
baxti» kitobi so`z boshisida olimning ilmiy faoliyatiga shunday baho
bergan edi: «Ozod Sharafiddinovning adabiyot, adabiy tanqid
maydoniga o`tgan asrning 50-yillarining o`rtalarida, mamlakatda
mustabid tuzum adabiy siyosati qisman yumshagan, erkinlik
shabadalari esa boshlagan bir paytda kirib keldi. O`sha kezlari
adabiy hayotda, tanqidchilik rivojida yangi bir to`lqin boshlandi.
Ozod aka ana shu to ` lqinnig oldingi saflarida bordi , so ` z san ` atidagi
sog ` lo m kuchlar, umidbaxsh tamoyillarning, navqiron
iste`dodlarning ixtirochisi va himoyachisi sifatida tanildi».
Darhaqiqat, yuqorida olimlarimiz e`tirof etganlaridek, Ozod
Sharafiddinovning adabiy tanqidchilik maydoniga 50-yillarda kirib
kelib, dastlab she`riyat muammolariga bag`ishlangan «Zamon-qalb-
4
.Rasulov A. Ozod Sharafiddinov. Toshkent, G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at, 1980, 6-bet.
63

poeziya», «Lirika haqida mulohazalar» kabi tadqiqotlarida poeziyani,
umuman, adabiy jarayonni yangicha talqin va tadqiq qilish yo`lidan
bordi.
Qariyb 20 yildan so`ng, ya`ni 2000-yilda, adabiyotshunos
A.Rasulov Ozod Sharafiddinovning haqida yanada mukammal
«Iste`dod va e`tiqod» adabiy portretini yaratdi. Bu esa ayni paytda
Ozod Sharafiddovning shaxsiyati va ijodiga bo`lgan ulkan mehr-
muhabbatning nishonasidir».
Ozod Sharafiddinovning 1968-yil chop etilgan «Adabiy
etyudlar» deb nomlangan adabiy-tanqidiy maqolalar to`plamiga
kirgan «birinchi mo`jiza», «O`zbek ayolining taqdiri», «Qalbimizga
yaqin shoir», «Shoirning yo`li» kabi maqolalarida badiiy
adabiyotning buyuk qudratiu, kitobning mo`jizakor tabiati, o`zbek
adabiyotining yirik nosiri A.Qahhor hikoaychiligi, hassos shoira
Zulfiya she`riyati, qisqa umr ko`rgan, ammo falsafiy
mushohadakorlikkka ega Mamarasul Boboyev ijodi, P.Qodirovning
ijodiy faoliyati haqidagi jiddiy kuzatishlari, mulohazalari aks etgan
maqolalari shu bugungi kunimizda ham o`zinig dolzarbligi va ilmiy
qimmatini yo`qotgani yo`q.
Ozod Sharafiddinovning maqolalarini o`qiganda kishini o`ziga
tortgan, tamomila rom etadigan jihat bu uning uslubiga xos g`oyat
samimiy va hissiy ta`sirchanlikdir. mana u adabiyotning ulug`vorligi
haqida nima deydi: «Adabiyot inson kashf qilgan hamma–
mo`jizalar, hamma buyuk ixtirolar ichida eng buyugi, eng ulug`vori.
64

U ajoyib buloq. U shunday buyloqki, unda ko`z yoshininh
musaffoligi, qizlar xandasining qo`ng`iroqdek ohangdor jarangi,
kamalak nurlarining rang-barang tovlanishi bor». Bu shunchaki
quruq gaplar emas. Unda olimning yillar davomida to`plangan
tajribasidan kelib chiqqan oqilona, haqqoniy bahosi va shu bilan
birga shoirona qalbi, adabiyotni chuqur his eta olish qobiliyati aks
etgan. Muallif «Birinchi mo`jiza» maqolasida qadim zamonlardan
beri odamlar dunyosida yetti mo`jiza deb ta`riflagan narsalardan
ham buyugi va eng birinchi mo`jiza kitob degan xulosaga keladi.
Haqiqatan ham, Ozod Sharafiddinov hayotida kitob, umuman,
adabiyot-xoh badiiy, xoh ilmiy-tanqidiy umrining oxirigacha en–
gyaqin do`sti, maslakdoshi, sirdoshi, barcha mo`jizalar ichidagi eng
mo`jizakorligi, olimning yuksak kredosi bo`lib qoldi. U kitobga,
adabiyotga e`tioqd qo`ydi. Uning badiiy adabiyot buyuk kuch-qudrat,
dunyidagi jamiki eng super kashfiyotlar ichida eng zo`ri ADABIYOT
–
degan falsafa barcha ijodiy merosida manaman deb ko`rinib turadi.
Ozod Sharafiddinov «Birinchi mo`jiza» maqolasini yozganida
hali adabiyotga esse atamasi kirib ulgurmagan edi. Maqolani o`qir
ekanmiz, tom ma`noda bu maqola esse janri tabiatiga xos g`oyat
erkinlik, mulohazakorlik, turli adabiy, ilmiy, badiiy, maishiy, diniy
muammolar haqida samimiy, patetik uslubda yozish Ozod
Sharafiddinov ilmiy faoliyatining boshlanishidayoq ko`rinish nergan
ekan. Adabiyotshunos U.Normatov «Ozod Sharafiddinov so`nggi
yillarda essenavis sifatida tanildi. So`z san`ati darg`alari, ustoz
65

adiblar, qalamkash do`stlari, shogirdlari, shuningdek, ilm-ma`rifat
ahli, jamoat arboblari haqida biri biridan go`zal badialar yaratdi,
deydi. Olim aytganidek, esse janri adabiyotshunos ijodida so`nggi
yillarda birdaniga paydo bo`lib qolmadi. Aslida uning ko`rinishlari,
esse, badia janriga xos ilmiy, badiiy-publisistik, tanqidiy-biografik
xaraterdagi izlanishlari 60-70-yillardagi faoliyatida ham bo`y
ko`rsatib turibdi. Shunchaki, yuqorida aytib o`tganimizdek, «esse»
degan termin o`zbek adabiyotida ommlashmagan edi.
Ozod Sharafiddinov «Birinchi mo`jiza» maqolasida Gorkiy,
Leonov, Chexovlarning kiotb haiqdagi aforizmga aylanib ulgurgan
dono fikrlarini jamlab esse-maqolada o`ziga xos bahs yuritadi.
Vaholanki, esse janrida aynan mulohazakorlik, bahs-munozara, turfa
paradokslarning berilishi nihoyatda muhim. Biroq bundan esse-
maqolada shunchakli iqtiboslar keltirilishini esse degan janrning
yaratilishi uchun yetarli asos bo`lar ekan, deb o`ylamaslik kerak.
Aslo, ana shu turli mulohazalar, biri biriga o`xshash yoki qarama-
qarshi bo`lgan fikrlar oqimidan ham ustun darajada chiqadi.
Maqolada kitob haqidagi mulohazalar adabiyotga borib
taqaladi. Shu tarzda essenavis o`z oldiga qo`ygan mavzu haqida
o`qimishli esse-maqola yozilishiga muvaffaq bo`ladi.
Ozod Sharafiddinov o`zbek adabiyotining yirik adiblari
A.Qahhor, Zulfiya, Maqsud Shayxzoda, Mitemir, Shuhrat, Asqad
Muxtor, Odil Yoqubov hayoti va ijodiy faoliyati haqida batafsil va
tinimsiz jiddiy tadqiqotlar, maqolalar, etyudlar, portretlar, adabiy-
66

tanqidiy ocherklar yaratdi. Shu izlanishlar orasida o`zbek nasrining
rivojlanishga katta hissa qo`shgan, ulkan hikoyachilik maktabini
yaratgan yozuvchi A.Qahhor hayoti va ijodiga bag`ishlangan
tadqiqotlari tahsinga loyiq. Xususan, olim «ozbek ayolining taqdiri»
maqolasida Abdulla Qahhorning «Bemor», «Anor», «Dahshat»,
«Boshsiz odam», «Jonfig`on», «Qizlar», «Maston», «Ko`k konvert»,
«Kampirlar sim qoqdi», «Xotinlar» kabi jami o`n ikkita hikoyada
o`zbek ayoli obrazi va uning o`tmishdagi, oktabrdan keyingi davrda
kechgan hayoti va taqdiri nechog`liq aks etganini, o`zbek ayolining
ruhiyatidagi o`zgarishlarni yangicha talqin etadi. Bu kuzatuv
tahlillarini o`qir ekanmiz, olimning ilmiy tahlil uslubiga xos analitik,
qiyosiy-tipologik metodlardan unumli foydalanganini ko`rish
mumkin. Ozod Sharafiddinov A.Aqhhorni yorqin xarakter yaratuvchi
adib sifatida talqin etib, bu mulohazasini hikoyalar tahlili misolida
dalillab beradi. Ammo olimning mavjud mafkura, tuzum nuqtai
nazaridan kelib chiqib badiiy asarni biroz noto`gri tahlil etilgan
joylari ham bor. Masalan, u «Anor» hikoyasini tahlil etar ekan,
«Turobjon va xotinining fojiasi, baxtsizligining sababi ijtimoiy
tensizlikdir» degan xulosaga kelaid. Odamzodni ijtimoiy jihatdan
baravar qilib yashatmoqchi bo`lgan jamiyat, xayoldagi kommunizm
ham tanazzulga yuz tutdi. Hech bir jamiyatda fuqarolar ijtimoiy
jihatdan teng emas. Ko`rinadiki, Ozod Sharafiddinov hikoyani to`gri
tahlil qilgna.
67

«Anor» jikoyasida yozuvchi jamiyat keltirib chiqargan ijtimoiy
illat qashshoqlikning oqibatlari haqida yozadi. Turobjon og`ir,
kambag`alchilik tufayli xotinining boshqorong`i paytida yegisi kelgan
arzimagan anorni deb o`g`rilikka qo`l uradi. Turobjon shu paytgacha
umrida bunday yomon ishga qo`l urmagan edi. A.Qahhor uning
bunday yomon ishga qo`l urishini sabablarini dalillab berdi.
Ozod Sharafiddinov o`zbek ayolining nochor hayotini aks
ettirgan «Bemor», «Anor», «Dahshat» hikoyalaridagi ayollar obrazini,
xatti-harakatini qiyosiy planda tahlil etadi. Ayniqsa, shu fikrlar
orasida olimning quyidagi mulohazalari tahsinga loyiq: «Hikoyada
Unsinni halik qilgan narsa qo`rquv, vahima, go`riston dahshati emas,
Dodho ekanligiga, dodholar dunyosi ekaniga ishora bor. Unsinning
jasorati beiz qolmaydi, u Dodho xonadonining tomiriga bolta uradi,
tilsiz kundoshlarining qlbida so`nib qolgan hislarini o`t oldiradi.
Nodirmohbegimning bu dargohdan ketishi dodholar dunyosining
chirikligiga ishora. Nimagadir bu tahlillarni o`qiganimizda chet ellik
olimlar, shu jumladan, amerikalik olim Olvortning «Padarkush»
dramasi haqidagi kuzatishlari xayolimizga keladi. Chunki Olvort ham
dramadagi personajlar, ularning xatti-harakati, voqealar
mohiyatidan ramziylikni izlaydi va davrga, jamiyatga qilingan
yashirin ishoralarni topadi. Natijada origiunal ilmiy xulosalar
chiqaradi.Aynan shunday nozik olimona kuzatuv Ozod Sharafiddinov
tadqiqotlaridagi badiiy asarlar tahlilida yaqqol ko`rinadi.
68

Olim maqolada «O`tmishdan ertaklar» kitobidagi «Hur qiz»
bobida hikoya qilingan voqea tarixiy asosga egaligini, Savriniso
obrazi real shaxs ekanligini ta`kidlab o`tadi. Demak, ko`rinib
turibdiki, Ozod Sharafiddinov A.Qahhor ijodini tahlil qilar ekan,
badiiy asarlardagi voqealar va qahramonlarning tarixiy ildizlarini,
hayotiy asoslarini ham jiddiy o`rganib, uni ilmga tatbiq etadi va bu
hikoyada Savrinisoning fojiaviy taqdiriga uning otasi sababchi emas,
balki jaholat, hukmron tartiblar, eski urf-odatlar degan xulosaga
keladi.
Agar e`tibor berilsa, maqolada olim A.Qahhor hikoyalarida
o`zbek ayoli taqdirini o`rganishda asarlarni mohiyatan ikkiga bo`lib
o`rganadi. Ya`ni oktabrdan oldingi davrda, o`tmishda o`zbek
ayolining ayanchli taqdiri ni tasvirlashga bag`ishlangan hikoyalar
tarzida tasnifiy o`rganildi. Albatta, olimning bu tarzda eski tuzum
bilan yangi tuzum zid qo`yilganligi ma`lum.
Maqolada «Boshsiz odam» hikoyasi qahramoni Niso buvi
eskicha qarashlarga nisbatan isyon tariqasida yaratilgan xarakterli
obraz sifatida tadqiq iqlinsa, xuddi shuningdek, xotin kishiga past
nazar bilan qarash, er-xotinning teng huquqligi poymol etilgan
hayotiy lavhalarni aks ettirgan ikkinchi hikoya «Jonfig`on» asaridagi
Malohat obrazi ham tahlil chig`irig`idan o`tkaziladi. Ushbu
kuzatishlar orasida olimning «Umuman, Abdulla Qahhor
hikoyalarida ko`pincha asosiy g`oya imo-ishoralar bilan, yordamchi
obrazlar vositasida aytiladi», degan xulosasi diqqatga sazovor.
69

Shuningdek, u «Qizlar» hikoyasida Karomatxon va Adolatxon
obrazlari Nurmatjon xarakteri orqali ochilganligini tahlillar misolida
isbotlab ko`rsatadi. Hikoyadagi qizlar obrazi Malohat obrazi bilan
taqqoslab ikkita hikoya haqida umumiy xulosalar chiqariladi.
Ozod Sharafiddinov «Maston» hikoyasi tahlilida amerikalik adib
Jek Londonning «Hayotga muhabbat» asari xotirga kelsihini ta`kidlab
o`tadi. Nazarimizda, shu ikkala hikoya qiyosiy planda tahlil etilganida
yanada ilmiy originallikka erishilgan bo`lardi. Shu tariqa olim
A.Qahhorning «Bemor», «Anor», «Dahshat» hikoyalaridagi o`zbek
ayollarining hayoti aks ettirilgan asarlar sifatida e`tirof etadi.
Xuddi shuningdek, tanqidchi «Kampirlar sim qoqdi»
hikoyasidagi beshta kampir Nazir buvi, To`xta buvi, Shahodat buvi,–
Roziya buvi, Ortiqjonlar timsolida el-yurtning taqdiri uchun chuqur
mas`uliyat sezgan obrazlar sifatida o`rganadi. Ozod Sharafiddinov
«Xotinlar» hikoyasida esa traktorchi Sobiraxon, rais Ibrohimova,
yosh qiz Bahrixon, farrosh Qumriniso, brigadir Risolat obrazlarioni
buzuqi Umri obraziga qarma-qarshi qo`yib tahlil qiladi. Demak, olim
obrazlar tahlilida ikkita qahramon xarakteri va ruhiyatini, yanada
aniqrog`i, o`zbek badiiy adabiyoti prinsiplari asosida yaratilgan ijobiy
va salbiy obrazlarni bir-biriga qarama-qarshi qo`yish orqali original
tahlil uslubini shakllantiradi.
Urushdan keyingi davrda yaratilgan «Ming bir jon» hikoyasida,
«Og`riq tihslar» komediyasida, «Sinchalak» qissasida o`zbek
ayolining taqdiri va xarakteri mukammal ochilganini ta`kidlaydi olim.
70

Maqolada «Bemor» hikoyasida aks ettirilgan Sotiboldining xotini
bilan «Ming bir jon» hikoyasi qahramoni Mastura taqqoslanadi.
Ko`rinadiki, adabiyotshunos A. Qahhor hikoyalari, dramatik asarlari,
qissasidagi qharamonlar va xarakterlarni qiyosiy-tipologik yo`zinda
tahlil qiladi.
Olim adibning «Sinchalak» qissasida Saida, Kifoyatxon, Tojixon,
Mehri, Oyniso, Huriniso kabi ayollar obrazini tahlil qiladi.
Shu tariqa, Ozod Sharafiddinov Abdulla Qahhor ijodida o`zbek
ayollarining taqdiri mavzusi zynan shu masalaga daxldor asarlarni
jamlab, tahlil etadi va aytish mumkin, olim Abdulla Qahhor ijodida
o`zbek ayolining badiiy biografiyasini ishlab chiqadi.
Olimning 1976-yilda chop etilgan «Iste`dod jilolari» kitobiga
A.Qahhor, Zulfiya, Maqsud Shayxzoda, Mitemir, Shuhrat, Asqad
Muxtor, Odil Yoqubov hayoti va ijodiy faoliyati haqidagi maqolalar
jamlangan. Ushbu kuzatishlar orasidan Abdulla Qahhor haqidagi
adabiy portretga to`xtalsak.
Ozod Sharafiddinovning mohirligi shundaki, olim adib
portretiga erkin yondoshadi.
Ozod Sharafiddinov «Iste`dod jilolari» portretida Abdulla
Qahhor ijodiy merosiga xos bo`lgan muhim xusuisiyatlar xususida
ilmiy munozara qiladi. Jumladan, adib asarlariga xos zamonaviylik,
haqqoniylik, tabiiylik, samimiylik masalalariga alohida to`xtaladi.
Aynan shu badiiy-estetik prinsiplar Abdulla Qahhor asarlarida
muhim fazilat sifatida ko`rinishini asarlari tahlili misolida dalillab
71

beradi. Ayniqsa , shu kuzatuvlar orasida olimning Abdulla
Qahhorning « Anor » va amerikalik adibning « Shafto li» hikoyalari
o`ratsidagi o`xshash voqealari, ammo badiiy-g`oyaviy jihatdan
mutlaqo bir-biridan farqlanuvchi ikki asarning qiyosiy tahlilllari
borasida bildirgan mulohazalari nihoyatda o`rinli. Xususan, olim
Genri hikoyasida injiq xotinning tannozligi asosiy g`oya sifatida
tanqid ostiga olingan bo`lsa, Abdulla Qahhor hkoyasida qashshoqlik,
adolatsizlik ijtimoiy illat sifatida muhim muammo sifatida olib
chiqilgan, deb jiddiy fikr bildiradi. Haqiqatan ham g`arblik adib
asarida shaftoli detali va u bilan bog`liq voqealar rivojida, injiq xotin
xarakteri orqali ma`naviy-axloqiy muammo bosh g`oya sifatida ochib
berilsa, Abdulla Qahhor hikoyasida yanada jiddiy muammo, ya`ni
jamiyat keltirib chiqargan ijtimoiy muammo qalamga olingan.
Shuningdek, tadqiqotda adibning «O`g`ri» hikoyasiga xos
soddalik, ixchamlik, psixologik tasvirning chuqurligi va aniqligi,
detallarning yorqinligi masalalari tahlilllar misolida ko`rsatib
beriladi. Abdulla Qahhor hikoyalari, qissa va romanlariga xos
bo`lgan psixologik analiz muammosi haqida ham olim batafsil
izlanishlar qilgan. Bundan tashqari, O.Sharafiddinov adib ijodidagi
yana bir muhim jihat bu hajviyotga, kulgiga, satiraga moyil ijodkor–
ekanligini ta`kidlab, aniq faktlar vositasida fikrini dalillab ko`rsatadi.
Abdulla Qahhor asarlaridagi kulgi, shunchaki ko`ngil ochar yengil-
yelpi kulgi emas, aksincha, o`quvchini tarbiyalash quroli , deb
ta`kidlaydi olim. Qizig`i shundaki, O.Sharafiddinov ichki sezimlari
72

bilan Abdulla Qahhor asarlaridagi kulgining turfa turlarini ajratib
ko`rsatadi: «Ularda muayyan tabassumdan achchiq istehzogacha,
yumshoq hazildan uizb oladigan kinoyagacha, yengil jilmayishdan
g`azabli qahqahagacha bor. Abdulla Qahhor asarlarida kulgi
amplitudasi benihoya keng. Yana olim adibning ijodiy ishlash
manerasi, asarlarning ijodiy biografiyasi, hayotiy haqiqatlarning
badiiy haqiqatga aylanishi jarayoni haqida bugungi adabiy jarayon
va adabiyotshunosligimiz uchun g`oyat qimmatli ma`lumotlar
beradi.
Masalan, olim Abdulla Qahhorning bitta asar ustida uzoq
ishlahsini alohida ta`kidlaydi. Jumladan, «So`nggi nusxalar»
dramasining o`n beshta nusxasi borligini ta`kidlaydi: «Bir qancha
vaqtdan keyin Abdulla Qahhor dramaning xomaki nusxasini menga
berdi. Ular hozir ham menda. Ularni varaqlasangiz, haqiqatan ham
har qaysi sahna qayta-qayta yozilganini, har bir ko`rinishning o`nlab
variantlari borligini ko`rasiz». Ko`rinadiki, bu fakt birinchidan,
ijodkorning badiiy asar ustida nechog`liq og`ir zahmat chekishini
ko`rsatsa, ikkinchidan bugungi kunda yozuvchilikni ermak kasb
darajasiga chiqarib, xiyobonda o`qialdigan gazeta va jurnallar uchun
uyoq-buyog`iga qaramay paypoq to`qigandek tinmay yozayotgan
havaskorlar uchun ko`rga hassa tutqazgandek gap.
Olim Abdulla Qahhorning 80 yillik yubileyi munosabati bilan bu
boradagi kuzatuv-mulohazalarini «mashhur kishilar hayoti» rukni
ostida chop etilgan «Abdulla Qahhor» esse-tadqiqotida yanada
73

mukammallashtirib to`ldirib berdi. Bu asarni o`qib, XX asrning 20-30-
yillariga qaytib qolgandek bo`lamiz. davrning ruhi, ijodkor
biografiyasi, yozuvchining zahmatkashligi, irodasi va sabr-
bardoshini, qizg`in ijodiy mehnat qo`ynidagi hayotini shundoqqina
kaftingizda ko`rib va qalbingizda his etib turasiz.
Shubhasiz, Yevropa adabiyotini chuqur mutolaa qilga
O.Sharafiddinov esse va badialarda qadimiy an`anaga ega bo`lgan
fransuz memuar adabiyotining an`ana va ijodiy tajribalaridan juda
unumli foydalandi. Bu kitob jami 9 bobga ajratilgan. Bular:
1. «Bolalik so`qmoqlari».
2. « Ilk izlanishlar».
3. «Ikkinchi cho`qqi».
4. KIchik janrning katta olami».
5. « Qalam yolqini».
6. «Adib saboqlari».
7. «Ulg`ayish yo`lida».
8. «Sinchalak».
9. «So`nggi sahifalar».
10. «Ilova».
Ozod Sharafiddinovning bu essesi A.Qahhorning yozuvchi
sifatida shakllanish biografiyasi, adibning ijodiy ustaxonasi, ijodiy
jarayon, ijodkor psixologiyasi kabi adabiy jarayonning dolzarb
masalalariga javob beradi.
74

Ozod Sharafiddinovning « hayot bilan hamnafas » adabiy
o ` ylariga jamlangan Oybek , Hamid Olimjon, A.Qahhor, Maqsud
Shayxzoda, Mirtemir, Zulfiya, Asqad Muxtor, Izzat Sulton, Shukrullo,
Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Shavkat Rahmon, Usmon Azim kabi
turli davr va badiiy ijod turlarining turli janrlarida ijod qilgan va ijodiy
faoliyatda davom etib kelayotgan shoir-adiblarning badiiy barkamol
asarlari haqida mulohazalarini bayon etadi.
Olimning «Go`zallik izlab» adabiy-tanqidiy maqolalar
to`plamiga, asosan, uchta yo`nalsihdagi she`riyat, nasr va adabiy
tanqidchilik muammolariga bag`ishlangan maqolalari jamlangan.
Umuman, olimning Abdulla Qahhor haqidagi tadqiqotlari
qahhorshunoslik sohasida muhim ahamiyatga ega. Ushbu
maqolada O.Sharafiddinovning A.Qahhor haqidagi ilmiy maqola,
o`ylari, adabiy portret, esse-xotiralari tahlil etildi. Uning XX asr
o`zbek adabiyoti tarixida alohida o`ringa ega bo`lgan Cho`lpon,
Fitrat, Otajon Hoshim, Hamid Olimjon, Oybek, G`.G`ulom,
M.Shyaxzoda, Zulfiya, A.Oripov, A.Muxtor, X.To`xtaboyev,
O`.Hoshimiz, Sh.Rahmon, A.Sher va yana bir qancha adib ijodkorlar
hayoti va ijodiga bag`ishlangan tadqiqotlari tor doiradagi mutaxassi
emaligini ko`rsatadi. Yoki zaif asarlarni yerga urib, yo`qqa chiqarish
yo`lidan bormadi, uning yutuqlarini ham odilona ko`rsatib bergan
olim deb bilamiz.
75

UMUMIY XULOSALAR
Esse o ` zbek adabiyotida falsafiy - estetik , tarixiy - biografik , badiiy -
publisistik , diniy , ilmiy , ommabop xara k ter ga ega bo`lib, sof va sinkretik janr
sifatida shakllandi. XX asr adabiy jarayonida janrlarning bir-biriga singishi,
ta`siri sinkretik birikishi jarayoni essening turli janr turlari va ko`rinishlarini
yuzaga keltirdi. Esse epik tur janrlariga qolip vazifasini o`tay boshladi. Natijada
o`zbek adabiyotida esse-roman, esse-xotira, qissa-esse, hikoya-esse, maqola-
esse singari shakllari paydo bo`ldi. Esse adabiy janr sifatida muallifninhg
shaxsiy mulohaza va taassurotlari asosiga qurilgan, erkin kompozitsiyali,
kitobxon bilan erkin suhbatga asoslangan nasriy ijod namunasidir. Esse adabiy
janrlar (roman, qissa, hikoya) juranlistik janrlar (ocherk,publisistik maqola),
ilmiy janrlar(monografiya, taqriz)ga birdek aralashadi. Esse nafaqat o`zbek,
dunyo adabiyotshuinosligida vujudga kelishi uzoq tarixga ega bo`lgan janrdir.
Biz yuqoridagi fikr-mulohazalardan kelib chiqib, quyidagicha xulosalarga
keldik:
76

1. Esse janrining o`zbek adabiyotida vujudga kelishi va o`rganilishi
bevosita janrning keng imkoniyatlaridan darak berishini va jamiyatdagi tarixiy
zarurat tufayli yuzaga kelganligini aniqladik.
2. Esse janri genezisi(ildizi) Sharq adabiyotida (A.Navoiyning «Mahbub-
ul qulub», Z.Boburning asarlari)ga borib taqaladi.
3.O`zbek esse-xotiralarida mashhur siymolarning hayoti va dunyoqarashi,
fe`l-atvori, xarakteri yozuvchi dunyoqarashi bilan ochilishini kuzatdik.
4. Sh.Xolmirzayevning «Binafsha hidlang, amaki, P.Qodirovning
«O`ylar», bade`alaridagi obraz va qahramonlarni tahlil qilishga urindik.
5. Ijodkorlardan Sh.Xolmirzayev qator esse-xotiralarida qahramon haqida
to`liq tasavvur paydo qilish maqsadida sujet unsurlaridan va kompozitsion
vositalardan foydalanganini tahlil qildik.
6. O.Sharafiddinov esselarida ijodkor A.Qahhorning portreti, yaratgan
asarlari badiiyati tahlil qilinganini ko`rib o`tdik.
Esse janri garchand sof adabiy janr sifatida 60- yillardan e ` riboran bade ` a ,
adabiy o`ylar, suhbat, xotiralar shaklida yashab kelayotgan bo`lsa-da, asosan,
80-90-yillarda badiiy-publisistik yo`nalish tariqasida shakllnadi. Bu davrda
asosan, o`zbek essechligi xotira, ilmiy-ommabop ijd, adabiy suhbat va dialog,
kechinmali hikoya, kundalik, avtiboigrafiya unsurlarini mujassam etdi. Xulosa
qilib aytganda, o`zbek adabiyotida shu kungacha yaratilgan esse namunalarida
G`arb va Sharq adabiyotining o`ziga xos janriy an`analari mujassamlashib, juda
katta o`rganish manbai bo`ldi.
O`zbek adabiyotshunosligida adiblarning psixologik tahlil mahorati,
psixologik tasvir vositalari deyarli yarim asrdan beri tadqiq qilinib kelinadi.
77

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI
1. Karimov I.A. О`zbekiston XXI asrga intilmoqda. – T.: О`zbekiston, 2000. .
2. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch. T.: Ma`naviyat. 2008.
3. Karimov I.A. Adabiyotga e`tibor – ma`naviyatga, kelajakka e`tibor. “Sharq
yulduzi” jurnali, 2009, 3-son.
4. Adabiyotimizning yarim asri. 2-kitob. Adabiy-tanqidiy maqolalar. T.: –
Badiiy adabiyot, 1975.
5. Belinskiy B. Tanlangan asarlar. T., 1934.
6. Adabiyot nazariyasi Iki tomlik . - T.: Fan , 19 7 8.
7. Adabiy tur va janrlar. Uch jildlik. - T., Fan, 19 7 8.
8. Aristotel. Poetika. T.: Yangi asr avlodi. 2005.
9. Ensiklopedik lug`at. T.: O`zbekiston, 1983.
10. N. Rahimjonov. Bade`a haqida. O`zbek tili va adabiyoti. 1983, 5-son.
11. P. Qodirov. O`ylar. T.: Adabiyot va san`at, 1971.
78

12. N.Rahimjonov. Ilmiy tafakkur jilolari. T.: Fan, 19991.
13. Navoiy asarlari uchun qisqacha lug`at. T.: Fan, 1993.
14. U.Normatov. Umidbaxsh tamoyillar. T. : Ma`naviyat, 2000.
15. U.Normatov. Ijod va shijoat. O`zbek tili va adabiyoti. 2004.
16. O`. Nosirov. Ij о dkor shaxs, badiiy uslub, avtor obrazi. T.: Fan, 1991.
17. SHаrаfiddinоv О. Hаyot bilаn hаmnаfаs. Аdаbiy o`ylаr. – T.: Аdаbiyot vа
sаn`аt, 1983.
18. SHаrаfiddinоv О. Yillаr vа yo`llаr / Аdаbiyotimizning yarim аsri. – T.,
1967. 1-kitоb.
19. SHаrаfiddinоv О. Ijоdning kаttа yo`lidа / Istе`dоd jilоlаri. – T., 1976.
20. G`аfurоv I. YAm-yashil dаrахt. Аdаbiy-tаnqidiy mаqоlаlаr. – T.: Аdаbiyot
vа sаn`аt, 1976.
21. G`аfurоv I. Lirikаning yurаgi. Аdаbiy o`ylаr. – Tоshkеnt, 1982.
22. G`аfurоv I. YUrаk – аlаngа: (Аdаbiy-tаnqidiy mаqоlаlаr.) – T.: YOsh
gvаrdiya, 1980.
23. G`аfurоv I. SHе`riyat – izlаnish dеmаk. Аdаbiy-tаnqidiy оchеrk. – T.:
Аdаbiyot vа sаn`аt, 1984. - 222 b.
24. G`.G`ulom. Asarlar to`plami. O`n tomlik. T.,1970.
25. G`.G`ulom. Sizga in`omim mening. T., Sharq, 2003.
12.780 so`z
79

Sotib olish