O‘zbek adabiyotida hotam obrazining genezisi va badiiy evolyutsiyasi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	173.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek adabiyotida hotam obrazining genezisi va badiiy evolyutsiyasi

Купить

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi zamon jahon adabiyotshunosligida badiiy
obrazlarning tarixiy-genetik asoslari, epik syujetlarning manbalari, shakllanish
bosqichlari va taraqqiyoti, “sayyor syujet”larning tarixiy-folkloriy jarayon va
adabiy an’ana rivojiga ta’siri masalalarini tadqiq etish etakchi tamoyillardan biriga
aylandi. Ayniqsa, adabiy ta’sir va badiiy tarjima amaliyoti natijasida xalq og‘zaki
ijodi va yozma adabiyotdagi an’anaviy epik syujetlarning shakllanishiga asos
bo‘lgan yozma manbalarni aniqlash hamda qiyosiy tahlilga tortishga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Xususan , qadimgi a nglosakson eposi «Beovulf»ga aloqador
qahramonlik qo‘shiqlari ning VII-VIII asrlarga mansub yangi manbalarning
aniqlanishi, irland sagalari syujetining migratsiyasi qamrovi haqidagi ilmiy
qarashlarning takomillashtirilganligi hamda «Mening Sidim haqida qo‘shiq» nomli
ispan eposi parchalari aks etgan yozma yodgorliklar topilishi epik syujetlar
evolyusiyasi va poetik transformatsiyasi xususidagi nazariy qarashlarni yanada
boyitdi. Jahon adabiyotshunosligining epik obraz va syujetlar migratsiyasini tadqiq
etishga doir ilmiy-nazariy konsepsiyalari arab, fors-tojik va boshqa xalqlar
adabiyoti hamda folkloridagi an’anaviy syujetlarning o‘zbek adabiyoti
taraqqiyotida tutgan o‘rnini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar ko‘lamini
kengaytirishni taqazo etadi.
Ma’lumki, dunyo xalqlari adabiyotida bo‘lgani singari o‘zbek adabiyoti va
folklori rivojida ham o‘zaro adabiy aloqalar va adabiy ta’sir muhim rol o‘ynagan.
Ayniqsa, Xuroson va Movaraunnahrga islom dinining kirib kelishi natijasida diniy
manbalar bilan bir qatorda arab tilidagi adabiy va ma’rifiy asarlar ham keng yoyila
boshlagan. Arablar bilan birga ularning og‘zaki ijodi va qissaxonlik an’analari ham
kirib kelgan. “Alf-laylo va laylo” majmuasi ertakchilik an’anasiga o‘z ta’sirini
o‘tkazganligi kabi o‘rta asr arab xalq adabiyoti – siyratlarning bevosita ta’sirida
ko‘plab qissalar ham yaratilgan. O‘zbek folklori va yozma adabiyotidagi Luqmon,
Xizr, Hotam, Iskandar, Odami Od, anqo qush, Xorut va Morut kabi ko‘pgina
obrazlar bilan bog‘liq badiiy talqinlar hamda epik syujetlarning tarixiy-genetik
ildizlari bevosita arab xalq ijodiga borib taqaladi. Mumtoz adabiyotimizga
2

aloqador fors-tojik va arab tilidagi juda ko‘p manbalar chop etilib, ilmiy
o‘rganilgan bugungi kunda ana shunday obrazlarning tarixiy asoslari va badiiy
adabiyotdagi poetik evolyusiyasi jarayonlarini qiyosiy-tipologik jihatdan o‘rganish
dolzarblik kasb etadi.
Ma’lumki, H otam yoki Hotamtoy benihoya saxiy va qo‘li ochiq kishi sifatida
tasvirlangan Hotamtoy obrazining tarixiy asoslari qadimgi arab folklori
an’analariga borib taqaladi. Uning ismi aslida Hotam ibn Tay bo‘lib, xalq tilida
“ H otamtoy” bo‘lib ketgan. XIX asrning oxirida o‘zbek tiliga tarjima qilingan
“Hotamnoma” asarida keltirilishicha, o‘zining benihoya saxiyligi, qo‘li ochiqligi
va muruvvatliligi bilan dong qozongan Hotam at-Tayi (yoki Hatim at-tayi) VI
asrda arablarning tay qabilasidan etishib chiqqan shoir bo‘lib, uning otasi Adi ibn
H otam bo‘lgan. U Muhammad payg‘ambarimiz zamonasidan 150 yil avval vafot
etgan. “G‘iyos ul-lug‘at”da qayd etilishicha, “ T ay − Yamandagi qabila nomi
bo‘lib, Hotam toyi shu qabilaga mansubdir”. 1

O‘zbek xal q og‘zaki badiiy ijodi va yozma adabiyotidagi Hotam obrazining
kelib chiqishi S h arq xalqlari, jumladan, arab va fors-tojik adabiyotining ta’siri
bilan belgilanadi. Bu obraz bilan bog‘liq epik talqinlar arablardan Y a qin va O‘rta
S h arq, shuningdek, O‘rta Osiyo xalqlariga o‘tib, milliy folklor an’analari va epik
ijodiyot rivoji davomida o‘ziga xos syujetlarning yuzaga kelishiga asos bo‘lgan.
O‘zbek adabiyotidagi Hotam bilan bog‘liq epik syujetlarni mazmuni va mohiyatiga
ko‘ra uch tipga bo‘lib tasnif qilish mumkin: 1) Hotam-toyni behisob boylik egasi
sifatida tasvirlaydigan sehrli ertaklar; 2) Hotamni kambag‘al bo‘lishiga qaramay,
g‘oyat qo‘li ochiq va saxiy kishi sifatida tasvirlaydigan maishiy ertaklar; 3)
Hotamni boylik va saxiylik timsoli o‘laroq tasvirlaydigan rivoyat va afsonalar.
Bundan tashqari, Husayn Voiz Koshifiyning “Risala-i Hotamiya” asarining
yuzaga kelishi, shuningdek, O‘rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan fors
tilidagi xalq kitobi “Hotamnoma”ning ‒ XIX asr oxirida o‘zbek tiliga tarjima
qilinishi Hotam haqidagi epik syujetlar ko‘lamini yanada kengaytirdi.
“Hotamnoma y i turkiy”ning kompozitsion qurilishi, uning tarkibidagi
1
Ҳотамнома . Нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи: А.Матғозиев. − Тошкент: Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1988. − Б. 3-5.
3

hikoyatlarning badiiy xususiyatlari, bu manbaning ertakchilar va qissaxonlar
repertuariga ta’siri kabi masalasi ham hozirga qadar o‘rganilganicha yo‘q. S h uning
uchun ham o‘zbek adabiyotida Hotam obrazining genetik asoslari va badiiy
evolyusiyasi masalasini folklor va yozma adabiyot materiallari asosida tadqiq etish
epik syujetlar tizimining shakllanish qonuniyatlarini ochish imkonini beradi.
Ushbu mavzuning magistrlik dissertatsiyasi sifatida ishlanishining nazariy-
metodologik asoslari mamlakatimizda milliy qadriyatlarimizni chuqur idrok etgan
holda yangicha tamoyillar asosida tadqiq va targ‘ib qilish jarayoni milliy
tiklanishdan milliy yuksalish sari taraqqiy etayotganligi bilan belgilanadi.
Mamlakatimiz Prezidentining 2017 yil 12 yanvardagi «Kitob mahsulotlarini chop
etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik
madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish
to‘g‘risida»gi F-4789 -son Farmoyishi, 2017 yil 16 fevraldagi PF-4958-sonli «Oliy
o‘quv yurtlaridan keyingi ta’lim tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi
Farmoni, 2017 yil 18 apreldagi PQ –28-29-son Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy bog‘i hududida Adiblar xiyobonini barpo etish to‘g‘risida”gi
q arori, 2017 yil 17 fevraldagi PQ-2789-son «Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-
tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi, 2017 yil 24 maydagi PQ-2995-
son li “ Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ” gi , 2017 yil
13 sentabrdagi PQ-3271-son «Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini
rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ib
qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida»gi , 2019 yil 14
maydagi PQ -4320- sonli “ Baxshichilik san’atini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida»gi qaror lar i va mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-
huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu tadqiqot ishi
muayyan darajada xizmat qiladi.
Tadqiqotning ob’ekti . Hotam haqidagi folklor asarlari, mumtoz adabiyot
manbalari va “Hotamnoma y i turkiy”ning 1988 yilgi nashri.
4

Tadqiqotning predmetini adabiy aloqalar va tarjima amaliyoti orqali
o‘zlashgan badiiy obrazlar hamda epik syujetlarning tarixiy-genetik asoslari va
tadrijiy rivoji tashkil etadi.
Tadqiqotning maqsadi: O‘zbek folklori va mumtoz yozma adabiyotida
Hotam obrazining tarixiy asoslarini ochib berish, Hotam bilan bog‘liq epik
syujetlarning manbalarini aniqlash hamda “Hotamnoma y i turkiy”ning folklor asari
sifatidagi o‘ziga xos xususiyatlarini oydinlashtirish orqali epik obraz va syujetning
tadrijiy rivoji bosqichlarini tavsiflashdan iboratdir.
Tadqiqotning vazifalari :
o‘zbek folklori va mumtoz yozma adabiyotidagi Hotam obrazining manbalari
va tarixiy-genetik asoslarini aniqlash;
o‘rta asr yozma manbalaridagi Hotam haqidagi hikoyat va rivoyatlarning
o‘zbek xalq og‘zaki badiiy ijodidagi mushtarak talqinlarini aniqlash;
Hotam haqidagi ertaklarning etakchi motivlar tarkibini turkiy xalqlar
folkloridagi mushtarak syujet elementlari bilan qiyosiy tahlil qilish;
Hotam obrazining o‘zbek mumtoz adabiyotidagi badiiy ifodasi va poetik
evolyusiyasini yoritish;
“Hotamnoma y i turkiy”ning kompozitsion qurilishi, syujet tizimi va obrazlar
tarkibini o‘rganish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. O‘zbek adabiyotshunosligi va
folklorshunosligida ilk bor Hotam obrazining xalq og‘zaki badiiy ijodida
ommalashishi tarixi, uning mumtoz adabiyot badiiyatini boyitishdagi o‘rni
ko‘rsatib berildi. XIX asrda o‘zbek tiliga tarjima qilingan “Hotamnoma” qissasi
tarkibidagi hikoyalarning turkiy badiiy nasr rivojida tutgan o‘rni va epik
syujetlarning poetik evolyusiyasiga xos xususiyatlar aniqlandi.
Mavzuning o‘rganilish tarixi . Hotam obrazining turkiy xalqlar, jumladan,
qozoq va turkman xalq ertaklaridagi epik talqini masalasi S.Qasqabasov 2
hamda
M.Sakali 3
tomonidan o‘rganilgan. Hotam haqidagi hikoyatlar majmasi
2
Каскабасов С. Таңдамалы. Т.3. Фольклорная проза казахов. Астана, 2014. С.11-12.‒ ‒
3
Сакали М.А. Туркменский сказочный эпос. – Ашхабад, 1956. – С. 69.
5

“Sarguzashti Hotam” 1967 va 1997 yillarda ikki marta nashr etilgan. 4
Tilshunos
olim A.Matg‘ozi y ev “Hotamnomai turkiy”ni nashrga tayyorlab, 1988 yilda
so‘zboshi va lug‘at-izohlar bilan chop ettirgan. 5
Olimning ushbu nashrga yozgan
so‘zboshisida “Hotamnoma” folklor asari sifatida baholangan bo‘lib, uning
yuzaga kelishi, turli tillarga tarjima qilinishi tarixi hamda tarkibidagi hikoyalar
mohiyati xususida muxtasar ma’lumot berilgan. 6
Hotam obrazining kelib chiqish tarixi va badiiy adabiyotdagi o‘ziga xos
talqinlari tojik olimi N.Tumanov (Davlatzoda) tomonidan maxsus o‘rganilgan.
Uning tojik tilida chop etilgan ilmiy maqolalarida Hotam shaxsi va u haqda yozma
manbalardagi ma’lumotlar, o‘rta asr fors-tojik she’riyatida Hotam obrazi talqini,
axloqiy-didaktik nasrda Hotam bilan bog‘liq epik syujetlar tahlil qilingan. 7
2019
yilda u fors-tojik adabiyotida Hotam obrazining shakllanishi va badiiy
evolyusiyasiga bag‘ishlangan nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. 8
Y u qoridagi qisqacha tahlil shuni ko‘rsatadiki, Hotam obrazining tarixiy
ildizlari va badiiy talqini masalasi o‘zbek xalq og‘zaki ijodi, jumladan, ertak,
rivoyat va afsonalar hamda xalqissai “Hotamnoma y i turkiy” misolida o‘rganilgan
emas.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: Tadqiqot mavzusini
yoritishda qiyosiy, qiyosiy-tipologik, struktural tahlil metodlaridan foydalanildi.
4
Саргузашти Ҳотам / Тайёркунандаи матн Ҳ.Азизқулов ва С.Давронов. Муаллифони сарсухан
Ю.Салимов ва Ҳ.Азизқулов. – Душанбе, 1967. – 281 с.; Саргузашти Ҳотами Той. – Душанбе, 1997. – 272 с.
5
Ҳотамнома / нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи: А.Матғозиев. − Тошкент: Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1988. − 224 б.
6
Матғозиев А. “Ҳотамнома” ҳақида // Ҳотамнома / нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи:
А.Матғозиев. − Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988. − Б. 3-6.
7
Туманов Н. Историческая личность Хатама в «Китаб альагани» Абулфараджа аль-Исфагани // Вестник
Таджикского национального университета. Серия: Филология. Душанбе, 2016. – №4/6. – С.243-246 (тожик‒
тилида); Шу муаллиф. Отражение облика Хатама в поэзии Х-Х II вв. Вестник Таджикского национального
университета. Серия: Филология. Душанбе, 2017. – №4/1. – С.196-199 (тожик тилида); Шу муаллиф.
‒
Отражение личности Хатама в нравственно-дидактической прозе // Вестник Бохтарского университета
имени Носира Хусрава. Серия гуманитарно-экономических наук. Бохтар, 2018. – №1/3 (59). – С.59-62
‒
(тожик тилида); Шу муаллиф. О поэтической деятельности Хатама ат-Тайи // Известия АН Республики
Таджикистан. Отд. обществоведческих наук. Душанбе, 2018. – №5/4. – С.131-137 (тожик тилида); Шу
‒
муаллиф. Сведения о потомках Хатама в «Равзат ас-сафа» Мирхонда // Вестник Таджикского национального
университета. Серия: Филология. Душанбе, 2018. – №5/8. – С.104-107 (тожик тилида); Шу муаллиф.
‒
Художественный образ Хатама в «Ахлоки мухсини» Хусайна Ваиза Кашифи // Вестник Таджикского
национального университета. Серия: Филология. Душанбе, 2019. – №5/1. – С.121-125 (тожик тилида).
‒
8
Давлатзода Н.Д. Формирование и эволюция художественного образа Хатама в персидско-таджикской
литературе (классический период): АКД. Душанбе, 2019. 24 с.
‒ ‒
6

Shuningdek, Respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyoyevning milliy o‘zlikni anglash,
milliy ma’naviy qadriyatlarni tiklash, ularni yanada rivojlantirish bo‘yicha
bildirgan fikr mulohazalari tadqiqot uchun metodologik asos sifatida xizmat qildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Hotami Toy
obrazining genetik asoslari, evolutsiyasi, tipologiyasi , o‘zbek folkloridagi badiiy
vazifalari va uning tarixiy shaxs ekanligi tadqiqiga bag‘ishlangan ushbu
dissertatsiya ishi o‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodidagi hamda mumtoz adabiyot
badiyatidagi obrazlarni o‘rganish uchun keng ko‘lamli nazariy materiallar beradi.
Dissertatsiyaning amaliy ahamiyati esa mazkur ishning materiallaridan oliy
o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlarida ma’ruzalar matni tayyorlash, o‘zbek
xalq og‘zaki badiiy ijodiyoti va mumtoz adabiyot bo‘yicha darslik, o‘quv
qo‘llanmalari, ilmiy - metodik tavsiyalar tayyorlashda samarali foydalanish
mumkinligi bilan belgilanadi.
Ish tuzilmasining tavsifi: ushbu magistrlik dissertatsiyasi kirish, 3 bob,
xulosa va foydalangan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo‘lib, 9ʻ 5 sahifani tashkil
etadi.
I -BOB. HOTAM OBRAZINING TARIXIY ASOSLARI VA O‘ZBEK
FOLKLORIDAGI BADIIY IFODASI
1.1. Hotam obrazi evolyusiyasida tarixiy haqiqat va badiiy talqin.
7

Insoniyatni komillik sari yetaklaydigan bir qancha fazilatlar bor. Ular to ʻ g ʻ ri
yashashga, haqni nohaqdan, pokni nopokdan ajratishga xizmat qiladi. Bunday
fazilatlarga donolik, adolatlilik, halimlik, rostgo’ylik, sadoqatlilik, diyonat
kabilarni kiritish mumkin. Shu kabi fazilatlardan yana biri saxovatlilikdir. Kishi
mol-u dunyoga, quvvat va qudratga ega ekan, yo ʻ qsil, g’arib va yetimlarga
shavqat, marhamat qilishdan, moddiy va ma’naviy yordam berishdan
chekinmasligi lozim. 9
Saxiylik borasida muqaddas manbalarda ham qator fikrlar
aytilgan: “O ʻ zingiz kasb etgan va Biz sizlar uchun chiqargan narsalarning
yaxshilaridan ehson qilingiz “ 10
(Baqara surasidan). “Olloh taolo senga ehson
qilgani kabi sen ham odamlarga ehson qil!” 11
(Qasos surasi). Abu H urayra
(r.a.)dan rivoyat qilinadi: «Saxiy Allohga yaqindir, odamlarga yaqindir, jannatga
yaqindir, do‘zaxdan uzoqdir. Baxil esa Allohdan uzoqdir, odamlardan uzoqdir,
jannatdan uzoqdir, do‘zaxga yaqindir. Alloh taologa johil saxiy obid (ibodatga
berilgan) baxildan suyukliroqdir» (Imom Termiziy). ”Adabiyot namoyondalari
ham bu fazilatni yuksak baholashgan. Ahmad Yugnakiy “Hibat ul-haqoyiq asarida
saxovat –insoniyat bog ʻ ining hosildor daraxti, shuning barobarida, ul daraxtning
foydali mevasidir”,- desa, hazrat Navoiy unga quyidagicha ta’rif beradi:
Kishida barcha axloqi hamida,
Chu jam o ʻ ldi qo ʻ yarlar otini ehson.
Biri andin saxodur, biri muruvvat,
Bular gar yo ʻ qtur, inson ermas inson.
Ma’lumki, adabiyot olamida saxiylikning yorqin timsoli sifatida Hotami Toy
nomi tilga olinadi. Hatto uning nomi hozirgi o‘zbek tilida “hotam”, “hotamtoy”
kabi sifat lash vazifasida qo‘llanilib “saxiy, qo‘li ochiq” singari ma’nolarni
ifodalaydi, keyingi so‘z esa (ya’ni, Hotam ibn Tay) atoqli otlardan hosil bo‘lgan
qo‘shma sifatdir 12
. Hotamitoy (to‘liq nomi Abu Safona Hotam ibni Abdulloh ibni
9
Тоҳир Малик Одамийлик мулки . – Т o шкент: Шарқ, 2014. 3 25-б.
10
Қуръони Карим ва Ўзбек тилидаги маънолар таржимаси.”Бақара” сураси 267-оят. Таржимон: Шайх
Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. –Тошкент: Ҳилол нашр, 2018 . – Б . 45.
11
Қуръони Карим ва Ўзбек тилидаги маънолар таржимаси. Таржимон: Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад
Юсуф. –Тошкент: Ҳилол нашр, 2018 . – Б . 393.
12
Ҳотамнома . Нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи: А.Матғозиев. − Тошкент: Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1988. – Б. 3.
8

Sa’di Toyi , taxm inan VI a sr oxiri VII asr boshi da Yaman da yashagan ) – saxiyligi
va oliyjanobligi bilan sharq mamlakatlarida dong taratgan shaxs. Yamandagi Toy
qabilasining boshlig‘i, mashhur lashkarboshi va shoir bo‘lgan. Adl - u insofi,
saxiyligi va yaxshiligi bilan dastlab atrofdagi qabilalar, keyin butun Arabiston va
Sharq xalqlari orasida Hotami Toy – Toy qabilasidan bo‘lgan Hotam nomi bilan
shuhrat qozongan. Uning saxovat va himmatiga qoyil qolgan Muhammad
payg‘ambar (sav) ham Toy sharofatidan uning avlodini e’zozda tutishini
buyurgan. 13

Hotamtoy mislsiz saxiyligi bilan tarixda nom qoldirgan mashhur shaxs
bo ʻ lib, u Payg ʻ ambarimizning davrlariga yetib kelmagan, balki johiliyat davrida
islomdan benasib holda dunyodan o ʻ tgan. 14
Hotami Toiy yoki Hotam ut Toiy – islomdan oldingi davrda o ʻ tgan (VII
asrning boshlarida vafot etgan) yarim afsonaviy qahramon va shoir bo ʻ lgan. 15

Arab adabiy va tarixiy manbalarida va zamonaviy rus va evropalik
sharqshunoslarning ilmiy tadqiqotlarida Hotamning haqiqiy ismi “Xatim” deb
qayd etilgan. Islom davri manbalarining ko‘plab mualliflari, shuningdek, bir qator
tadqiqotchilar Abulfaraj Isfahaniyga suyanib, Hotamning to‘liq ismini “Hotam ibn
Abdulloh ibn Sa’d ibn al-Xashraj ibn Imrulqays ibn Adiy ibn Ahzam”, – deb
yozadilar.
Lug‘atlarda, xususan, arab tilining izohli lug‘atlarida “Hotam” so‘zi
“qarorlarida qat’iyatli”, “mas’uliyatli va o‘z so‘ziga sodiq” deb
izohlanadi. Bundan tashqari, ko‘plab izohli lug‘atlarda Hotam at-Toyining ramziy
shaxsiga asoslangan “Hotam” so‘zi “saxiylik va olijanoblik” deb talqin qilinadi.
Hotam obarzining nomi turli manbalarda turlicha berilgan. Qur’oni K arimning
Shayx Abdulaziz Mansur tomonidan tarjima va izohlari bilan, to ʻ ldirilgan 7-
nashrida “Oli Imron” surasining 64-oyatining sharhi berilgan. 16
Unda muallif bu
13
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. 12 томлик. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси давлат
илмий нашриёти, 2002-2006. – B . 348.
14
Qur’oni Karim ma’nolarining tarjima va tafsiri . Tarjima va tafsir muallifi: Shayx Abdulaziz Mansur. – Toshkent:
Movarounnahr, 2020. – B . 58.
15
Ming bir kecha: Arab ertaklari: 8jildlik. 4-jild: 270-434-kechalar. Tarjimon Karimov U., nashrga tayyorlovchi
Ziyodov A. – Toshkent: O’zbekiston, 2015. – B. 356.
16
Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri . Tarjima va tafsir muallifi: Shayx Abdulaziz Mansur. – T.
Movarounnahr, 2020. – B . 58.
9

nomni “Hotamtoy” shaklida ketiradi, arab xalq ertaklari jamlanmasi “Ming bir
kecha” da esa “Hotam ut-Toiy” yoki “Hotami Toiy” tarzida kelgan. 17
O’zbek
xalq ertak, rivoyat va afsonalarida “Hotamtoy” “Hotami Toiy” yoki “Hotam”;
Eron, Afg‘oniston, Tojikiston, Qozog‘iston kabi forsiy va turkiyzabon xalqlarda
bu nom Hotam Toyi, Hatimtay sifatida tanilgan. Fors-tojik shoir va
yozuvchilarining adabiy va tarixiy manbalari, badiiy asarlari, shuningdek,
ilmiy tadqiqot adabiyotlarida "Hotam at-Tayi" varianti qo‘llaniladi. Shunga ko’ra,
bu obrazning fors-tojik adabiyotidagi evolutsiyasi masalalari bilan shug‘illangan
olim N.Tumanov (Davlatzoda) o‘z dissertatsiyasida Hotam Taiyi variantini
ishlatgan, yoki qisqartirilgan holda Hotam deb nomlagan.
Biz tadqiqot ishimizda O‘zbekiston milliy ensiklopediyasiga asoslangan
holda Hotami Toy variantini qo‘lladik 18
.
Hotami Toy arablarning mashhur vakillaridan biri bo‘lib, islomning paydo
bo‘lishi davrida ham saxiyligi va olijanobligi bilan mashhur bo‘lgan. IX asrda bir
qator arab tarixiy manbalarida: Zubayr ibn Baqqorning “Al-Axbor-al-
mvaffaqiyat”, Abulfaraj al-Isfahoniyning “Kitob-al-Aganiy”, Ibn Qutaybaning
“Ash-she’r va shuaro”, Mas’udiyning “Muruj-az-zaxab”, Abdulqodir al-
Bag‘dodiyning “Xizonat-al-adab” Muhammad ibn Jarir Tabariyning “Torix-ar-
rusul va-l-muluk” (“Payg‘ambarlar va shohlar tarixi”) kabi asarlarda Hotam
shaxsiyati yarim haqiqat, yarim afsona tarzida tasvirlangan 19
.
Hotami Toyning shaxsiyati va tarjima y i holi to‘g‘risida ma’lumot bergan
birinchi arab mualliflari orasida “Al-Axbor-al-muvaffaqiyat” kitobining muallifi
Zubayr ibn Baqqor va “Kitob al-Aganiy” muallifi Abulfaraj al-Isfaxoniylar
bo‘lgan. Shuni ta’kidlash kerakki, Hotamning tarjimayi holi va hayotining ba’zi
tafsilotlarini tasvirlashda ko‘plab yillar davomida yozilgan adabiy va tarixiy
manbalar va ilmiy tadqiqotlarning mualliflari Abulfaraj al-Isfaxoniyning “Kitob-
al-Aganiy” ma’lumotlariga asoslangan.
17
Ming bir kecha: Arab ertaklari: 8jildlik. 4-jild: 270-434-kechalar. Tarjimon Karimov U., nashrga tayyorlovchi
Ziyodov A. – Toshkent: O’zbekiston, 2015. – B. 357.
18
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. 12 томлик. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси давлат
илмий нашриёти, 2002-2006. – B . 204.
19
Давлатзода Н.Д. Формирование и эволюция художественного образа Хатама в персидско-таджикской
литературе (классический период): АКД. ‒ Душанбе , 2019. – 19 с .
10

Hotami Toy va uning ajdodlarining yashash muhiti, jug‘rofiy joylashuvi
to‘g‘risida faqat adabiy va tarixiy manbalarda ba’zi ma’lumotlar
keltirilgan. Ma’lumki, Hotam shoir bo‘lgan degan qarashlar ham bor. Hotamning
she’riy devoni mavjud bo‘lib, uning tuzuvchisi Zuhayr ibn Abdulloh o‘zining
so‘zboshida arab tarixchilari asarlariga asoslanib Hotam tug‘ilib o‘sgan hudud
hozirgi paytda Xail viloyati deb nomlanishini, bu hududda Uvariz tog‘i deb
nomlanuvchi tepalik mavjud bo‘lib, Hotamning qabri uning tepasida joylashgan
degan fikrlarni yozadi.
Hotam Taiyining vatani Uvariz va Kana tepaliklarida joylashgan joy edi, u
shu erda Bani Su’al va Bani Sa’d qabilalari yaqinida joylashgan Tay nomli
qabilaning sarkardasi bo‘lgan. 20
Tay sifatida tanilgan Hotam qabilasi dastlab Yaman janubida joylashgan
bo‘lib, keyinchalik Jazirat al-arabning shimoliga ko‘chib o‘tdi va Asad Bani va
Tamim Bani kabi shimoliy arab qabilalari bilan birlashdi. Hotamning qabilasi Tay
deb nomlanishining sababi shundaki, go‘yo uning aholisi birinchi marta sug‘orish
teshigini (suv manbai) kashf etgan yoki bir buloqdan boshqasiga ko‘chib o‘tgan,
ammo ularning birortasida to‘xtamagan. Arab tarixchisi Ali Javadning so‘zlariga
ko‘ra, Tay nomi bu qabilaning boshqa arab qabilalariga nisbatan kuchli
bo‘lganligini anglatishi mumkin 21
.
Hotamning tug‘ilgan hamda vafot etgan sanasiga oid ko‘plab bahs-
munozaralar mavjud, ba’zi tadqiqotchilar, shu jumladan, Nolino u milodning VI
asrning ikkinchi yarmi va VII asrning boshlarida yashagan deb
hisoblagan. Hotamning devon tuzuvchisi Rizqulloh Hassun ham VI asrda
yashagan degan fikrga ega. K.Brokkelmanning ta’kidlashicha, Hotam arab
shoirlari Ubayd ibn al-Abras va Nabig al-Zubyaniy bilan suhbatlashgan 22
.
Yuqoridagi ilmiy qarshlarga tayanab Hotamni VI asrning birinchi yarmining
oxirida tug‘ilgan va VII asr boshlarida yashashgan deb taxmin qilish mumkin.
Ko‘pgina tadqiqotchilar Hotamning vafot etgan sanasini 605 yil deb
20
O‘sha asar. – 24 c.
21
O‘sha asar. – 26 c.
22
O‘sha asar. 31 с .
11

ko`rsatishsa, ba’zi manbalarda uni 575-yilda, yana ayrim tarixiy asarlarda 607-
yilda vafot etganligi aytilgan. Shu jumladan, U.Farrux va A.Zayat fikriga ko‘ra,
Hotam Muhammad payg‘ambar tug‘ilganidan sakkiz yil keyin vafot etgan degan
mulohaza mavjud. 23
Hotamning shaxsiyati va uning fe’l-atvori va ishlarini anglash bilan bog‘liq
asosiy masalalardan biri bu uning she’riy iste’dodi va she’rlarida shaxsiyatining
namoyon bo‘lishidir. Hatto Abulfaraj al-Isfaxoniy “Kitob al-Aganiy” da shunday
deb yozgan: “Hotam saxiy odam edi, uning she’riyati uning saxiyligiga o‘xshar
edi va uning so‘zlari amallar bilan tasdiqlangan”.
Ba’zi tadqiqotchilar uning devoniga kiritilgan ko‘plab she’rlar Hotamga
tegishli ekanligini inkor etishlariga va uning shoir bo‘lganligiga shubha
qilishlariga qaramay, Hotamning devoni 1872-yildan beri bir necha marta nashr
etilgan. Zuhayr Abdullohning ta’kidlashicha, Hotamning barcha she’rlarini o‘z
ichiga olgan devon hali nashr etilmagan. 1872-yilda Londonda Rizqulloh
Hassunning tashabbusi bilan nashr etilgan “Hotam at-Tayi devoni va u haqida
ma’lumot” deb nomlangan devonda uning she’rlarining yarmidan ko‘pi kiritilgan.
Ma’lum bo‘lishicha, Hotam o‘z she’rlarida boylikni xayr-ehson qilish va
muhtojlarga, kambag‘allarga va musofirlarga yordam berish vositasi deb biladigan
odam sifatida tasvirlangan. Uning fikricha, boylik o‘tkinchi va saxovat va himmat
esa kishini abadiylikka daxldor qiladi. Hotam rafiqasi Maviyaga murojaat qilib,
shunday deydi:
Ey Maviya, boylik o‘tkinchi,
Boylikdan faqat yaxshi xotira qoladi.
Hotami Toyning she’rlari va uning mazmuni bilan tanishish u shoir
bo‘lganiga shubha yo‘q, degan xulosaga olib keladi, chunki bu haqiqat uning
hayotiga yaqin manbalar mualliflari tomonidan bir necha bor tilga
olingan. Shuningdek, Hotami Toyning saqlanib qolgan she’rlari mavzusi va
mazmuni uning shaxsiyati va axloqiy fazilatlariga muvofiqligi she’rlarning unga
tegishli ekanligini ko‘rsatishi mumkin.
23
O‘sha asar. 26 с .
12

Ko‘pgina arab manbalarining mualliflari Hotam saxiylikni onasidan meros
qilib olganligini aytadilar. Xususan, Ibn Qutayba “Ash-she’r va shuaro” asarida
Hotamning onasini Inaba deb atalgan, “U Tay qabilasidan bo‘lgan Afif Amr ibn
Imrulqaysning qizi edi”. Abulfaraj Isfahoniyning fikrlariga ko‘ra, Hotamning
onasining ismi Inaba emas, balki Ganiya deb ko‘rsatilgan: “Ganiya bint Afif
Hotamning onasi edi, u barcha odamlarning eng rostgo‘y va saxiysi edi, u juda
mehmondo‘st edi .” Uqbari al-Bag‘dodiy va boshqa ba’zi arab tarixiy manbalarida
Hotamning onasining ismi “Ataba” deb berilgan. Manbalarda uning ismi turlicha
berilishidan qat’iy nazar, barcha arab manbalarining mualliflari uning Afif ibn
Amr ibn Imrulqays ibn Adiy ibn Ahzamning qizi ekanligini va Toy qabilasining
badavlat oilalaridan biriga tegishli ekanligini tasdiqlashadi.
Hotam ikki marotaba turmush qurganligi haqida ma’lumotlar mavjud. U
birinchi marotaba Navar ismli ayolga uylangan.
Abulfaraj Isfahoniyning so‘zlariga ko‘ra, Hotam birinchi xotini vafotidan
keyin Maviya ismli arab malikasiga uylanadi. Abulfarajning ma’lumotlariga
ko‘ra, Maviya ibn Afzar boshqalarga qaraganda saxiy va aqlli bo‘lgan kishiga
turmushga chiqishga qasam ichgan. Ularning nikohidan Adiy ismli o‘g‘il
tug‘iladi. Ibn Qutaybaning so‘zlariga ko‘ra, Adiy Maviyadan emas, balki
Hotamning Navar ismli birinchi ayolidan tug‘ilgan farzanddir. Ushbu tafovut
ocharchilik voqeasini keltirgan Ibn Qutaybaning quyidagi hikoyatidan Adiy
Hotamning Navar ismli birinchi turmush o‘rtog‘idan tug‘ilgan degan xulosaga
kelishga sabab bo‘ladi.
Navar - Hotamning xotini: Bir yili qurg‘oqchilik va qattiq ocharchilik
bo‘ldi. Bir kuni kechqurun o‘g‘llarimiz Abdulloh, Adiy va qizimiz Saffona bilan
birga o‘tirdik. Bolalar ochlikdan zo‘rg‘a uxlashdi. Yarim tunda Hotam chodirdagi
teshikdan bir odamning yaqinlashib kelayotgan soyasini ko‘rdi. Hotam so‘radi:
Siz kimsiz? U javob berdi: “Men qo‘shningizman.” U ochlikdan aziyat
chekayotgan bolalari tufayli kelgan edi. Hotam dedi: “Farzandlaringizni olib
keling, Allohga qasamki, men ularni boqaman”. Hotamning xotini: “o‘zimizning
bolalarimiz och-ku siz ularni nima bilan to‘ydirasiz?”, – dedi. Hotam javob berdi:
13

Xudoga qasamki, men uning bolalari bilan birga bolalarimizni ham
taomlantiraman.
So‘ng Hotam oxirgi otiga borib, uni pichoqladi, o‘t yoqdi va ot go‘shtini
qovurdi. Bolalar va barcha qishloq ahli ot go‘shtidan tanovvul qilishdi. Hotamning
o‘zi esa, undan og‘ziga bir parcha ham olmagan.
Abulfaraj al-Isfaxoniy, Ibn Qutayba, Mas’udi, Ibn Xisham va boshqa arab
manbalarining mualliflariga ko‘ra, Hotam vafotidan keyin uning o‘g‘li Adiy va
qizi Saffona payg‘ambar (s.a.v.) bilan uchrashdilar, natijada ular Islomni qabul
qildilar. Adiy ibn Hotam Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sahobalari
safiga qo‘shildi. “Islom armiyasi Tay qabilasini zabt etib, Saffonani asir oldi va
Adiy qochib ketdi, lekin oxir oqibat islomga kirdi va keyin islom uchun jangchilar
safiga qo‘shildi” - , degan hikoya ko‘plab adabiy va tarixiy manbalarda qayd
etilgan. Qur’oni karimning Shayx Abdulaziz Mansur tomonidan tarjima va
izohlari bilan, to’ldirilgan 7- nashrida “Oli Imron” surasining 64-oyatining
sharhida payg’ambar Muhammad (s.a.v.)ga savol bilan murojaat qilgan Adiy ibn
Hotam va Hotami Toy nomi keltirilgan. Kitobda ular haqida quyidagi ma’lumotlar
bor: Hotamtoy mislsiz saxiyligi bilan tarixda nom qoldirgan mashhur shaxs bo’lib,
u Payg’ambarimizning davrlariga yetib kelmagan, balki johiliyat davrida
islomdan benasib holda dunyodan o’tgan. Uning o’g’li Adiy esa, imon keltirib
sahobalar qatoridan munosib o’rin egallagan. 24
Hotami Toy obrazining kelib
chiqish tarixi va bu obrazning fors-tojik adabiyotidagi o‘ziga xos talqinlari
masalasi bilan shug‘ullangan tojikistonlik tadqiqotchi N.Tumanov (Davlatzoda)
islom davridagi arab manbalari mualliflariga tayanib Hotam, uning shaxsi va fe’l-
atvori to‘g‘risidagi hikoyatlarni ikki guruhga bo‘lib o‘rganishni tavsiya qiladi:
1. Hotamning tarjimayi holi va tarixiy shaxsiga yaqin bo‘lgan va uning
haqiqiy hayotiga mos keladigan hikoyatlar.
2. Hotamning asl shaxsi bilan hech qanday aloqasi bo‘lmagan, shunday
bo‘lsada, tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan afsonalar.
24
Qur’oni Karim ma’nolarining tarjima va tafsiri . Tarjima va tafsir muallifi: Shayx Abdulaziz Mansur. – Toshkent :
Movarounnahr, 2020. – B . 58.
14

“Fors-tojik adabiyotida Hotam obrazining shakllanish evolutsiyasi” deb
nomlangan mazkur tadqiqot ishida Hotamning tarjimayi holi bilan bog‘liq
bo‘lgan, bu obrazni tarixiy shaxs sifatida tasvirlovchi bir qancha hikoyatlar
keltirilgan. Xususan, islom davri muallifi Shahobiddin Muhammad al-
Abishahiyning “Al-Mustatraf” asariga tayanib, Hotamning qizi Saffonani Islom
armiyasi tomonidan qo‘lga olingani to‘g‘risidagi ma’lumotni keltiradi, uning
qisqacha mazmuni quyidagicha:
Payg‘ambar Muhammad Ali ibn Abutalib Tay qabilasini zabt etish uchun
kelganida, Adiy ibn Hotam qochib ketdi va singlisi Saffona asir olindi. Uni
Payg‘ambarning oldiga olib kelishganida, u otasi Hotam haqida quyidagilarni
aytdi: “U qabila boshlig‘i edi, mahbuslarni ozod qildi, jinoyatchilarni jazoladi,
qo‘shnilarini qo‘riqladi , ochlarga taom berdi, muhtoj bo‘lganlarga yordam qo‘lini
cho‘zdi.
Ollohning Payg‘ambari aytdilar:
- Ey qiz, bu sodiqlarning fazilatlari. Agar otangiz Islomni qabul qilganda biz
unga shafoatchi bo‘lardik.
Keyin Islom payg‘ambarining buyrug‘i bilan Hotamning qizi qo‘yib
yuborildi. U o‘z qabilasiga qaytib akasiga: “Muhammadga boring va islomni
qabul qiling, shunda xor bo‘lmaysiz, chunki Saffona undan ko‘ra mehribon va
olijanob odamni ko‘rmagan”, - dedi. Adiy ibn Hotamning Muhammad (s.a.v.)ning
huzuriga borganligi to’g’risida ba’zi manbalarda ma’lumotlar mavjud.
Abulfaraj al-Isfaxoniy tomonidan keltirilgan quyidagi voqea Hotamning
saxiyligi va buyukligini namoyon etish bilan birgalikda uning tarixiy shaxs
ekanligiga ham ishora qiladi:
“Asad va Qays qabilasidan bo‘lgan odamlar No‘monning oldiga kelishdi va
Hotamni ko‘rishib unga aytishdi:
– Biz seni ulug‘lash uchun o‘z qavmimizdan ketdik. Sizga xat yuborilgan.
– Said: Xatda nima bor?
– Bani Asad, Ubayd va Bishr nomani o‘qidilar. Nomani o‘qib bo‘lgach ular:
“Sizga bitta iltimosimiz bor”, - dedilar.
15

– U so‘radi: qanday iltimos?
– Ular javob berishdi: bizning safdoshlarimizdan birining ulovi yo‘q.
– Hotam otiga ishora qilib: “Do‘stingizga olib boring”, – dedi. Hotam
ularning xizmatkori uning ayvoniga yaqinlashayotganini ko‘rib dedi: “Hech
narsadan tashvishlanmang, u ham siznikidir”.
– Ular otxonadagi ayg‘irni ham olib ketishdi.
Ibn Arabiyning so‘zlaridan iqtibos keltirgan Abulfarajning quyidagi hikoyasi
Hotamning shaxsiyati va fazilatlarini ma’lum darajada xarakterlaydi:
Ibn Arabiy aytadiki: Hotam arab shoirlaridan biri edi, she’rlari uning
amallariga o‘xshash edi. U jang qilganida, g‘alaba qozonardi, agar kimdir undan
biron narsa so‘rasa, darhol berardi. Allohga qasamki, u hech kimni o‘ldirmagan.
Islomgacha bo‘lgan davrda har kuni o‘nta tuyani so‘yib, odamlarni boqib, ularni
to‘ydirgan. Ibn Qutaybaning “Ash-she’r va shuaro” asarida Hotamning shon-
sharafi Rim Qaysarining qulog‘iga etib borgani uning saxiyligi va g‘ayratliligidan
dalolat beradi. Ushbu voqeaga ko‘ra, Rim Qaysari, bu haqda eshitadi. Hotamning
shon-sharafi haqidagi mish-mishlarning to‘g‘riligini tekshirish uchun u Toy
qabilasiga o‘z vakillarini yubordi, shunda ular Hotamdan eng sevimli otini talab
qiladilar.
Qaysarning elchilari Hotamning uyiga kelishganda, u kim ekanliklarini
so‘ramasdan, ularga eng yaxshi mehmondo‘stlikni ko‘rsatadi. Mehmonlarga
manzur taom pishirish uchun, sevimli otini pichoqlaydi va go‘shtini qaynatish
uchun olov yoqadi.
Hotam mehmonlarning oldiga qaytib kelib, ularning Rim Qaysarining
elchilari ekanligidan xabar topib, sevimli otini talab qilib kelganida, ularning
niyati to‘g‘risida bilmaganidan pushaymon bo‘ldi va mehmonlarga ularni
taomlantirish uchun so’yilgan otdan boshqasi yo’q ekanligini aytdi.
Qaysarning elchilaridan biri Hotamning saxiyligidan hayratda qoldi va aytdi:
Xudo haqi, biz u haqda eshitganimizdan ko‘ra ko‘proq saxiyligini ko‘rdik.
Mazkur hikoyat real-tarixiylik xarakteriga ega ekanligi bilan bir qatorda Hotami
Toyni badiiy obraz darajasiga olib chiqqan hikoya ekanligi bilan ham
16

ahamiyatlidir. Chunonchi, o‘rta asr sharq adabiyotining buyuk namoyondasi
Sa’diy Sheroziy Hotam obrazini badiiy obraz sifatida shakllantirib, o‘zining
“Bo‘ston” va “ Guliston” asarlariga kiritadi. Ibn Qutaybaning “Ash-she’r va
shuaro” asarida keltirilgan hikoyat sujeti “Bo‘ston” da o‘zining badiiy ifodasini
topgan.
Islom davri mualliflarining tarixiy asarlariga tayanib keltrilgan quyidagi
ma’lumotlar Hotami Toy obrazining tarixiy shaxs ekanligini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Hotami Toy haqida shunday hikoyatlar borki, tarbiyaviy jihatdan ahamiyatli
bo‘lsa-da, ammo tadqiqotchilar ularni Hotamning asl shaxsi bilan aloqasi
bo‘lmagan hikoyatlar sirasiga kiritadi. Ularning aksariyati Hotamning o‘limidan
keyin tarqalgan afsonalar bo‘lib, mubolag‘a xarakteriga ega. Shunday
hikoyatlardan biri Shahobiddin Muhammad Abishaxiyning “Al-mustatraf” asarida
keltirilgan. Abishaxiyning so‘zlariga ko‘ra, Hotamning saxiyligi shu darajaga
etganki, bir kun urush paytida u nayzasini so‘ragan dushmanga beradi va shu bilan
uning hayoti barham topadi”.
Abulfaraj Isfaxoniy “Kitob al-Aganiy”da Hotam qabridagi voqea bilan
bog‘liq ertakka o‘xshash afsonani keltiradi:
“Abulxaybariy ismli bir kishi bor edi. U karvon ahli bilan Hotamning qabri
yonida to‘xtab dam olmoqchi bo‘ldi. Tun bo‘yi Abulxaybariy qabrga qarab xitob
qildi: ”Ey saxiylarning podshohi, sening saxiyliging haqida ko‘p eshitganmiz, shu
gaplar rost bo‘lsa bizni bir mehmon qilmaysanmi?” karvon ahli orasida uning
hazil- mutoyibasidan kulgi ko‘tarildi. Keyin o‘sha vodiyda chodir tikilib, hamma
uyquga ketdi. Abulxaybarining tushiga oq soqolli bir chol kirib, hassa bilan uni
turtkiladi: “Tur o‘rningdan, tuyangdan xabar ol, u jon talvasasida, harom
qotmasdan bo‘g‘ziga pichoq tort” - deya pichirladi. U uyg‘onib tuyani halollab
oldi va safdoshlarini uyg‘otdi, ularni voqeadan xabardor qildi. Karvon ahli tuya
go‘shtidan tanavvul qilishdi. Ular uzoqdan tuya yetaklagan otliqni ko‘rishdi. U
so‘radi: “Sizlardan qay biringiz Abulxaybariy?” “Menman”-javob berdi u.
“Otam kecha tushimga kirdi” -dedi haligi otliq. “Bugun bir karvon ahli
17

mening mehmonim bo‘lib turubdi. Ularni mehmon qilishim kerak. Dasturxon
yozishning iloji bo‘lmadi. Suruvdagi tuyalardan birini olib borib ber – dedi. Shu
bois bu tuyani olib keldim” – deya jilovni Abulxaybariga tutqazdi. Bu otliq
Hotamning o‘g‘li Adiy edi. 25

Mazkur hikoyatning badiiy talqini Sa’diy She’roziyning “Bo‘ston” asarida
uchraydi. Unda tuyani olib kelgan kishi Adiy emas. Hotami Toy va uning qabri
bilan bog’liq yuqoridagi sujetning bizgacha yetib kelishida yana bir manba
mavjud. Bu arab xalq eraklari jamlanmasi – “Ming bir kecha”dir. Kitobning 4-
jildi ikki yuz yetmishinchi kechasida Shahrizoda hukmdorga saxiylik
to’g’risidagi “Hotam ut Toiy” deb nomlangan hikoyatni so’zlab beradi. Uning
mazmuni quyidagicha:
Hotami Toiy bandalikni bajo keltirgach, uni bir tog ʻ tepasiga dafn qilibdilar.
Qabr yonida ikkita tosh havza bunyod etib, toshdan sochlarini yoyib o ʻ tirgan
qizlar haykalini tiklabdilar. Shu tog ʻ etagidan daryo oqib o ʻ tar ekan. Bu yerga
qo ʻ ngan yo ʻ lovchilar tuni bilan dodu-faryod urib nola qilayotgan kishilarning
ovozlarini eshitar, tong otganda esa, tosh qizlardan bo ʻ lak hech narsa topmas
ekanlar. O ʻ z qabilasidan ajralgan himyariylar (eramizning birinchi asrida
hukmronlik qilgan janubiy arab qabilasi) podshohi Zul-Kuro shu vodiyga tushib,
tunab qolibdi. Haligi joyga yaqinroq kelsa, qulog ʻ iga dodu faryod eshitilibdi.
Shunda podsho ” Bu qanday faryod?” – deb so ʻ rabdi. “Bu Hotami Toiyning qabri,
oldida ikkita tosh havza va sochlarini yoyib o ʻ tirgan qizlarning tosh haykallari
bor. Bu yerda tunab qolgan kishiga mana shunday dod-u faryodlar eshitiladi” ,–
deb javob beribdilar unga. Himyariylar podshohi Hotami Toiydan kulib: “Ey
Hotam, bu kecha sening mehmoningmiz, qornimiz och,” – debdi.
Shundan keyin uni uyqu bosib uxlab qolibdi, bir payt cho ʻ chib uyg ʻ onibdi-
yu: “Ey arablar, bu yoqqa kelib tuyamdan xabar olinglar!” – deb baqiribdi.
Xizmatchilar kelib qarashsa, Zul-Kuroning tuyasi o’lim talvasasida tipirchilab
yotgan emish. Uni darrov so ʻ yib, go ʻ shtini qovurub yeyishibdi. Podshodan
25
Давлатзода Н.Д. Формирование и эволюция художественного образа Хатама в персидско-таджикской
литературе (классический период): АКД. Душанбе, 2019. – 42 с.‒
18

voqeani so ʻ rashgan ekan, u: “Tushimda Hotami Toiyni ko’rdim, u qo ʻ lida qilich
bilan yonimga kelib: “ sen bizning mehmonimizsan, ammo seni ziyofat qilgani
hech narsamiz yo ʻ q edi”, - dedi-da, tuyamni qilichi bilan urdi. Agar so ʻ yib
yubormaganimizda harom o ʻ lardi” - debdi.
Tong otgach, Zul-Kuro o’z mulozimlaridan birining tuyasiga minibdi-da,
tuya egasini orqasiga mingashtirib yo ʻ lga ravona bo ʻ libdi. Tush vaqtida ularga bir
yo ʻ lovchi ro ʻ baro ʻ kelibdi. Yo ʻ lovchi bir tuyaga minib ikkinchisini yetaklab olgan
emish. “Kim bo’lasan?” - deb so ʻ rashibdi undan. “Hotami Toiyning o ʻ g ʻ li Adiy
bo ʻ laman. Himyariylar amiri Zul-Kuroni ko ʻ rsatishgan ekan, “Tuyangizning
o ʻ rniga mana bu tuyani minib oling, otam tuyangizni siz uchun so ʻ ydi”, - debdi
Adiy. “Bu ishlardan qanday voqif bo ʻ lding ”, - deb so ʻ rabdi podsho. “Bu kecha
tushimga otam kirib:”Ey dilbandim, himyariylar podshohi Zul-Kuro mendan
mehmon qilishni so ʻ radi, uni ziyofat qilgani hech narsam yo ʻ qligi sababli o ʻ z
tuyasi bilan mehmon qildim. Bir tuya olib uning ketidan yetib bor, u shu tuyani
minib olsin, dedilar” .
Zul-Kuro tuyani olibdi, Hotami Toiyning ham tirikligidagi, ham o ʻ lgandan
keying saxiyligidan taajjubda qolibdi.
“Kitob al-Aganiy” va “Ming bir kecha” da kelirilgan hikoyatning sujeti bir
xil. Faqat Hotamga murojaat qilgan kishilarda farq bor. “Kitob al-Aganiy”da
Hotamning qabriga murojaat qilgan kishi Abulxaybariy deyilgan bo’lsa, “Ming bir
kecha”da himyariylar podshohi Zul-Kuro deyilgan. Bizningcha, bu hikoyatlarning
sujeti Hotamning o ʻ limidan keyin tarqalgan, uning hayoti bilan aloqasi bo’lmagan
mubolag ʻ ali xarakterdagi hikoyalardan biri bo ʻ lishi mumkin.
Tabiiyki, Sharq adabiyotining ta ʻ siri o‘zbek mumtoz adabiyoti
namoyondalarini ham chetlab o‘tmagan. Hotami Toy obraziga murojaat qilgan
ijodkor Haydar Xorazmiy Nizomiy Ganjaviyning “Mahzan ul-asror” asariga
turkiy tilda javob sifatida yozgan, zamona hukumdori Sulton Iskandarga
bag‘ishlangan “Gulshan ul-asror” asarida ham aynan shu sujet qalamga olingan.
Hikoyat masnaviy shaklida yozilgan bo‘lib 22 baytdan iborat . Bu haqda
dissertatsiyaning 2- b o bida batafsil to’xtalingan.
19

Husayn Vaiz “Javohir-al-amorat” kitobi ma’lumotiga murojaat qilib, “Hotam
vafot etganida, dafn qilindi. U ning qabri jarning yonida edi. Birozdan keyin kuchli
yomg‘ir yog‘a boshladi. Kutilmaganda bu yomg‘ir sel va toshqinga aylandi.
Buning natijasida Hotamning qabri vayron bo‘ldi. O‘g‘li jasadini boshqa xavfsiz
joyga ko‘chirmoqchi edi. Qabr ochilganda, tanasining barcha qismlari qulab
tushdi. Uning o‘ng qo‘li bundan mustasno, u deyarli o‘zgarmagan edi. Odamlar bu
holatdan hayron bo‘lishdi. Kuzatayotgan odamlar orasida bitta dono qariya
shunday degan edi: “Hey odamlar! Hotamning qo‘li omon qolganiga hayron
bo‘lmang, chunki u bu qo‘li bilan muhtojlarga ko‘p xayrli ishlarni amalga oshirdi,
shuning uchun uning saxiyligi himoyasi ostida zarar ko‘rmadi”. Mazkur hikoyat
Husain Voiz Koshifiyning “Risolayi Hotamiya” asarida keltirilgan.
Hotam obrazining xalq og’zaki ijodidagi epi k talqini masalasi alohida
yondashuvni talab qiladi. O’zbek xalq og’zaki badiiy ijodi va yozma adabiyotidagi
Hotam obrazining kelib chiqishi Sharq xalqlari, jumladan, arab va fors tojik
adabiyotining ta’siri bilan belgilanadi. Bu obraz bilan bog’liq epik talqinlar
arablardan Yaqin va O’rta Sharq, shuningdek, O’rta Osiyo xalqlariga o’tib milliy
folklor an’analari va epik ijodiyot rivoji davomida o ʻ ziga xos sujetlarning yuzaga
kelishiga asos bo’lgan. Qiyosiy adabiyotshunoslik borasida olib borilgan
izlanishlar o ʻ zaro adabiy ta’sir va ijodiy o‘zlashtirish masalasini folklor
materiallari asosida tekshirishning keng imkoniyatlarini ochadi. Binobarin, o‘zbek
folklorining dunyo xalqlari og'zaki ijodi an’analari bilan ijodiy aloqalari, xususan,
o‘zbek-arab folklor aloqalari tizimida syujet ko‘chishi hodisasining yuzaga kelishi,
bu epik jarayonning o‘ziga xos estetik qonuniyatlari va tarixiy-tadrijiy rivoji
masalalari folklorshunoslar tomonidan endigina o‘rganilmoqda. Holbuki, o‘zbek
xalq ertaklari, afsona va rivoyatlari, xalq kitoblari va mifologik tasavvurlarida arab
folkloridan o‘tgan katta epik qatlam mavjud. Tarixan arab folklorining syujet
tizimiga mansub bo‘lgan bu epik qatlamning o‘zbek xalq og'zaki poetik ijodi
estetik an’analari doirasiga transformatsiyalanish qonuniyatlarini ochish esa
tarixiy-folkloriy jarayonning yetakchi xossalarini aniqlash imkonini beradi.
Arab xalq og’zaki ijodining nodir namunasi bo’lgan “Ming bir kecha”
20

tarkibidagi ertaklardan o’zbek xalq og’zaki ijodiga turli motiv va sujetlarning
transformatsiyalanishi bilan bir qatorda ayrim obrazlarning ko’chganligini ham
ko’rish mumkin. Bunga Hotami Toy obrazi misol bo’la oladi. “Ming bir
kecha”ning 4- jildi 270-kechada Shahrizoda hukmdorga Hotami Toy va uning
saxiyligi to’g’risidagi yuqorida tahlil qilingan hikoyatni keltiradi. Hikoyat sujeti
garchi tarixiy asosga ega bo’lmasa-da, uning “Ming bir kecha” orqali tarqalishi
ahamiyatli. Bu obrazning o’zbek folkloridag o’rni ham salmoqli. Saxiylik,
olijanoblik, donolik, shijoatlilik xislatlarini targ’ib qiluvchi bir qator o’zbek xalq
ertaklari, ibratli hikoyat va rivoyatlar borki, ularning asosida Hotami T oy obrazini
ko’rish mumkin. Biz tadqiqot ishimizda o’zbek folkloridagi Hotami T oy bilan
bog’liq epik sujetlarni mazmun -mohiyatiga ko’ra 3 tipga bo’lib tasnif qildik. 1)
Hotami T oyni behisob boylik egasi sifatida tasvirlovchi ertaklar; 2) Hotamni
kambag’al bo’lishiga qaramay g’oyat qo’li ochiq, saxiy kishi sifatida tasvirlovchi
ertaklar; 3) Hotamni boylik va saxiylik timsoli o’laroq tasvirlaydigan rivoyat va
afsonalar. Tasnifimizning 1- guruhiga, ya’ni Hotami T oyni behisob boylik egasi
sifatida tasvirlovchi ertaklar sirasiga “Muqbil Toshotar”, “Yaxshi niyat yarim
davlat” kabilarni; 2-turga, Hotamni kambag’al bo’lishiga qaramay g’oyat qo’li
ochiq, saxiy kishi sifatida tasvirlovchi ertaklar sirasiga “Hotam”, “Podsho va to’ti”
kabi ertaklarni; 3-turga, Hotamni boylik va saxiylik timsoli o’laroq tasvirlaydigan
rivoyat va afsonalar sirasiga esa, “Hotamning oti”, “Hotamning ukasi”, “Hotamdan
saxiy”, “Hotamning mardligi”, ”Tanti Hotamitoy” kabi xalq rivoyat va afsonalarini
kiritdik.
Sehirli ertaklar sirasiga kiruvchi “Muqbiltoshotar” 26
ertagi sujetida Hotami
Toy obrazi muhim rol o’ynaydi. Ertak hajman ancha katta bo’lganligi bois quyida
Hotami Toy bilan bog’liq sujet chizig’ini keltirdik xolos.
Podsho Muqbilga qizini bermaslik uchun bahona qilib, Hotamning boshini
kesib, minib yurgan otini olib kelishini buyuradi. Muqbil uning shartini bajarish
uchun safarga otlanadi. Ittifoqo, bir shaharda bir o damning uyiga mehmon bo’lib
tushadi. Uy egasi Muqbilni izzat-hurmat bilan kutib oladi, mehmon qiladi, va
26
Ўзбек халқ эртаклари. – Тошкент: Ёш гвардия , 1981. – Б. 11-15.
21

safarining boisini so’raydi. Muqbil butun sarguzashtini hikoya qilib, Hotamning
otini va boshini keltirish uchun yo’lga chiqqanini aytadi. S hunda uy egasi ta’zim
qilib: Hotam men bo’laman, boshim kerak bo’lsa kesib oling, ammo otni endi
berolmayman, chunki sizni mehmon qilish uchun uni so’ygan edim” deydi.
Bundan g’oyatda ta’sirlangan Muqbil uning oyog’iga yiqilib, uzr so’raydi va
niyatidan qaytadi.
Mazkur sujet yozma adabiyotda ham o’z badiiy qimmatiga ega. Sharq
adabiyotining atoqli namoyondasi Sa’diyning “Bo’ston”, o’n beshinchi asrda
yashab ijod qilgan Husain Voiz Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy ” asarlarida bu
sujetni ko’rish mumkin. Shuningdek, o’zbek xalq og’zaki ijodida ham Hotami Toy
nomi bilan bog’liq “Hotamning oti” 27
deb nomlangan rivoyat mavjud:
Hotamning uchqur tulpori bo’lgan ekan. Hotamning saxiyligi rostmi,
yolg’onmi sinash maqsadida bir-ikki odam o’sha tulporni so’rab oldiga boribdi.
Hotam ularni kechasi bilan mehmon qilibdi. Ertasiga ertalab mehmonlardan biri:
“Biz sizning huzuringizga iltimos bilan keldik. Ukamiz uylanmoqchi edi,
ammo qiz poygada yutib chiqqan odamga tegaman deb shart qo’ygan. Sizda
uchqurlikda tengi yo’q tulpor bor deb eshitdik, shuni so’rab kelgan edik”,- desa,
Hotam:
“Bir emas o’nta shunday otim bo’lsa ham sizlardan ayamas edim. Lekin sizlar
kecha tunda keldingiz. Oyoqlaringiz ostiga jonliq so’yay desam, ularning hammasi
yaylovda ekan, mehmonning hurmati, ilojim bo’lmaganidan o’sha siz aytgan
tulporni so’yib yuborgan edim”, - deya javob bergan ekan.
Ertak va rivoyat sujeti deyarli bir xil. Ertakda Muqbil Buxoro amirining qizi
Mehrnigorga yetishish uchun Hotamning boshi va uchqur otini so’rab boradi.
Rivoyatda esa bir ikki - odam ukasining baxti uchun tulporni so’rab boradi.
Ertakda ham, rivoyatda ham shart, saxiylik kabi motivlar yetakchilik qiladi.
Ertakda shart Buxoro amiri tomonidan, rivoyatda esa yigit uylamnoqchi bo’lgan
27
Hotamning ot i. Majoz va haqiqat. – Т oshkent: Kitobdornashr, 2018. – B. 65-66.
22

qiz tomonidan qo’yiladi. Har ikkala sujetni birlashtirib turgan hodisa bu Hotam va
uning oti obrazining mavjudligidir.
“Yaxshi niyat – yarim davlat” 28
ertagining g’oyasi halollikni, saxiylikni
targ’ib qilish bo’lib, yomon yo’lga kirgan yigitni Hotami Toyga o’xshash inson
to’g’ri yo’lga boshlaydi. Bir qator saxiyliklar ko’rsatib evaziga hech narsa ta’ma
qilmaydi. Garchi ertakda saxiy nuroniy chol aynan Hotam deyilmasa ham, Hotami
Toyga o’xshash saxiy bir kishi deb aytiladi. Shu boisdan mazkur ertakni Hotami
Toy bilan bog’liq ertaklar sirasiga kiritdik.
Har ikkala ertakda ham Hotami Toy behisob boylik egasi sifatida tasvirlanadi.
Hotamni kambag’al bo’lishiga qaramay g’oyatda qo’li ochiq, saxiy kishi
sifatida tasvirlovchi ertaklardan biri “Hotam” 29
ertagidir. Bu ertak sujeti ko’p
tarmoqli bo’lib, qoliplash usuli asosida yozilgan. Unda yo‘qsil oiladan chiqqan
Hotam ismli 16-17 yoshli yigit bir qator qahramonliklar ko‘rsatadi. Bu ertakda
Hotam boshqa ertaklardagidan farqli o’laroq yosh yigit qiyofasida tasvirlangan.
Qolaversa, unda Hotamning faqat saxiylik xislati emas, balki o’zgalarning
yumushi uchun olis safar mashaqqatlarini tortgan qahramon qiyofasi tasviri
ustunlik qiladi. Bunga misol qilib devlar tomonidan o’g’irlangan 4ta malikani o’z
uylariga qaytarishi, parilarga oshiq bo’lgan shaxzodalarning mushkulini oson
qilishi kabilarni eslash kifoya. Shuningdek, ertakda Hotam qushlarning tilini
tushuna oladi. Chunonchi, u parilar podshohining qiziga oshiq bo’lgan yigitning
chinor daraxtining bargidan shifo topishini ikki kaptarning suhbatidan bilib oladi.
Qush (qarg’a) tilini bilish motivining tarixiy ildizlari qadimgi totemistik
tasavvurlarga bog’lanadi. O’tmishda totem sifatida qadrlangan jonivor tilini biladi,
u bilan tillasha oladi, deb tasavvur qilingan kohinlar magiya va boshqa sehirli
yo’llar vositasida totem bilan muloqotga kirishganlar. Yoshlarni jangovorlik
iqtidori, ruhiy va jismoniy kamolotini sinab ko’rish marosimi – initiatsiya chog’ida
ularga totem bilan “gaplashish” undan madad so’rashning magik usullari
o’rgatilgan. Dastlab totemistik mifning an’anaviy sujet elementi sifatida yuzaga
kelgan bu motiv keyinchalik epik janrlarga, xususan, ertaklarga diffuziyalangan.
28
Oyjamol. O’zbek xalq ijodi ko’p tomlik. – Toshkent: Gafur Gulom , 1969 . – B. 6.
29
O’zbek xalq ertaklari. 3-jild. – Toshkent: O’qituvchi, 2014. – B. 295-313.
23

Qush tilini bilish motivi dunyo xalqlari folklorining tipologik mushtarakligiga
misol bo’la oladigan hodisalardan biri. 30

Shuningdek, ertak sujetida demonologik qahramonlar ham faol ishtirok etgan.
Malikalarni o’g’irlab g’orga berkitib qo’ygan devlar, shaxzodalar oshiq bo’lgan
pari qizlar va hakozo. Folklorga oid asarlarda demonik obrazlaridan bo’lgan devlar
insonlarga yovuzlik keltirishi, ammo ularning aql-zakovati oldida ojiz ekanligi
qayd qilingan. Hotam obrazi ishtirok etgan yuqoridagi ertakda ham dev obrazi
insonlarga zarar yetkazuvchi, ammo uning kuch-qudrati, aql-zakovati qarshisida
ilojsiz holda tasvirlangan. Savdogar Jalolboyning hujrasiga kirmoqchi bo’lgan qora
dev va uning sheriklarining Hotam tomonidan o’ldirilishi, malikalarni ularning
zulmidan ozod qilishi kabi lavhalarni misol qilib keltirish mumkin.
Pari obrazi demonologik xarakterga ega bo‘lib, ularning xalq og’zaki ijodi
asarlaridagi o‘rni turlicha. Ertaklarda Pari nihoyatda go zal, aqlli, donishmand,ʻ
latofat va nazokat egasi sifatida ta riflangan.
ʼ Biz tahlilga tortgan “Hotam” ertagida
parilar insonlarga yomonlik keltiruvchi kuch sifatida talqin qilingan. Parilar
podshohining qiziga oshiq bo’lgan Ibrohim ismli shahzoda ular tomonigan ikki
marotaba sehru-jodu qilinib, aqldan ozdiriladi. Har ikkalasida ham Hotamning
sa’y- harakatlari bilan omon qoladi. Ikkinchi bor bu hol qaytarilgach, Hotam Hirot
podshosining huzuriga joduning kuchini qaytaradigan dorini izlab yo’lga chiqadi.
U yerda shaharda bir ajdaho paydo bo’lganligini, u kuniga bir qoramol bilan bir
odamni yeyayotganligini, navbat podshoning qiziga kelganini, yurtni va malikani
kim ajdahodan qutqarsa, podsho dorini o’shanga berishini bilib oladi. Hotam o’z
aql-zakovati bilan ajdahoni yengib shaharni va podshoning qizini ajdaho
changalidan qutqaradi. Xalq kitobi “Hotamnoma”ning “Yomonliq qilmag‘in, agar
qilsang, ul yomonliqni topasan” nomli uchinchi bo‘limida ham shunga o‘xshash
sujetni ko‘rish mumkin. Unga ko‘ra, biri filning, oltitasi sherning boshiga o‘xshash
yetti boshli maxluq bir qishloqqa talofat yog‘diradi. ”Hotam ilojig‘a say bo‘lib
erdi, andog‘kim ko‘rdi, bildiki, samnoni hashtpodir va eshitib erdiki, kimarsa ani
daf qilmoqni xohlasa, ul ko‘zigaki, filning boshiga o‘xshagan boshida bordur o‘q
30
ХХ аср ўзбек фолъклоршунослиги. Антология. Тузувчилар: Тўлабоев О., Жўраев М., Каримов Б., Абдиев
Ҳ., Саидов И. – Tошкент: Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси, 2017. – Б. 530.
24

ursa, vaqtiki ul ko‘zi ko‘r bo‘lsa qochadir yana hargiz odamlarning obodlig‘
tarafig‘a bormaydur” 31
. Shunday qilib, Hotam bu maxluqni o‘ldiradi va o‘sha
qishloq odamlarini qutqarib qoladi. Har ikkala manbada ham Hotam o‘z jonini
xatarga qo‘yib xalqni ofatdan qutqargan mard, jasur qahramon qiyofasida
tasvirlanadi.
Hotam obrazi va u bilan bog’liq sujetning dastlab xalq ertagida, keyin xalq
qissasida tasvirlanishi uning badiiy evolutsiyasini, tadrijiy taraqqiyotini aniqlashga
yordam beradi.Yuqoridagi xususiyatlari bilan ertakdagi Hotam xalq qissasi
“Hotamnoma”ning bosh qahramoni Hotam at-Toyi tasviriga nihoyatda yaqin.
Hattoki, ertakdagi ba’zi lavhalar ya’ni, dev tomonidan malikalarning saroydan
o’g’irlab ketilishi va g’orga berkitib qo’yilishi, shu sababli podsholar o’z
mamlakatlarida motam e’lon qilishi, Hotam tomonidan bu muommoning bartaraf
etilishi kabi lavhalar “Hotamnoma”da aynan keltirilgan. Bu holat esa xalq qissasi
“Hotamnoma”ning folklor sujetlari asosiga qurilganligini anglatadi.
“Podsho va to’ti“ 32
ertagida ham Hotam obrazi ishtirok etgan. Unda Hotam
jabru- zulm ko’rganlarga himoyachi, odil, bilimdon, xalqni qiynagan podsholarga
o’z haddini ko’rsatib qo’yuvchi kishi sifatida tasvirlangan. Ertak sujetini harakatga
keltiruvchi personajlar: podsho, to’ti, Hotam. Shart, qahramonlik, zolimlik
motivlari ham sujetning harakatini ta’minlagan.
Ertakda Hotam xalqqa moddiy manfaat yetkaza olish imkoniyatiga ega
bo’lmasa-da, xalqni zolim podsholarning zulmidan himoya qiladigan, shijoatli
qahramon qiyofasida tasvirlanadi. Aynan shu ertakda Hotami Toyning saxiylikdan
tashqari yana bir insoniy fazilati-shijoatlilik xususiyati ham namoyon bo’lganligini
ko’rish mumkin.
3-guruhga Hotamni boylik va saxiylik timsoli o’laroq tasvirlaydigan rivoyat
va afsonalar sirasiga kiruvchi “Hotamning mardligi” 33
rivoyatini tahlilga tortdik:
Bir nodon odam Hotami Toyga ko’p jabru-jafo yetkazdi, og’ziga kelgan
31
Ҳотамнома . Нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи: А.Матғозиев. − Тошкент: Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1988. – Б . 73.
32
Ўзбек халқ эртаклари. – Тошкент: Ёш гвардия, 1981. – Б. 97.
33
Оз-оз ўрганиб доно бўлур. Таржимон ва тўпловчи Зуннунов Ш. – Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти,
1988. – Б1. 72.
25

yaramas so’zni aytishdan toymadi. Aqilli kishining nodon bilan olishishi to’g’ri
emasligini bilgan Hotam u bilan olishmasdan sukut etib turdi. U kishi charchab
so’zdan to’xtaganidan so’ng Hotam aytdi:
- Yana aytadigan haqoratli so’zlaring bormi? Mening oldimda aytib bitir.
“Aqlsiz, nodon odam adabsizlik qilsa, u bilan olishmay adabsizligini kechirishdan
boshqa chora yo’qdir”, - deganlar. Shunga ko’ra, men ham haqoratli so’zlarga
javob qaytarmay sukut qildim. Seni avf etdim. Mening odamlarim orasida senga
o’xshash past tabiatli aqlsizlari ham bor. Ular orasida haqorat qilsang, seni ham
o’zlari kabi nodon ekanligingni bilmay hujum qilib, man etishimga qaramay senga
ozor berishlari mumkin. Shuning uchun hamma haqoratli so’zlaringni o’zimga
aytib bitira qol.
Rivoyatda Hotam o’zgalarga yetishi mumkin bo’lgan dilozorliklarga ham
qalqon bo’la oladigan qahramon sifatida tasvirlangan. Shuningdek, o’zbek
folklorida Hotami Toy nomi bilan bog’liq yana bir qancha rivoyatlar mavjud
bo’lib, ularda ham bu obrazning saxiylik, shijoatlilik xususiyatlariga urg’u
berilgan. “Hotamning ukasi” 34
rivoyati shular jumlasidandir. Rivoyatda
keltirilishicha, Hotam olamdan o’tgach, ukasi uning o’rnini egallab, ishini davom
ettirmoqchi bo’libdi. Hotam hayotlik chog’ida bir gumbaz soldirgan bo’lib, bu
gumbazning 70ta darchasi bor edi. Tilanchilar har kuni gumbaz atrofiga tizilishib,
har bir darchaga qo’l cho’zar, Hotam ularning qo’liga biror nima berar ekan.
Hotamning vafotidan keyin ukasi shu gumbaz ichiga kirib o’tirmoqchi bo’libdi.
Onasi unga:
- “Bolam, sen bu niyatingdan qayt, sen ikki dunyoda ham Hotamdek
bo’lolmaysan”, - desa ham quloq solmabdi.
Shundan keyin ona bolasini sinab ko’rmoqchi bo’libdi. Eski kiyim kiyib,
gumbazning avval birinchi, keyin ikkinchi, so’ng uchinchi darchasiga qo’l
cho’zibdi. Hotamning ukasi qo’lni tanib:
- Hoy kampir, hozirgina qo’l cho’zgan eding-ku, uchinchi marotaba qo’l
34
Hotamning ukasi. Majoz va haqiqat. – Т oshkent: Kitobdornashr. 2018 – B. 97-98.
26

cho’zishga uyalmaysanmi? – deb urishib beribdi.
Shunda onasi o’zini tanitib:
- Bolaginam, sening qo’lingdan bu ish kelmaydi demaganmidim?! Bir kuni
akangni sinab ko’rish maqsadida yetmish darchadan yetmish marotaba qo’limni
cho’zib sadaqa so’raganman. Akang qo’limni tanigan bo’lsa ham biror marta uni
bo’sh qaytarmagan va meni mulzam qilmagan edi – degan ekan.
Mazkur rivoyatda Hotam yaratgan tomonidan berilgan yuksak fazl, ya’ni
boylikka ega bo’lgan va uni yaxshilik yo’lida sarf qilgan obraz sifatida
tasvirlangan. Manbalarda Hotamning ukasi yoki akasi haqida hech qanday
ma’lumotlar keltirilmagan. Shu boisdan bu rivoyatni Hotami Toyning haqiqiy
hayoti bilan bog’liq bo’lmagan, rivoyatlar sirasiga kiritish mumkin.
Hotamni boylik va saxiylik timsoli o’laroq tasvirlaydigan o’zbek folkloridagi
rivoyatlardan yana biri bu “Hotamdan saxiy” 35
rivoyatidir. Mazkur rivoyat yozma
adabiyotda ham mavjud bo’lib, dastlab Shayx Sa’diy Sheroziyning “Guliston”
asarining “Qanoatning fazilati bayoni” deb nomlangan uchinchi bobida,
shuningdek, sharq mutafakkirlaridan biri Abdurahmon Jomiyning “Bahoriston”
asarida va hazrat Navoiyning “Xamsa”si tarkibidagi “Hayrat ul- abror” dostonida
ham keltirilgan. Rivoyatning mazmuni quyidagicha:
Hotamdan so’rashibdi:
– ”Sen o’zingdan ham saxiyroq insonni ko’rganmisan? Ha, deb javob beribdi
u. Bir kuni sahroda ov qilib yurib adashib qoldim. Bir badaviyning uyida tunab
qolishimga to’g’ri keldi. U qo’rasidagi bir qo’yni so’yib go’shtini pishirib
keldi. Menga qo’yning bir azosi yoqib qoldi va maqtay-maqtay yedim. Oradan
ko’p o’tmay qo’y go’shtining aynan men maqtagan qismini pishirib keldi. Men
uning uyida ikki kun mehmon bo’ldim. Ikki kun ichida u mening oldimga faqat
menga manzur bo’lgan taomni pishirib kelaverdi. Nihoyat, uchinchi kun uyga
qaytmoqchi bo’lib tashqariga chiqsam, hovli qonga to’lib ketibdi. Hayron
bo’lib buning boisini so’radim. Ma’lum bo’lishicha, uning bisotida 10 bosh
qo’yi bo’lib, ikki kun ichida hamma qo’ylarini so’yib, go’shtning menga
35
Hotamdan saxiy. Majoz va haqiqat. – Т oshkent: Kitobdornashr. 2018. – B . 45-46.
27

manzur qismidan yemak tayyorlagan ekan. Men uning bu qilmishi uchun qattiq
koyidim. Shu kuniyoq uyimga qaytib, unga besh yuzta tuya hadya qildim.
Undagi saxovat meni tamoman lol qoldirgan edi.
– Ey Hotam , axir, uning 10 bosh qo’yi qayoqda-yu, sen bergan tuyalar
qayoqda. Sen uning himmatini bir necha barobar qaytaribsan-ku?
– Yo’q javob beribdi Hotam. – U men uchun bor-yo’q davlatini sarfladi. Men
esa boyligimning arzimasgina qismini berdim, xolos.
Rivoyatdan anglanganidek, Hotamitoy faqat sahiy, qo’li ochiq bo’libgina
qolmay, o’zgalarning yuksak fazilatlaraini qadrlay oladigan inson sifatida
ulug’langan.
– Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, Hotami Toy obrazi
ishtirok etgan o’zbek xalq og’zaki ijodidagi asarlar sujeti turlicha bo’lsa-da, bu
obraz zamiridagi saxiylik, shijoatlilik, o’zgalar koriga yarash kabi xususiyatlar
ularni birlashtirib turadi. Shuningdek, bu obrazining o’zbek adabiyotidagi
evolutsiyasini aniqlashda tahlilga tortilgan ertaklar va rivoyatlar muhim rol
o’ynaydi.
Biz yuqorida tahlilga tortgan Hotami Toy bilan bog’liq ertak va rivoyatlar bu
obrazning o’zbek folkloridagi ahamiyatini ko’rsatib beradi. Arab folkloridan
adabiy ta’sir va badiiy tarjima amaliyoti natijasida o’zbek xalq og‘zaki ijodi va
yozma adabiyotiga transformatsiyalashgan Hotami Toy obrazi tasviri dastlab xalq
ertaklarida, keyin xalq rivoyat va afsonalarida, va nihoyat, xalq qissasi
“Hotamnoma”da aks etgan. Bu Hotami Toy obrazining o’zbek folkloridagi badiiy
evolutsiyasini va tadrijiy taraqqiyotini aniqlash imkonini beradi.
1.2. Hotami Toy bilan bog‘liq epik sujetlar tipologiyasi. Dissertatsiyaning
dastlabki faslidan ma’lum bo‘ldiki, Hotami Toy obrazi arab folkloridan O‘rta
Osiyo xalqlari adabiyotiga adabiy ta’sir va badiiy tarjima amaliyoti natijasida
transformatsiyalashgan obrazdir. Bu obraz o‘zbek folkloridan tashqari qozoq, turk,
turkman, fors-tojik adabiyotida ham o‘zining badiiy qimmatiga ega. Jumladan,
Hotam obrazining to‘laqonli tasviri aks etgan “Hotamnoma” asarining qozoqcha
varianti ham mavjud bo‘lib, uning kompozitsiyasi, sujet tuzilishi, motivlar tarkibi
28

o‘zbek folkloridagi “Hotamnoma” dan (Fors-tojik tilidan tarjima qilingan, 1988-
yilda A.Matg‘oziyev tomonidan nashrga tayyorlangan asar nazarda tutilyapti) farq
qiladi, ayni paytda ular o‘rtasida bir qancha o‘xshashliklar ham ko‘zga tashlanadi.
Biz tadqiqot ishimizda har ikkala manbani tipologik o‘rganish natijasida ular
o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash harakat qildik.
XIX asrda fors-tojik tilidan turkiy tilga tarjima qilingan, 1988-yilda
A.Matg‘oziyev tomonidan nashrga tayyorlangan o‘zbek folkloridagi
“Hotamnoma” Hotamning yetti ajdodini tilga olish, uning fe’l-atvorini
tavsiflashdan boshlanadi. Shundan so‘ng “Xuroson podshohi Kurdonshoh va
Barzax bozorgonning qizi Husnbonu hikoyati”, “Shahzoda Munirshoh hikoyati”
keladi. Asar sujeti Xorazm shahzodasi Munirshohning Barzax savdogarning qizi
Husnbonuga bo‘lgan sevgisi, Husnbonuning yetti sharti asosiga qurilgan. Bu
boblarning har biri qissa boblariga sarlavha sifatida qo‘yilgan. Ularning bajarilishi
esa Hotami Toy bilan bog‘liq.
Qozoq adabiyotida Hotami Toy haqidagi asar “Ikayat dastan Hatimtay” deb
nomlanadi. U she’riy shaklda bo‘lib, muqaddimada asar aniq muallif tomonidan
yozilgani, to‘g‘rirog‘i, she’riy yo‘l bilan tarjima qilinganligi aytib o‘tilgan.
Муни ёз ган шаирдин Есжан аты,
Нурбай ибн Алтай асл зоти.
Ғ ибрат к ў рганларга б ў лама деп,
Есжаннинг таржималаб жаз ғ ан хати. 36
Parchadan ma’lum bo‘ladiki, asarni yozgan muallifning ismi sharifi Esjan
Nurboy ibn Altay. Keyingi parchada bu doston nasriy asardan tarjima qilish yo‘li
bilan nazmga aylantirilganligi, muallif uni milodning to‘qqiz yuz to‘qqizinchisida
Qozon shahriga nashrga berganligi ma’lum bo‘ladi:
Бу китобим наср экан назм эмас
Нус қ а ол ғ ан китабим жазм эмас…
Т ўққ из жуз т ўққ изинчи милодида,
Қ азан ғ а бастирувга жибер ғ аним. 37
36
Бабалар сўзи. Ҳикаялық дастандар. 4 том . – Астана: Медени Мура, 2004. – Б . 1 9.
37
O`sha asar. – Б . 20 .
29

$Bundan ma’lum bo‘ladiki, boshqa tilda ayni shu sujet asosida gi Hotami Toy bilan bog ‘ liq nasriy yo‘lda yozilgan asar mavjud . Muallif undan ilhomlangan holda she’riy shaklga aylantirgan. Biz tadqiqot ishiga materiallar to‘plash jarayonida “ O‘zbek tili va adabiyoti ” jurnalining 1986-yil 5-sonida muallifi Safo Zufarov bo‘lgan “Hotami Toyi qissasi” deb nomlangan maqola bilan tanishdik. Maqolada O‘zSSSR FA Hamid Sulaymonov nomidagi qo‘lyozmalar institiuti fondida “Hotami Toyi” dostoniga aloqador uchta (№76,854,2921 raqamli) fors-tojik tilida yozilgan qo‘lyozma, ikkita “Hotamnomayi turkiy” nomida (1866, 3596) raqamlarida Toshkentda (1330\1911) nashr etilgani, har ikkisi ham bir nusxa kitoblar bo`lib, 260 varaqdan iborat nodir asarlar mavjudligi aytilgan. 38 Unda bu asarning mazmun-mundarijasi haqida ham qisqacha ma’lumot berilgan: Toy o‘g‘li Hotami Toy ismida juda saxiy, adolatparvar, mard bir kishi maydonga keladi. U o‘zidan yuqoriroq odil kishining borligini eshitgan emas. U haddan tashqari o‘ziga ishongan, tanho, odil va saxiy. Manmanlik uchiga chiqqanligini o‘zi ham payqamay qolgan. Vaziri ta’riflagan qiz podshoni topib, Andalusiya, Tabariston, Xuroson kabi hududlarda sodir bo‘lgan sarguzashtlarni boshidan kechiradi. Maqolada keltirilgan sujet bilan qozoq adabiyotidagi Hotami Toy bilan bog’liq qissa sujeti deyarli bir xil. Bundan qozoq muallifi Esjan Nurboy ibn Altay nazarda tutgan nasriy asar shu bo‘lishi mumkin degan xulosaga keldik. Shunday qilib, “Ikayat dastan Hatimtay” muqaddimasidan so‘ng Hotami Toy ta’rifiga o‘tiladi. U hazrati Odam Atodan keyingi saxiy kishi ekanligi, eshik qoqib kelganlarga har kuni ming tillo berishi, uning Sayid Emen (Amin) degan xazinaboni bo‘lib, Hotam butun mol-mulkini unga topshirib qo‘yganligi aytilgan. Shuningdek, asar sujetiga Janid ismli o‘g‘ri yigit obrazi ham kiritilgan. U Hotamning muhridek muhr yasab, xazinachidan har kuni ming tillo olar edi. Podshoga hisob topshirish vaqti kelgan kunda Janidning siri ochiladi. U Hotamdan kechirim so‘raydi. Hotamning vazirlari esa unga o‘lim jazosini tayinlashni so‘rashadi, ammo Hotam saxovat ko‘rsatib, o‘g‘ri yigit Janidga 38 Зуфаров С . Ҳотами той қиссаси . // Ўзбек тили ва адабиёти , 1986. №-5 32-б. 30$

behisob boyliklar berib, bu boyliklarni yaxshilik yo‘lida sarf qilishini tayinlab afv
etadi. Yig‘ilganlar uning saxiyligiga tahsin o‘qiydilar. Shunda Hotam haloyiqqa
qarata “Men kabi saxiyni ko‘rganmisizlar?” – deydi. Bir vazir “Ray shahrida bir
qiz podsho bor. Uning odilligi, saxiyligi shu qadar yuqori darajadaki, har bir
muhtoj so‘rovchiga darhol ming oltin berar ekan, uning saxiyligi sendan
ortiqroqdir”, – deydi. U qiz podshoning ta’rifini keltirib maqtaydi. Podsho Hotam
bu voqeani eshitgach, juda ranjiydi, jahli chiqib vazirni zindonga soladi.
Vazirning gapi rostmi, yolg‘onmi bilish uchun o‘zini oddiy qiyofaga solib, sodda
kiyinib Ray shahriga safarga chiqadi. Ko‘p mashaqqatlardan so‘ng o‘sha shaharni
topadi. Chindan ham qiz podsho saxiy, mardonavor ekanligini ko‘radi, ishonadi.
Hotam qiz podshodan bir necha marotaba mingtadan oltin oladi. Nihoyat, Hotam
qizdan: “Bu qadar boylik senga qayerdan keldi?” - deb so‘raydi.
Qiz unga: “ Bundan uch oylik yerda Andalusiyada bir savdogar yigit bor, u
kun sayin bir-ikki javharni bozorga chiqarib baholatadi-da, ming oltinga yetgach,
gavharni toshga qo‘yib cho‘kich bilan yorib kul-kul qiladi. Ana shuning nima
uchun bunday bema’ni ish qilishini bilib, menga xabarini keltirsang, so‘ng men
sening savolingga javob beraman”, – deydi.
Hotam ming mashaqqatlar bilan Andalusiyaga boradi. Yigitni topadi,
so‘zlashadi. U yigit esa Hotamga shunday deb aytadi: “Tabaristonda bir
qahvaxonada ko‘zi ojiz bir arab bor. Kun sayin peshonasiga bir musht uradi. Agar
sen shuning sababini bilib kelsang, so‘ng senga javob beraman”, – deydi.
Hotam yana yo‘lga tushib, uch oylik yo‘l bosadi. Qanchadan-qancha
mashaqqatlardan so‘ng arabni topadi, so‘zlashadi. Ko‘zi ojiz arab ham to‘g‘ridan-
to‘g‘ri javob bermay, shart qo‘yadi. “Bobilda bir azonchi kun sayin bir minoraga
minadi, tushadi, yana minadi, yana tushadi. Ana shuning sababini bilib kelsang,
men ham sening savolinga javob beraman”, – deydi.
Hotam Bobilga ketadi. Azonchini qidirib topadi, so‘zlashadi. U ham o‘z
sirini aytishdan oldin quyidagicha shart qo‘yadi: “Badaxshonda bir kishi bor, goh
yig‘laydi, goh qichqirib kuladi. Shuning sababini bilib kelsang, so‘ng men senga
javob beraman”.
31

Mana, Hotam ne-ne azoblar bilan Badaxshonga boradi. U kishini topib
so‘zlashadi. U ham bir shart qo‘yadi: “Qarshi degan joy bundan uzoq emas, yo‘lni
bilib ket, qarshingda bir sahro paydo bo‘ladi. Unda shu dashti biyobonlarda
devonasifat bir yigit odamzod naslidan uzoqda yovvoyi kiyiklar bilan birga
yuradi. Dunyo ishidan bezgan. Shuning sababini bilib kel, so‘ng o‘z sirimni senga
so‘zlarman”, – deydi.
U yigit esa: “Xurosonda bir nuroniy shayx bor. Shundan borib mening
holimni so‘ra, so‘ng men sening savolinga javob beraman”, – deydi.
Hotami Toy ming mashaqqatlar bilan shayxni topadi. Mo‘ysafid shayx “Bir
kecha qo‘noq bo‘l, ertaga so‘zlarman” – deb, Hotamni o‘z uyida mehmon qiladi.
Ko‘pni ko‘rgan, hayotiy tajribasi zo‘r mo‘ysafid shayx o‘z hikoyasini boshlaydi,
hamma voqealar bir-biriga ulanib ketadi. Hamma sir, jumboqlar ochilib,
hikoyadagi voqealar o`zaro qo‘shilib, katta doston yuzaga keladi. Voqealarning
asosiy mohiyatini anglagan Hotam iziga qaytadi. Unga shart qo‘ygan kishilar
uzundan uzun, ammo nihoyatda qiziq va jozibali hikoyalarini so‘zlab beradilar.
Nihoyat, Hotam qiz podshoga ro‘para bo‘ladi. Unga hamma voqealarni hikoya
qiladi. Natijada, ko‘ngillari to‘lgan har ikki haqiqat izlovchilar bir-birlariga
muhabbat izhor qiladilar. Hotam qiz podshoni o‘z nikohiga oladi. Yurtiga xursand
bo‘lib qaytadi. Vazirni hibsdan ozod qiladi. Adolat va to‘g‘rilik tantana qiladi.
Ular shod-u xurram hayot kechirishadi.
Qozoq adabiyotidgi “Ikayat dastan Hatimtay”ning qisqacha mazmuni
shundan iborat. Mazkur doston bilan o‘zbek folkloridagi “Hotamnoma”ni qiyosiy
o‘rganish jarayonida ular o‘rtasidagi ayrim o‘xshash va farqli jihatlariga guvoh
bo‘ldik. Quyida ikkala asarning o‘xshash jihatlarini keltiramiz:
Hotam safari mobaynida xurosonlik shayxdan badaxshonlik yigitning tilsimli
hovuz va nozanin qizlar haqidagi hikoyasini tinglaydi. Yigit tilsimli hovuzga
sho‘ng‘iydi va bir qancha ajoyibotlarga duch keladi. “Hotamnomayi turkiy ”ning
birinchi safari “Bir marotaba ko‘rdim, yana ko‘rmakka havasim bor” – deb
nomlangan bobda ham aynan tilsimli hovuz, pari qizlar haqidagi hikoyat
keltiriladi. Garchi bu bobda sujet talqini, personajlar tarkibida farq bo‘lsa-da,
32

ulardan anglanadigan umumiy xulosa bir xil. Ya’ni bu dunyoga kelib ketmoq
hovuzga sho‘ng‘imoqqa o‘xshaydi. Aqilli kishilar shu qisqa umrdan oqilona
foydalanmog‘i lozim degan xulosa kelib chiqadi.
Har ikkala manbada uchraydigan yana bir o‘xshash lavha bu omonatga
xiyonat qilish motivining mavjudligidir. “Hotamnoma”ning uchinchi safarida
Hotam “Kishiga yomonlik qilma, agar qilsang o‘zing ham yomonlik topasan” –
deya nola qilayotgan Hamro ismli kishining hikoyatini tinglaydi. Bu kimsa
bozorda “Kimning uyida mol-dunyo ko‘milgan bo‘lsa, men topib beraman.
Evaziga xazinaning to‘rtdan biri meniki bo‘ladi” – degan yigit bilan tanishadi.
Yigit Hamroga ancha miqdordagi oltinlarni topib beradi, lekin Hamroning
badnafsligi tutib u yigitga hech narsa bermay haydab yuboradi. Bunga javoban
yigit Hamroning ko‘zlariga ko‘r qiluvchi surma tortadi va shunday deydi: “Bir
kuni bir kishi kelib seni bu darddan forig‘ qiladi, Humro sahrosida nur deb
ataluvchi giyoh bor, uni olib kelib ko‘zingga sursa, ko‘zing yana ko‘ra boshlaydi“.
Oradan 30 yil o‘tib Hotam Hamro ismli bu yigitga yo‘liqadi va parizodlar
yordamida o‘sha giyohni olib kelib yigitning dardiga shifo ulashadi.
Qozoqcha “Ikayat dastan Hatimtay”da esa darvesh bilan hammollik qiluvchi
arab o‘rtasidagi munosabatlar aks etgan lavha keltirilgan bo‘lib, unga ko‘ra,
behisob xazina joylashgan tilsimli tog‘ni ilmi bilan ochgan badaxshonlik darvesh
hammol arabning xachiriga bir qancha oltin-u javohirlarni yuklab, ortiga
qaytayotganida o‘ziga berilgan moldan ko‘prog‘iga ega bo‘lishni istagan hammol
arab darveshdan yanada ko‘proq boylik tama qiladi. Darvesh o‘z ulushini ham
berishga majbur bo‘ladi. Darvesh g‘ordan qaytayotganida bir qutichani qo‘yniga
solgan edi. Hammol uning ichidagilarni ham berishini, yo‘qsa, o‘ldirishini aytadi.
Darvesh qutichaning ichida to‘tiyo borligini, kimki uni ko‘ziga sursa ochiq
ko‘zlarni ko‘r qilishini, ko‘r ko‘zlarga sursa, ochilishini aytadi. Hammol arab uni
ko‘ziga suradi va ko‘r bo‘lib qoladi. Shundan buyon u “Kimki birovga yomonlik
qilsa, o‘ziga qaytadi”, – deya nola qilib yurar edi. Bundan ma’lum bo‘ladiki,
va’daga vafo qilmaslik, omonatga xiyonat qilish yomon oqibatlarga olib kelishi
o‘zbekcha “Hotamnoma”da Hamro ismli yigit taqdiri misolida, qozoqcha “Ikayat
33

dastan Hatimtay”da esa hammol arab qismati misolida ochib berilgan.
Har ikkala manba talqinidagi mushtarakliklardan yana biri soxta shayx bilan
bog‘liq lavhalarning mavjudligidir. “Hotamnoma”da “Xuroson podshohi
Kurdonshoh va Barzax bozorgonning qizi Husnbonu hikoyati” bo‘limida o‘g‘ri
shayx obrazi bilan bog‘liq voqea keltirilgan. Unga ko‘ra Kurdanshoh e’tiqod
qo‘ygan shayxni Husnbonu o‘z uyiga mehmonga taklif qiladi, darvesh 40 xodimi
bilan keladi. Husnbonu unga shohona liboslar qimmatbaho tortiqlar qiladi. Ammo
darvesh: “Bu dunyoning kundayi oloyishi korg‘a kelmaydur”, – deya rad etadi.
Husnbonuning unga ixlosi ortadi. Ammo bu darvesh zohirda odam suratida bo‘lsa
ham botinda shayton-u ma’lun edi. Husnbonuning bu qadar mol davlatini ko‘rib,
“bu kecha bu duxtarning uyiga kelib oncha zarri surxu safid va asbobi nuqra va
garonbaho matolardin olmoq zarur ekan”, – degan fikrga keladi. Xullas, darvesh
Husnbonuning uyiga o‘g‘rilikka tushib, qimmatbaho mollarini olib ketadi. Buni
bilgan Husnbonu podshoning oldiga arzga boradi. Darveshni ma’naviy piri deb
biladigan podsho uning arzidan jahli chiqadi, Husnbonuni shakkoklikda ayblab
shahardan surgun qiladi. Tush vositasida behad boylikka ega bo‘lgan Husnbonu
soxta darveshni fosh qiladi.
Soxta shayx bilan bog‘liq ushbu sujet “Ikayat dastan Hatimtay”da biroz
o‘zgarishga uchragan holda keltirilgan. Uning mazmuni quyidagicha:
Ray shahrida bir o‘g‘ri paydo bo‘ladi. Dastlab podshoning o‘ng qo‘l vazirini,
keyin chap qo‘l vazirini, bora-bora butun xalqni xonavayron qiladi. Ahin nomli
shaharda bir shayx bo‘lib, u har juma kuni Ray shahri aholisiga amr-u ma’ruf qilib
ketar edi. Bu paytda Rayni saxiylikda dong‘i ketgan qiz podsho boshqarar edi.
Unga shayxning qo‘li egri ekanligi to‘g‘risidagi xabar yetib keladi. Qiz podsho
shayxni huzuriga chorlab, kelayotib o‘zi bilan salla va tasbehini olib kelishini
buyuradi. Ayni shu paytda bir fuqaro xazina to‘ldirilgan sandig‘ini va oltin
tasbehlarini o‘g‘irlatib podshoga arzga kelgan edi. Qo‘lida tasbeh, boshida salla
bilan yetib kelgan shayxning sallasi va tasbehini olib shayxning uyiga bir odamni
jo‘natadi. Shayxning rafiqasiga xojasi Hindistondan kelgan savdogar bilan
qolganini, uydagi inju tasbeh to‘ldirilgan sandiqchani olib berishini, agar
34

shubhaga borsa, shayxning sallasi va tasbehi guvohlik berishi mumkinligini
aytadi. Shayxning ayoli qimmatbaho tasbehlarni olib beradi. Ular egasiga
ko‘rsatilib, uniki ekanligi ma’lum bo‘lgach, qiz podsho shayx va uning yaqinlarini
zindonga tashlaydi.
Ma’lum bo‘lganidek, har ikkala manbada ham yolg‘onchilik, kishi moliga
ko‘z olaytirish motivi yetakchilik qiladi.
Hotami Toyga bag‘ishlangan bu asarlarni qiyoslab o‘rganish natijasida ular
o‘rtasidagi farqli jihatlarga ham ahamiyat berdik:
1. O‘zbek folkloridagi “Hotamnoma” nasriy yo‘lda yozilgan bo‘lsa,
qozoqcha “Ikayat dastan Hatimtay” she’riy shaklda yozilgan.
2. “ I kayat dastan Hatimtay”da pandona o‘rinlar ham keltirilgan bo‘lib, bu
holat islom dinini ulug‘ash, undagi besh farzning mohiyatini izohlash bilan
bog‘lanadi. Muallif Hotami Toyning saxiyligi, qo‘li ochiqligini islom dinining 5
farzidan biri- zakot berish masalasi bilan bog‘laydi:
Бес парыздын бирейи зекет берм е к,
Зекет берган кисинин сонына ермак,
Зекет берип малдарын халалда ған,
Женнатта ол малынын ажарин кермек. 39
Muallif bu kabi pandona baytlarni keltirish orqali Hotami Toy garchi
musulmon bo‘lmagan bo‘lsa-da, islomda ulug‘langan saxiylikning oliy timsoli
ekanligini ta’kidlaydi.
3. “Hotamnoma”da soxta shayxning kirdikorlari Husnbonu tomonidan,
“Ikayat dastan Hatimtay”da esa ana shunday xiyonatni boshidan kechirgan bir
kishi tomonidan aniqlanadi, “Hotamnoma”da shayxni qo‘lga olishda vosita bo‘lib
xizmat qilgan ashyolar: turli qimmatbaho matolar, oltin-u javohirlar bo‘lsa,
qozoqcha qissada salla, tasbeh kabilardir.
4. “Ikayat dastan Hatimtay” muqaddimasida Hazrati Ali, Abu Bakr (r.a.)
larning shaxsiyatlariga ham to‘xtalib o‘tiladi. Asarda Hazrati Ali bilan bog‘liq
hikoyat keltirilgan:
39
Бабалар сўзи. Ҳикаялық дастандар. 4 том . – Астана: Медени Мура, 2004. – Б. 178.
35

Madinalik bir musulmon yigit Yaman podshosining qizini sevib qoladi.
Podsho esa, Alining boshini olib kelsagina uni kuyov qilishini aytadi. Yigit rozi
bo‘ladi va o‘z shahriga keladi. Uning qarshisidan Hazrati Ali chiqadi. U yigitning
muddaosini anglaydi.
Жумысин шу жигиттин билади енди ,
Конглина жомарттиги киради енди .
Керек болса босимди берейин дер,
Бир азирак сойласиб туради енди.
Shunday qilib, yigitning dardini tinglagan Ali unga “Boshim kerak bo‘lsa ol”,
– deydi. Oshiq yigit esa o‘zgalarning mushkuli uchun o‘z jonini ayamagan bu
insonning oyoqlariga tiz cho‘kib uzr so‘raydi. Bu kabi o‘rinlar “Hotamnomayi
turkiy” da mavjud emas.
Aynan shu sujet o‘zbek xalq eraklaridan biri “Muqbil Toshotar” ertagi bilan
bir xil bo‘lib, ertakda Hazrati Alining o‘rniga Hotami Toy obrazi qatnashgan.
Bu ikkala asarni qiyosiy o‘rganish natijasida quyidagi xulosalarga keldik:
1. Har ikkala manba talqinida qoliplash usuli, ya’ni hikoya ichida hikoya
qilish usuli yetakchilik qiladi. Bu holat o‘zbekcha “Hotamnoma”da Hotamning
Husnbonuning shartlarini bajarish asnosida bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan, lekin
barchasida Hotamning ishtiroki aks etgan sarguzashtlar fonida namoyon bo‘lsa,
qozoqcha “Ikayat dastan Hatimtay”da Ray podshosining bu qadar boyligining
sirini bilishni istagan Hotam bir qancha personajlarning, xususan, andalusiyalik
savdogar yigitning, tabaristonlik ko‘zi ojiz arabning, bobillik azonchining,
xurosonlik yigitning iltimoslarini bajarish mobaynida biri ikkinchisiga ulanib
ketuvchi voqealarni tinglaydi.
2. Har ikkala asar sujetida bir xil xarakter xususiyatiga ega bo‘lgan, asar
badiyatida bir xil yuk tashuvchi personajlar mavjud. Ular sirasiga, avvalo, Hotam
obrazini, soxta shayx, va’dasiga vafosizlik qilgan Hamro ismli yigit va hammol
arab, darvesh kabilarni keltirish mumkin. Bu obrazlar ikkala asarda ham sujet
harakatida faol ishtirok etgan.
36

3. Ikkala asar sujetida ham o‘zbek xalq ertaklaridagi sujet va motivlarning
transformatsiyalashganini ko‘rish mumkin. O‘zbek folkloridagi “Hotamnoma”
sujeti tarkibida o‘zbek xalq ertaklaridan “Hotam”, “Gul Sanobarga nima qildi,
Sanobar Gulga nima qildi?”, “Husniyabonu” yoki “Husnbonu” kabi ertaklarning
sujeti to‘liq aks etgan. “Ikayat dastan Hatimtay”da “Ilonpari”, “Muqbil Toshotar”,
“Hotam”, “Husniyabonu” kabi ertaklar sujeti mavjud. Shuningdek, zolimlik
xiyonat, yolg‘onchilik singari motivlarga ham duch kelish mumkin.
4. Har ikkala asarning bosh qahramoni va yetakchi g‘oyasi bir xil. Ya’ni, bu
asarlar islomdan avval yashab o‘tgan saxiylikning oliy timsoli Hotami Toy
obrazini ulug‘lash, barcha davrlarda ham insoniyat uchun yuksak fazilatlardan biri
deb baholangan saxovatlilikni targ‘ib qilish g‘oyasi yoritilgan degan xulosaga
kelish mumkin.
5. Ikkala asarda ham bir xil tarixiy obrazlarga murojaat qilingan. Sulaymon
payg‘ambar, nuroniy chol, bizningcha, bu o‘rinda Xo‘jayi Xizr nazarda tutilgan.
Sulaymon va Xizr obrazi bilan bog‘liq lavhalar har ikkala asar badiyatida
yetakchilik qiladi.
Yuqoridagilarga qo‘shimcha qilib shuni aytish mumkinki, ikkala asar ham
saxiylikning ol i y timsoli bo‘lgan Hotami Toy obrazini ulug‘lash, yuksak insoniy
fazilat – saxovatni targ‘ib qilishga qaratilgan. Ulardagi hikoyalarning mazmun-
mohiyati o‘zgalar g‘ami bilan yashash, insonlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlash kabi ezgu
maqsadlarga xizmat qiladi.

37

Bob bo`yicha xulosa
1. Tadqiqot natijasida a rab adabiyotida paydo bo‘lgan, fors-tojik adabiyoti
ta’sirida sharq xalqlarining yozma va og‘zaki adabiyotiga kirib kelgan Hotami
Toy obrazini tarixiy shaxs bo‘lib, to‘liq ismi Hotam ibn Abd u lloh ibn Sa’d ibn Xashraj
ibn Imrul q ays ibn Adiy ibn Ahzam VI asrning ikkinchi yarmi VII asr boshlarida yashagan
arab tarixidagi mashhur shaxslardan biri degan fikrga keldik. Uning shoir bo‘lganligi,
she’rlarida saxiylikni targ‘ib qilganligi to‘g‘risida ma’lumotlar ham mavjud.
2. Biz tadqiqot ishimizda o’zbek folkloridagi Hotami T oy bilan bog’liq epik
sujetlarni mazmun-mohiyatiga ko’ra 3 tipga bo’lib tasnif qildik. 1) Hotami T oyni
behisob boylik egasi sifatida tasvirlovchi ertaklar (“Muqbil Toshotar”, “Yaxshi
niyat yarim davlat” ertaklarida); 2) Hotamni kambag’al bo’lishiga qaramay g’oyat
38

qo’li ochiq, saxiy kishi sifatida tasvirlovchi ertaklar: ( “Hotam”, “Podsho va
to’ti”ertaklarida); 3) Hotamni boylik va saxiylik timsoli o’laroq tasvirlaydigan
rivoyat va afsonalar: ( “Hotamning oti”, “Hotamning ukasi”, “Hotamdan saxiy”,
“Hotamning mardligi” , ”Tanti Hotamitoy” kabi rivoyat va afsonalarda). Bu ertak
va rivoyat, afsonalarni tahlil qilish natijasida Hotami Toy obrazining o’zbek
folkloridagi badiiy evolutsiyasini va tadrijiy taraqqiyotini aniqladik.
3. Hotami Toy obrazi ishtirok etgan o’zbek xalq og’zaki ijodidagi asarlar
sujeti turlicha bo’lsa-da, bu obraz zamiridagi saxiylik, shijoatlilik, o’zgalar koriga
yarash kabi xususiyatlar ularni birlashtirib turadi. Shuningdek, Hotami Toy
obrazning o’zbek adabiyotidagi evolutsiyasini aniqlashda tahlilga tortilgan ertaklar
va rivoyatlar muhim rol o’ynaydi.
4. O’zbek folkloridagi “Hotamnoma” va qozoq adabiyotidagi “Ikayat dastan
Hatimtay” talqinida qoliplash usuli, ya’ni hikoya ichida hikoya qilish usuli
yetakchilik qiladi. Ushbu asar lar badiyatida bir xil yuk tashuvchi personajlar
mavjud : u larga Hotam, soxta shayx, va’dasiga vafosizlik qilgan Hamro ismli yigit
va hammol arab, darvesh kabi obrazlarni k iritish mumkin. Bu obrazlar ikkala
asarda ham sujet harakatida faol ishtirok etgan.
5. “Hotamnoma” va “Ikayat dastan Hatimtay” sujetida ham o‘zbek xalq
ertaklari sujeti va motivlarining transformatsiyalashganligi ma’lum bo’ldi. O‘zbek
folkloridagi “Hotamnoma” sujeti tarkibida o‘zbek xalq ertaklaridan “Hotam”,
“Gul Sanobarga nima qildi, Sanobar Gulga nima qildi?”, “Husniyabonu” yoki
“Husnbonu” kabi ertaklarning sujeti to‘liq aks etgan. “Ikayat dastan Hatimtay”da
“Ilonpari”, “Muqbil Toshotar”, “Hotam”, “Husniyabonu” kabi ertaklar sujeti
mavjud. Shuningdek, zolimlik, xiyonat, yolg‘onchilik singari motivlar ham asar
kompozitsiyasida o’ziga xos ahamiyatga ega ekanligiga guvoh bo’ldik.
6. Tahlil qilingan har ikkala asarning bosh qahramoni va yetakchi g‘oyasi bir
xil, ya’ni bu asarlar islomdan avval yashab o‘tgan saxiylikning oliy timsoli
Hotami Toy obrazini ulug‘lash, barcha davrlarda ham insoniyat uchun yuksak
fazilatlardan biri deb baholangan saxovatlilikni targ‘ib qilish g‘oyasi yoritilgan.
39

Asar dagi hikoyalarning mazmun-mohiyati o‘zgalar g‘ami bilan yashash, insonlarni
to‘g‘ri yo‘lga boshlash kabi ezgu maqsadlarga xizmat qiladi.
2-BOB. O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTIDA HOTAM OBRAZI
2 .1 . O‘rta asr yozma manbalarida Hotam sujeti.
O‘rta Osiyo xalqlari, shu jumladan, o‘zbek va tojik xalqlari orasidagi qadimiy
do‘stlik bu xalqlarning taraqqiyotiga zamin hozirladi. O‘zbek adabiyoti o‘zining
ko‘p asrlik taraqqiyoti tarixida qo‘shni xalqlar adabiyoti bilan zich aloqada bo‘lib,
o‘zaro bahramandlik qonuniyati asosida rivojlanib keldi. Aslini olganda, turkiy
tildagi adabiyot umummusulmon adabiyotining bir qismi. Ma’lumki, musulmon
dunyosidagi ilm-fan, madaniyat asosan uch tilda yaratilgan. Buning biri arab tili,
ikkinchisi fors tili va uchunchisi turkiy tildir. Arab tili – Qur’on va hadislar tili
sifatida diniy adabiyotlar, diniy ilm, shariat qonunlariga oid asarlarda, shuningdek,
40

tib, falsafa, riyoziyot va boshqa sohalarda yetakchilik qilgan. Millati arab
bo‘lmagan ko‘p olimlar, ilm-ma’rifat arboblari ham arab tilida asarlar yaratgan.
IX-X asrlarga kelib fors tili arab tili bilan raqobat qila boshladi. Ayniqsa,
she’riyatda bu til shuhrat qozonib, olamga mashhur badiiy obidalarning
yaratilishiga sabab bo‘ldi. Tarixiy, ilmiy, falsafiy asarlarning ko‘p qismi ham fors
tilda yozilgandir. Turkiy tildagi adabiyot arab va fors tilidagi yaratilgan adabiyot
bilan birga rivojlanib adabiy an’analar, janrlar, g‘oya va obrazlarda mushtaraklik
kasb etdi. O‘zbek adabiyoti tarixan, ayniqsa, fors-tojik adabiyoti bilan uzviy
aloqada inkishof topdi. Sharq xalqlarining badiiy ijodi xilma-xil, ajoyib afsonaviy
va tarixiy dostonlarga, masal va rivoyatlarga boy bo‘lib, mavzu jihatdan bir-
birlariga chambarchas bog‘langan.
Ma’lumki, hikoyat Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari adabiyotida keng tarqalgan
janrlardan biridir. Hikoyat – yozma adabiyot bilan og‘zaki ijodiyotni bir-biriga
bog‘lagan muhum omil. Xalq hikoyatlari bilan yozma hikoyatlar o‘zaro chunonan
yaqinki, ularni qat’iy chegaralash ko‘pincha amri maholdir. Chunki hikoyat xalq
rivoyatidan kitobga, kitobdan xalq hikoyachiligiga o‘tib borgan. Shu bilan birga,
ma’lum bir xalqning adabiyoti (yoki folklori) zaminida vujudga kelgan hikoyat
ikkinchi bir xalq tomonidan qayta ishlanib, o‘zlashib, uning adabiyoti hisobiga
qo‘shilib ketar edi. Binobarin, sujet va kompozitsiya, obrazlar tizimi jihatdan bir-
biriga monand hikoyalar, bir tomondan, ijtimoiy hayot, tarixiy sharoitning
o‘xshashligi natijasida bir-biridan mustasno holatda vujudga kelsa, ikkinchi
tomondan, adabiy aloqalarning mahsuli sifatida paydo bo‘ladi. Yaqin va O‘rta
Sharq xalqlari hikoyachiligida bir qator an’anaviy obrazlar bor. Hotami Toy,
No‘shiravon, Xizr, Sulaymon, odami Od, Luqmon, va boshqalar shular
jumlasidandir. Bu qahramonlar ma’lum bir xalqning, uning badiiy ijodiyotining
qahramoni sifatida vujudga kelgan. Ammo bu qahramonlar o‘z zamini bilan
chegaralanib qolmay, boshqa o‘lka va xalqlarga ham manzur bo‘lib, o‘sha xalqlar
adabiyotining qahramonlari qatoridan o‘rin oldi, ularning og‘zaki ijodi va yozma
adabiyotida turli hikoyalarning paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi. Ana shunday
obrazlar sirasiga Hotami Toy obrazini ham kiritish mumkin.
41

Hotami Toy obrazi keltirilgan manbalaridan biri Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy
Nizomulmulkning 1091-yilda yozilgan “Siyosatnoma” yoki “Siyar ul-mulk” asari
hisoblanadi. Muallif o‘z asarini 39 bobdan iborat qilib yaratgan. “Siyosatnoma”
Sharq madaniyatini, saljuqiylar tarixi va siyosiy hayotini o’rganishda eng ishonchli
manba bo’lishi bilan birga fors adabiyotining dastlabki badiiy asarlaridan sanaladi.
Mazkur asarning o’ttiz oltinchi fasli “To‘kin sochin dasturxon yasatish va ziyofat
berish tartibi haqida” nomli bobida podsholar doimo saxovatli va muruvvatli
bo‘lishi kerakligi, qo‘l ostidagilarga dasturxoni hamisha ochiq bo‘lishi lozimligi
ta’kidlanib, muallif Hotami Toy obrazini Ibrohim alayhissalom nomi bilan yonma
-yon qo‘llaydi. “Olloh taolo Ibrohim alahissalomni xalqqa non berganligi uchun
yoqtirgan. Hotami Toyning saxiyligi va mehmondo‘stligi uchun xudo Azza ava
Jalla unga do‘zaxga yo‘l bermagan” 40
- deb yozadi.
Hotami Toy obrazi keyingi manbalaridan biri Muhammad Avfiyning
“Javome-ul hikoyat va lavome ul-rivoyat” (Hikoyatlar to’plami va rivoyatlar
ziyosi) asarida tilga olnadi. Muhammad Avfiy bu asarini 1233-yilda yozib
tugatadi. Asarni yaratishda fors-tojik va arab tilidagi yuzga yaqin manbalardan
foydalangan, hind adabiyotidan bahramand bo‘lgan. “Javome ul-hikoyat” to‘rt
qismdan iborat. Asar ikki mingdan ziyod hikoyatni o‘z ichiga olgan. Kitobning
to’rtinchi qismi “Sodir bo’lgan ahvol va dengiz va shaharlar ajoyibliklari va
hayvonlar tabiati bayonida” deb nomlanadi. Bu qism xilma-xil mavzudagi ajoyib
va g’aroyib hikoyatlarni qamrab olgan. Yazdijurd, Bahrom, Xisrav Parvez,
Anushervon kabi Ajam shohlar, Aflotun, Arastu, Buqrot kabi yunon hakimlari,
Iskandar, Hotami Toy va Majnun kabi o’nlab an’anaviy obrazlar Muhammad
Avfiy hikoyatlarining bosh qahramonlaridir.
Mashhur fors-tojik shoiri, adibi va mutafakkiri Muslihiddin Sa’diy
Sheroziyning “ Guliston ” va “ Bo’ston ” asarlari ham Hotami Toy obrazining
bizgacha yetib kelishida mahim manba sifatida xizmat qildi. Sa’diy hayot ilmini
chuqur o‘rganib, inson fe’lini butun murakkabligi bilan anglab, o ` z davrining
ko`pni ko`rgan donishmand kishisi bo`lib yetishdi. Sharq adabiyotida Sa’diyning
40
Низомулмулк. Сиёсатнома (Сияр ул мулук). – Тошкент: Янги аср авлоди, 2008. 121-б
42

maqomi juda yuksak, hayotiy tajriba asosida yaratgan “Bo‘ston” va “Guliston”
asarlari unga olamshumul shuhrat keltirdi. “Bo’ston” o`n qismdan iborat bo`lib,
uning tarkibi muallif tomonidan mahorat bilan tuzilgan. “Bo’ston” bevosita qaynoq
ijtimoiy-siyosiy hayotdan, jonli xalq tilidan oziqlangan shuning uchun ham
jamiyatning hamma tabaqalariga tushunarli bo`lgan. Bu asarda Hotami Toy haqida
to‘rtta hikoyat kiritilgan bo‘lib, Birinchi va ikkinchi hikoyalar Rum qaysari,
Yaman sultoni va Hotam o‘rtasidagi voqealarni, uchinchi hikoyat - Hotamning bir
keksa odamga nisbatan saxiyligi haqida, to‘rtinchi hikoyada Hotamning qizi
Saffona va Islom payg‘ambari o‘rtasidagi suhbat haqida hikoya qilinadi. Garchi bu
hikoyalarning poydevori turli xil arab va forsiy manbalardan olingan bo‘lsa-da,
Hotam timsolining mavjud ekanligi ularni birlashtirib turadi.
Birinchi hikoyaning mazmuni quyidagicha: Rim Qaysari Hotamning shon-
sharafi haqida eshitib, uning haqiqat ekanligiini tasdiqlash uchun Tay qabilasiga
o‘z vakillarini yuborib, Hotamning suyukli otini talab qilmoqchi bo‘ladi. Sa’diy
Hotamning otini quyidagicha tasvirlaydi:
Eshitdimki, Hotamda bir tim qaro,
Oti bor ekan uchqur-u bebaho.
Momoguldurakdek ekan kishnashi,
Chaqindan o‘zar unga mingan kishi.
Shaharlarda Hotamni el maqtashar,
Uning madhi sultoni Rumga yetar.
Dedi shunda dono vaziriga shoh:
Uyatdir, adovat qilish begunoh,
Tilay zotli tulporini bir safar,
Muruvvat-la topshirsa Hotam agar,
Bilurman saxiydir, agar rad qilur –
Dovul bongidek shuhrati puch erur. 41
Keyin Rim Qaysari o‘zining ishonchli elchisini o‘nta odam bilan birga
Hotamdan otni talab qilish uchun Tay qabilasiga yuboradi.
41
Sa’diy Sheroziy. Bo‘ston. Forsiydan Chustiy tarjimasi. – Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. – 66 b.
43

Rim Qaysarining elchilari Hotamning qarorgohiga kelishganda, allaqachon
tun bo‘lgan edi va ular och va chanqagan edilar. Shuningdek, kuchli yomg‘ir
yog‘gan edi. Bunday ob-havoda mehmonlarni ovqatlantirish uchun yaylovga
borish va chorva mollarini olib kelishning iloji yo‘q edi. Hotamning uyida faqat
uning eng sevimli oti bo‘lib, o‘sha kuni Hotam shu otni pichoqlab, mehmonlarga
ovqat tayyorladi. Bundan bexabar bo‘lgan mehmonlar ertalab Hotamga tashrifining
maqsadi haqida xabar berishadi. Hotam ularning nima uchun kelganliklarini
bilgach, afsus bilan javob berdi:
Der erdi: Ayo oqilu zufunun,
Burunroq menga aytmading ne uchun.
Men ul uchqur otimni so‘ygan edim,
Pishirgan edim, sizga qo‘ygan edim.
Kecha bo‘ldik-u shuncha bo‘ron – shamol,
Borish qo‘raga bo‘ldi amri mahol.
Qo‘limda yo‘q edi shu otdan bo‘lak,
Shuni noiloj kecha etdim gazak.
Menimcha, muruvvat emasdi shu on,
Qarab tursam-u och yotsa mehmon.
Saxiylik-la dunyoda qolsin otim,
Agar ketsa ham mayli bunday otim.
Ushbu hikoya quyidagi bayt bilan yakunlanadi:
Yetib Rumga Tay mardidan xush xabar,
Dedi shah: “Yasha, ofarin, top zafar”. 42

Muallif birinchi hikoyani aytib bo‘lgach, o‘quvchini bundan ham qiziqarliroq
voqea kutayotganligi haqida ogohlantiradi.
Shu birlan tugal dema Hotam ishin,
Eshit yaxshiroq qissasin aytayin.
Darhaqiqat, Sa’diyning galdagi hikoyasi avvalgisidan ham qiziqroq. Ushbu
hikoyaning mazmuniga ko‘ra, Yamanda o‘zini saxiylik va ulug‘vorlikda yagona
42
O’sha asar, 70-b.
44

deb biladigan bir shoh bor edi. Bir kuni u xalqni yig‘ib ziyofat berayotgan chog‘ida
mehmonlardan biri saxiylikda tengi yo‘q bo‘lgan Hotamni esga oladi, yana biri
uning shaniga maqtov aytadi. Bundan g‘azablangan Yaman maliki:
“Zamonamda Hotam tirik bor ekan,
Tanilmayman elda saxiylik bilan” - deya uni o‘ldirish uchun Tay qabilasiga
bir yigitni jo‘natadi. U na Hotamni, na uning qabilasidan biror kishini bilmas edi.
U qabilalar hududiga yetib borgach, tasodifan, Hotamning o‘zi bilan
uchrashdi. Hotam tungi mehmonni uyiga olib boradi, unga mehmondo‘stlikni
ko‘rsatib, bir necha kun turishini so‘raydi. Yigit esa undan bir necha kun
qololmagani uchun uzr so‘raydi va Tay qabilasiga tashrifining maqsadini bildiradi:
Taniysanmi, Hotam degan bor ekan,
Bu yurt ichra dono-yu xushyor ekan.
Yaman shohiga boshi darkor emish,
Bilolmamki, qanday gunoh aylamish?
Makonin agar ko‘rsatarsan bu kun,
Sening do‘stliging shu bo‘lar men uchun. 43
Yigitning gaplarini tinglagan mezbon “Hotam men bo‘laman, boshim kerak
bo‘lsa mana olaqol”, deydi. Bundan qattiq ta’jubga tushgan yigit Hotamdan
kechirim so‘rab Yaman shahriga qaytib ketadi. Shohga Hotam bilan bo‘lgan
voqealarni aytib beradi:
Dedi: men uni ko‘rdim - odam ekan,
Butun yaxshilik birla Hotam ekan.
Egildim uning himmat-u lutfidan,
Boshim kesdi ehson qilichi bilan.
Bu so‘zlarni eshitgan podshoh Hotamning saxiyligi va olijanobligini tan
oladi, qilgan ishidan afsuslanadi, Hotam va uning qabilasi odamlarini maqtaydi.
Ko‘rinib turibdiki, Sa’diyning ikkala hikoyasi ham badiiy jihatdan qimmatli.
Birinchi hikoyatda Rim Qaysari Hotamdan eng sevimli otini talab qilsa, ikkinchi
hikoyatda Yaman podshosi hasaddan Hotamni o‘ldirish uchun odam
43
O’sha asar, 71-b.
45

yuboradi. Ikkala holatda ham, Hotam o‘z harakatlari bilan ularning ustidan g‘alaba
qozondi, boshqacha aytganda, ularni “olijanoblik va mehmondo‘stlik qilichi” bilan
o‘ldiradi. Ya’ni Hotamning saxiyligiga shubha bilan qaragan, unga hasad qilganlar
o‘z xatti-harakatlaridan qattiq hijolat chekishadi.
Sa’diy tomonidan ibrat shaklida “Bo‘ston”da berilgan uchinchi hikoyat Amir
al-mo‘min Ali ibn Abutalib boshchiligidagi islomiy qo‘shin Toy qabilasini zabt
etgani, Hotamning qizi Saffonani asir olgani va u jasorati va topqirligi, otasi kabi
o‘zgalar g‘amini yeyuvchi ekanligi tufayli payg‘ambar tomonidan ozod qilinadi.
“Bo‘ston”dagi bu voqea juda kichik va 11 baydan iborat, ammo Shayx Sa’diy
bitta badiiy hikoyat ichida ikkita muhim jihatni ajratib ko‘rsatdi. Birinchidan, bu
oliyjanoblik va saxiylik islomda qadrlanadigan eng yaxshi insoniy fazilatlar
ekanligiga urg‘u beradi. Ikkinchidan, arab tilidagi “Hamma narsa o‘z mohiyatiga
qaytadi” so‘zlariga ko‘ra, Hotamning olijanobligi va saxiyligi vafotidan keyin
to‘xtamaydi va qizi o‘z ishini davom ettirdi degan xulosani yoritadi.
“Bo‘ston”da bu voqea quyidagicha tasvirlangan:
Payg‘ambar zamonida islom diniga e’tiqod qilishni istamagan Tay qabilasiga
qo‘shin yuborildi. Qo‘shin bir guruh mahbuslarni olib keldi. Ular orasida
Hotamning qizi ham bor edi. U yig‘lab qabilasining ozod qilinishini so‘radi. Uning
ovozi payg‘ambarning qulog‘iga yetib bordi. Payg‘ambar butun qabilani avf etdi.
Bu hikoyatning asl manbasi Abulfaraj Isfahoniyning “Kitob al-Aganiy” asari
bo‘lib, unda berilgan ma’lumotlar Sa’diy Sheroziyning hikoyati bilan taqqoslansa,
ular orasida jiddiy farqlar borligini ko‘rish mumkin. “Kitob al-Aganiy” da amir al-
mo‘minin Ali ibn Abutolib nomidan quyidagilar aytilgan:
Tay qabilasining asir olingan qizlarini olib kelishganida, ular orasida oq, qora
ko‘zli, chiroyli labli, to‘g‘ri burunli, o‘rtacha bo‘yli bir qiz bor edi.. Men unga
aytdim: Payg‘ambardan nima istayotganingni ayt! U dedi: Ey Muhammad! otam
vafot etdi va mening akam yashirinishga kirishdi. Agar siz otamni ko‘rganingizda
edi, u va men juda o‘xshashmiz. Men o‘z qabilam sardorining qiziman. Mening
otam saxiy odam edi va zaiflarni himoya qildi, mehmondo‘st, ochlarni to‘ydirdi,
muammolarga duch kelganlarga yo‘l ko‘rsatdi, odamlarni tinchlik va hamjihatlikka
46

chaqirdi, Men Hotami Toyning qiziman.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) unga dedi: “Ey qiz, bu
mo‘minlarning fazilatlari. Agar otang musulmon bo‘lganida, biz u uchun shafoat
qilardik.
Uni ozod qiling, chunki otasi saxiy edi. Alloh odamlardagi saxiylikni sevadi. 44
Ko‘rinib turibdiki, “Kitob-al-Aganiy”da muallif hikoyasi tarixiy asosga ega,
badiiy hikoyaning shakli va tizimli xususiyati yo‘q. Til va uslubi nuqtayi nazaridan
u oddiy ma’lumotlardan farq qilmaydi. Shayx Sa’diy qissasi badiiy shaklga
keltirilgan. Hikoya badiiy maqsadni ko‘zlaydi, unda boshlanma, tugallanma va
muallif qo‘shimchalari mavjud. Abulfaraj Isfahoniy va boshqa tarixiy manbalarda,
asosan, Hotam qizining jasurligi va zukkoligi tufayli asirlikdan ozod qilinishi
haqida yozilgan. Sa’diyning hikoyasida Hotamaning qizi ozod qilinishiga rozi
emas, u qat’iyat bilan shunday deydi: “Toki do‘stlarim asirlikda ekan, ozodlik
menga harom”. Shunday qilib, u o‘z jasorati, tirishqoqligi va mehribonligi tufayli
Hotamning munosib vorisi ekanligini va unga o‘xshab boshqalarni qutqarish uchun
o‘z hayotini qurbon qilishga tayyorligini isbotlaydi.
Shayx Sa’diyning “Bo‘ston”dagi Hotam haqidagi so‘nggi hikoyasi ham
saxiylik mavzusiga bag‘ishlangan. 14 baytdan iborat ushbu hikoyatning
mazmuniga ko‘ra, bir keksa odam Hotamning uyiga kelib, o‘n dirham (1
diramning og‘irligi 3,12 gramm) holva so‘raydi. Hotam unga bir qop shakar
beradi. Bu holni kuzatib turgan Hotamning xotini “U biroz shirinlik so‘radi xolos,
siz esa bir qop shakar berib yubordingiz”, - deya norozilik bildirdi. Shunda Hotam:
“U o’z holicha so’radi, men ham o’z holimcha berdim, so‘raganini bersam mening
hotamitoyligim qayerda qoladi”, - deb javob beradi.
Shunday qilib, Sa’diyning “Bo‘ston” asarida birinchi marotaba Hotamning
badiiy qiyofasiga duch kelamiz, u orqali Sa’diyning adolat va saxiylik, olijanoblik
va ezgulik haqidagi g‘oyalari va qarashlari mujassamlanadi. Ushbu hikoyalarni
taqdim etishdan muallifning asosiy maqsadi saxovat va saxiylik, muhtoj odamlarga
rahm-shafqat - eng yaxshi axloqiy fazilatlardir, buning yordamida inson yaxshi
44
Давлатзода Н.Д. Формирование и эволюция художественного образа Хатама в персидско-таджикской
литературе (классический период): АКД. Душанбе, 2019. – 80 с.‒
47

nomga ega bo‘ladi degan g‘oyani ilgari surish bo‘lgan.
Shayx Sa’diy Sheroziyning hikmatlarga boy “Guliston” asarining
“Qanoatning fazilati bayoni” deb nomlangan uchinchi bobida ham Hotami Toy
bilan bog‘liq hikoyat mavjud. Uning mazmuni quyidagicha:
Hotami Toydan “o‘zingdan saxiyroq biror kimsani ko‘rganmisan yoxud
eshitganmisan”, - deb so‘radilar. Hotami Toy javob berdi: Ha ko‘rganman, men bir
kuni arab amrlarini ziyofat qilish uchun 40 tuya so‘ygandim. Ittifoqo, bir zarurat
bilan sahroga chiqdim va bir o‘tinchini ko‘rdim. Men unga dedim: “Nechun
Hotamning uyiga bormaysan, axir, hozir bir talay odam uning dasturxoni atrofida”.
U dedi:
“O‘z mehnatidan non yegan kishi,
Hotam minnatidan ozod yoz- qishi.”
Hotam dedi: “Ana shu o‘tinchini men o‘zimdan ko‘ra saxovatliroq deb
bildim” 45
Sharq mutafakkirlaridan yana biri Abdurahmon Jomiy ham o‘zining
“Bahoriston” asarida 46
Hotam va uning tantiligi to‘g‘risida bir rivoyat keltiradi:
Hotamdan so‘rashibdi: ”Sen o‘zingdan ham saxiyroq insonni ko‘rganmisan?
Ha, deb javob beribdi u. Bir kuni sahroda ov qilib yurib adashib qoldim. Bir
badaviyning uyida tunab qolishimga to‘g‘ri keldi. U qo‘rasidagi bir qo‘yni so‘yib
go‘shtini pishirib keldi. Menga qo‘yning bir azosi yoqib qoldi va maqtay-maqtay
yedim. Oradan ko‘p o‘tmay qo‘y go‘shtining aynan men maqtagan qismini pishirib
keldi. Men uning uyida 2 kun mehmon bo‘ldim. Ikki kun ichida u mening oldimga
faqat menga manzur bo‘lgan taomni pishirib kelaverdi. Nihoyat, uchinchi kun uyga
qaytmoqchi bo‘lib tashqariga chiqsam, hovli qonga to‘lib ketibdi. Hayron bo‘lib
buning boisini so‘radim. Ma’lum bo‘lishicha, uning bisotida 10 bosh qo‘yi bo‘lib,
ikki kun ichida hamma qo‘ylarini so‘yib, go‘shtning menga manzur qismidan
yemak tayyorlagan ekan. Men uning bu qilmishi uchun qattiq koyidim. Shu
kuniyoq uyimga qaytib, unga besh yuzta tuya hadya qildim. Undagi saxovat meni
tamoman lol qoldirgan edi.
45
Саъдий “Гулистон” форсчадан Ғуломов Шоисломов Ш, Комилов Р . , б 99 ziyocom.uz kutubxonasi .
46
Абдурахмон Жомий . Баҳористон . Янги аср авлоди . 2007й.
48

– Ey Hotam, axir, uning 10 bosh qo‘yi qayoqda-yu, sen bergan tuyalar
qayoqda. Sen uning himmatini bir necha barobar qaytaribsan-ku?
– Yo‘q javob beribdi Hotam. – U men uchun bor- yo‘q davlatini sarfladi. Men
esa boyligimning arzimasgina qismini berdim, xolos.
Rivoyatdan anglanganidek, Hotami Toy faqat saxiy, qo‘li ochiq bo‘libgina
qolmay, o‘zgalarning yuksak fazilatlaraini qadrlay oladigan inson sifatida
ulug‘langan. Uni mehmon qilish uchun 10 bosh qo’yini so’ygan yigitni o’zidan
ko’ra saxiyroq deb biladi.
Xuddi shu hikoyat mazmuni Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida
ham keltirilgan.
Islom davrining dastlabki asrlariga oid arab manbalarida muhim o‘rin
egallagan Hotami Toy haqidagi ma’lumotlar keyingi davr mualliflarining tarixiy,
axloqiy, so‘fiylik, geografik va adabiy asarlarida bu obraz haqidagi afsonalar va
hikoyalarning paydo bo‘lishi va keng tarqalishiga zamin yaratdi. Chunonchi XV
asrda temuriylar hukmronligi davrida yashab ijod etgan ijodkor Husain Voiz
Koshifiy Hotami Toy shaxsiyatiga bag‘ishlangan “Risolaiy Hotamiya” asarini
yozdi. Shuningdek, uning qalamiga mansub “Axloqi Muhsiniy” asarda ham bu
obrazga atroflicha to‘xtalingan. Muallif “Axloqi Muhsiniy” asarining “Judu
saxovat va ehson bobida” deb nomlangan yigirma birinchi bobida Hotami
Toyning saxovati to‘g‘risida quyidagi baytni keltiradi:
Hotam Toiy jahondan ketti, lekin to abad,
Yaxshi avsofi saho ahli aro qoldi sanad.
Abru dil aning judidin erdi sharmsor,
Himmati olida olam molig‘a yo‘q e’tibor. 47
Mazkur asarda keltirilishicha, Hotamning javonmardligi ovozasi
Arabistondan Yaman mamlakatigacha yetib boradi. Saxovatining shuhrati Shom
mamlakati, Rum viloyatigacha yetadi. Har biri o‘zicha saxovat da’vosini qilib
yurgan Yaman maliki, Shom podshohi va Rum qaysarining unga adovati paydo
47
Кошифий Хусаин Воиз. Ахло қи Муҳсиний // нашрга тайёрловчилар: М.Аминов Ф. Хасанов. –Тошкент:
Ўзбекистон илмий нашриёти, 2011. – 3 8 b.
49

bo‘ladi. Ularning har biri saxovat yo‘lida Hotam bilan bahslashmoqchi bo‘ladi.
Birinchi bo‘lib, Shom podshohi Hotamni sinash maqsadida 100 bosh qizil
yungli qora ko‘z tuya so‘rab kishi yuboradi. Bu paytda shunday rangli tuya Hotam
mollari ichida yo‘q edi. Hotam mulozimlarini yig‘ib, “Arab qabilalariga boringlar,
kimda – kim bunday tuyani Hotam huzuriga olib kelsa, ikki barobar bahosiga
oladi, yana u kishiga yo‘l qiyinchiliklari uchun in’om hadya qiladi deb aytinglar”
– deya buyruq beradi. Shu yo‘l bilan so‘ralgan 100 bosh tuyani qarzga olib shom
podshohiga yuboradi. Bu holatdan hayratga tushgan podsho tuyalarga Misr va
Shomning qimmatbaho matolaridan yuklab, Hotamga yuboradi. Bularni olib
borganda, kimki menga tuya sotgan bo‘lsa, o‘z tuyalarini tanib ustidagi yuklari
bilan olsinlar deb buyuradi. Tuya egalari ularni olib ketadi. Bu xabar Shom
mamlakatiga yetgach, podsho Hotamning saxovat va himmatiga qoyil qoladi.
Sahoye Hotamkim shuhrat olmish,
Degondek rostdur behuda ermas.
Xiraql otli Rum qaysari Hotamning sahiyligini tekshirib ko‘rmoqchi bo‘lib,
uchqurlikda shamoldan tez, oqlikda yashin unga o‘zini o‘xshatishdan ibo
qiladigan, chaqqonlikda sabo nasimi uning gardini ko‘ziga to‘tiyo qiladigan otini
so‘raydi. Husain Voiz Koshifiy bu holatni quyidagi qit’a orqali sharhlaydi:
Tilay andin bu yanglig‘ bodponi,
Saxovatpesh etib gar bersa oni.
Solaykim, jud ishida himmati nag‘z,
Va gar, na shuhratidir, po‘sti bemag‘z . 48
Shunday qilib Rum qaysari o‘z elchisini yuboradi. Hotam xodimlariga
mehmonlar uchun ot so‘yishni buyuradi. Mulozimlar otlarning hammasi yaylovda
ekanligini, uyda faqatgina o‘sha uchqur ot borligini aytadi. “shu otni so‘yinglar”
deb yuboradi Hotam. Ertasi kuni elchilar Rum qaysarining nomasini berishadi.
Hotam nomaning mazmunidan xabardor bo‘lib xomush tortadi. Buni ko‘rgan
elchilar “Ey Hotam, agar tulporni berishga shunchlaik parishon bo‘lsang biz seni
majburlamaymiz”- deydi. Agar bu nomaning mazmunidan ertaroq ogoh
48
O’sha asar, 46 b.
50

bo‘lganimda u tulporni sizlarga bergan bo‘lardim deydi Hotam afsus bilan:
Ul ot dersiz oni bod sur’at
Tunu kun ayladim sizga ziyofat.
Havo behad sovuq erdi yog‘ib qor
Ki yilqi sori bormoq erdi dushvor.
Yo‘q o‘lg‘och o‘zga ot eshigimda bog‘liq
Oni ko‘rdim ziyofatga yarog‘liq.
Muruvvatdin emaskim bir zamone,
Gurusna bo‘lg‘ay uyda mehmone.
Ming ot andog‘ agar yo‘q bo‘lsa bo‘lg‘ay,
Ki olam yaxshi otim bilan to‘lg‘ay.
Garchi Rum qaysariga bu ot nasib bo‘lmasa-da, Hotam unga shunga
o‘xshash boshqa otni hadya qiladi.
“Axloqi Muhsiniy”da Yaman podshosining Hotamning xayirli ishlariga
g‘ayirligi kelib, uni o‘ldirishni buyurgani va bunga javoban Hotam boshini
elchining oyoqlari ostiga qo‘yganligi, uning Hotam ekanligini bilgan elchi poyiga
tiz cho‘kib uzr so‘raganligi haqidagi rivoyat ham keltirilgan:
Chu ayyor ul zamon Hotamni bildi,
Hurush aylab oyog‘ig‘a yiqildi.
Ayo ey oliyhimmat so‘zi totlig‘
Kechurgilkim sanga bo‘ldim uyotlig‘.
Seningdek yaxshig‘a bo‘lg‘och badandesh,
Hijolatdan uribman man jonimg‘a nish.
Agarchi tig‘dek erdim bir ofat,
Ki holi qiling‘ong‘a yo‘q menda toqat.
Sening sorig‘a hargiz tig‘ otmam,
Ki hosho, tig‘kim gul birla otmam.
Bu yanglig‘ uzrdan behad dam urdi,
Yo‘lin tutib Yaman sorig‘a burdi.
“Axloqi Muhsiniy”da keltirilgan yuqoridagi hikoyatning sujeti “Muqbil
51

toshotar” ertagida, Shayx Sa’diyning “Bo’ston” asarida, qozoq adabiyotidagi
“Ikayat dastan Hatimtay”da ham mavjud. Keltirilgan manbalardan farqli o’laroq
“Ikayat dastan Hatimtay”da voqealar Hotami Toy bilan emas balki, Hazrati Ali
nomi bilan bog’liq holda tasvirlanadi (1- bobning 1-qismida bunga to`xtalganmiz).
2.2. Hotam obrazining mumtoz adabiyot badiiyatida tutgan o‘ rni. O’zbek
mumtoz adabiyotida Hotami Toy nomi bot-bot tilga olinadi. Adiblar o’z asarlarida
bu nomni keltirar ekanlar o’zlarining saxovat haqidagi orzu-o’ylarini, istaklarini
aks ettirishni maqsad qilganlar. Buni biz o’zbek mumtoz adabiyoti namoyondasi
Sayfi Saroiyning “Guliston bit turkiy” asari badiyatida ham ko’rishimiz mumkin..
U tarjima asar bo’lib, Sa’diyning “Guliston” asarining asosiy mag’zini olib, uni
zamona ruhini va mahalliy muhitni aks ettiruvchi yangi hikoyatlar, qit’a va baytlar
bilan to’ldirgan. Asar 8 bobdan iborat bo`lib, har bir bobda hikoyatlar keltirilgan.
Hikoyatlarning ko’pchiligi didaktik mazmun-mohiyat kasb etadi. Shoir pand-
nasihat qilish yo’li bilan adolat va osoyishtalik o’rnatish, zolim podsho va
amaldorlarni insof va adolatga chaqirish, davlatni qat’iy qonun-qoidalar asosida
boshqarish orqali kishilar xulq-atvorini yaxshilash mumkin deb hisoblaydi. Shu
maqsadda to’g’rilik, rostg’ylik, sadoqat va marhamat, saxiylik, adolat kabi
fazilatlarni targ’ib etadi. Undan zamona hukmdori Tayxosbek madhi ham o’rin
olgan.
Misr ichinda bor bir orif-u amir,
Eyguliklar dam badam elga ishi.
Lutf-u axloqu karam konidurur,
eygu oti doimo tilda yurur.
Bu guliston ziynati Tayxosbek,
Hojibul-hujjob sultana xos bek.
Ey malak surat, malik nusrat ayon,
Jud ichinda Hotami Toyi zamon.
Muallif zamona hukmdorining ezgu ishlarini ulug’lar ekan, uning go’zal
axloqiy fazilatlari tufayli ezgu oti doimo tillardan tushmasligini yozadi. Saxovatda
uni Hotami Toyga tenglashtiradi. Demak, Hotami Toy nomi barcha davrlarda ham
52

saxiylikning yorqin namunasi bo’lib kelgan. Bu obrazning Alisher Navoiy ijodida
ham keng ko’lamda aks etganligini kuzatishimiz mumkin. Saxovat va himmat
Navoiy ijodining yetakchi g’oyalaridan biridir. Mutafakkir o’zining “Mahbub ul-
qulub”, “Lison ut-tayr” kabi asarlarida saxiylikning yuksak fazilat ekanligini bayon
etadi. “Xamsa” tarkibidagi “Hayrat ul abror” dostonining beshinchi maqolotida
saxiylik haqidagi qimmatli fikrlar keltirilgan bo’lib, Navoiy o’z fikrlarini Hotami
Toy haqidagi hikoyat bilan mustahkamlaydi. Mazkur hikoyating sujeti Hotami Toy
va o’tinchi chol o’rtasidagi suhbat aks etgan lavhadan iborat. Unga ko’ra,
kishilardan biri Hotamdan: “O’zingdan ko’ra saxiyroq kishini ko’rdingmi?” – deya
savol beradi. Shunda Hotam bir kuni butun shahar ahliga ziyohat berayotgan
chog’da sahroda bir o’tinchini ko’rganini, nega Hotamning ziyofatga
bormaganlikgini so’raganida quyidagicha javob olganligini aytadi:
“K-ey solibon hirs oyog’ig’a band,
Ozu ta’ma bo’ynig’a bog’lab kamand.
Vodiyi g’aratqa qadam urmag’on,
Kunguru himmatqa alam urmag’on.
Sen dog’i chekkil bu tikan mehnatin,
Tortmag’il Hotami Toy minnatin.
Bir diram olmoq chekibon dast ranj
Yaxshiroq andinki, birov bersa ganj.”
Hotami Toy o’z so’zini quyidagicha yakunlaydi :
Ulki bu yanglig’ so’zi mavzun edi,
Mendin aning himmati afzun edi. 49
Alisher Navoiy bu hikoyatni keltirish orqali saxiylikni ulug’lab, o’z-o’ziga
qarata, “Ey Navoiy, agar sen himmatli bo’lsang, Hotami T oy ham senga qul
bo’ladi, ey soqiy, karam izhor qilib bir qadah tut, xayru-ehson nimaligini Hotamga
ko’rsatib qo’y, bizdan yetishmovchilik bo’lsa, sendan karam bo’lsin ” deya fikrini
yakunlaydi.
49
Alisher Navoiy. Hayrat ul-abror. – Toshkent: G`ofur G`ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1989. – B.
258.
53

Bu hikoyatning manbalaridan biri Shayx Sa’diyning ”Bo’ston” asari bo’lib, u
quyidagi bayt bilan xulosalanadi:
O’z mehnatidan non yegan kishi,
Hotam minnatidan ozod yoz-qishi.
Hotami Toy obrazi aks etgan hikoyat Haydar Xorazmiyning ”Gulshan ul
asror” asari tarkibida ham mavjud. Haydar Xorazmiy Nizomiy Ganjaviyning
“Mahzan ul-asror” asariga “Gulshan ul-asror” nomi bilan turkiy tilda javob yozib,
unu Sulton Iskandarga bag ishlagan. Asar Nizomiynikidan farq qilib, avval hikoya,ʻ
so ng shu hikoyadan kelib chiqadigan xulosa va fikrlarni umumlashtiruvchi bob
ʻ
bilan ta minlangan. Haydar Xorazmiy bu asari bilan o zbek adabiyotida she riy
ʼ ʻ ʼ
hikoyani rivojlantirgan. Ko pchilik hikoyalarida olijanob insoniy fazilatlar targ ib
ʻ ʻ
qilingan, mehnat va mehnat ahli ulug langan. Dostonda markazlashgan davlat va
ʻ
odil hukmdor g oyasi ilgari surilgan; axloq-odob, mehnatsevarlik, saxiylik,
ʻ
rostgo ylik targ ib etilgan.
ʻ ʻ
“Gulshan ul-asror” o zbek epik she riyati tarixida muhim hodisa va turkiy
ʻ ʼ
tildagi axloqiy-falsafiy dostonchilikning yirik namunasi hisoblanadi. Muallif
saxovat haqida fikr yuritar ekan, saxiylik barcha ayblarni yopishini, baxillik esa
insonlarni it kabi xorlikka duchor qilishini ta’kidlaydi. Unda Hotami Toy bilan
bog’liq quyidagi hikoyat keltirladi:
Qofilai bir arabdin magar,
Qildi bani Toy hashamina guzar.
Yo’l oziqib otkali qo’rqushdilar,
Hotami Toy turbatina tushdilar.
Qofilaning o’rtasidin bir fuzul,
Dedi: - kimey Hotami sohib qabul.
Dunyoda nomus ila qilding maosh,
Yaxshi oting karam birla bo’ldi fosh.
Chun sanga mehmonbiz ey sohib karam,
Har nechuk et, bizni og’irla bu dam.
So’zladi-yu turbatina tikdi ko’z,
54

Rost hanuz og’zinda edi bu so’z.
Kim tevalarindan semizroq biri,
Bo’ldi saqat ko’rgin eranlar siri.
Bo’ldi yigit so’zlaganidin xijil,
Qo’p tegura boshladi Hotamga til. 50
Shunday qilib shu kecha karvon ahli tuya go shtidan tanavvul qilishdi. Subhiʻ
sahar vaqtida uzoqdan bir otliqni ko rdilar. U o’zi bilan birga so yilgan tuyadan
ʻ ʻ
farq qilmaydigan bir tuyani yetaklab kelayotgan edi. Qofila xalqi u otliqdan
kelmog ining sababini so radi. Otliq javob berdi:
ʻ ʻ
Dedikim: - ushbu kecha Hotam o ʻ zi,
Kirdi tushimizga yosharib ko ʻ zi.
Bizga xabar berdiki bir mehmon,
Keldi-yu, mandin tiladi bazla xon.
Bir teva burch oldim alardin dedi,
Ul tevaning belgularin so ʻ zladi.
Bizni oshiqturdiki, ham dar zamon,
Tong boshida ko ʻ chqusidir karvon.
Hech nimaga boqmay itikroq surung,
Ul tevasining o ʻ zina yetkurung.
Ko ʻ rdi egin ul teva uchun malol,
Uzr qo ʻ ling kim manga qilsun halol.
Hotami Toy nomi bilan bog’liq mazkur hikoyaning asl manbasi islom davri
namoyondalaridan bir Abulfaraj Isfaxoniyning “Kitob al-Aganiy” asaridir.
Hotami Toy va uning qabri atrofida sodir bo`lgan sujetni badiiy adabiyotga
birinchi bo`lib olib kirgan ijodkor Sa’diy Sheroziy hisoblanadi. Bizningcha,
Haydar Xorazmiy Sa’diydan ta’sirlanib yozgan bo’lishi mumkin. Chunki har
ikkala asarda ham tuyani yetaklab kelgan kishining ismi aytilmagan. Abulfaraj
Isfahoniyning “Kitob al-Aganiy” asarida esa tuyani olib kelgan kishi Hotamning
50
Haydar Xorazmiy. Gulshan ul –asror. ziyo uz com.
55

o ʻ gli Adiy ibn Hotam edi deyiladi. Nima bo’lganda ham, bu asarlarning umumiy
sujeti bir xil. Ularda Hotami Toy nomi sharaflangan.
Shuningdek, mumtoz adabiyotimiz badiyatida Hotami Toy nomini Xorazm
tarixnavisligining yirik namoyondalaridan biri Muhammad Yusuf Bayoniyning
hamda Ogahiylarning asarlarida uchratamiz. Xorazm va O rta Osiyo xalqlariʻ
tarixini o rganishda juda nodir manba bo'lgan ”Shajarayi Xorazmshohiy” asarida
ʻ
Ogahiyning Muhammad Rahimxonga bag ishlab yozilgan bir qasidasida Hotami
ʻ
Toy nomini tilga olinadi. Qasidada saltanat komol topishi uchun qanday ishlar
amalga oshirilmog i kerak, qanday siyosat yurgizish ma‘qulligi haqida batafsil fikr
ʻ
yuritilgan. Unda Muhammad Rahimxon adolatda No shiravonga, saxovatlilikda
ʻ
Hotami Toyga qiyoslanadi:
Erur ismi shohi Muhammad Rahim,
Bahodir abulfathi sohibqiron.
Raiyat zamonida emin bo ʻ lub,
Erur barcha lutfidin shodmon.
Hamono iki ilkidur bahri kon.
Saxovatda andog ʻ ki, Hotamdurur,
Adolatda andog ʻ ki, No ʻ shiravon. 51

Bu qasidada Muhammad Rahimxonni ham adolatli hukmdor bo lganligi,
ʻ
uning hukmdorligi davrida oddiy xalq erkin yashashi, hukmdorning lutfidan
hamma bahramand bo lganligi qayd etiladi. Eng asosiysi, u karam va saxovatda
ʻ
Hotami Toyga, adolati esa No shiravonga qiyoslanadi.
ʻ
Hotami Toy nomi ulug langan yana bir asar Ogahiy va Munis qalamiga
ʻ
mansub ”Firdavs ul-iqbol” asaridir. Unda Xorazm tarixi bilan bir qatorda bu
zaminda hukmronlik qilgan hukmdorlar to g risida ham ma’lumotlar mavjud.
ʻ ʻ
Shunday hukmdorlardan Eltuzar Muhammad Bahodirxon haqida fikr yuritilib,
uning saxovati madh etiladi. Bu o rinda muallif mubolag ali tasvir usulidan
ʻ ʻ
foydalanadi:
51
Муҳаммад Юсуф Баёний . Шажарайи Хоразмшоҳий . – Тошкент : F афур F улом н o мидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти , 1994. 18- б .
56

Kafi judi andoq sochib siymu-zar,
Ki ul nav yerga sochilmay matar .
Chekib Hotam ollida sharmandaliq,
Tanin tufroq etmish sarafkandaliq.
“Uning himmatli kafti shu qadar siym - u zar sochar ediki, ko’kdan yog adiganʻ
yomg ir ham bu qadar mo l bo lmaydi, u shunday saxovatli zotki, biror bir faqir
ʻ ʻ ʻ
uning dargohidan mahrum qaytmagan”, - deya Eluzarxonni Hotami Toydan ustun
qo yadi.
ʻ
O zbek adabiyoti badiyatida Hotami Toy obrazi haqida so z borar ekan,
ʻ ʻ
ko pgina yozuvchilar bu obrazni turli asarlarda ta’rif-tavsif etilganligi ayon
ʻ
bo lmoqda. Jumladan, “noma” janrida yaratilgan asarlarda ham Hotami Toy obrazi
ʻ
salmoqli o rin egallaganligining guvohi bo lish mumkin. Bu an’anani Xorazmiy
ʻ ʻ
o zining “Muhabbatnoma”sida boshlab bergan bo lsa, keyinchalik Sayyid
ʻ ʻ
Qosimiy, Xo jandiy kabi ijodkorlar uni munosib davom ettirganlar. Sayyid
ʻ
Qosimiyning “Sadoqatnoma” asarida Hotami Toy obrazi bir qator tarixiy va
afsonaviy obrazlar bilan birga qo llanilib, insonni hayotning o tkinchi hoyu-
ʻ ʻ
havaslariga aldanib qolmaslikka chaqiradi.
Iskandar yetmadi obi hayota
Xizr fe’li kerak ushbu sifota.
Qani Kayxisrav-u Zahhoku Jamshid,
Jahondin bordilar borisi navmid. 52

Bu o rinda muallif Iskandarning obi hayot suvini topib ichmoqchi bo lganini,
ʻ ʻ
ammo abadiylik suvi Xizr alayhisalomga nasib etganligi to g risidagi afsonaga
ʻ ʻ
ishora qilmoqda. Ya’ni Iskandar shuncha boylikka ega bo lsa-da, taqdiri azal
ʻ
oldida ojiz ekanligi, uning boyliklari bu dunyoda abadiy qolishiga yordam
bermaganligi ta’kidlamoqda. Shuningdek, Eron mifologiyasidagi afsonaviy
pahlavon Kayxisrav-u, Jamshid va Zahhoklar ham qanchalik qudratli bo lmasin,
ʻ
bu dunyoni tark etganligi haqida fikr yuritiladi. Muallif keyingi o rinlarda
ʻ
o’quvchining diqqatini saxiylik timsoli Hotami Toy va adolatparvar shoh
52
Саййид Қосимий. Садоқатнома. www.ziyocom .
57

No shiravon obrazlariga qaratadi:ʻ
Nazar qil Hotam-u No shiravona,
ʻ
Jahondin qildilar oxir karona.
Said Qosimiy bu obrazlarni qo llash orqali barcha odamlar bu dunyoni tark
ʻ
etadi, faqat insondan qoladigan yaxshi nomgina abadiylikka daxldordir degan
xulosani ifodalashni maqsad qilgan. Aynan ana shu fikrlar adibning
”Haqiqatnoma” asarining ham bosh g oyasi hisoblanadi. Unda ibrat uchun
ʻ
keltirilgan quyidagi hikoyatda boshqa asarlardan farqli o laroq Hotami Toyning
ʻ
shijoatlilik fazilatiga urg u berilgan.
ʻ
Bir otliq hech kimni nazar pisand qilmay saltanatni egallash umidi bilan
yo lga chiqdi.
ʻ
Ko ziga ilmay Zahhok-u Kayni,
ʻ
Teng etmay, bir javiga Judi Tayni. 53
U shu darajada kibrga berilgan ediki, Zahhok-u Kayxusravlarning kuchini
ham, Hotami Toyning shijoatini ham ko’zga ilmas edi. Bu o rinda muallif qofiya
ʻ
talabi bilan Hotami Toy nomini qisqartirgan holda “Tay” shaklida keltirgan.
Shuningdek, shijoatlilik ma’nosini anglatuvchi “jud” so zini yonma-yon qo’llash
ʻ
orqali saxiylik va shijoatlilik timsoli Hotami Toy nazarda tutilayotganligiga ishora
qilgan.
Shunda qilib, haligi otliqning oti ag darilib, o’zi yerga yiqildi-yu, shu zahoti
ʻ
jon berdi. Boyagina mag rur yo l bosayotgan bu kimsadan ko z ochib yumguncha
ʻ ʻ ʻ
nom-nishon ham qolmadi. Kibr insonlarni falokatga boshlovchi illat ekanligini
ta’kidlash uchun keltirilgan ushbu hikoyatni xulosalash uchun Sayyid Qosimiy
yana afsonaviy obrazlarga murojaat qiladi:
Sulaymon qo ydi taxti xotamini,
ʻ
Sikandar oldi mulki olamini.
Qani Afrosiyobu hashmati Kay,
Qani No shiravon-u, Hotami Tay.
ʻ
Bunda Sayyid Qosimiy bir qator afsonaviy obrazlarni: Hotami Toy,
53
Саййид Қосимий. Ҳақиқатнома. www . ziyocom .
58

Sulaymon, Iskandar, Afrosiyob, Kayxusrav, No shiravoni odil obrazlarini yonma-ʻ
yon qo llash orqali asar g oyasining ta sirchanligini oshirishga erishgan.
ʻ ʻ ʻ
XIV asrning ikkinchi yarmi, XV asrning birinchi choragida yashab ijod etgan
ijodkor Xo jandiyning “Latofatnoma” asarida ham Hotami Toy obrazi keltirilgan.
ʻ
Ayo faxri salotun shohi davron,
Zamona maxfari Mahmud Tarxon.
Saxovat bobida chun Hotami Tay,
Shijoat mulkida chun Kovus-u Kay. 54
Xo jandiy hukmdor Mahmud Tarxonni zamonasining faxirli shohlaridan biri
ʻ
ekanligini madh etar ekan, uni saxovat bobida Hotami Toyga qiyoslaydi.

Bob bo’yicha xulosa
Ikkinchi bobda Hotami Toy obrazining o ʻ rta asr ijodkorlari asarlaridagi talqinini,
shuningdek, o ʻ zbek mumtoz adabiyoti badiyatida tutgan o ʻ rnini tadqiq qilish natijasida
quyidagi xulosalarga keldik:
1.O ʻ rta asrlarda ijod qilgan ijodkorlarning asarlari Hotami Toy obrazining bizgacha
yetib kelishida muhim manba bo’lib xizmat qilganligi ma’lum bo ʻ ldi. Ularga:
Nizomulmulkning “Siyosatnoma”, Muhammad Avfiyning “Javome ul-hikoyat va lavome
ul-rivoyat”, ”Sa’diyning “Bo ʻ ston” va “Guliston” asari, Husayin Voiz Koshifiyning
“Risolayi Hotamiya” va “Axloqiy muhsiniy” kabi asarlari kiradi. Ushbu asarlarda saxovat
va saxiylik, muhtoj odamlarga rahm-shafqat kabi eng yaxshi axloqiy fazilatlar
Hotami Toy obrazi orqali tasvirlanib , bular yordamida inson yaxshi nomga ega bo‘ladi
degan g‘oya ilgari surilgan.
2. Hotami Toy obrazi o‘zbek mumtoz adabiyotida ham salmoqli o‘ringa ega
54
Хўжандий. Латофатнома. www . ziyocom .
59

bo‘lgan an’anaviy obrazlar qatoriga kirganligini kuzatdik. Haydar Xorazmiy,
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, kabi ijodkorlar asarlarida Hotami Toyning
hayoti bilan bog ʻ liq rivoyatlar keltirilgan bo’lsa, Said Qosimiy, Xo’jandiy,
Muhammad Yusuf Bayoniy, Ogahiy, Munis, kabi ijodkorlarning asarlarida talmeh
san’ati vositasida Hotami Toy bilan bo’g’liq mubolag’ali tasvir usulidan
foydalanilganligi ma’lum bo’ldi.
3. Hotami Toy obrazi asosan lirik asarlarda saxiylikni targ’ib qilish bilan
birgalikda zamona hukmdorini ulug’lash, uni saxovatpeshalikda Hotami Toyga
mengzash maqsadida qo’llanilganligi aniqlandi. Hotami Toy obrazini mumtoz
adabiyot badiyatida Iskandar, Doro, Faridun, Jamshid, Afrosiyob, Rustami doston,
ayniqsa, No ʻ shiravoni odil kabi buyuk va afsonaviy obrazlar bilan yon-yon
tasvirlanganligining guvohi bo’ldik.
4. Tahlil qilingan asarlarda ikki muhim jihatga etibor qilindi: birinchidan,
oliyjanoblik va saxiylik islomda qadrlanadigan eng yaxshi insoniy fazilatlar
ekanligiga urg‘u berilsa, ikkinchidan, arab tilidagi “Hamma narsa o‘z mohiyatiga
qaytadi” tamoyiliga ko‘ra, Hotamning oliyjanobligi va saxiyligi vafotidan keyin
to‘xtamaydi va uning qizi ishini davom ettiradi.
III -BOB. “HOTAMNOMAI TURKIY” FOLKLOR SYUJETLARI ‒
ASOSIGA QURILGAN QISSA
3.1. “Hotamnoma”ning yaratilish tarixi va syujet tuzilishi. Fors-tojik
adabiyotida Hotam va uning ajoyib sarguzashtlari haqida afsonalarning yaratilish
an’anasi XVI-XVII asrlarda boshlangan. Fors-tojik tilidagi rivoyatlar ustida
tadqiqot olib brogan olim Yuriy Salimovning so‘zlariga ko‘ra, “Sarguzashti
Hotam” (Hotamning sarguzashtlari) XVI asrda va undan keyingi davrlarda
tuzilgan deb taxmin qilish mumkin . Yozuvchi Kamoliddin Husayn Voiz Koshifiy
“Risolayi Hotamiya” asarida ham Hotami Toy haqida juda ko‘p ma’lumotlar va
bir qator hikoya va afsonalar keltirilgan. Biroq Hotam haqidagi ma’lumot va
afsonalar tilga olingan ushbu asarda “Hotamnoma” kitobi haqida biror ma’lumot
mavjud emas. “Eron xalq ertaklari” kitobining muallifi Alirizo Zakovati
Karoguzluning fikricha, “Haft Sayri Hotam” (Hotamning etti sayohati), ”Haft
60

Insofi Hotam” (Hotamning yetti adolatli ishi) nomlari bilan mashhur “Hotamning
sarguzashtlari” kitobi hijriy XI-XII asrlarda yozilgan, bu asarlar Hotami Toyning
sarguzashtlari aks ettirilgan fors-tojik tilidagi asosiy manba hisoblanadi.
O‘rta asrlardagi fors-tojik adabiyotining yozma va og‘zaki nasri
tadqiqotchilarining nuqtayi nazari va ilmiy izlanishlarining natijalari bilan
tanishish shuni ko‘rsatadiki, XVI asr va undan keyingi davrlarda Eron, O‘rta
Osiyo, Hindiston, Turkiya va boshqa sharq mamlakatlarida qahramoni Hotam
bo‘lgan ko‘plab afsonalar paydo bo‘lgan. Ayniqsa, fors tilida so‘zlashadigan
mamlakatlarda Hotam haqida afsonalarni yozishga qiziqish kuchli bo’lgan.
H. Ismoiliyning taxminlariga ko‘ra, XVI asrning birinchi yarmigacha Hotam
bilan bog‘liq hikoyalar og‘zaki shaklda mavjud bo‘lgan. O’n yettinchi asrning
boshlaridanoq eronlik muhojir yozuvchilar Hindistonga o‘zlari bilan og‘zaki
hikoyalarni olib kelishdi, bu esa XVII asrda mashhur hind roviylari tomonidan
“Hotamnoma”ning yozma nusxalarini yaratilishiga sabab bo`ladi . Shuni ham
ta’kidlash lozimki, XVI asr oxiri XVII asr boshlarida Eron olimlari va
yozuvchilari uchun yashash sharoitlari va ijod qilish tobora murakkablashgani va
Hindiston Temuriylar sulolasi ilm ahli uchun yaratgan qulay sharoitlari tufayli
ko‘plab yozuvchilar va olimlar bu mamlakatga hijrat qilishgan. Natijada
podsholar saroylarida, shaharlar adabiy muhitida hikoya va afsonalar to‘plamlarini
yozish va tuzish rivojlandi.
Hotami Toy obrazining fors-tojik adabiyotidagi badiiy talqini bilan
shug‘ullangan N. Tumanov (Davlatzoda) o‘z tatqiqotida garchi Hotam at-Toyi asli
arab millatiga mansub va arab tarixiga tegishli bo‘lsa-da, og‘zaki va yozma arab
adabiyotida qahramoni Hotam bo‘lgan badiiy asar hali paydo bo‘lmagan degan
fikrni keltirgan. ”Hotamnoma”ni 1988-yilda nashrga tayyorlagan Akbar
Matg‘oziyev esa Hotam haqidagi asar dastlab arab tilida vujudga kelgan bo‘lishi
ehtimoldan holi emasligini, bu fikrni asarning so‘ngi hikoyasida hammomi
bodgardning darvozasiga “suryoniy til bila butubdurki” deb qayd qilingan yozuv
ham tasdiqlashi mumkinligini aytadi. Lekin har ikkala olim ham yozma fors
adabiyotida va og‘zaki xalq ijodida Hotam haqida afsonalar va rivoyatlarning
61

ko‘plab variantlari mavjudligini ta’kidlashgan.
Tadqiqotchilar Husayin Ismoiliy va Yusufjon Salimov “Hotamnoma”lar
orasida mavjud bo‘lgan tavofutlar ro‘yxatlarni farqlash va tavsiflash masalalariga
katta e’tibor berishadi. Hindiston, Eron va boshqa bir qator mamlakatlarda mavjud
bo‘lgan “Hotamnoma”ning qo‘lyozma nusxalari va bosma nashrlari haqida batafsil
ma’lumot bergan Husayin Ismoiliy asarning turli tillarga tarjima qilinish tarixini
ham ko‘rib chiqadi.
Forscha “Hotamnoma”larning yozma variantlari unchalik erta emasligi va
ularning paydo bo‘lishi tarixi taxminan XVII - XVIII asrlarga to‘g‘ri kelishi,
bugungi kungacha saqlanib qolgan “Hotamnoma”ning eng qadimgi nusxasi XVIII
asrning boshlarida topilishi bu taxminning isboti bo‘lib xizmat qilishi mumkinligi
to‘g‘risidagi fikrlar ham aynan Husayin Ismoiliyga tegishli.
Tadqiqotchi S.Zufarovning so‘zlariga ko‘ra, “Hotamnoma”ning bir nechta
yozma nusxalari ham O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining
kutubxonasida saqlanadi. 55
Ushbu nusxalarda hikoya muallifi sifatida Mirashraf
Rumuzi yoki Ashraf Ramzi ismlari tilga olingan. Nusxalardan birida “Rivoyat
qiluvchilarning ta’kidlashicha, Miromashraf Rumuziy ismli bir rivoyatchi o‘zining
“Javom-ul-hikayat “da aytadi”. Mirashraf Rumuziyning rivoyat qiluvchi va uning
“Javomi-ul-hikoyat” kitobining sarlavhasi Tojikiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi Til va adabiyot institutida saqlanadigan 73-sonli qo‘lyozma
nusxasida ham qayd etilgan, undan Yu.Salimov “Hotamning sarguzashtlari”ni
nashr etishda foydalangan. Shuni ta’kidlash kerakki, Mirashraf Rumuzi yoki
Ashraf Ramzi ismli rivoyat qiluvchi Hindiston, Eron va O‘rta Osiyo
kutubxonalarida saqlanadigan ro‘yxatlarning birortasida ham uchramaydi. U
ulamolar yoki rivoyat qiluvchilardan biri bo‘lgan deb taxmin qilish mumkin 56
Fors-tojikcha rivoyat nasrini tadqiq etuvchi Y. Salimov 1967 yilda J.Azizqulov va
S.Davronov bilan birgalikda Tojikistonda saqlangan “Hotamnoma”
qo‘lyozmasining ikki nusxasi va Hindistonda 1894-yilda litografik tarzda bosilgan
55
Зуфаров С . Ҳотами той қиссаси / ўзбек тили ва адабиёти 1986, №-5 б 32.
56
Давлатзода Н.Д. Формирование и эволюция художественного образа Хатама в персидско-таджикской
литературе (классический период): АКД. Душанбе, 2019. – 99 с.‒
62

$bitta nusxasi asosida “Sarguzashti Hotam” 57 (Hotamning sarguzashtlari)ning birinchi nashrini kirill alifbosida nashr etishgan. “ O‘zbek tili va adabiyoti ” jurnalining 1986-yil 5-sonida muallifi Safo Zufarov bo‘lgan “Hotami Toyi qissasi” nomli maqola e’lon qilingan. Maqolada O‘zSSSR FA Hamid Sulaymonov nomidagi qo‘lyozmalar institiuti fondida “Hotami Toyi” dostoniga aloqador uchta (№76,854,2921 raqamli) fors-tojik tilida qo‘lyozma, ikkita “Hotamnomai turkiy” nomidagi qo’lyozma (1866, 3596) raqamlarida Toshkentda (1330\1911) nashr etilgani, har ikkisi ham bir nusxa kitoblar 260 varaqdan iborat nodir asarlar mavjudligi aytilgan. 58 “Hotamning sarguzashtlari” nashr etilishiga asos bo‘lgan birinchi qo‘lyozma Tojikiston Fanlar akademiyasi tojik tili va adabiyoti instituti kutubxonasida 73- raqam ostida saqlanadi. Ushbu qo‘lyozma 1273 hijriy (1856-1857) yilda Mirzo Abdulloh Xushxat ismli xattot tomonidan Buxoroda yozilgan. Mazkur nusxa til va uslub nuqtayi nazaridan ko‘plab qo‘lyozma va bosma nusxalardan ustundir. Tojikiston nashriyotlari tomonidan “Hotamning sarguzashtlari”ni nashrga tayyorlashda foydalanilgan yana bir nusxasi Tojikiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutining o‘sha paytdagi ilmiy xodimi (akademik M. Shakuri) M. Shukurovning mulki hisoblanadi. “Hotamning sarguzashtlari” qissasi Hindistonning “Safdari” bosmaxonasida 1894 yilgi nashr qilingan. Shunday qilib, Hindiston, Eron va O‘rta Osiyo kutubxonalarida saqlanayotgan “Hotamnoma” qo‘lyozmasining og‘zaki varianti XVI asr oxiri XVII asr boshlarida og‘zaki ravishda mavjud bo‘lgan. Keyinchalik, Safaviylar, Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalari davrida ko‘plab shoirlar, olimlar, yozuvchilar va hikoyachilar Eron va Movaraunnahrdan Hindistonga ko‘chib o‘tishgan, ular o‘zlari bilan “Hotamnoma”ning og‘zaki variantini ham bu mamlakatga olib kelishgan. Bu erda u yozma shaklga ega bo‘lgan. Shunday qilib, Safaviylar davrida Erondan Hindistonga borgan ko‘plab hikoyachilar o‘zlari bilan Eronda tarqalgan afsonalar va she’rlarni Hindistonga olib borishgan va shu tariqa 57 Саргузашти Ҳотам. Ирфон. Душанбе, 1967Й, б 297. 58 Зуфаров С. Ҳотами той қиссаси/ ўзбек тили ва адабиёти 1986 №-5, б 32. 63$