Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 2.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘ZBEK ADABIYOTIDA matndan undov, modal va taqlid so‘zlami aniqlash

Купить
O’ZBEK ADABIYOTIDA matndan undov, modal va taqlid so'zlami aniqlash Koʻchalarni changitib toʻp oʻynardik. Men yangi sotib olgan qora toʻpimni tashlaganda, Vali ustalik bilan bir urgan edi, toʻp gʻiz etib yuqorilandi-da, qaytib koʻchaga tushmadi. Oʻynovchilar turgan joylarida qotib qolishdi: – Ah, qanday yaxshi toʻp edi, Shokir akaning bogʻchasiga tushdi-ya. Essizgina… Fattoh kattalardek qoʻlini orqasiga tashlab: – Tagʻin tushib oʻtirma, bilasan-ku Shokir akaning feʼlini, xuddi oyogʻingni sindiradi, – deb nasihat qilganday boʻldi. Bolalar birin-sirin tarqalib ketishgan edi. Men yolgʻiz qolgandim, oʻynab toʻymagan toʻpimning alami ichimda har minut sayin zoʻrayib borardi. Faqat Shokir akaning bogʻchasiga kirish juda qoʻrqinchli edi. Bir yarim tanobcha joyni egallagan bogʻcha baland devorlar ila oʻralgan, ichida oʻrik, shaftoli, gilos, koʻksulton va shunga oʻxshashlar. Bu mevalardan biron donasini chet kishi koʻrmas va kimga sotiladirganliginida hech kim bilmasdi. Hatto, “anjir bilan anor gulini toʻkib, koʻzga ilinadigan boʻlganda Shokir aka sanab qoʻyadi”, – deb gaplashardi mahalladagilar. Mening qora toʻpim, shubhasiz, mana shu bogʻchada. Faqat, qanday qilib olish mumkin? Shunday kishining bogʻchasiga toʻp qidirib tushish hazil gap emasdi. Men koʻp oʻyladim, axir tushishga qaror qilib, qulay bir joy axtara boshladim. Jin koʻchadan bogʻchaga kirib ketadirgan ariqning onbori bir oz katta boʻlib qolgan ekan. Ishtonimni tizzamga qadar koʻtarib, onborga bosh tiqdim, oʻtish qiyin boʻldi, devorni qoʻlim ila uvalab teshikni katta qildim-da, sekingina oʻtdim. Oʻt orasiga biqinib, har yoqqa qarab oldim, bogʻcha jimjit… Rang-barang kiyimlarga belangan kelinchak gullarning ustida, jimjima qafasdonli savadonlarni va bogʻchani poylagan kabi haryoqqa tez-tez qarab qoʻyardim. Butun diqqatimni koʻzimga toʻplab qidirishga tutindim, toʻpimni onbordan 20-30 qadam narida, oʻt orasidan topdim, koʻnglim tinchidi. Qaytishga hozirlanib, atrofga bir qaragan edim, devorga chirmashib oʻsgan tokning tagida Shokir akaning qizi Gulnor opa ila Turdi sartaroshning oʻgʻli Asadga koʻzim tushdi. Darrov oʻt orasiga choʻzildim. “Shokir aka yoʻq ekan, bular bu yerda” dedim-da, yota berdim. Gulnor opaning ustida bir oz toʻzishga boshlagan atlas koʻylak, sarpinka roʻmol yelkasida. Toʻla oppoq bilagi Asadning boʻyniga oʻralgan, dam Asadning chiroyli yuziga qaraydi, dam boshini yigitning keng, kuchli koʻkragiga qoʻyadi. Asad bir qoʻli ila Gulnor opaning beliga tushgan qora sochlarini silar, yuzlaridan uzilmagan gulni hidlagan kabi sekin-sekin oʻpar va nimalarnidir soʻzlardi. Menga anglashilmagan bir sirning ogʻirligi koʻkragimni siqar, yashil oʻtlar orasiga koʻmilgan boshimda shu vaqtgacha yashirinib yotgan fikrlar uchqunlanar edi ... Oybekning "Gulnor opa" hikoyasini o'qish, mazmunini konspektlashtirish va matndan undov, modal va taqlid so'zlami aniqlash. Odil Yoqubovning "Muzqaymoq" hikoyasini o'qish, mazmunini konspektlashtirish va matndan son olmosh so'z turkumiga oid so'zlani aniqlash Darvozaga yaqinlashib qolganimda nogahon ro‘para tomondan kelayotgan qo‘shnimiz — shahar yoshlar qo‘mitasining kotibiga ko‘zim tushdi. U bir o‘zi emas, charm paltolik harbiy odam bilan uch burchak soqol qo‘ygan, jikkakkina mo‘ysafid qurshovida kelardi. Kotibni ko‘rishim bilan yuragim negadir «shuv» etib, boqqa sho‘ng‘ishga chog‘landim, ammo kotib bir sakrashda yo‘limni to‘sib, bilagimdan shappa ushladi-da: — Ha, qashqirdan tug‘ilgan qashqircha! — dedi titroq bosib. —Bitta shaltoq buzoq bir to‘da podani buzadi! Bo‘yningga soxta qizil galstuk taqib, bu sofdil qizil pionerlarni buzmoqchimisan? — U qo‘limni og‘ritib siqqancha o‘ziga torta boshladi. Lekin shu payt jikkak mo‘ysafid: — Qo‘yib yubor, bolapaqirni, — dedi oraga tushib.— O’rtoq Stalin aytdi-ku, bola otasi uchun javob bermaydi, deb? Gunohi nima bu norasidaning! Yosh kotib qovog‘idan qor yoqqanicha bir qariyaga, bir charm paltoli harbiyga qaradi-da, qo‘limni qo‘yib yubordi va: «Yo‘qol ko‘zimdan!» — deb o‘shqirdi. Shundan keyin nima bo‘ldi, nima qo‘ydi — hozir esimda yo‘q, faqat kotibning ombirdek metin changalidan chiqdimu tomog‘imni g‘ip bo‘qqan ko‘z yoshini yuta-yuta, saf-saf bo‘lib o‘tayotgan baxtli tengdoshlarim yonidan katta ko‘cha tomon otildim... Dadamlar hibsga olingandan so‘ng uch-to‘rt oy o‘tdi hamki, u kishi bilan biror marta ko‘risha olmadik. Butun shahar hanuz tahlikada, hamma joyda, hatto maktablarda ham dushman qidirish hamon davom etardi. Sira esimdan chiqmaydi. O’sha yili ulug‘ rus shoiri Pushkin vafotining 100 yilligi nishonlanar edi. Bu g‘amgin sanaga atalib qanaqa tadbirlar belgilandi, qanaqa kitoblar chiqarildi, qanaqa majlislar, adabiy kechalar o‘tkazildi — buni bilmayman. Ammo o‘sha sanaga atalib o‘quvchilar uchun daftar chiqarilgani yodimda. Million-million nusxada chiqarilgan bu daftarlarning oldi muqovasida bolalikdan hammamizga tanish jingalak soch, habashchehra shoirning surati solingan, muqovaning oxirgi betiga esa shoir ertaklaridan biriga chizilgan surat berilgan edi. Shuk ur X olmi rzay ev ning " Ot egasi" hik oy asini o'qish, mazmuni ni k onspek t la sht iri sh v a mat ndan rav ish so'z t urk umiga oid so'zlarni ani qla sh Darhaqiqat, bu tog‘ yonbag‘irlari qarashli bo‘lgan rayondagi partiya komiteti «nega o‘zimiz tog‘lik bo‘lib, qimiz ishlab chiqarmaymiz!» degan mulohaza bilan yangi bir sovxoz tashkil etishga qaror qilgan, aholining ortiqcha baytallarini sotib olish uchun tashkilotlardan joylarga vakil jo‘nagan edi. Bu tomonlardan biya sotib olish esa kichik leytenant Egamberdi Xudoyberdievga topshirilgan edi. Uning esa dilida boshqa bir pinhoniy istagi ham bor edi: ana o‘sha tog‘dagi soy bo‘yida joylashgan qishloqda istiqomat qiladigan muallimning ko‘p yaxshi, chopqir, chiroyli oti bor-da. Shuni o‘ziniki qilishning iloji yo‘qmikin? U o‘ylab-o‘ylab, ilojini topdi: bir necha biyaning narxini bichib, rayonga jo‘natgandan keyin Tumshuqda bitta cho‘ponning soppa-sog‘ baytali turgani holda, uning minib yuruvchi otini aldab-suldab, qo‘rqitib, do‘q urib sotib oldi va: «Nega biya olmading, deb so‘rashsa, biyasi yo‘q ekan, otini bera qoldi. Buni almashtirish mumkin-ku deyman-da», deb o‘yladi. U bilardiki, qishloq qorovuli cho‘ponga qo‘shni, qishloqda esa Inod muallimdan bo‘lak kishi yo‘q hisobi. Aholisi bo‘z yerlarga ko‘chib ketgan. Demak, bu xabarni qorovul chol Inodga yetkazadi... Inod peshayvonli uyi oldidagi bedapoyada yo‘ng‘ichqa o‘rardi. Quyosh kunbotarga egilib, kunchiqardagi adirlar bag‘rini yoritar, soyning ham u yer-bu yeri yiltirar edi. Nari sohildan to‘riq ot mingan shapkali, pogoni bor kishi pastlay boshladi. Suvni kechib o‘tib, bu sohilga chiqib keldi. Inod unga bir qaradi-da, ishidan qolmadi. Egamberdi pakana jiydalarni oralab, bedapoya adog‘ida paydo bo‘ldi. — Hov, salomatmi? Qani bu, mehmon keldimi, demaysiz? — dedi. Inod qaddini ko‘tarib turdi. O’roqni o‘rik tanasiga qattiq sanchib: — Keling, — dedi do‘rillab. Tohi r Mal ik ning "A lv i do bolal ik " qissasi ni o'qish, mazmunini k onspek t lasht iri sh v a mat ndan darak , buy ruq v a so'roq gapl arni aniqlash. Darhaqiqat, bu tog‘ yonbag‘irlari qarashli bo‘lgan rayondagi partiya komiteti «nega o‘zimiz tog‘lik bo‘lib, qimiz ishlab chiqarmaymiz!» degan mulohaza bilan yangi bir sovxoz tashkil etishga qaror qilgan, aholining ortiqcha baytallarini sotib olish uchun tashkilotlardan joylarga vakil jo‘nagan edi. Bu tomonlardan biya sotib olish esa kichik leytenant Egamberdi Xudoyberdievga topshirilgan edi. Uning esa dilida boshqa bir pinhoniy istagi ham bor edi: ana o‘sha tog‘dagi soy bo‘yida joylashgan qishloqda istiqomat qiladigan muallimning ko‘p yaxshi, chopqir, chiroyli oti bor-da. Shuni o‘ziniki qilishning iloji yo‘qmikin? U o‘ylab-o‘ylab, ilojini topdi: bir necha biyaning narxini bichib, rayonga jo‘natgandan keyin Tumshuqda bitta cho‘ponning soppa-sog‘ baytali turgani holda, uning minib yuruvchi otini aldab-suldab, qo‘rqitib, do‘q urib sotib oldi va: «Nega biya olmading, deb so‘rashsa, biyasi yo‘q ekan, otini bera qoldi. Buni almashtirish mumkin-ku deyman-da», deb o‘yladi. U bilardiki, qishloq qorovuli cho‘ponga qo‘shni, qishloqda esa Inod muallimdan bo‘lak kishi yo‘q hisobi. Aholisi bo‘z yerlarga ko‘chib ketgan. Demak, bu xabarni qorovul chol Inodga yetkazadi... Inod peshayvonli uyi oldidagi bedapoyada yo‘ng‘ichqa o‘rardi. Quyosh kunbotarga egilib, kunchiqardagi adirlar bag‘rini yoritar, soyning ham u yer-bu yeri yiltirar edi. Nari sohildan to‘riq ot mingan shapkali, pogoni bor kishi pastlay boshladi. Suvni kechib o‘tib, bu sohilga chiqib keldi. Inod unga bir qaradi-da, ishidan qolmadi. Egamberdi pakana jiydalarni oralab, bedapoya adog‘ida paydo bo‘ldi. — Hov, salomatmi? Qani bu, mehmon keldimi, demaysiz? — dedi. Inod qaddini ko‘tarib turdi. O’roqni o‘rik tanasiga qattiq sanchib: — Keling, — dedi do‘rillab. Mirk arim Osi mning " Zul mat ichra nur " qissasini o'qish, mazmunini k onspek t la sht irish v a mai ndan y orda mchi so'z t urk umiga oid so'zlarni aniqlash. Alisherning tog‘alari: Mirsayid — «Qobuliy» va Muhammad Ali — «G‘aribiy» o‘qimishli yigitlar bo‘lib, forsiy va turkiy tilda she’r yozar edilar. Ular pochchalari G‘iyosiddinnikiga kelganlarida ilmiy, adabiy mavzularda qizg‘in bahs boshlanar va ba’zi kunlari suhbat g‘azalxonlik bilan tugar edi. Alisher xuddi kattalardek tog‘alari yonida o‘tirib, ularning gaplariga quloq solar, she’r tinglar edi. Garchi, u kitobiy so‘zlar va majoziy she’rlarga yaxshi tushunmasa ham, g‘azallarning ohangi, musiqiysidan zavqlanardi. Katta tog‘asi Mirsayid jiddiy, kamgap, sipo odam edi, kichigi Muhammad Ali esa xushchaqchaq, gapdon yigit bo‘lib, tor va tanburni yaxshi chalar, o‘z suhbati bilan majlisga jon kirgizar edi. Bir kuni u yaqindagina yozgan bir g‘azalini o‘qib berayotganida jiyani Alisherning diqqat bilagg quloq solayotganiggi ko‘rib, hayratda qoladi. — Nevchun ajablanursiz?— dsydi G‘iyosiddin shoir qaynisiga,— Alisher ko‘cha-ko‘yda bolalar bila o‘ynab yurib, tojik tilin o‘rganib olg‘on, onasi forsiy, turkiy g‘azallarni o‘qig‘onda quloq berib o‘tiradur va ba’zi matla’larni yoddan o‘qib beradur.— U o‘zining o‘tkir ko‘zlarini togasiga tikib o‘tirgan Alisherga yuzlanib dedi: — Qani, o‘g‘lim, shoir Qosim Anvor ne debdur? Alisher qo‘ng‘iroqdek ovozi bilan dona-dona qilib shu matla’ni o‘qidi: Rindemu oshiqemu jahonso‘zu joma chok, Bo davlati g‘ami tu fikri jahon chi bok? (Biz beparvo oshiqlarmiz, yirtiq chopon, o‘t iafas, Jahon g‘ami sening g‘amingga arzimas.) Asqad Muxtorning "To'qqizinchi palata" hikoyasini o'qish, mazmunini konspektlashtirish va maindan ibora va maqollarni aniqlash. Atoqli shoir, nosir va dramaturg Asqad Muxtor 1920 yil 23 dekabrida Farg‘ona shahrida temir yo‘l ishchisi oilasida tug‘ilgan. U 11 yoshida otadan yetim qolib, bolalar uyida tarbiyalangan. Maktabni tugatgach, Asqad Muxtor O‘zbekiston Davlat universitetiga (1938) kirib o‘qiydi. So‘ng Andijon pedagogika institutida o‘zbek adabiyoti kafedrasining mudiri bo‘lib ishlaydi. Asqad Muxtorning Toshkentga kelishi uning faoliyatida yangi sahifa ochdi. U «Yosh leninchi» (1945), so‘ngra «Qizil O‘zbekiston» gazetalarining muharririyatlarida bo‘lim mudiri, mas’ul kotib, «Sharq yulduzi» jurnalida bosh muharrir (1960—1965), O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasida kotib (1957) bo‘lib ishlaydi. «Guliston» jurnaliga, «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» haftaligiga muharrirlik qildi. Asqad Muxtor «Tilak», «Tong edi», «Totli damlar» singari ilk she’rlari (1935—1938)da she’riyatning maqsad va vazifasini, shoirning jamiyat oldidagi burchini aniqlab olishga intiladi. .” Erkin A'zamning "Bayramdan boshqa kunlar" asarini o'qish, mazmunini konspektlashtirish va darak, buyruq va so'roq gaplarni aniqlash literature Yozuvchi ijodida 1988 yilda nashr etilgan “Bayramdan boshqa kunlar” nomli qissa va hikoyalardan jamlangan kitobi alohida qimmatga ega. Kitob ijodkorning avvalgi asarlaridan hajman katta, mazmunan teran. Adibning “Bayramdan boshqa kunlar” asarida ma’lum ma’noda romanga xos kontseptsiya seziladi. Muallif shaharliklarni ijtimoiy tabaqalarga ajratishga usta. Uslubida fosh qilish, kesatiq, piching yetakchi bo‘lgan adib diqqatini ko‘proq yengiltak qiz-juvonlar – kapalaklar (uchib-qo‘nib, gulzorda nozlanib, orolanib sayr etuvchilar) hayoti jalb qiladi. Qissada, asosan, uch oila vakillari hayoti tasvirlangan. Barno, Bargida, Basira – Afro‘za Kamolovnaning emin-erkin o‘sgan qizlari. Ularning otasi – qarib quyulmagan chol – Mimo. Barno zamonabop Chinnibek Qosimovga tegib olgan. Bargida sevmadi, o‘rtanmadi, ziddiyatlarga kirishmadi, lekin Bakirga ega bo‘ldi. Bu ayolda rashk, uyim-joyim degan tuyg‘u, chin huzurni his qilish yo‘q. Qanday xohlasa, shunday yashaydi. Hech kimga aytmasdan onasinikiga ketib qolishi, haftalab erini ko‘rmasligi, u haqda o‘ylamasligi mumkin. Bakir qo‘ng‘iroq qilsa, gina-kuduratsiz: “Qayoqlarda qolib ketdingiz? Nega kelmaysiz? Bugun, albatta, keling, tadbir bor”, deyishi mumkin. Eri tergagudek bo‘lsa: “Nima bo‘pti?” deb qo‘ya qoladi. Uning asabi yo‘qmi, deb ham o‘ylaysan kishi. Opa-singillar yig‘ilib qolishsa, og‘izlari gapdan bo‘shamaydi. Ular hech narsani ko‘ngillariga qattiq olmaydilar. Lekin... lozim bo‘lib qolsa, har qanday tubanlikka, ayollik makriga erk berishlari mumkin. Basira jazmaniga achchiq qilibmi, ko‘p miqdorda dori ichib qo‘yadi. Uni hushiga keltirish uchun ona, opa-singillari o‘libtiriladilar. Mimo – sobiq xonanda, yengiltak odam, qizlarning otasi. Ammo oilada uning ota sifatida o‘rni, mavqei yo‘q. Bakir Bargida bilan yashar ekan, bu xonadonning chirib, manqurtlashib borayotganini aniq kuzatadi. U qanday osonlik bilan uylangan bo‘lsa, shunday osonlik bilan Bargidadan voz kechib ketishi mumkin, ammo... Qissadagi asosiy qahramonlardan biri – Safura. U Bargida, Barno, Chinnibek, Basiralarning do‘sti. Asarda xattiharakatlar, ziddiyatlar, murakkabliklar, ziyofatlar markazida Safura turadi Bolaligim. Avji saraton Dala. Tog‘u toshlar kuymakda. Onam ishga otlanadi tong, Rangi o‘ngib ketgan ko‘ylakda. Naq taqimda sochini sochib, Boyovutning shamoli sang‘ir. Vafo qildi birgina sochi Eplayolmay ro‘molda tang‘ir. Borar baland bo‘yli, kulcha yuz, Bo‘y-bo‘y juvon, sirli siyoqda. Suyolmadik uni qilcha biz Xudo suysin endi u yoqda. Eshitaman tovushlarini Borar jannat malaklariday. Tuproq to‘la kovushlari- yu Rangi o‘nggan ko‘ylaklarida... Ruhim ko‘taradi bayroqlarini... Dunyo kambag‘alni kamsitib, g‘ajib Tag‘in boyitarkan boyroqlarini Ruhim olib qo‘yar boshimdan tojni Halima Xudoyberdiyevaning "Ona" she'rini yodlash va she'r matnidan fe'l zamonlarini aniqlash Hamid Olimjonning "O'zbekiston" she'rini yodlash va she'r matnidan sinonim so zlarni aniqlash Vodiylarni yayov kezganda, Bir ajib his bor edi manda... Chappor urib gullagan bog‘in, O‘par edim vatan tuprog‘in. Odamlardan tinglab hikoya O‘sar edi shoirda g‘oya. Daryolardan kuylab o‘tardim, Ertaklarga quloq tutardim. Hammasini tinglardim, ammo, O‘xshashini topmasdim aslo. O‘xshashi yo‘q bu go‘zal bo‘ston, Dostonlarda bitgan guliston, – O‘zbekiston deya atalur, Uni sevib el tilga olur. Chiroylidir go‘yo yosh kelin, Ikki daryo yuvar kokilin; Qorli tog‘lar turar boshida Oybekning "Namatak" she'rini yodlash va she'r mainidan sodda va go shma gaplami aniqlash Nafis chayqaladi bir tup namatak Yuksakda, shamolning belanchagida, Quyoshga kutarib bir savat oq gul, Viqor-la ushshaygan qoya labida, Nafis chayqaladi bir tup namatak… Mayin raqsiga hech koniqmas kungil, Vahshiy toshlarga ham u berar fusun. Sunmaydi yuzida yorqin tabassum, Yanoqlarni tutib oltin busa- chun, Quyoshga tutadi bir savat ok gul! Poyida yiglaydi kumush qor yum-yum… Nafis chayqaladi bir tup namatak… Shamol injularni separ chashmadak Boshida bir savat ok yulduz – chechak, Nozik salomlari nakadar masum! Toglar khavosining firuzasidan Mayin tovlanadi butun niholi. Vahshiy qoyalarning ajib ijodi: Yuksakda raqs etar bir tup namatak, Quyoshga bir savat gul tutib khursand Abdulla Oripovning "Bahor" she'rini vodlash va she'r matnidan sinonim so zlarni aniqlash Yana bahor keldi. Yana olamda Ajib bir go‘zallik, ajib bir bayot. Men seni qutlayman shu ulug‘ damda, Ulug‘ yelkadoshim, muzaffar hayot! Tashbih axtarmangiz ushbu g‘azaldan, Naqd joyda nasiya ne kerak asli. Ayon bir xislating bordir azaldan, Seni atamishlar uyg‘onish fasli! Yellar ham uyg‘ondi ishqalab kaftin, Oftob ham yuksaldi — tik kelar quyosh. Tog‘lar ham yuk tashlab ko‘tardi kiftin, Bezavol maysa ham silkitadi bosh. Tarnovlar bo‘g‘zida lola ham ko‘rkam, Terak uchlarida izg‘ir mavjudot. Hattoki tuyg‘usiz, chirik xazon ham Yashil po‘panakdan bog‘labdi qanot . Hovliqma jilg‘alar chopar beega , Qushlar qiy-chuviga to‘lmish dala, bog‘. Sening visolingdan quvonmay nega, Bahor, sog‘intirding axir ko‘p uzoq! Yaldo kechasiday rutubatli qish Soldi ruhimizga og‘ir bir surur. Sen kelding, uyg‘ondi yana sho‘x olqish, Yig‘lagan ko‘zlarga tushgan kabi nur. Ha, mangu zavollik bo‘lmas olamda To suyin socharkan abri naysonlar. Men sizni eslayman ammo shu damda , Manguga ko‘z yumgan aziz insonlar. Azaliy hukmini o‘qidi hayot, — Necha bor samo ham ko‘mdi quyoshin Erkin Vohidovning "O`zbegim" qasidasini yodlash va she'r matnidan sinonim va omonimlarni so zlani aniqlash Tarixingdir ming asrlar Ichra pinhon, o‘zbegim, Senga tengdosh Pomir-u Oqsoch Tiyonshon, o‘zbegim. So‘ylasin Afrosiyob-u So‘ylasin O‘rxun xati, Ko‘hna tarix shodasida Bitta marjon, o‘zbegim. Al-Beruniy, Al-Xorazmiy, Al-Forob avlodidan, Asli nasli balki O‘zluq, Balki Tarxon, o‘zbegim. O‘tdilar sho‘rlik boshingdan O‘ynatib shamshirlarin Necha qoon, necha sulton, Necha ming xon, o‘zbegim. Tog‘laring tegrangda go‘yo Bo‘g‘ma ajdar bo‘ldi-yu, Ikki daryo – ikki chashming, Chashmi giryon, o‘zbegim. Qaysari Rum nayzasidan Bag‘rida dog‘ uzra dog‘, Chingiz-u Botu tig‘iga Ko‘ksi qalqon, o‘zbegim. Yog‘di to‘rt yondin asrlar Boshingga tiyri kamon, Umri qurbon, mulki taroj, Yurti vayron, o‘zbegim Muhammad Yusufning "Vatanim" she`rini yodlash va she'r matnidan Vatanim Men dunyoni nima qildim, O`zing yorug` jahonim, O`zim xoqon, O`zim sulton, Sen taxti Sulaymonim, Yolg`izim, Yagonam deymi, Topingan koshonam deymi, O`zing mening ulug`lardan Ulug`imsan, Vatanim… Shodon kunim gul otgan sen, Chechak otgan izimga, Nolon kunim yupatgan sen, Yuzing bosib yuzimga. Singlim deymi, Onam deymi, Hamdardu hamxonam deymi, Oftobdan ham o`zing mehri - Ilig`imsan, Vatanim. "Buyuk ipak yo'li va uning insoniyat tarixidagi o'rni" mavzusida insho yozish. Qomusiy olim al-Xorazmiy" mavzusida insho yozish Insoniyat tarixida eng ulkan bo’lgan ushbu qit’alararo savdo yo’li Yevropa va Osiyoni bir - biriga bog’lab, o’tmishda antik Rim davlatidan to Yaponiyaning qad imgi poytaxti Nara shahrigacha cho’zilgan edi. Albatta, sharq va G’arb o’rtasidagi savdo o’tmish qa’riga cho’kkan qadim -qadim zamonlardan beri olib borilar edi, lekin bu kelgusida bunyod etilgan Buyuk yo’lning aloxidagi qismlari edi. Savdo aloqala ri hosil bo’lishiga Markaziy Osiyo tog’larida yarim qimmatbaho toshlar – Sharqda nihoyatda qadrlangan lazurit, nefrit, aqiq, feruzalar qazib chiqariladigan konlarni topib, qazib olish ko’p jihatdan ko’maklashgan. Masalan, Markaziy Osiyodan Eronga, Mesopotamiyaga va hatto Misrga lazurit toshi yetkazib beriladigan «lazurit yo’li» mavjud edi. U bilan bir paytda «nefrit yo’li» ham tarkib topgan, bu yo’l Xotan va Yorkent tumanlarini Shimoliy Xitoy mintaqalari bilan bog’lar edi. Bundan tashqari, Old Osiyo mamlaka tlariga So’g’diyona va Baqtriya davlatlaridan aqiq toshlari olib ketilar edi, Xorazmdan esa feruza keltirilgan. Bu yo’nalishlarning barchasi oxir -oqibat Buyuk Ipak yo’liga kirib mujassamlashgan. Markaziy Osiyodan G’arbga va Janubga o’tkazilgan karvon yo’llarini hamda Xitoydan Sharqiy Turkistonga olib boradigan yo’llarni o’zaro bog’lab bergan buyuk yo’lning haqiqiy boshlanishini tarixchilar eramizdan avvalgi ikkinchi asrning o’rtalarida, deb hisoblaydilar, o’sha davrda xitoyliklar uchun ilk bora G’arb o’lkalari – Markaziy Osiyo davlatlari kashf etilgan edi. Qomusiy olim al-Xorazmiy" mavzusida insho yozish Xorazmiy tugilib voyaga yetayotgan davrda Mavarounnaxr yirik madaniy va savdo markazlaridan biri edi. Olimning tulik ismi Abu Abdullax Muxammad ibn Muso al-Xorazmiy AlMajusiydir, "AbuAbdullox Muxammad" Islomga utganlarga beriladigan an’anaviy ism bulgan. Xorazmiyning avlodlari majmusiy koxinlaridan, ya’ni "Mugullar" dan bulib, islomni otasi kabul kilgan bulishi kerak. Ilmiy adabiyotlarida yozilishiga kura Xorazmiy boshlangich ma’lumotni uz uyida olgan, chunki uning otasi adimiy diniy xamda dunyoviy bilimlardan xabardor bulgan. Shu tufayli al-Xorazmiy bolaligidanok bu ilmiy manbalardan urganish imkoniyatiga ega bulgan. Muxammad Xorazmiy matematika bilan juda berilib shugullangan, bu soxaga oid barcha asarlarni kunt bilan urgangan, Arab, fors, xind, yunon tillarini xam urganib, bu tilda yaratilgana asarlarni xam ukiy oladigan buladi. Lekin Xorazmiyning vatanidan setda yashaganligini turlicha sharxlashadi. Chunonchi otasi madusiy koxinlardan bulganligi uchun xam arab mutassabbilari uni ta’kib kilganligi sababli u Xorazmiy tashlab ketishga majbur bulgan degan fikrlar xam mavjud. Xorazmiyshunos olim A.Axmedov xalifa Xorun ar-Rashidning ugli Ma’mun-ar Rashid Marvda xalifa noibi turganla sarayida juda kup olimlarni tuplagan, sung xalifa bulib kutarilgach ularni xam Bogdodda olib ketganini ta’kidlaydi. Biz A.Axmedovning fikriga kushilgan xolda yana kuyidagilarni xam bayon etmokchimiz. Buning sabablari -birinchilardan, usha davrda barcha ilmga intilgan olimlar ma’lum fanlarni egallab olganda sung ilm-fan markazlariga safar kilganlar va u yerda yetuk olimlar bilan mulokotda bulib, turli fanlar buyicha baxs-munozara yuritganlar maxsus sayyorgarlikdan va sinovlardan utganlar, uzlarini fan olamida sinab kurganlar. Ikkinchidan xalifalikdailm markazi sanalgan Damashk va Bogdodda ilm-fanning tarakkiy etganligi va shaxsan xalifaklarning ilm-fan tarakkiyotiga xomiylik kilganligi xam olimlarni jalb etgan. "Baytul Xikma" da matematika, geodeziya, geografiya falankkiyot va boshka soxalar buyicha tadkikotlar olib borildi va al-Xorazmiy makzabi yaratiladi. Olimning ayniksa, matematikaga oid ilmiymerosi jaxon axamiyatiga ega buldi Ahmad al Farg`oniy va uning merosi mavzusida insho yozish Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Farg‘oniy(798—861) Farg‘onada tug‘ildi, shu yerda ilmiy ta’lim oldi, voyaga yetdi va, nihoyat, Bag‘doddagi «Bayt alhikma» nomli akademiyada ilmiy ishlar bilan shug‘ullandi. Bu ilm makonida alFarg‘oniy boshqa atoqli olimlar, jumladan, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy bilan birgalikda xizmat qilgan. Al-Farg‘oniyning Misrda, Nil daryosi bo‘ylarida ilmiy-nazariy va ilmiy-amaliy sohalarda ijodiy faoliyat ko‘rsatganligi ham jahonga ma’lum. I. Al- Farg‘oniy asarlari. Ahmad al-Farg‘oniyning 8 asari ma’lum. Shu bilan birga, ta’kidlab o‘tishimiz kerakki, Rizoulloh Ansoriyning dalolat berishicha, uning qoldirgan asarlari soni o‘n bitta. Bu kitoblarning har birida astronomiyaga oid yangi, qimmatli fikrlar aytilgan. Ularning ayniqsa ikkitasi jahon astronomlariga ma’lum va mashhurdir. Biz bu o‘rinda al-Farg‘oniy asarlarining mazmuni bilan chegaralanamiz. «Astronomiya ilmi asoslari» — «Samoviy harakatlar va umumiy astronomiya kitobi» («Kitob fiy harakat as-samoviya va javomi’ ilm an-nujum»). Risolaning asl qo‘lyozmalari matni bir xil bo‘lsa-da, besh nom ostida saqlanib kelmoqda, ya’ni: «AlMajistiyga bag‘ishlangan falakiyot risolasi», «Falak sferalari sababiyati», «Al-Majistiy haqida», «Ilm al-hay’a» deb ham ataladi. Yana bir kitobi — «Asturlob yasash haqida kitob»(«Kitob al-komil fiy san’a alasturlob»). Al-Farg‘oniyning qo‘lyozmalari Angliya, Frantsiya, AQSh, Marokash, Misr, Hindiston, Germaniya, Eron(Tehron), Rossiya(Peterburg) va boshqa bir qancha mamlakatlarning yirik ilmiy kutubxonalarida asrlar bo‘yi saqlanib kelmoqda. Al- Farg‘oniy kitoblari 1145 yildan shu vaqtgacha, ya’ni XII asrdan XXI asrgacha lotin, italyan, frantsuz, nemis, ingliz, ibroniy, ispan, arab, fors tillarida Angliya, Belgiya, Germaniya, Gollandiya, Misr, Italiya, Marokash, Suriya, AQSh, Tunis, Frantsiyada bir necha bor nashr etilgan. «Astronomiya ilmi asoslari» B.Rozenfeld, I.Dobrovolskiy va N.Sergeeva tarjimasida rus tilida birinchi marta 1998 yili Toshkentda nashr qilindi. Bu tarjima qo‘lyozmasining ayrim parchalarini tarjimonlar ruxsati bilan O.Fayzullaev 1976 yili nashr ettirgan edi. Ruscha va o‘zbekcha to‘la nashrini amalga oshirishda esa A.Ahmedov va A.Abdurahmonov ancha xizmat qildilar. ABU NASR Farobiy va uning buyuk asarlari" mavzusida insho yozish Fan va madaniyat olamida o‘z o‘rni va mavqeiga ega bo‘lgan ulug‘ mutafakkir, zabardast olim, buyuk allomalardan biri, shubhasiz, Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug‘ Tarxon Forobiydir (873—950). Dunyo fani va madaniyati, uyg‘onish davrining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri bo‘lgan Forobiy qadimgi yunon fani va madaniyatining insoniyat tsivilizatsiyasida tutgan o‘rnini yuksak baholab, butun ilmiy faoliyati davomida nafaqat unga suyandi, cheksiz hayratlandi va ilhomlandi, balki kishilik tarixida o‘chmas iz qoldirgan yunon olimlarining, ko‘proq Arastuning asarlarini targ‘ib qildi, ularning ko‘plarini arab tiliga tarjima qildi, sharhlar yozdi. Antik dunyo olimlarining qoldirgan meroslarini to‘la o‘zlashtirmasdan turib, fan va madaniyatni rivojlantirish mumkin emasligini yaxshi tushungan Abu Nasr Forobiy yunon mutafakkirlarining «quli»ga aylanib qolmadi, balki ko‘p qirrali olim va ijodkorlarning davomchisi, o‘z davri sharoitida mustaqil fikr yurituvchi alloma sifatida o‘zini namoyon qildi. IKKINCHI MUALLIM Abu Nasr Forobiy «Sharq Arastusi», «Ikkinchi muallim» nomlari bilan O‘rta Osiyo madaniyatining asoschilaridan biriga aylanganligi bejiz emas edi, albatta. Forobiyning shaxsi va ijodi ko‘pgina olimlarning diqqatini o‘ziga jalb etgan bo‘lib, u haqida ko‘pdan-ko‘p tortishuv va munozaralar bo‘lib turar edi. Uning so‘nmas ilmiy va madaniy merosi ta’siri ostida dunyoning juda ko‘p madaniyat vakillari, jumladan, Nizomiy Ganjaviy, Shota Rustaveli, Nosir Xisrav, Mirzo Ulug‘bek, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Grigor Tativatsi, Ioane Petritsi, Rodjer Bekon, Sicher Brabantskiy va boshqa yuzlab fan fidoyilari shakllangan, o‘zligini anglab, mustaqil ijod yo‘lini topib olganlar, desak mubolag‘a bo‘lmas. Abu Nasr Forobiy o‘rta asr fani va madaniyatining barcha muhim sohalarini to‘la egallagan buyuk allomadir. Uning 160 dan ortiq asar yozib qoldirganligi ma’lum. Taniqli forobiyshunos akademik M.Xayrullaev o‘zining «Uyg‘onish davri va Sharq mutafakkiri» asarida Forobiy asarlari turli mamlakatlardagi mashhur shaharlar: Sankt-Peterburg, Moskva, Toshkent, Boku, Qozon, Qohira, Bayrut, Damashq, Istanbul, Berlin, London, Parij, Madrid, Nyu-York, Haydarobod, Isfaxon, Bombey, Tehron va boshqa ko‘plab shaharlarning katta kutubxonalarida, davlat va shaxsiy qo‘lyozma fondlarida saqlanib, e’zozlanib kelayotganligi haqida yozadi. Forobiyning sotsiologik, ijtimoiy-falsafiy, tabiiy-ilmiy, tarbiyaviy-tibbiy qarashlari, nazariy xulosalari keng qamrovli va rang-barang bo‘lib, mohiyat mazmuniga ko‘ra nafaqat o‘z zamonasi uchun, balki hozirgi davrda ham juda ahamiyatlidir "Ibn Sinoning "Tib qonunlari" mavzusida insho yozish Abu Ali ibn Sinoning ta’limiy-axloqiy qarashlari. Abu Ali ibn Sino (980-1037)SHarq va Obro’pada ma’rifat, madaniyat taraqqiyotiga katta Hissa qo’shganligi tufayli, «SHayh – Ur – Rais» SHarqda «Olimlar boshlig’i», Ovro’pada «Olimlar podshosi» nomi bilan mashhur bo’lgan allomalardan biri o’rta asr buyuk mutafakkiri Abu Ali ibn Sinodir. Ibn Sino Ham boshqa zamondosh qomusiy olimlar qatori matematika, astronomiya, fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, dorishunoslik, ruHshunoslik, fiziologiya, falsafa, filologiya, ta’lim – tarbiya soHalarida ijod etgan va dunyoga mashhur yirik asarlar meros qoldirgan olim. Abu Ali ibn Sino 980 yilda Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog’ida kichik amaldor oilasida tug’iladi. Uning to’la ismi Abu Ali al-Husayn ibn AbdulloH ibn al-Hasan ibn Ali ibn Sinodir. Abu Ali uning kuniyasidir. Oti Husan, otasining ismi AbdulloH edi. Keyinroq uning oilasi Buxoroga ko’chib o’tgach, u boshlang’ich maktabda o’qiy boshlaydi. Ibn Sinoning mutolasi zo’r, meHnatsevar edi. Undagi tug’ma qobiliyat, o’tkir zeHn, kuchli hotira o’zaro birikib ketgan edi. Ibn Sinoning otasi AbdulloH Hamda uning do’stlari bilimdon kishilar bo’lib, ularning ilmiy munozaralari o’tadigan oilaviy muHit yosh ibn Sinoga Ham ta’sir etadi. SHu bilan birga uning bolalik va o’smirlik yillari o’tgan Buxoro shaHri somoniylar davrining yirik madaniy markazi bo’lib Hisoblanar edi. Buxoroda ko’plab maktab, madrasa, kasalhona va nodir kitoblar saqlanadigan kutubxona bo’lgan. JaHonning turli mamlakatlaridan kelgan olimlarning ilmiy munozaralarida yosh ibn Sino Ham qatnashib, turli fanlarga oid bilimlarini chuqurlashtirib borgan. U ustozlaridan Hind Hisobi, fiqHdan bilim olgan. Keyin esa faylasuf Abu AbdulloH Notiliydan falsafa, mantiq, Handasa va boshqa fanlardan ta’lim oladi. SHundan so’ng ibn Sino o’zi mustaqil Holda barcha fanlar bilan shug’ullana boshlaydi. U ayniqsa tib ilmini chuqur egallab oladi, bu soHada unga ta’lim bergan kishi Buxorolik Abu Mansur Kamariy bo’ldi. Ibn Sino so’ngra falsafani o’rganishga kirishadi. Ayniqsa, Aristotel falsafasini, uning «Metafizika» asari moHiyatini buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiyning yozgan sharHi tufayli to’liq o’zlashtirib oladi. IX asr ohiri – X asr boshlariga kelib, o’lkada siyosiy-ijtimoiy vaziyat murakkablashdi. SHu tufayli ibn Sino Xorazmga – Urganchga ko’chib o’tadi. Xorazmda u bir qator olimlar bilan Hamkorlikda Abu RayHon Beruniy boshqarayotgan «Ma’mun akademiyasi»da ilmiy ish bilan shug’ullana boshlaydi. Xorazmda o’zining yirik asarlari – «Tib qonunlari», «Ash-SHifo» kitoblari ustida ish olib boradi Temur tuzuklari asari o'rganish va shu mavzuda insho yozish Ma’ruzachi bu masalani yoritishda birinchi navbatda A.Temurning adolatli davlat tuzishga, bunday davlatning asosiy tamoyillarini ishlab chiqishga muhim e’tibor qaratganligini qo‘yidagi tarixiy dalillar asosida tushuntirib berishga harakat qilmog‘i lozim. Amir Temur mamlakatda qatiqqo‘l hokimiyat o‘rnatish zarurligini yaxshi tushunardi. Negaki, ko‘chmanchi mug‘ul-turk qabilalaridan jaloir, barlos, sulduz va boshqalarning o‘zboshimcha boshliqlarini itoatda saqlab turish oson emas edi. Shu maqsadda mamlakatda qonun va tartib ishlarini joriy etishga kirishadi. U o‘ziga mustahkam tayanch barpo etish maqsadida barlos qabilasidan maxsus harbiy qism tashkil etib, ularga katta imtiyozlar beradi. Amir Temur o‘z davlati hokimiyatini mustahkamlashda islom diniga tayandi. Islom namoyandalari uni qo‘llab- quvvatladi. Mamlakat aholisining ko‘pchiligini tashkil etgan dehqonlar va shahar aholisi – tijoratchilar, hunarmandlar sohibqironning davlatni mustahkamlashga qaratilgan tadbir-larini ma’qulladilar. A.Temur o‘z davlati asoslarini adolat bilan mustahkamladi va «Kuch adolatdadir» (Rosti-rusti) shioriga amal qildi. Mamlakat aholisini 12 tabaqaga bo‘lib, ularning har biriga nisba-tan o‘ziga xos siyosat yurg‘izib, o‘zining ulkan tashkilotchiligi qobiliyatini namoyon etdi. Amir Temur davlat xududining tumanlarga bo‘linishi va o‘z o‘g‘illariga ulus sifatida taqsimlab berilishini amalga oshirgan bo‘lsa ham, Movarounnahrni parchalamay o‘z qo‘lida mahkam saqladi. Davlatga maxsus xizmat qilganlarga «SUYURFOL»lar sifatida yer-suv va mol-mulk berdi, hamda alohida xizmatlar uchun «Tarxon» yorliqlarini joriy etdi. Tarxon yorlig‘ini olganlar turli soliqlardan ozod etildi. Amir Temur o‘zi tuzgan davlatda oliy hukmron bo‘lsa ham, o‘zini hech qachon podshoh yoki sulton deb atamay, umrbod amir unvonini saqlab qoldi. U an’anaga rioya qilgan holda yonida soxta xonlarni saqladi. Amir Temur davlat ishlarini yurgizishda 4 narsaga doim amal qildi. Bular: 1. Kengash. 2. Mashvaratu maslaxat. 3. qat’iy qaror, tadbirkorlik va xushyorlik. 4. Extiyotkorlik . Mirzo Ulug`bek olim va davlal arbobi mavzusini o'rganish hamda shu mavzuda insho yozish Dunyo astronomiya fani taraqqiyotida o‘rta asr Sharq astronomiyasi, jumladan, Markaziy Osiyo olimlarining faoliyati alohida o‘rin tutadi. Bu davrda, ayniqsa, Quyosh, Oy va sayyoralarning harakat nazariyasi, amaliy astronomiyaning vaqt va joyning geografik koordinatalarini aniqlashga doir masalalari bo‘yicha O‘rta Osiyo, xususan, o‘zbek allomalari juda boy meros qoldirdilar. Bu davrda musulmon mamlakatlarining yuzlab buyuk mutafakkirlari astronomiya, matematika va falsafa fanlari bo‘yicha tadqiqot ishlari bilan mashg‘ul bo‘ldilar. Ular ichida Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr al-Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Umar Xayyom, Abu Mahmud Hamid al-Xo‘jandiy, Nasiruddin at-Tusiy, Mahmud al-Chag‘miniy, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Ulug‘bek kabi mashhur siymolar o‘z ijodlari, ilmiy meroslari bilan Markaziy Osiyo xalqlarininggina emas, balki dunyo xalqlarining boyligiga aylanib, bugun jahonning barcha ellari orasida hurmat bilan tilga olinadilar. Dastlab xalifa Ma'mun zamonasida (IX asr) ishga tushirilgan va Al-Xorazmiy ishlagan Bag‘dod rasadxonasi, so‘ngra Umar Xayyomning Isfahondagi, Nasiruddin at-Tusiyning Marog‘adagi va Abu Mahmud Hamid alXo‘jandiyning rasadxonalari va, nihoyat, bular ichida kattaligi, bosh astronomik asbobining aniqlik darajasi yuzasidan hammasidan ustun turadigan Ulug‘bek rasadxonasi va uning maktabining ilmiy merosi o‘rta asrlarda astronomiyaning fan sifatida shakllanishida muhim bir bosqichni boshlaganligini dunyo olimlari tan oladilar. Salkam yetti asr davom etgan Sharq astronomiyasining jo‘shqin faoliyati Ulug‘bek va uning akademiyasining boy ilmiy merosi bilan yakunlandi. Mazkur rasadxona ishga tushirilganda uning bosh "teleskop"ining aniqlik darajasi atigi bir necha yoy sekundigacha borib, to optik teleskoplar ixtiro qilingan XVII asrga qadar uning samaralari o‘rta asr astronomlari uchun astronomik kuzatishlarda erishilgan rekord natija bo‘lib xizmat qildi. Bu asbob Quyosh, Oy va sayyoralar harakat nazariyalarini yangi bosqichga ko‘tarish, tutilishlar nazariyasi va amaliy astronomiyaning asosiy predmetlaridan bo‘lgan vaqtni o‘lchash ishlarida yuksak aniqlikka erishish imkonini berdi. Ulug‘bek astronomiya maktabi vakillarining tadqiqotlari natijasi bo‘lgan buyuk meros - "Ziji jadidi Ko‘ragoniy"dan keyingi yuz yillar mobaynida faqat Sharq emas, balki G‘arb mamlakatlari ko‘pgina yirik rasadxonalarining olimlari dasturul-amal sifatida keng foydalandilar "Alisher Navoiy g'azal mulkining sultoni" mavzusida insho yozish 1441-yil 9-fevralda Amir Temurning o'gli Shohruh Mirzo shohligi davrida Hirotda tug'ildi. Zamondoshlari uning haqida ko'pincha “Nizomiddin Mir Alisher” deb yozadilar. “Nizomiddin”-din-diyonat nizomi degani bo'lib, donishmand mansab egalariga beriladigan sifat, “mir” - amir demakdir. Uning otasi G`iyosiddin Muhammad (uni G`iyosiddin Kichkina ham der edilar) temuriylar saroyining amaldorlaridan, xonadonning ishonchli kishilaridan edi. Onasi amirzoda Shayh Abusaid Changning qizi bo`lgan, ismi ma`lum emas. Alisherning bobosi Temurning o`g`li Umarshayx bilan emikdosh (ko`kaldosh) bo`lgan ekan. Buyuk shoir o`z asarlarida o`z asarlarida bu qutlug` dargohga yaqinligidan iftihor etishini bayon qiladi. Shuningdek, uning tarjimai holiga oid ayrim lavhalar asarlarida uchraydi. Bu tabarruk zot to`g`risidagi ba`zi ma`lumotlarni esa uning zamondoshlari o`z kitoblarida beradilar. Alisher saroy muhitida yashaganligi uchun alohida tarbiya va nazoratda o`sdi. Kichiklik chog`idan she`r va musiqaga ishqi tushdi. Olimu fozillar davrasida bo`ldi. Uch-to`rt yoshlarida davrining mashhur shoiri Qosim Anvorning bir she`rini yod aytib, mehmonlarni hayratga soldi. Bir yildan so`ng uni maktabga berdilar. U bo`lajak sulton Husayn Bayqaro bilan birga o`qidi. Uning zehni va iqtidori haqidagi gaplar esa el orasida tarqalib bordi. 1447-yilda Shohruh Mirzo vafot etib, temuriy shahzodalar o`rtasida taxt uchun kurash boshlanadi. Hirot notinch bo`lib qoladi. Alisherlar oilasi Iroqqa yo`l oladi. Yo`lda, Taft shahrida Alisher zamonasining mashhur tarixchisi, "Zafarnoma"ning muallifi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan uchrashdi. Alisher xonadoni 1541-yilda Hirotga qaytadi. Tarixchi Xondamir bu bilan bog`liq shunday bir hikoyani keltiradi: Karvon Yazd cho`li bilan Hirotga borarkan, tungi yurishlardan birida ot-ulov ustida hammani uyqu bosadi. Alisher mingan ot, ittifoqo, yo`ldan chiqib, bo`lajak shoir egardan tushib qoladi, uyqu zo`rlik qilib, uyg`onmaydi. Horigan ot ham egasi yonidan ketmay, to`xtab qoladi. Alisher tong otib, quyosh qiziganda uyg`onadi. Qarasa, poyonsiz sahro, atrofida hech kim yo`q. Yolg`iz otigina yovshan ildizlarini chimtib turibdi. O`n yoshli bola o`zini qo`lga oladi. Otini minib, zehn bilan yo`lni topib ilgari yuradi. Kun qizib, chanqoqlik boshlanadi. Shu payt uzoqdan bir narsa qorayib ko`rinadi. U suv to`la mesh ekan, Ollohga shukuronalar aytib, Alisher yo`lini davom ettiradi. Uning ota-onasi manzilga yetgach, o`g`illlarini yo`qligini biladilar va mulozimni shoshilinch orqaga qaytaradilar. Mulozim ko`p yurmay, Alisherga duch keladi. Alisherni, go`yo u qayta tug`ilganday, quvonch bilan kutib oladilar. 1452-yilda Abulqosim Bobur Mirzo Xuroson taxtiga o`tiradi, notinchliklar bosiladi. G`iyosiddin Muhammad Sabzavorga hokim qilib tayinlanadi. Alisher esa o`qishini davom ettiradi. Maktab yosh Alisherni she`riyat, adabiyot olamiga olib kirdi. Bo`lajak shoir Sa`diy Sheroziyning "Guliston Jadidchilik harakati namoyandalari" mavzusida insho yozish . XX asr boshlariga kelib Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona vodiysi shaharlarida o‘nlab jadid usulidagi maktablar ochildi. Jadidlar maktablarda yoshlarni bilimli va ma’rifatli qilib tar-biyalab, ular orqali Turkistonda mustaqil davlat barpo etish uchun milliy davlatchilik g‘oyalarini ilgari surganlar. XX asr boshiga kelib Turkistonda jadid ziyolilarining butun bir avlodi, o‘lka ma’naviy-ma’rifiy soha taraqqiyotiga, milliy madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan namoyandalari vujudga keldi. Turkiston jadidlari Ular vatanparvar, ma’rifatparvar, Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakatining asoschilari va rahnamolari hisoblanadi Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Said Ahmad Siddiqiy-Ajziy, Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Buxoroda Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo‘jayev, Farg‘ona vodiysida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Obidjon Mahmudov, Abdulhamid Cho‘lpon, Is’hoqxon Ibrat, Xivada Bobooxun Salimov, Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar edi. Turkiston jadidlarini birlashtirishda «O‘rta Osiyo jadidlarining otasi» deb tan olingan Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) ning xizmati katta bo‘ldi. U 1875-yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida tug‘ilgan. Dastlab Samarqand, so‘ngra Buxoro madrasalarida tahsil olib, imom-xatib, qozi, keyin muftiy darajasiga ko‘tarildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy Behbudiy O‘rta Osiyo jadidchilik harakatining asoschisi va yo‘lboshchisi edi. Turkistonda ma’rifatparvarlik harakatining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Behbudiyning tashabbusi bilan o‘z otasi sharafiga «Behbudiya kutubxonasi» deb atalgan kutubxona tashkil qilingan. Munavvarqori Abdurashidxonov (1878–1931) – Turkiston o‘lkasida ozodlik, millat kelajagi uchun kurashgan ma’rifatparvar siyosiy arbob, jadidchi-lik harakatining yirik namoyan dalaridan biri Birlashgan Millatar Tashkiloti mavzusini o'rganish hamda shu mavzuda insho yozish O‘zbekistonning Birlashgan Millatlar Tashkiloti doirasidagi faoliyati va tinchlikparvar tashqi siyosati O‘zbekiston va BMT. O‘zbekiston Respublikasi 1992-yil 2-martda BMTga qabul qilindi va mamlakatimiz jahon hamjamiyatining teng huquqli a’zosi bo‘ldi. O‘zbekiston davlat rahbari I.Karimov tomonidan BMT minbarida ilgari surilgan takliflar butun dunyoda tinchlik va barqarorlikni mustahkamlash, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ko‘maklashish, yadro quroli tarqalishining oldini olish yo‘lida jahon Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bayrog‘i. ? 130 hamjamiyatini birlashtirishga intilayotgan BMT va keng jahon hamjamiyati tomonidan qizg‘in qo‘llab-quvvatlandi. Jumladan, 1993-yil 28-sentabrda BMT Bosh Assambleyasining 48-sessiyasida Prezident Islom Karimov ilk bor ma’ruza qildi. Unda Markaziy Osiyoni yadroqurolidan holi zona deb e’lon qilish, Orol muammosi bo‘yicha BMTning maxsus komissiyasini tuzish kabi bir qator muhim takliflar ilgari surildi. 1993-yil oktabrda Toshkentda BMTning vakolatxonasi ish boshladi. O‘zbekistonning tashabbusi bilan va BMT rahnamoligida 1995-yil sentabrda Markaziy Osiyoda xavfsizlik va hamkorlik masalalariga bag‘ishlangan Toshkent kengash- seminari tashkil etildi. 1995-yil 24-oktabrda NyuYorkda BMT ning 50 yilligi munosabati bilan Prezident I.A.Karimov nutq so‘zlab, Afg‘onistondagi keskinlikni hal etish kaliti eng avvalo tashqi kuchlarning aralashuvini bartaraf etishdir, degan taklifni kiritdi. 2000-yil BMT Bosh Assambleyasining 55-sessiyasi «Ming yillik sammit»ida Islom Karimov BMT minbaridan BMTning mintaqaviy va global muammolarni hal etishdagi o‘rni va ahamiyatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi qabul qilinishi zarurligini ta’kidlab, Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari tarkibiga Germaniya va Yaponiyani kiritishni, global va mintaqaviy tahdidlarga munosabat bildirishda tezkorlikni oshirish uchun Bosh Kotib vakolatlarini kengaytirish lozimligini qayd etdi. O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan 2001-yilda BMT Xavfsizlik Kengashining terrorizmga qarshi kurash bo‘yicha maxsus qo‘mitasi ta’sis etildi. 2010- yil BMT Bosh Assambleyasining 65-sessiyasidagi Prezident Islom Karimov o‘z nutqida jahon mamlakatlari e’tiborini yana Markaziy Osiyodagi murakkab muammolarni Prezident I.Karimovning BMT 48-sessiyadagi nutqi. Antoniu Guterrish Samarqandda. 131 hal etish yo‘llariga qaratdi. 2002-yil oktabr kunlari BMT Bosh kotibi Kofe Ananning, " O'zbekiston muzeylari" mavzusini o'rganish hamda shu mavzuda insho yozish. Mustaqil vatanimizda milliy o`zlikni tiklashga alohida e`tibor berilmoqda. Zero bizning yurt ajdodlarining tarixda ko`rsatgan buyuk xizmatlarini xolis o`rganish va targ`ib etish alohida ahamiyat kasb etadi. Sovet davrida faqat «Qizil imperiya» mafkurasiga xizmat qilgan muzeylar endilikda milliy o`zlikni anglashga xizmat qilishi lozim. Mustaqillik davrida muzeylar ishiga alohida e`tibor berilmoqda. Buning bir qancha omillari bor: Birinchidan, mustamlakachilik yillarida ongimizdan o`chirib tashlangan milliy tuyg`ularni qayta tiklash; Ikkinchidan, milliy g`urur, milliy ongni yuksaltirish uchun unutilgan tariximizni qayta tiklash; Uchinchidan, ajdodlar hurmatini joyiga qo`yish, yosh avlodni ajdodlar nomi va merosi bilan faxrlanishga o`rgatish, milliy g`ururini yuksaltirish, buyuk an`analarning davomchisi etib tarbiyalash; To`rtinchidan, milliy qadriyatlarimiz bizga demokratik, xuquqiy, qudratli O`zbekiston davlatini barpo etish uchun «O`zbekiston kelajagi buyuk davlat» g`oyasini ro`yobga chiqarish uchun kerak; Beshinchidan, milliy qadriyatlarimiz mamlakatimizning jahon hamjamiyatidan munosib o`rin egallashi, kelgusi avlodlarga ozod va obod Vatan qoldirish uchun kerak. Ushbu yo`nalishlarga Prezidentimiz asarlarida qayta-qayta to`xtalib o`tmilmoqda. Ana shu maqsadlar hukumat siyosiy tadbirlarida o`z ifodasini topmoqda. 1998 yil 12 yanvarda «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to`g`risida» O`zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni e`lon qilindi. Farmonda asosan O`zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar tizimining shakllangan muzeylar tizimini yanada takomillashtirish, ularning xalqning ma`naviy-ahloqiy kamolotida tutgan o`rnini oshirish, muzey fondlarida saqlanib Dunyoning mashhur universitetlari mavzusini o rganish hamda shu mavzuda insho yozish . “ Times Higher Education” haftaligi har yili jahondagi ikki yuzta eng yaxshi universitet reytingi – “World University Rankings” ni e’lon qiladi. Reytingdan faqat yetakchilar o‘rin olgan. Natijalar rasmiy ma’lumotlarga tayangan holda, o‘n minglab ekspertlarning bahosi va talabalarning ijtimoiy so‘rovnomalari asosida chiqariladi. Ushbu reytingda e’lon qilingan eng kuchli o‘ntalikni e’tiboringizga havola etamiz. 1-o‘rin Yel universiteti, Konnektikut, AQSh. Xususiy tadqiqot universiteti bo‘lib, AQSh mustaqilligi uchun bo‘lgan urushdan avval asos solingan to‘qqizta mustamlaka kollejidan uchinchisi hisoblangan. Yelda nafaqat gumanitar va aniq fanlar bo‘yicha, balki ilohiyot va aktyorlikdan ham saboq olish mumkin. Bu yerda Bill va Xillari Klintonlar, ikkala Bush, iqtisodchi Pol Krugman, aktyorlar Devid Duxovni va Edvard Norton, aktrisalar Meril Strip, Sigurni Uiver va Jodi Foster, yozuvchi Sinkler Lyuis va yana ko‘plab mashhur kishilar tahsil olishgan. Universitet shiori: “Lux et veritas” – “Nur va haqiqat”. 2-o‘rin London Imperiya kolleji, Buyuk Britaniya. Bu oliy o‘quv yurti to‘rtta fakultetdan iborat: tabiiy fanlar, muhandislik ishi, tibbiyot va biznes. Bu yerda yozuvchi Gerbert Uells, “Queen” gitarachisi Brayan Meylar tahsil olishgan. Bilim yurti shiori: “Scientia imperii decus et tutamen” – “Bilim – Imperiyaning bezagi hamda himoyasidir”. 3-o‘rin Berklidagi Kaliforniya universiteti, AQSh. Jamoatchilik tadqiqot universiteti. Eng yaxshi markaz sifatida kompyuter va IT-texnologiyalari, iqtisod va fizika sohasida kuchli mutaxassislarni yetkazib beradi. Berklidagi fizika Ikkinchi jahon urushida atom bombasini yaratishda ulkan hissa qo‘shgan. Bundan tashqari oliygoh faol talabalari bilan ham mashhur. Bu yerda “Apple” ixtirochisi Stiv Voznyak, aktyor Gregori Pek, o‘qituvchi va siyosatchi Robert Maknamaralar tahsil olishgan. Shiori: “Fiat Lux” — “Ziyo taratish”. 4-o‘rin Prinston universiteti, Nyu-Jersi, AQSh. Xuddi Yelga o‘xshab u ham AQSh mustaqilligi uchun bo‘lgan urushdan avval asos solingan to‘qqizta mustamlaka kollejlaridan biri bo‘lgan. Universitet tarixi yozuvchi Nina Berberova, prezident Vudro Vilson, aktrisa Bruk Shilds, yozuvchilar Xaruki Murakami va Frensis Skott Fitsjerald nomlari bilan bog‘liq. Shiori: “Dei sub numine viget” — “Xudoning qudrati bilan taraqqiy etadi”. 5-o‘rin Massachusetdagi texnologiya instituti, AQSh. Bu oliygoh juda ham mashhur insonlarni o‘z bag‘rida tarbiyalagan. Jumladan, oliy o‘quv yurtining 81 a’zosi Nobel mukofoti laureatlari hisoblanishadi. Bu rekord ko‘rsatkich hisoblanadi. Institutni Federal zaxiraning sobiq boshlig‘i Ben Bernanke, Bosh vazir Benjamin Netanyaxu, BMTning sobiq Bosh kotibi Kofi Annanlar tamomlashgan. Shiori: “Mens et Manus” — “Aql va qo‘l”. Terrorizm va uning insoniyatga tahdidi mavzusini o'rganish hamda shu mavzuda insho yozish . Terrorizm insoniyat jamiyati rivojlanishinig kapitalizmgacha bo’lgan davri. Buyuk fransuz inqilobi bilan bevosita bog’liq bo’lgan feodolizmdan kapitalizmgacha o’tish davri, bir qator Yevropa davlatlarida monarxiya tuzumi bilan kurashish, shuningdek, burju demokratiyasi qaror topish davrining tarixiy, ijtimoiy-siyosiy hodisasi sifatida o’rganish kerak. XX asrning 60-yillaridan boshlab, terrorizmning eng daxshatli turi avj oldi. Bu diniy ekstremizmdir. Bu dinni niqob qilib olib, o’zlaricha islom davlatini tuzamiz deb, odamlarga ta’sir o’tkazish turli qo’poruvchilik haraktlarini olib borishdir. Diniy ekstremizm nima, u qanday paydo bo’ldi degan savol tug’iladi. Bu savollarga O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Abdug’anievich Karimov xulosalaridan javob topamiz: “Jamiyat hayotining bir qismi bo’lgan din, ijtimoiy hayotning boshqa sohalari bilan muqarrar ravishda munosabatda bo’lgan. Ularga ta’sir ko’rsatgan va o’zi ham boshqa sohalarning ta’siriga duch kelgan. Hozir mavjud bo’lib turgan diniy tartiblarning ko’pchiligi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy burilishlar, tangliklar davrida shakllanganligi bejiz emas. Shu tariqa din insoniyat tarixining turli davrlarida siyosat bilan ozmi ko’pmi ochiq oydin munosabatg kirishgan. Ko’pincha undan siyosiy va ba’zan bir taraflama, tor maqsadlarda foydalanib kelingan. Afsuski insoniyat tarixida diniy ongning ajralmas qismi bo’lgan odamlardagi e’tiqoddan faqat bunyodkor kuch sifatida emas balki vayron qiluvchi kuch, hatto fanatizm(o’ta ketgan mutaasiblik) sifatida foydalanganligini ko’rsatuvchi misollar ko’p. fanatizmning o’ziga xos xususiyati va ko’rinishlari avvalambor o’z dinini haqiqiyligiga o’ta qattiq ishonish, bishqa diniy e’tiqodlarga murosasiz munosabatda bo’lishdan iboratdir. Aynan fanatizm illatiga yo’liqqan odamlar yoki ularning guruhlari jamiyatda beqarorlik to’lqinini keltirib chiqarishga qodir bo’ladilar. Ustiga-ustak ommaviylik unsuri muayyan bir xatti- haraktlar uchun shaxsiy javobgarlik hisini yo’qotib yuboradi, harakatga “omma”, “xalq” harakati tusini beradi. O’zining shak-shubhasiz haqligiga, haqiqatni faqat o’zi bilishiga ishonch hisi so’ngi choralarga – zo’ravonlik harakatlariga moyilligi bilan ajralib turadigan diniy ekstremizmning paydo bo’lishiga zamin yaratadi "Shanxay hamkorlik tashkilotining faoliyati" mavzusini o'rganish hamda shu mavzuda insho vozish . 1. Shanxay hamkorlik tashkiloti(SHHT) — mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik tashkiloti. Xitoyning Shanxay shaxrida 6 mamlakat — Qozog iston, Xitoy, Qirg iziston, Rossiya, Tojikiston va O zbekiston davlat ʻ ʻ ʻ rahbarlari uchrashuvida tuzilgan (2001 y. 15 iyun). SHHTning vujudga kelish tarixi "Shanxay beshligi" deb atalgan uyushma faoliyati bilan bog liqdir. Shanxay xamkorlik tashkilotining tashkil topishi Xalkaro tashkilotlarning nufuzi ʻ va axamiyati ularga dunyoda berilayotgan e’tibor va faoliyatining samaradorligi bilan belgilanadi. SHanxay Xamkorlik Tashkiloti (SHXT) tashkilot sifatida shakllanish va boshlangich tadrijiy rivojlanish jarayonini qiska fursatda bosib utdi. 2001yil 15 iyun kuni Xitoyning SHanxay shaxrida olti mamlakat raxbari SHXTni tuzish tugrisidagi dekloratsiyaga imzo chekdi. Uning doimiy ishlovchi ikki organi – Kotibiyat va Mintakaviy aksilterror tuzilmasini tashkil etishga kelishib oldi. A`zo davlatlar Shanxay Hamkorlik Tashkiloti 2003 yil 29 may kuni bulgan Moskva sammitida 2004 yil yanvaridan Pekinda Kotibiyatni, Toshkentda Mintakaviy aksilterror tuzilmasi ijroiya kumitasini ishga tushirishga karor kilindi. Bulardan tashkari, 2003 yil sentyabrda Xukumat raxbarlari kengashi karori bilan savdo-iktisodiy soxada kup tomonlama xamkorlikning uzok muddatli dasturi ishlab chikildi va tasdiklandi. Shanxay Hamkorlik Tashkiloti faoliyati Dastlab Qozog iston, Xitoy, Qirg iziston, Rossiya, Tojikiston ʻ ʻ davlatlari raqbarlari ("Shanxay beshligi") uchrashuvi bo lib o tgan. Unda chegaradosh mamlakatlar urtasidagi ʻ ʻ ishonchni mustahkamlash (1996 y.) va qo shma chegarada qurolli kuchlar va qurolyarog larni qisqartirish (1997) ʻ ʻ to g risida 2 ta bitim imzolangan edi. 1998 y.dan "beshlik" mamlakatlarining o zaro hamkorligi sobiq Sovet Ittifoqi ʻ ʻ ʻ — Xitoy chegarasi bo ylab harbiysiyosiy vaziyatni barqarorlashtirish masalalaridan mintaqaviy xavfsizlik va ko p ʻ ʻ tomonlama iqtisodiy hamkorlikni ta minlash choralariga o tishga qaratildi. Tashkilotning asosiy vazifasi: mintaqaviy ʼ ʻ xavsizlikni taminlashiqtisodiy hamkorlikni tashkil etish

O‘ZBEK ADABIYOTIDA matndan undov, modal va taqlid so‘zlami aniqlash

Купить