O’zbek adabiyotida zamon va makon muammosi (Rauf Parfi she’riyati misolida)

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	508.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O’zbek adabiyotida zamon va makon muammosi (Rauf Parfi she’riyati misolida)

Sotib olish

MUNDARIJA:
KIRISH ..... 3-6 …………………………………………………………………… …
I BOB. MAKON VA ZAMON TUSHUNCHASI HAMDA UNING RAUF
PARFI SHE RIYATIDA AKS ETTIRILISHI
’ .…..... .7-11 …………………… …
1.1 EPIK VA LIRIK TURDA MAKON VA ZAMON MASALASINING
O RNI.
’ ............................................................................................................... 12-
24
1.2 XRONIKAL TASVIRDA MAKON VA ZAMONNING AKS
ETTIRILISHI......... ........................................................................... .......... ..... ..25-36
II BOB. RAUF PARFI IJODIDA BADIIY XRONOTOPNING
ASSOTSIATIV TASVIRDA NAMOYON BO LISH XUSUSIYATLARI
’
2.1 MAKON VA ZAMONNING RAMZIY OBRAZLARDA IFODA
ETILISHI...........................................................................................................37-41
2.2 KONTRAST USULIDA ZAMONIY VA MAKONIY
TUSHUNCHALARNING VOQE BO LISHI..................................................42-
’
54
XULOSA ............................................................................................................55-59
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO YXATI
’ ..........................................60
2

KIRISH
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. Badiiy adabiyot maxluqotlar gultoji
bo lgan insonda ong, qobiliyat, tuyg u kabi xususiyatlarning rivojlanib borishi’ ’
natijasida dunyoga kelgan va bugungi kungacha insonning ma naviy-axloqiy
’
jihatdan takomillashuviga xizmat qilib kelmoqda, millionlab qalblarni ezgulik
unsuri bilan sug ormoqda. Prezidentimiz I.Karimov ta kidlaganlaridek:
’ ’
Ma naviy va axloqiy poklanish, imon, insof, diyonat, or-nomus, mehr-
“ ’
oqibat va shu kabi chinakam insoniy fazilatlar o z-o zidan kelmaydi.
’ ’
Hammasining zaminida tarbiya yotadi 1
. Tarbiyaning eng oliy ko rinishlaridan
’
biri erk va haqiqat kuychisi Cho lpon ta kidlaganidek, adabiyot orqali ko ngil
’ ’ “ ’
kirlarini yuvishdir . Shuning uchun ham, taniqli adabiyotshunos Izzat Sulton:
”
Badiiy adabiyot hamma uchun qiziqarli va foydali bo lgan juda ko p
’ ’
muammolarni,dastavval, ijtimoiy va axloqiy masalalarni qamrab oladi. Insoniyat
psixologiyasi va intilishlarining mushtarakligi tufayli bir xil vakili tomonidan shu
xalq hayotiga asoslanib yaratilgan asar agar yuqori g oyaviy va badiiy saviyada
’
yozilgan bo lsa, o z-o zidan yer yuzining hamma joylaridagi kishilar uchun
’ ’ ’
qiziqarli bo lib qoladi
’ 2
. deya so z qudrati bilan butun banibasharga ” – ’
ma naviy ta sir ko rsata olish mumkinligini izohlagan.
’ ’ ’
Demak, badiiy adabiyot omma sezimiga mo ljallangan bo lib, shaxsiy,
’ ’
ma naviy, axloqiy salohiyatini kamol topishiga xizmat qiladi. Bunda u o zining
’ ’
bir qator ilmiy-nazariy kategoriyalariga ega bo lishi lozim. Masalan, g oya,
’ ’
syujet kabi asosiy elementning poetik qonuniyatlariga mos tarzda ishlatilishi
o ziga xos kategoriyalarni hosil qiladi. Bu kategoriyalarning eng asosiylaridan
’
biri badiiy asarning hayotiyligi va haqqoniyligini taminlovchi makon va zamon
1
Каримов И. Ўзбекистон мустақиллика эришиш остонасида. – Т.: Ўзбекистон, 2011 й. 432 бет.
2
Султон(ов) И. Адабиёт назаряси. – Т.: Ўқитувчи, 2005 й. 47 бет.
3

kategoriyasidir. Bu tushuncha adabiyotshunoslikda xronotop deb ham nomlanadi.
Badiiylikning birinchi qonuni hayotni buzmay haqqoniy tasvirlash demakdir .“ ”
Mazkur qonuniyatni istisno qilmagan holda badiiy asarlarning tub hayot falsafasi
yotishini anglashimiz mumkin.
Adabiyotshunoslik ilmidan ma lumki, badiiy adabiyotning tasvir predmeti
’
inson hisoblanadi. Adabiyotda inson tasvirlanar ekan, undagi ijobiy yoki salbiy
–
xususiyatlar qaysi adabiy turda bo lishidan qat iy nazar ma lum obrazlarga
’ ’ ’
yuklatiladi. Aniqrog i, syujetni harakatga keltiruvchi obrazlar ma lum makon va
’ ’
zamonda tasvirlanishi shart. Negaki bu o quvchini badiiy yaqinlikka olib kelish
’
uchun, uni asar mohiyatiga qiziqtirish uchun badiiy haqiqatga ishontirish kerak
bo ladi.
’
O zbek adabiyoti, ayniqsa, she riyatining xilma-xil yo nalishda
’ ’ ’
rivojlanayotganligi uning yorqin istkqbolidan dalolatdir. Modernizm bugungi
o zbek she riyatidagi jiddiy uslubiy yo nalishlardan bo lib, milliy
’ ’ ’ ’
poeziyamizning yanada tarovatli va ta sirchan bo lishini ta minlayotir.
’ ’ ’
Har qanday adib ijodining moxiyatini uning shaxsiyatidan qidirgan
ma qul. Negaki, ijodkor hamisha o z shaxsiyati doirasida va uning darajasida
’ ’
mavjud bo ladi. Chunki ijod jarayoni va uning natijasida ham asosan yaratuvchi
’
shaxsning qirralari namoyon bo ladi. Rauf Parfi she rlari sinchiklab o qilsa,
’ ’ ’
shoirning hamishalik norozilik ruxi sezilib turadi. U, birinchi navbatda, o zidan
’
norozi. Negaki, shoir o zining nuqsonsiz odam emasligini biladi, ezguliklar
’
qilgisi keladi, ammo bunga imkon topolmaydi. Dunyo hodisalaridan mazmun talab
etadi, lekin o z shaxsiy hayotiga ham tuzukroq mazmun berolmayotganini
’
anglaydi. Shoir o z noroziligining sabablari haqida xam o ylaydi, bu to g rida
’ ’ ’ ’
xayolga toladi va shunday badiiy to xtamga keladi:
’ "Men kuyi nib sevaman, netay,
Men kuyinib so zlayman, xolos".
’ Bu haqda taniqli shoir Asqad Muxtor: "Rauf
Parfi - yaralari ochiq shoir. Unda hazinlik ko p, ora-chora shunchaki marsiya xam
’
yozib tashlaydi, tushkunlik alomatlari ham uchraydi. Men buni sho irning aybiga
4

yo ymasdim. Shoir insoniy dardlardan xoli bo lolmaydi. Rauf Parfi esa, shoir’ ’
sifatida o zligini to laroq ifodalashga intiladi", deganida tamomila haq edi.
’ ’ —
Tadqiqotni dolzarbligi. Tadiqiqot ishida Rauf Parfi ijodi keng va atroflicha
ya ni makon va zamon muammosi bilan uzviy tadqiq etilgan bu esa ishning
’
dolzarbligini tashkil etadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Rauf Parfi ko pchilik katta iste dod egalari
’ ’
singari eng baland ideallarga, eng yuksak natijalarga intiladi. Uning qalamiga
mansub: "Yarim dunyounga kerakmas fakat, Butun Koi- notni zabt etmagi shart"
misralarida shoirlarning shaxsiyatiga xos shu jixatlar ko rsatiladi.
’
R. Parfi olamni biror kamchiliksiz ko rgisi keladi. Atrofdagi nohaqlik,
’
dunyoning bir dunyo kirlikka to laligi, qirg inlar, zo ravonlik, adolatsizlik,
’ ’ ’
zulm shoirni norozi qiladi. Uning she riyatidagi murosasizlikning ildizi ayni shu
’
yerda. Shoirning: "Agar yurak yutib kilsam oshkor, So zlarim
’ zulmga otilgan
o qdir"
’ tarzidagi iqrori xam shaxsiyatining, ham ijo dining mohiyatini aks ettiradi.
U muayyan bir tuzum yoki tizimga emas, umuman, dunyoning kirligiga,
nohaqlikka muxolifatda turadi. Inson ko nglidagi kirlik, aldov va nopokliklarga
’
qarshi borishga urinadi. Shoir erkin ruh egasi bo lgani uchun ham har qanday
’
qolipga, tartibga, intizomga o z-o zidan qarshi bo laveradi. Ijtimoiy intizom va
’ ’ ’
tartib bilan shoir go yo o t bilan suvday bir-biriga ters. Shoir murosasizligi
’ ’
shundan. Uningcha, ijodkor uchun murosa, qoniqish o lim demakdir.
’
Rauf Parfi alohida olingan bir insonning ichki olamini tasvirlashga intiladi.
U o zini tanimoqqa urinayotgan, o zli
’ ’ gini topishga intilayotgan kishilar
ruhiyatini chizadi. Shoir olam ham, odam ham jo n emasligini yaxshi bilganidan
’
ularni jo n tushungisi, izohlagisi, tasvirlagisi kelmaydi. R. Parfi hayot
’ —
haqiqatlarini ko rsatishdan ko ra, ko ngil haqiqatlarini, ruhiyat chinliklarini
’ ’ ’
ifodalashga moyil. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib aytish mumkinki bitiruv
malakaviy ishning o zida shoir she riyatidagi nozik qirralarni zamon va makon
’ ’
bilan uyg unlikda aks ettirilish ishning o ziga xos yangiligini belgilaydi.
’ ’
5

Bitiruv malakaviy ishning o rganilishi, maqsad va vazifalari.’ Rauf Parfi
ijodi o zbek adabiyotshunoz olimlari M.Qushjonov, H.Yoqubov, J.Kalol,
’
S.Mamajonov, E.Vohidov tadqiqotlaida ham qisman hayoti va ijodi o rganilgan.
’
Ammo shoir ijodi makon va zamon bilan uyg un holda yetarlicha tadqiq
’
etilmagan. Biz shuni hizobga olib chiqib ilmiy ishimiz oldiga quyidagi vazifalarni
yechishni lozim topdik:
- Makon va zamon tushunchasi hamda unig Rauf Parfi she riyatida aks
’
ettirilishi
- Epik va lirik turda makon va zamonning o rnini aniqlash
’
- Xronikal tasvirda makon va zamonning aks ettirilishi
- Makon va zamonning ramziy obrazlarda ijod etish
- Kontrast usulida zamonaviy va makoniy tushunchalarning voqea
bo lishini o rganish.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. Mazkur bitiruv malakaviy
ishdan litsey, kollej o qituvchilari Rauf Parfi ijodini o rganish, ma ruza va
’ ’ ’
referatlar yozishda bolalar foydalanishlari mumkin.
6

I BOB. MAKON VA ZAMON TUSHUNCHASI HAMDA UNING RAUF
PARFI SHE RIYATIDA AKS ETTIRILISHI’
Адабиётшунослик илмидан маълумки, макон ва замон бадиий асарда
юз беражак воқелик учун ҳаётий ресурс вазифасини бажаради. Ҳаётий
жиҳатдан ёндашсак, деҳқон барака уруғини ерга сепиб, ундан мўл-кўл ҳосил
кўтаргунча тинмай меҳнат қилади. Бу жараённи содир бўлиши учун,
бошланиши-ю ниҳояланиши учун макон ва замоннинг компонентлари сув ва
ҳаводек зарур.
Ижодкорни деҳқонга қиёсласак, унинг асарида ўз ўрнини топган
ҳаётий воқелик шундай мева берадики, бу мевадан инсониятнинг ошқозони
эмас, маънавияти, юраги, қалби озиқланади.
“Адабий асар сюжетининг занжири ҳалқаларини ташкил этувчи воқеа-
ҳодисалар муайян макон ва замонда юз бериши табиийдир” 3
. Бу бадиий
адабиётнинг ўзига хос қонуни ҳисобланади. Мана шу қонуниятга амал қилиб
ёзилган бадиий сюжетлар пухта бўлади.
Маълумки, макон ва замон фалсафий тушунча бўлиб, олам
ҳодисаларининг юз беришида ҳал қилувчи аҳамиятга эга. “Макон ва замон
(фазо ва вақт) – борлиқнинг умумий яшаш шакллари; фазо (макон) дунёни
ташкил этувчи объектлар ва улардаги таркибий нуқталарнинг ўзаро
жойлашиш тартиби, кўлами ва миқёсини ифода этса, вақт (замон) дунёда
содир бўлувчи ҳодиса ва жараёнларнинг кетма-кет рўй бериш ва
давомийлигини ифодалайди. 4
”
Нафақат кетма-кет рўй берувчи давомий ҳодисалар, балки бир онлик
микро воқелик ҳам маълум вақтда содир бўлади. Масалан, чақмоқ чақиш,
хазон япроғининг узилиши, сувнинг пўртаналаниши кабилар “озгина тегиб
3
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Т.: Ўзбекистон. 2002. 133 бет.
4
Фалсафа. Энциклопедик луғат. -Т.: Шарқ. 2010. 271 бет.
7

кетсанг, кўпроқ сачрайдиган” ижодкорни илҳомлантириб, тўлқинлантириб
юбориши мумкин. Бу эса бадиий адабиёт фақат ҳаётни тасвирлабгина қолмай
ундан ресурс сифатида фойдаланишни ҳам кўрсатади. Сўз санъаткори бу
митти воқеликни некбин туйғулар билан шу даражада тўйинтирадики,
натижада қуйидагича бадиий мўъжизакорлик вужудга келади:
Умринг жуда қисқа бўлса ҳам,
Дунёга шаффофлик бўлиб тўласан.
Сен жамийки кўзларга малҳам,
Илиқ табассум билан ўласан.
Шеърнинг мазмуний салмоғидан англашиладики, шоир мусаффолик,
поклик рамзи сифатида қаламга олинувчи “шабнам”нинг тонг саҳарда ёруғ
дунёни кўриб, қисқа муддатда яна йўқликка айланишини тасвир этган. Шеър
рамзийлик асосида қурилган бўлиб, “шаффофлик бўлиб тўлиш”, “илиқ
табассум билан ўлиш” ассоциатив бирликларни ўз ичига олган. Шаърдаги
қуймо образи чизилган “шабнам” оддий шабнам эмас, у жуда кам умр
кўрса-да, узоқ асрларга хотирот сифатида меҳрланувчи покдомон инсон
рамзи.
Мазкур шеърда бадиий хронотопни ўзида мужассам этувчи бирорта
элемент тилга олинмаган бўлса ҳам, у бадиийлик қонуниятидан келиб чиқиб
англашилади. Шеър учун макон вазифасини борлиқ бажарса, замон
вазифасини эрта тонг маҳали ўзида тўла-тўкис ифода этади.
Адабиётдаги бадиий ўзлаштирилган макон ва замон муносабатларини
ўзаро алоқаси хронотоп деб аталади. Хронотоп юнонча сўз бўлиб, “чронос–
вақт, топос – жой” деган маънони англатади. Ушбу атамани
адабиётшуносликка биринчи бўлиб, рус олими М.М.Бахтин олиб кирган 5
.
5
Тўйчиев А. Ҳикояларда макон ва замон тасвири // Тил ва адабиёт таълими. 2009 йил. 11-сон. 32 бет.
8

Адабиётшунослик илмида хусусан ўзбек адабиётшунослигида бу тушунча
кўпроқ макон ва замон деб юритилади. Унинг ўрганилиши ўзига хос макон
замон категориясининг хусусиятларидан келиб чиқилса, мақсадга мувофиқ
бўлади. Негаки, асар қаҳрамонининг руҳияти, турли кўринишдаги сезимлари
макон ва замон элементлари билан бевосита боғлиқдир.
Булбуллар хушнаво қилган, гуллар хандон отган замон ва маконда
ижодкор тушкунлик кайфиятидаги образни тасвирламайди. Қаҳрамон, замон
ва макон ўзаро мантиқий боғлиқликда келиши керак. Масалан, Бутун турк
дунёси шамсул миллат, яъни миллатлар қуёши деб изоҳланган Алишеър
Навоийнинг “Саббаи сайёр” достонидан ўрин олган “Меҳр ва Сухайл”
ҳикоятида ҳижрон азобида ўртанган Меҳр образининг руҳий ҳолатидан
келиб чиқиб, унинг нилуфаргул либосида севгисига мотам тутганини ва
боғда фақат нилуфаргуллар борлигини шундай тасвирлайдики, бош
қаҳрамоннинг ҳижрон азобидан нечоғлик қийналаётганини макон орқали ҳам
англаб олиш қийин эмас.
Бадиий асарда макон ва замон унсурлари сюжет, композиция
бирлашиб, туташиб, аниқ бир поэтик даврнинг руҳий манзарасини юзага
келтиришга, шу билан бирга, адабий асар қаҳрамонининг қалб диалектикаси,
моҳияти, руҳий маънавий дунёсини тасвирлаш вазифасини бажаришга
қаратилади. Масалан, А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи
тарихимизнинг муайян бир манзили ва даврида юз берган: Отабек,
Кумушбибилар фаолиятларидан ўзиб чиққан воқеа-ҳодисалар конкрет макон
(Марғилон, Тошкент, Қўқон ва улар атрофидаги қишлоқлар)да ва аниқ бир
давр ХИХ аср ўрталарида юз берган; Отабек ва Кумушбибилар ХИХ аср
ўрталаридаги ўзбекларнинг типик вакиллари. Бу омил замон сюжетнинг
қизиқарли, ҳаётий, ҳаққоний бўлиб чиқишига имкон яратади. Роман учун
муаллиф “ХИХ асрнинг энг қора ва кир кунлари”ни бадиий хронотоп
сифатида танлагани учун воқеалар ривожинининг кечими ижобий характер
9

касб этади. Шунинг учун ҳам замон ниҳоясида қаҳрамонларнинг трагик
ҳолати юз беради. Бадиий хронотопнинг драмматик тур ва миқиёсида
ўрганилишини ф.ф.д.проф.Илҳом Ғаниевнинг “Фитрат драмалари поэтикаси”
монографиясида, “Шайтоннинг тангрига исёни”, “Абулфайзхон”, “Арслон”,
“Ҳинд ихтилочилари” драммалари, “Чин севиш” пессаси ва “Рўзалар”
комедяси мисолида кўришимиз мумкин.
Адабиётшунос олимнинг таъкидлашича, драматургияда макон ва
замоннинг ҳаракат бирлиги таминланиши, қаҳрамонлар, воқеалар,
коллизиялар остонасидаги боғланишларда табиийлик мейёри сақланиши
шарт.
Макон ва замон боғлиқлигини биз реал замонда ҳам ҳар доим сезиб
турамиз. Масалан, бирор ҳодисанинг қаерда содир бўлганлиги билан бир
қаторда қачон рўй берганлиги ҳам муҳимдир. Аниқроғи, макон ва замон
бир-бирини тўлдиради, улар доимо ўзаро боғлиқликда. Шунинг учун ҳам
машҳур назариётчи олим М.Бахтин ушби яхлитликни хронотоп деб
яхлитликда ўрганади.
Эстетикада макон ва замон категориялари ўзаро боғлиқ ва шу билан
бирга ўзига хос алоҳида хусусиятга эга. Ҳатто эстетиканинг аввалги
даврларида макон ва замон санъатларнинг турларга бўлинишдаги асосий
мезон вазифасини бажарган. Лессинг биринчи бўлиб макон ва замонни
санъатлар бўлинишининг асоси деб эълон қилган. Шунга кўра санъат
турларини қуйидагича тавсифлаш мумкин:
Статик маконда воқеланувчи санъат турлари:
Меморчилик;
Рассомчилк;
Ҳайкалтарошлик;
Графика.
Динамик замонда воқеланувчи санъат турлари:
10

Мусиқа;
Бадиий адабиёт;
Синтетик хронотопда воқеланувчи санъат турлари;
Кино;
Театр.
Тарихан таркиб топган мазкур тасвирланиш ҳизирги кунда ҳам ўзини
илмий аҳамиятини йўқотмаган.
Бадиий хронотопдаги фикрий ва конкрет бутуникда маконий ва
замоний бирликларнинг қўшилиши ўз ўрнига эга. Замон бу ерда ўзгарувчан,
бадиий кўринувчан бўла беради. Макон эса жадаллашади. Замон, воқеа,
сюжет ҳаткатда чўзилади. Замон хусусиятлари маконда намоён бўлади ва
макон замонда ўлчанади, идрок этилади.
Бадиий ижодда макон ва замоннинг ўлчамлари шартли тарзда ўзгариб
турадиъзамон сиқилиши, узайиши ва тўхташи ва орқага кетиши мумкин”.
Шу каби маконий муносабатларниг қоришиб кетиши, турли усуллар
воситасида бадиий шакл ва бадиий мазмун ўртасида шартлилик аталувчи
оралиқ ҳосил бўлади.
11

И.1. Эпик ва лирик турда макон ва замоннинг ўрни
Бадиий макон ва замон бу адабий образнинг шахсий ҳаёти, ўлчами
ҳамдир. Макон ва замон муаммосини муштаракликда ўрганишнинг яна бир
афзал томони шундаки, муаллиф вақти (замони) билан тарихий вақтни у
яратган асарнинг реал замони билан узвий боғлаб туради. Масалан, Лев
Толстойнинг “Уруш ва тинчлик” Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар”
асарларини олсак, бу асарларда тасвиранган ўтмиш замон бағрида ҳозирги
келаси замон яширинган.
Яна бадиий макон ва замон шартларининг ўзига хослиги шундаки,
ижодкор бир шахс, бир кунлик ёки бир соатлик қисматнинг ботинида яна
тафаккурида бир неча макон, замонларни сиғдириши мумкин. Масалан,
С.Айнийнинг “Қуллар” романи юз йиллик даврни қамраб олса, Ч. Айтматов
“Асрга татигули кун” асарининг қаҳрамони йигирма тўрт соат давомида
бутун бир тарихни бошдан кечиради. Ёки “Алвидо Гулсари” асаридаги
Танибой ўлаётган йўрға отни тепасида бир неча соат туриб, хаёл суриб
фикран бутун бир даврни хотирадан ўтказади.
Макон ва замон масалаларининг мураккаблиги айни замонда ўта
фалсафий, қизиқарлилиги билан бўлса керак, жаҳон адабиётшунослик
12

илмида назарий жиҳатдан атрофлича ўрганилган ва изчил тадқиқ этилаётган
макон ва замон масалаларининг назарий асоси фалсафанинг, демакки,
воқеликнинг у ёки бу томонини диалектик жараён сифатида ўрганиш
даражасига кўтарилган ондан бошлаб ҳар қандай фан тармоғининг муҳим
тармоқларидан биридир. Зеро, ҳар қандай предмет ёки ҳодиса маконда
муайян ўрин тутади. Лекин у шу маконда тинчгина муайян жой эгаллаб
турмайди, балки ҳаракатланади, ўзгаради, ривожланади. Бу ҳаракат эса
фақатгина муайян маконда эмас, балки муайян замон ичида ҳам рўй беради.
Фалсафанинг “иккикара икки тўрт” дегандай оддий, лекин теран қоидаси
шуки, макон, замон, ва ҳаракат, материя ва онгнинг яшаш формалари ёки
яшаш шакларидир. Ҳеч қандай ҳодиса, ҳеч қандай объект, ҳеч қандай воқеа
жараён макон ва замондан ташқарида яшай олмайди.
Макон ва замон муаммоси санъатда ва унинг имкониятларининг кенг
тури бўлмиш адабиётда (шу билан бирга эстетика ва адабиётшуносликда)
алоҳида аҳамият касб этади. Одатда исталган санъат турининг ҳар қандай
асарида макон ва замоннинг у ёки бу даражада ривожланган образи тимсоли
мавжуд бўлади. Зеро, санъатнинг мақсади оламни унинг яхлитлигида, яъни
макон ва замон координаторларининг бирлигида моделлаштиришдан иборат.
Эстетика ва адабиётшуноликда замон ва макон (ёки бадиий макон ва
бадиий замон) муаммосига мурожаат ХХ асрнинг биринчи ярмида бу
фанларнинг энг илғор намоёндалари томонидан бошлаб берилди. Ҳозирги
кунда бу мавзудаги асарларнинг салмоғи анча кўпчиликни ташкил қилади.
Макон ва замон категорияларининг санъат турлари миқиёсида
чуқурлаштирилиб ўрганилишидан шу нарса маълум бўладики, миқдор
ўзгаришлари вақт ўтиб сифат ўзгаришларига олиб келиши мумкин. Аслида
бу билиш тараққиётидаги қонуний ва юксалишнинг нишонаси ҳисобланади.
Рус академиги Д.Лихачев ёзгандек: “замон категорияси оламни
13

тушунишнинг ва бу оламни санъатда акс эттиришнинг ҳозирги босқичида
тобора кўпроқ аҳамият касб этиб бормоқда”.
Бу муаммонинг алоҳида масалалари, қирралари сон-саноқсиз, албатта.
Ҳар бир янги тадқиқотчи муаммонинг янги-янги қирраларини кашф этиши
тайин. Бадиий макон ва бадиий замон муаммосининг алоҳида ёзувчи ижоди
мисолида ўрганишнинг биринчи масаласи “Ўша ижодкорнинг ҳар бир
асарида тасвирланган воқеалар қайси маконда ва қайси замонда рўй беради?”
деган саволга жавобтопишдан иборат. Ёзувчи бадиий оламнинг замонавий ва
маконий чегараларини англаш учун унинг алоҳида асарларида акс
эттирилган маконий, замоний чегараларни бир жойга жамлаш ва
умумлаштириш уларнинг бир-бири билан боғлиқ томонларини ўрганиш ва
уларнинг яхлит бир олам сифатида тасаввур эиш керак. Чунки, уларнинг ўзи
аслида ижодкор яратган бутун бир бадиий оламнинг турли жиҳатларидир.
Адабиётшунос олим И.Ғаниев Фитрат драмаларини макон ва замон
хусусиятлари ҳақида шундай дейди: “Фитрат драматургиясида акс этган
бадиий оламнинг ибтидоси бир оз сезгиларимиз билан бевосита идрок эта
олмайдиган маконларга (етти қават осмон устидаги кенгликларга) ва олам
яратилган-у, ҳали одам алайҳиссаломнинг жисмларига жон ато этилмаган
замонларга бориб тақалади. Макон ва замон ибтидосининг шу вақтларни ўз
ичига олган қисми драматургнинг “ Шайтоннинг тангрига исёни” деб
номланган бир пардали пьесасида ўз аксини топган”.
Badiiy xronotopning mazkur xususiyatini lirik tur miqiyosida, aynan R.Parfi
she rlari misolida olib ko rsak, shoir she riyatida ham murakkab taxayyul’ ’ ’
mahsuli bo lgan zimiston , uyquning sahrosi , g ariblar dunyosi kabi
’ “ ” “ ” “ ’ ”
makoniy ifodaviyliklar borki, ular badiiy xronotopning xayoliy modeliga yorqin
misol bo la oladi. R.Parfi she rlarining makoniy va zamoniy chegaralari ona
’ ’
Turkiston hamda unga aloqador bo lgan moddiy olamlarga borib taqaladi:
’
14

Uyg onar Turkiston, uyg onar dunyo, ’ ’
Porloq umidlarga to lib kun boqar.
’
Baxt singari olis yulduzlar go yo,
’
Azal go zallikning shamini yoqar.
’
Ko nglim osmon yanglig yorishdi, yorishdi osmon,
’ ’
Yorqin saharlarda sen, Ruhim osmon,
Yuksak-yuksaklarga qilaber parvoz.
Ey Samo, ey Zamin, ey Inson qodir,
–
Gullar chechaklarga to lsin oydin yo l.
’ ’
Nafosatga axir chidamli odam.
Bu kun sen boshqasan, Dunyo boshqadir.
Senda Hur tug ilding. Bir so zla.
’ ’ Bir o l, ’
Va bilgil qaylarda sarsondir Alam
… 6
Turkistonning uyg onishi , dunyoning uyg onishi , yulduzlarning,
“ ’ ” “ ’ ”
go zallik shamlarining yoqilishi , lirik qahramon ko nglining osmon kabi
’ ” ’
yorishishi kabi assotsiativ tasvir asosida qurilgan mazkur sonetda makon ona
” –
Turkiston, zamon esa kelajak, ya ni yurgin sahar hisoblanadi.
’ “ ”
She rning tasvir markazida ona vatan va uning amalga oshishiu muqarrar
’
bo lgan nurli istiqboli, nozik sezimlar ila tasvir etilgan.
’
Shoir mazkur sonetning nihoyalanishida Samo , Zamin , Inson
“ ” “ ” “ ”
kabi lirik obrazlarga: gullar, chechaklarga taskin oydin yo l, Nafosatga axir
“ ’
chidamli odam , deya murojaat qiladiki, bunda badiiy adabiyotning eng oliy
” –
vazifalaridan biri bo lgan ezgulikni tarannum etish o z aksini topgan. Shoir
’ “ ” ’
dunyoning ezgulikka burkanishini faqat o zi va atrofdagilardan so ramaydi,
’ ’
Samo deya barcha yaratguvchilarning sohibi bo lgan Alloh taolloga,
“ ” ’
Zamin deya ona sayyoraga, Inson deya maxluqotlarning gultojiga murojaat
“ ” “ ”
qiladi va shodligi kam-u, g ami ko p bo lgan bu dunyoda bani basharga
’ ’ ’
nafosat, oydin yo l tilaydi, qalblarning ezgulik chashmasini suvidan bahramand
’
bo lishni xoxlaydi.
’
6
Парфи. Р. Сўнги видо. – Т.: Алишер навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутбхонаси нашриёти. 2006. 14-
бет.
15

$Sonetning nihoyasida lirik zamon vazifasini shoir yashagan davr bajargan. Zamonni makonsiz tasavvur qila olmaganimizdek, makon sifatida ona vatan gavdalanadi. Tamaddun qaysi ko rinishda bo lishidan qat iy nazar, zamin-u zamonni’ ’ ’ o zgartirishi, rivoj topishi bilan birga, uni anglovchi, sezuvchi, his qiluvchi ’ insonni ham kamol topishi muqarrarligini ta kidlaydi va Xuddi XX asrning ’ birinchi choragida yashab ijod etgan jaded ijodkorlarimizdek, asr niyohasida Sen “ da hur tug ilding. Bir so zla. Bir o l va bilgil qaylarda sarsondir Alam – ’ ’ ’ …” – deya hayqiradi. Bu misralarida R.Parfi cho lponning kishan kiyma, bo yin ’ “ ’ egmaki, sen ham hur tug ilgansan misralaridan badiiy estetik bahra olganligini ’ ” yashirib o tirmaydi. ’ Mazkur sonetning yaratilish davri XX asrning oltmishinchi yillariga to g ri keladi. Bu davrda xalq dushmani deya e tirof etilgan ijodkorlarning ’ ’ “ ” ’ asarlaridan ijodiy bahra olish, ularning uslubiga ergashib she r bitish о‘ziga xos ’ jasorat hisoblanadi. She’rning “Kelin ot о‘ynatib Xaloskor sarboz” misrasida iste’dodli, mard, jasur xalq hech qachon belga qolmasligi о‘ziga xos shoirona mahorat bilan tasvir etilgan. “Dusi kammakon – kol, zamona esa esib turuvchi el, ldindagi to\lqin inlaring bо‘lsa, orqadagi tо‘lqin – og‘alaringdir, navbat bilan olishar, avvalgiday bо‘lishar” – degan edi qoqzoq xalqining xassos shoiri Abay “Naqmiya sо‘zlar” asarini о‘ttiz yettinchi sо‘zida Darhaqiqat, inson umri azim kо‘l kabi mavjlanib turuvchi dunyoda tinim bilmas el singari о‘tib boraveradi. Bu kо‘lda mavj urayotgan tо‘lqinlar hammaga har xilcha ta’sir kо‘rsatadi: Kimnidir umr bahorin kuzga aylantilaradi. Kimnidir eng yaqinlaridan ayiradi, kimgadir unutib bo’lmas zavq naxsh etadi. Umr daryosini bunday to lqinlarini hech kim hech qachon hech narsa bilan jilovlay olmagan. ’ Faqat uni ongli tarzda idrok etish mumkin. 16$

Rauf Parfining Sohil sari borardi bir chol misrasi bilan boshlanuvchi“ ”
she rini lirik qahramoni oqishdan to xtamaydigan azim daryoda bir somon
’ ’
cho piday oqim izmidagi butun bani basharni umumlashma obrazi hisoblanadi.
’
Sohil sari borardi bir chol,
Qo lda hassa, shoshib borar ul.
’
Har kun takror bo lar ushbu hol,
’
G udranadi asabiy nuqul.
’
Qandayi sir border bu yoqda,
Azim daryo sen, o zing aytgil.
’
Huv, yoshlik qlogan qirg oqda,
– ’
Yoshligini izlab kelar ul.
Murakkab tahayg al asosiga qurilgan mazkur misrada inson umri qarilik
’ “
va yoshlk kabi ikki qutbdan iborat ekanligi mohirona aks ettirilgan. Shoir
”
Yog ar oppoq pag a-pag a qor she rida: Huv yiroqda gulagan bahor ga
“ ’ ’ ’ ” ’ “ ”
tashbeh qilgandi. Mazkur she rda esa daryoning qirg og i xuddi shunday
’ “ ’ ’
vazifani bajargan. She rdagi chol obrazini shoirning o zi yoki uning
’ “ ” ’
hayotiga dahldor biror kishi deb bo lmaydi. Chunki bu obraz umr daryosining
’
oqimiga hech qanday qarshilik ko rsata olmaydi. Uning izn-ixtiyoriga to la
’ ’
bo ysinuvchi butun ijodining umumlashma obrazidir. She r uchun badiiy makon
’ ’
vazifasini ona tabiat, borliq, dunyo o tagan bo lsa, badiiy zamon vazifasi esa
’ ’
inson umrining qishi ya ni qarilik chog i kelgan.
’ ’
Qo lda hassasi bilan shoshib, asabiy, g udrangan holda daryo sohili tomon
’ ’
borayotgan chol obrazida Yoshlik zangor fasl ni qumsash, bemavrid hayot
“ – ”
shamoli keltirgan qor larni boshqa qo nishi kabi holatlar tasvirlanganki, bunda
“ ’ ’
har bir inson o tayotgan umrini har bir soniyasini qadrlash ma lumligini
’ ’
ko rsatadi, his qiladi, uni burun vujudi bilan qadrlashga urinadi. She rda tilga
’ ’
olingan daryo oddiy daryo emas, u umr daryosi, uning sohillarida go zallik ilk bor
’
17

o zlikni anglash, ilk bor qo lga qalam olishni o rgangan chog lar, birinchi’ ’ ’ ’
muhabbat, hayot tashvishlarini tirikchiliklarini idrok etish kabi umrning unutib
bo lmas parchalari-bo laklari birin-ketin qolib ketaveradi. Ularni qumsash,
’ ’
sog inish mumkin, ammo unga qaytib bo lmaydi, chunki umr daryosi hech
’ ’
qachon orqaga qaytmaydi. Shuning uchun ham she r qahramoni g udrandi ,
’ “ ’ ”
asabiy , kabi so zlarni ishlatadi.
“ ” ’
Rauf Parfi she rlarida inson umri fasllar, yoki daryo kabi obrazlarda ifoda
’
etiladi. Inson umrining daryoga qiyoslanishi o zbek she riyatida ko p uchraydi.
’ ’ ’
Jumladan, O zbekiston xalq shoiri Usmon Azim bir she rida:
’ ’
Sohildan uzildi vaqt bilan o ynab,
’
O yladim: dorida dahrning dushi.
’
O, balki vaqt yurmas daryolar bo ylab,
’
Erdan falak sari oqadir balki, deya vaqtni aniqrog i umrni yerdan falak
– ’
sari oqadigan daryoga o xshatadi. Odatda, daryo yuqoridan quyiga tomon oqadi,
’
vaqt daryosi esa buni aksi. Oqqan joyida tiriklik ne matlarini undirgan daryo
’
bilan barcha tirik mavjudodlarni hayotini sabr bilan oqizib borib, ruhiyatini falak
sari oqizib ketuvchi daryonnig farqi juda katta. U umr daryosidir. Rauf Parfining
Sohil sari borardi bir chol she rida aks ettirilgan daryo ham falak sari oquvchi
” ’
daryo hisoblanadi. Ko rinib turibdiki, she rning mazmun salmog ini, badiiy
’ ’ ’
jozibadorligini anglashda poetik xronotopning uni o zida mujassam etgan badiiy
’
detallarni o rni beqiyos.
’
Rauf Parfinnig Oydinlik , Muncha g amgin bo lmasa uylar ,
“ ” “ ’ ’ ”
Mudrar yarim kecha uyquda , Yog ar oppoq pag a-pag a qor ,
“ ” “ ’ ’ ’ ”
yoshlik , termulaman olis ufqqa , Butun kecha o chgan va sokin ,
“ ” “ ” ’ ”
Shivirlaydi yomg irga yashab o tgan xazonlar , yoshlik zangor fasl, kechdi
’ ’ ” “
sarg ardi kabi she rlarida inson umri haqidagi noyob badiiy topilma
’ ” ’
hisoblanuvchi tasvirlar borki, ularning barchasi murakkab taxayyul asosiga
18

qurilgan va ularning barchasi uchun inson umri, hayoti badiiy zamon bo lsa, ona’
sayyora makon vazifasini bajaradi:
Shamol sochlarimni tarama,
Oqarsa oqarsin ozobdan.
Qismat, hayron bo lib qarama,
’
Axir ayirmading qahr-g azabdan
’ 7
. – deya shoir o z umrining ma lum bir ’ ’
davrini ham badiiy xronotopning ifodaviyligini konkretlashtiruvchi omil sifatida
qo llaydi va bu bilan o z dardi faqatgina o ziniki, emasligini, shoir zoti hech
’ ’ ’
qachon o zi uchun yashamasligini uqtirish orqali shoirona tasvir aks eta olgan.
’
Hayot haqiqati badiiy haqiqatga istedod egasi tomonidan aylantirilar ekan,
undagi hodisalar (yashahs, sevish, mehnat qilish, kurashish kabilar) ma lum bir
’
makon va zamonda ro`y beradi. Bu esa o`z navbatida har qanday insoniy xohish-
istak amalga oshirilish uchun vaqt sarflanishi, jarayonning sodir bo`lishini taqozo
etadi. Mazkur voqelikning rivojlanib borishi makonni talab qiladi, negaki, makon
va zamon tushunchalari rus olimi M.Baxtin ta kidlaganidek, doimo bir-biri bilan
’
uzviy bog`liq. Vaqt alomatlari makonda namoyon bo`lgani kabi, makon zamon
orqali tushuniladi, inkishof etiladi 8
.
Deylik, muhabbat atalmish ulug`vor tuyg`uning asiri bo`lgan yosh yigit
suyukli yorining hayotini saqlab qolish uchun boqiylik gulini inson qadami
yetmagan xatarli tog`dan olib kelish kerak. Bunda so`z san atkori yigit obrazi
’
orqali s e v giga sodiqlik , m a r dlik , q a hramonlik kabi fazilatlarni
“ ” “ ” “ ”
kitobxonga ma naviy o`rnak qilib ko`rsatadi. Ushbu voqea qaysi janrda bayon
’
qilnishidan qat iy nazar, yuqoridagi fazilatlarni ijodkor o`z obraziga asar
’
muqaddimasidayoq yuqtira olmaydi, chunki sodiq oshiq boqiylik guliga
yetguncha, uni olib kelib suyuklisining hayotini xavfdan batamom xoli qilguncha,
qanchadan-qancha mashaqqatlarni boshidan kechirishi zarur. Shundagina oshiq
7
Парфи. Р. Тавба. Тошкент. Ёзувчи нашриёти. 2000 йил. 33-бет.
8
19

yigit obrazida yuqoridagi fazilatlar bo`y ko`rsatadi. Bir tomonlama yondashilganda
bu jarayon uchun makon va zamonning hech qanday aloqasi yo`qday tuyuladi.
Ammo badiiylikning birinchi qonuni bo`lgan h a yotni buzmay, haqqoniy“
tasvirlash g a bo`y sinilganda esa xronotop, ya’ni makon va zamonning aniq
”
ifodalanishi talab etiladi. Shuning uchun fantastik asarlarda ham xronotopning
hayoliy modeli mavjud bo`ladi.
Макон ва замон тушунчаларини адабий турлар миқиёсида
ўрганилишига эътибор қаратилса, фақат эпик ва драматик турдаги
асарларнинг назарий тафтиш қилинганлиги намоён бўлади. Бошқа адабий
турлар, жумладан ,лирик турда мазкур тушунча ўзининг илмий ечимини
ҳануз топмаган. Лирик турда воқелик кенг кўламда тасвирланмайди. Лекин
воқеликдан ҳосил бўлган ҳис-туйғулар жозибали тасвир этилади. Лирикада,
адабиётшунос олим У.Тўйшиев таъкидлаганидек, факт эмас, у ҳақдаги фикр
муҳимдир. Шу боис лирик асарда кишидаги хазинлик, соғинч ёки бахтиёрлик
каби оний кечинмалар ўз аксини топади. Воқебанд шеърлар бундан
мустасно. Улар эпик ва лирик турнинг бир-бирига уйғунлашувидан вужудга
келади. Бундай шеърларда ҳар иккала турнинг хусусиятлари муштарак
бўлади. Масалан, Э.Воҳидовнинг “Янги давр шум боласи” шеърида сиқиқ
воқелик ҳам бор, экспрессив тасвирийлик ҳам бор.
Лирик турда макон ва замон тушунчалари бошқа турлардагидек, ўзида
хос поэтик юкни ташийди, асарнинг ҳаётийлигини таъминлашда бош мезон
саналади.
Шаклан синган сатрлар, кескин кечинмали ҳолатлар, маъноси мураккаб,
зиддиятли кайфият ва туйғулар манзарасини чизишга йўналтирилган
шеърият эгаси Р.Парфи ўз асарларида вақтга фалсафий моҳиятни юклайди:
Мен узоқ ухладим.
20

Бир аср ухладим, нега мени –
Нега сиз яшинни уйғотмадингиз?! – каби сўроқ
шаклидаги учлигида шоир ўзини яшинга қиёслайди, ўзлигини англашга,
замонасини англашга эртароқ кўмаклашмаганлардан нолийди.
Англашиладики, замину-замонларни ўзгартириш қудратига эга бўлган вақт
(замон) лирик қаҳрамон кечинмаларини ифода этишда асосий восита
вазифасини бажарган. Лирик замоннинг воқе бўлишига замин ҳозирлаган.
Лирик макон ҳам аниқ. У – шоир яшаган замин,яъни унинг ватани.
Бадиий асарда хронотоп ўз тасвир моҳиятига эга бўлиш учун сюжет
ривожи бўлиши шарт. Зеро, сюжетсиз асар бўлмайди. Шундай экан,
лирикада ҳам маълум сюжет парчалари мавжуд бўлади. Уларни бир-бирига
контраст қўйиш, қиёслаш, далиллаш орқали қалб қўридаги туйғулар
ҳаракатга келади. Миллионлаб қалблар ларзага келса, ҳаяжонланса,
изтиробланса, қувнаса ўшандагина шеър ҳақиқий поэзияга айланади. Ўзбек
шеъриятида ўзига хос бурулиш ясаган Р.Парфи шеъриятида бунинг яққол
ифодасини кўриш мумкин:
Ёғар оппоқ паға-паға қор,
Дардим қорлар каби сочилар.
Ҳув йироқда гуллаган баҳор,
Бўйлари кўксимга санчилар.
Шеърда баъни башарнинг умри ўз сўнгига, яъни қишига боравергач, ёшлиги
“узоқда гуллаган баҳордек” хотирага олиниши лирик мақомда тасвир
этилган. Шоир ўтмишни хотирада жонли гавдалантириш учун “паға-паға қор
ёғиш”, “Дарнини қордек сочилиши” , “Баҳорнинг йироқларга гуллаши”,
21

“бўйлари кўксига санчилиши” каби кичик-кичик воқеларни бир-бирига
бирлаштиради. Қор, баҳор образларига олам-олам маъно юклайди. Уларни
мазмунан бир ипга тергандек, экспрессив кайфият ҳосил илади.
Бадиий матндаги вақт (замон) фақат йиллар билангина кифояланмайди.
Фасл, ой, ҳафта, кун-тун ҳатто дақиқа ва сониялар ҳам матнда ўз бадиий
вазифасига эга 9
. Улар асар мантиқийлигини таминлаб, қайси адабий турда
акс эттирилишидан қатъий назар маълум макон (ёки микро макон) да
сюжетни шакллантириб боради. Юқоридаги шеърда қор ёғиши (қиш) ва
баҳорнинг контраст усулда тасвирланишидан лирик замон ифода этилган.
Мазкур асарда замон баҳор ёки қиш эмас, балки лирик қаҳрамоннинг
умридир. Улар мажозий маъно ташиб, образли фикрлашни келтириб
чиқарган. Шеърнинг семантик марказида лирик қаҳрамоннинг умр сарҳисоби
ётибди. “қиш” ва “баҳор” фаслларга оид бўлган сюжет ҳалқачалари мазкур
зиддиятли кайфиятни намоён қилишга ёрдам беради. Асрда замонга оид
элементлар тилга олинган, лекин макон тушунчасини ифодаловчи унсурлар
қаламга олинмаган бўлса ҳам, у лирик қаҳрамоннинг ҳолати ва кайфиятидан
келиб чиқиб, она сайёра эканлиги англашилади, ҳис қилинади. Негаки, ҳар
қандай замон маълум маконда содир бўлади.
Лирик турдаги макон ва замон категорияси бошқа турларга нисбатан
фарқлироқ шеърда воқеа эмас, балки лирик қаҳрамоннинг оний кайфияти
тасвир этилар экан, бирламчи ва иккиламчи маконни мавжудлиги
ойдинлашади. Бу лирик турга мансуб бўлган қонуниятдир. Negaki, iztirob,
tuyg`u, kechinma qalbda sodir bo`ladi. Qalb egasining olamda mavjudligi esa,
borliq (yoki lirik qahramon vatani)ni asosiy lirik makon darajasiga ko`ratadi. Lirik
zamon ham juda katta ijtimopiy davrni qamrab olishi mumkin. Masalan,
germaniyalik buyuk shoira Gabriele Kellerning Ibtido va intiho she ri misolida“ ” ’
buni ko`rish mumkin:
9
Тўйчиев А. Хикояда макон ва замон тасвири. Тил ва адабиёт таълими. 2009 йил 11 сон 33 бет.
22

Quyoshu oy, yulduzli osmon,
Milliyard yillab chayqalgan ummon.
Go`dak qalbi shabnamdek toza,
Hayot nomli sirli darvoza.
Kulib kutib, yig`lab kuzatib,
Goh gul tutib, goh toshlar otib,
Shunday yashar ibtidodan intihoga qadar.…
Shoira she rxonning ko`z o`ngida borliq haqidagi tasavvurni jonli
’
gavdalantirish maqsadida quyosh, oy, yulduzli osmon, chayqalib turgan ummon
obrazlaridan foydalangan va insonning shabnamdek toza qalb bilan dunyoga
kelishi, kulib qarshi olinishi, umri davomida unga goh gullar tutilishi, gohida esa
toshlar otilishi muqarrarligini va nihoyat yig`lab kuzatib qo`yilishi mohirona lirik
chizgilarda ifodalaydi. Bu she rning lirik qahramoni umumlashma darajadagi
’
shaxs,ya ni butun ba ni bashar hisoblanadi. Shuning uchun ham bu she rning
’ ’ ’
ibtidodan intihoga qadar bo`lgan lirik zamoni juda katta davrni o`z ichiga qamrab
oladi. She rda faqat germaniyalik shaxs emas, butun bashariyatning umri aks
’
ettirilishi badiiy adabiyotning ommaviylik xususiyatini namoyon qilish bilan birga
lirik zamonning cheksizligini ham ko`rsatadi. Lirik makon ham birorta mamlakat
yoki shahar emas, balki butun dunyo hisoblanadi. Chunki she rda
’
umumbashariylik mavjud.
Vaqtdan foydalanish masalasi adabiy turlar bir-biridan farq qiladi. Lirik va
“
dramatic turga xos asarlarda vaqt birligi bir muncha chklangan holda olinadi.
Masalan, lirik she rda inson qalbidagi oniy lahzalarda paydo bo lgan his-
’ ’
tuy ular qalamga olinsa, ahna asarlarida 24 soatlikni, bir necha kunlikni bo lib
’ – ’
o tgan voqealar ikki soatga sig diriladi. Eposda esa vaqt cheklanmaydi. Ayniqsa
’ ’
epik turning yirik janri romanda bir vaqtning o zida o tmish bilan bugun, azal
’ ’
23

bilan abad, fano bilan baqo, kechagi kun bilan uzoq kelajak uchrashishi, aks etishi
mumkin. Muhimi, zamon va makon omillari asar loyihasidagi o rnini yo otmasa’ ’
bas
” 10
.
Epik tur miqiyosida makon va zamonning poetik xususiyatlarini nazariy
asoslagan Gulchehra Mamarasulova lirik va dramatic turdagi xronologik tasvirni
siiq ekanligini ta kidlaydi. Ammo dramatic turning sahnalashtirilishi, lirik turning
’
tuyg ularning harakatga keltirisjidagi payt va holatini badiiy xronotopni
’
belgilashga asos qilib oladi. Aslida, qaysi turdaligidan qat iy nazar badiiy asarda
’
tasvirlangan voqelik ( uning namoyishi, o qilishi va his qilinishi emas) makon va
’
zamon uchun asos bo lib xizmat qiladi. G. Killerning Ibtido va iniho ,
’ “ ”
R.Pafining O rtada talashur kechmish kabi lirik turdagi asarlarda ham keng
“ ’ ”
ijtimoiy voqelik, ijtimoiy davr tasvir etilgan. To g ri, lirik turda ko proq oniy
’ ’ ’
tuyg ularni harakatga keltiruvchi siqiq voqelik qalamga olinadi, ammo bu oniy
’
tuyg uni harakatga keltiruvchi lirik tasvir keng qamrovda bo lishi mumkin:
’ ’
Soat sindi, soatlar sindi,
Vaqtning iskanjasida,
O lib ketdi soatsoz bevaqt kabi misralarida shoir vaqtni jilovlash, uni inson
’
irodasiga bo ysindirish mumkin emasligini ta kidlash bilan birga boshqa turlarga
’ ’
nisbatan kengroq xronotopni ifodalay olgan. Faqat uni dramatic yoki epic turdagi
singari muayyan obrazning muayyan syujet liniyasidagi harakatlarida emas, balki,
qalbni ehtirosga chulg ovchi nozik sezilmaga aks ettirgan.
’
Fikr tug`ularkan, ruhni o`z-o`zidan hech qanday to`siq bilmay vaqt va
“
makon cheksizliklari sari ozod ergashtirib ketaveradi , - degan edi qirg`iz
”
xalqining buyuk o`g`loni Ch.Aytmatov. aynan bu jumlalarda shoirlarga xos
jununlik topib aytilgan. Negaki ijodkor ongida tug`ilgan fikr uning ruhini makon
10
Мамарасулова Г. Икки эшик ораси романида замон ва макон. // ўзбек тили ва адабиёти журнали. 2009 йил
2-сон. 55-бет.
24

va zamonlar osha uzoq-uzoqlarga eltadi. Tasavvurida vujudga kelajak asarini
butun shakli shamoyilini hosil qiladi va kutilmagan lirik chizgilarni bunyod etadi.
Masalan, R.Parfi bir she rida: Uyqumning daryosida chо‘mildim, Yotaman’
uyquning sahrosida, Men qanday bolaman. Balo – men. – deya hazin bir oniy
holatni misralarda jilolashtiradi. Bu she’rda badiiy xronotopning shoir tasavvurida
vujudga kelgan xayoliy modelini kuzatish mumkin.
Boshqa adabiy turlar kabi lirikada ham makon va zamon tasviri asarning
haqqoniyligini, hayotiyligini ta’minlaydi. She’rxon kо‘z ongida aniq poetik
manzarani gavdalanishida xizmat qiladi. Boshqa adabiy turlardagi obrazlar
syujetning harakatlanishini ta’minlasa lirikadagi о‘ziga xos obrazlar tuyg ularni,
’
ehtirosni harakatga keltiradi. Va shu orqali qalbni larzaga soladi.
Xronotop tushunchasini adabiy turlar o`rtasiga devor qo`yib o`rganish
mantiqan ziddir, ammo ilm fanning barcha tarmoqlari kabi adabiyotshunoslik fani
ham rivoj topib bormoqda. Bu esa lirik turdagi makon va zamon kategoriyasini
o`rganilishini taqozo etadi.
1.2. Xronikal tasvirda makon va zamonning aks ettirlishi
She riyatda ko ngil iztiroblar, o zgaruvchan ruhiy holatlar, kechinma va
’ ’ ’
tuyg ular shunchaki xabar tariqasida tasvir etilmaydi. Badiiy adabiyotning lirik
’
turi qadimiy bo lishi bilan birga o quvchiga tez yuqa olishi bilan, emotsional
’ ’ ‘ ”
xususiyatga ko proq ega ekanligi bilan ham ajralib turadi.
’
She riy asarlarning mazmundorligini, tasirchanligini taminlovchi bir qator
’
unsurlar mavjud, masalan, she riyatda eng ko p tasvirlanuvchi vatan, ona, yor
’ ’
kabi muborak timsollar borki, haqiqiy shoirrgina ularni maftunkor, jozibador
25

tasvirlay oladi, ulardan bahra oladi, ilhomlanadi. Kechinma va tuyg ular’
to yingan kichik-kichik voqealar she r misralarida harakatianadi. Bu harakatning
’ ’
tag zamirida esa badiiy xronotop yotadi. Badiiy xronotopning vazifasi shundan
iboratki, u she rning hayotiyligini taminlab (undagi haqqoniy mubolag ani
’ ’
maniqiylashtiradi), tasvir etilayotgan voqelikni inson ko z o ngida
’ ’
gavdalanishini ifoda etadi. Mazkur fikrni betakror so z san atkori Rauf Parfining
’ ’
quyidagi she ri misolida ham ko rish mumkin:
’ ’
Kechki quyosh turmaklar lochin,
Jozibali b о ‘lar ertaga!
Ana k о ‘k ham marjonlar sochdi,
Jozibali b о ‘lar ertaga!

Anglashiladiki, she’r bandida ona tabiatimizda doimiy sodir bo’luvchi
quyoshning botishi va ko’kda yulduzlarning paydo bo’lishi ajoyib metafora
asosida tasvir etilgan. Bu misralarni o’qigan she’rxonning ko’z o’ngida darhol
qizargan ufq va nur sochayotgan yulduzlar kelai. Bunda kunning tunga almashishi
hodisasi tasvirlangan va bu jarayon roy berayotgan ona tabiat badiiy xronotop
vazifasini bajarmoqda. She’rdagi tasvir moyihatiga e’tibor qaratsak, bu
yerda makondan ko’ra zamon ko’proq badiiy funksiyani bajarmoqda, ammo
xronotopda zamon asosiy o’rinda tursa-da, uning hududidagi makonnnig ham
“
muhim badiy-poetik vazifasi bor 11
. Zero, ular biri ikkinchisini mantiqan talab
qiladi.
Rauf Parfi she riyatida badiiy xronotopning aks ettirilishidagi o ziga xos
’ ’
xususiyatlaridan biri shuki, unda zamon va makon kategoriyalari asosan xronikal
usulda aks etgan. Bizga ma lumki, xronikal tasvir usulida badiiy voqelikni vaqt
’
harakatga keltiradi. Yoki unda vaqt tasviri yetakchi ahamiyat kasb etadi. Tuyg u
’
11
Рауф Парфи. Акс садо. Тошкент. 1970. 14-бет.
26

va kechinmalar musavviri 12
. Bo lgan Rauf Parfi she riyatida tong, tun, kecha,’ ’
kunduz, bahor, kuz zamoniy mazmun tashuvchi timsollar mavjud. Bu esa o z
’
novbatida shoir she riyatida xronikal tasvir usulining yetakchiligidan
’
dalolatberadi.
Xronikal tasvirda tabiiy jarayonlar (tong, tun, kun, kecha, kunduz, va
boshqalar) tasvirga tortilib, undsa lirik qahramonning oy-kechinmalari, iztiroblari
o z aksini topgan. Va she rxonni taxayyul mahzuri bo lgan baddiiy olamga olib
’ ’ ’
kiradi. Xronikal tasvirda vaqt elementlari tilga olinmasa-da, asarning mazmuniy
salomog i inson tuyg ularining harakatga kelgan aniq holatini o zida mujassam
’ ’ ’
etadi. Buni Rauf Parfining quyidagi she rida ko rsatish mumkin:
’ ’
Mudrar yarim kecha uyquda,
Bulut suzar va oyni yopar.
Oyni yopar lekin, behuda,
Yana bir on o tmasdan yonar.
’
Kecha olar uyqusida dam
Kecha uzra posbon chiroy
– …
Seni ko rgim keldi juda ham,
’
Ajib qo shiq aytgan chog i oy
’ ’ 13
.
Asarning bosh leytmotivi Oyning ajib qo shiq aytgan chog i (bu
“ ’ ’ ”
ajoyib metafora oy nurining kechaga fayz berib yig lab turgan paytini
’
anglatadi)da lirik qahramonning yorini juda kuchli sog ingandan iborat. Xasos
’
shoir o z asarida nekbin tuyg ular bilan sug organ maqsadini birdan oshkora
’ ’ ’
qilishni yoqtirmaydi. U avval xronikal tasvirga asoslangan badiiy xronotopni
she rxon tasavvurida shunday mohirona yoritadiki, natijada she r o qilgan
’ ’ ’
12
Mazkur profazani adabiyotshunos Rahimjon No’mon “Mustaqillik davri o’zbek adabiyoti”. T.: Fan, 2007. Asarida
Rauf Parfiga nisbatan qo’llagan.
13
Рауф Парфи. Сўнги видо. Тошкент. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутбхоаси нашриёти
2006. 31-бет.
27

vaqtining makoni va zamonining ahamiyati bo lmay qoladi. Negaki, she rning’ ’
bu tasvir usulida lirik qahramonning kechinmalariga she rik bo lgan kitobxon
’ ’
beixtiyor o zini oy atrofida bulutlar suzib yurgan kechada tasavvur etadi. Bu esa
’
o ziga xos badiiy joziba kasb etadi. Emotsional kechinmalarni xarakterga
’
keltiradi. Lirik asarlarda makon va zamonga oid unsurllarning ifoda etilishi dolzarb
ahamiyatga ega emasdek tuyuladi. Ammo, u adabiy asarda bosh mezon darajasida
qolaveradi. Xronikal tasvirga asoslangan she rlarda makon va zamonga oid
’
muhim baddiy vazifa bajaruvchi leksik komponentlarni quyidagicha tavsiflash
mumkin:
I. Zamonni o zida ifoda etuvchi lirik komponentlar:
’
1) O tmish, kelajak;
’
2) Kun, tun, kecha, tong, oydindek oqshom, sahar;
3) Umr, yoshlik, kelajak.
4) Fasl nomlari: bahor, yoz, kuz ,qish;
5) Yil, oy, soat, lahza, kabi vaqt birliklari;
6) Lirik qahramonning ruhiy holatini o zida aks ettiruvchi uzun hijron ,
’ “ ”
alamli sog inch , orzuli diydor kabilar.
“ ’ ” “ ”
II. Makonni o zida ifoda etuvchi leksik komponentlar;
’
1) Ona Turkiston,
2) Ochun, ya ni hayot mavjlangan dunyo,
’
3) Osmon, koinot huvillagan uy, daryo, sahro kabilar,
4) Murakkab ruhiy holatlarni ifoda etuvchi shamolning qoyni .
“ ”
Uyquning daryosi uyquning sahrosi o likzor, zimiston kabi
“ ” “ ” “ ’ ”
lirik komponentlar assotsiativ tasvirda badiiy xronotopni aks ettirishga xizmat
qiladi.
Xronikal tasvirga asoslangan she rlar boshqa tur she rlaridan u qadar
’ ’
farq qilmasa-da, o ziga xos obrazlar olami va g oyaviy nuqtai nazar bilan baribir
’ ’
28

ajralib turadi. Bu esa o z o rnida individual poetik uslub bilan ham bog liq’ ’ ’
hodisa.
Rauf Parfining Yorug likni o g irlab sekin deb boshlanuvchi
“ ’ ’ ’ ”
she rini olib ko raylik.:
’ ’
Yorug likni o g irlab sekin,
’ ’ ’
Tevarakni qurshadi tuman.
Ermak qilib tun cho kdi lekin,
’
Eshik ochib chiqmading-ku san.
Deydilarki, sening ko zlaring,
’
Afsungarmish, sehr etarmish.
Kimki ko rsa bir karra seni,
’
Oyoq yetkanicha ketarmish.
Sovuqni ko r, yuzni chimchilar,
’
Masxaraman unga bu zamon.
Oylarimga kelib sanchilar,
Oy emas ul- u qotil kamon.
Bunda har ne ermaklar meni,
Qorong idir axir jahannam.
’
Hech bo lmasa ochgil darchani
’
Darpardani ochaqol, jonim!
Bunda lirik qahramon o z tuyg ulariga dilkash izlaydi. Tun azobi bilan
’ ’
bog liq barcha tavsilotlar sovuq kuzgi tun manzarasini hosil qiladi. Shoir
’ “ ”
tabiat obrazlarini birin-ketin tasvirga kiritar ekan, ularni shunchaki sanab
o tmaydi. Barcha sanalgan obrazlar (tuman, tun, oy) kabilar birlashib, yaxlit
’
29

tarzdagi kompozitsion tizimni tashkil etadi. Muallif ilgari surgan g oya inson’ –
ruhiy olamini ochib berishga yo naltiradi.
’
Lirik qahramoning bedorligi sababi shuki, sevimli dildor afsungar diydor
“ ”
ulashmoqdan bosh tortgan. Shuning uchun ham lirik zamon sifatida sovuq tun
tanlangan. Agar yulduzlarga to la charog on iliq kecha lirik zamon darajasiga
’ ’
ko tarilganda edi. She rdagi umumiy g oyaviylikka, mantiqiylikka putur yetgan
’ ’ ’
bo lar edi. Lirik qahramonning sovuq qa masxara bo lishi oyning qotil
’ “ ” ’ “
kamon bo lib oylarga, xotiralarga sanchilishi sababi ham shundan. Xronikal
” ’
tasvirdagi mazkur she rda mahzunlik, tuyg ularga mubtalolik, tabiat hodisalari
’ ’
bilan uyg unlikda qalamga olingan.
’
She rning birinchi bandi o z-o zidan uning muqaddimasi hisoblanadi.
’ ’ ’
Ammo bu muqaddima boshqa she rlarning muqaddimasidan tubdan farq qiladi.
’
Bunda tuyg u va kechinmalar musavviri bo lgan xasos shoir R.Parfi o z
’ ’ ’
asarining hayotiyligi va maniqiyligini taminlash maqsadida o ziga xos badiiy
’
olamni yaratgan. Tuyg ularning qanday xarakter kasb etishiga qarab, tumanning
’ “
yorug likni sekin o g irlab tevarakning qurshashi tabiatni (shu bilan birga
’ ’ ’ ”
lirik qahramonning mazkur holatini ham) ermak qilib tunning cho kishi kabi
’ ”
xronikal tasvirdan foydalanadiki, bu orqali she rxon tuyg ular asiri bo lgan lirik
’ ’ ’
qahramonning mo jaz olamiga kirib boradi. Shundan keyingina qahramonning
’
visol talabgori ekanligi lirik maydonga olib chiqiladi. She rning xotimasi ham
’
xronikal tasvirdagi makon va zamon kategoriyasi bilan uzviy bog liq. Lirik
’
xotimada agar oshiqqa diydor nasib etmasa, uni bu dunyoda har narsa ermaklashi,
jahonning, umrining qorong ilashishi muqarararligi yuksak mahorat bilan aks
’
ettirilgan.
Rauf Parfining Termilaman olis ufqqa misrasi bilan boshlanadigan she ri
“ ” ’
ham xuddi shunday tasvir asosida qurilgan:
Termulaman olis ufqqa,
Botkan kundan qolmishdur dog lar.
’
30

Yomg ir urar qorong ilikka, ’ ’
Sovuqqina shovillar bog lar.
’
Yana keldim mahzun go shaga,
’
Bunda bir nay yotibdi sinib.
Qoy sig inma ortiq o shanga,
’ ’
Qoy sig inma menga, sevgilim.
’
Men hech narsa so rmasman ,dilbar,
’
O tmishingdan so zlama zinhor.
’ ’
Men ham bir bor sevganman yetar,
Qarangchi atrofga bahor 14
.
Yuqoridagi she r kabi bu asar ham tabiat tasviri bilan boshlanadi. olis
’ “
ufqda botayotgan kundan qolgan dog lar, yomg ir yog ayotgan pallada
’ ’ ’
sovuqqina shovullayotgan bog lar tasvirini kiritish bilan shoir,avvalo, badiiy
’ ”
xronotopni konkretlashtirgan. Ya nikim, Yomg ir yog ib, botayotgan quyosh
’ “ ’ ’
lirik zamon belgilasa, she rning lirik qahramoni yana kelgan mahzun go sha
’ “ ’ ”
lirik makon hisoblanadi. She rdagi hissiy jilvakor voqealarning harakatlanishi
’
uchun ushbu mahzun go sha asosiy makon vazifasini bajargan, ammo u majoziy
“ ’ ”
jihatdan lirik qahramonning uzoq xotiralari yotgan sohildir. Chunki undagi sinib
“
yotgan nay quvonch, shodlik, muhabbat, shu bilan birga, g am, alam,
” ’
qayg uga mubtalo bolgan qalb ramzi hisoblanadi. Shuning uchun ham lirik
’
qahramon iztirobdan jarohatlangan ko ngilni yana ozorlamaslik uchun: qoy,
’ “
sig inma unga, sevgilim , deya murojaat qiladi. She rning xotimasida lirik
’ ” – ’
qahramon suyukli dilbarga murojaat qilib o tmishdan so zlamasligini so raydi:
’ ’ ’
Men ham bir bor sevganman, yetar
…
Qarasangchi atrofda bahor
…
She rdagi botgan kundan qolgan dog , sovuqqina shovullovchi
’ “ ’ ” “
bog , sinib yotgan nay , bahor timsollaridan kelib chiqib, majoziy lirizm
’ ” “ ” “ ”
14
Р.Парфи. Сўнги видо. Т.: А.Навоий номидаги Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2006 йил. 32 бет.
31

R.Parfi uslubining o tli nafasi, o zak mag zi deyish mumkin. Bunday tasvir’ ’ ’
uslubida lirik xronotop idrok yordamida anglashiladi. She rning poetik
’
salmog ini oshirishga xizmat qiladi.
’
Davr voqeligiga, jamiyatdagi siyosiy vaziyatga, hodisalarga, inson sha’ni
erkini, haqni oyoq osti etuvchi adolatsizlik kо‘rinishlarini yuzaga chiqaruvchi
ijtimoiy zulmga qarshi tug‘yon R.Parfi she’riyatidagi tukuyg‘ular realizmi ustuvor
deyishga asos bо‘ladi. “Rauf Parfi XX asr о‘zbe poeziyasida fikr bilan
kechinmaning sintezini badiiy san’at darajasiga kо‘targan, sof tuyg‘uning tabiiy
oqimini, qabariq majoziy ifodasini omuxtalashtirgan batakror uslub yaratdi”. Bu
uslubning namoyon bо‘lishida “Betxoven”, “Rondel”, “Pablo Neruda о‘limiga”, “
Ientsshga maktubim”, “Karlo koladze diyorida”, “Egishe Charneds xotirasiga”,
“Tagorva Sarbon yomg‘iri” kabi bag‘ishlov tarzidagi she’rlari alohida ahamiyat
kasb etadi. Mazkur she’rlarda R.Parfi о‘z dardini о‘zga diyorlarda tasvirlaydi,
makon sifatida yiroq о‘lkalar tanlansa-da, ijtimoiy zulm hukm surgan XX asrning
ikkinchi yarmi majozan lirik zamon vazifasini bajaradi. Bu borada R.Parfining
“Tagor va Sragon yomg‘irlari” she’ri diqqatimizni jalb etadi:
Shoir, chataka qush uyg otdi seni,
‘
Parishon yomg irlar ichra parihon.
’
Omonlik izlaydi srabon seli,
Bir Vatan so raydir g rib srabon.
’ ’
Shoir yuragini ochdi va yomg ir
’
So zlarga aylandi, har nadan judo
’
Uxlab yotganlarni uyg o, ey shoir,
’
Yo qsa ummonlar to nkarar xudo.
’ ’
Axir haqiqatga erk ham kerak-ku
…
Mondar tog da tangrilar yovuzdir axir.
’
Bo ron ko zlariga kelmaydir uyqu,
’ ’
O ltirar naq Vaytaron to g onida
’ ’ ’
Yomg irlarga serob yashadi shoir.
’
Uryon yurak bilan mangu qoldi u.
Ko rinadiki, shoir mazkur she rda ham xronikal tasvirdan mohirona
’ ’
foydalangan. Srabon Hindistonda yomg ir juda ko p yog adigan fasl, uni
– ’ ’ ’
32

Pashkol mavsumi deb ham yuritadi. Chataka qush esa faqat yomg ir faqat’
yomg ir iste mol qiladigan afosonaviy qush. Shoir bu sonetida anglanishi qiyin
’ ’
bo lgan obraz va tushunchalarni keltirish bilan she rdagi badiiylikdan ko ra
’ ’ ’
informatsion axborot berishga ko proq e tibor qaratganday tuyuladi. Ammo
’ ’
she rlardagi kitobxon tomonidan oson hazm qilinishi qiyin bo lgan murakkab
’ ’
timsollarning mavjudligi shoirning ijodiy monerasidagi uslubiy jihatlardir. Birinchi
bandda Poshkol mavsumi lirik zamon bo’lsa, Tagorning vatani lirik makon
darajasiga ko’tarilgan. R.Parfi “oarishon yomg‘irlar ichra parihon” bо‘lgan shoirni
afsonaviy Chataka qushi uyg‘otganini, qudratli Srabon seli ham erk va
adolatsizlikdan g‘arib kuyga tushib qolganini, omonlik izlayotganligini shoirdan
bir vatan sо‘rayotganini shunday majozga о‘ran ifodalaydiki, natijada tuyg‘ular
realizmi orqali vatanga sadoqat, erk kabi tushunchalar she’rning mazmuniy
salmog‘ini oshiradi. Lirik qahramon kechinmalari yog‘ayotgan yomg‘irga esh.
Undan surur umid tuyadi. Shu ma’noda, uning nazdida har xil talofatlar yetkazishi
mumkiin bо‘lgan Srabon seli ham omonlik izlaydi. Hatto sel ham Vatandan be
vatan bо‘lib, erk to’la bir diyor o raydi. Xullas, shoir sonetning birinchi
’
to rtligida o ziga xos badiiy manzara yaratgan. Keying bandda shoir maqsadga
’ ’
ko chadi. Va tagor yuragini ochganda Pashkal mavsumida yog ayotgan
’ ’
yomg irlar da vat, chaqiriq, ma nosidagi so zlarga aylanib, erkdan ajralib,
’ ’ ’ ’
hamma narsadan judo bo lgan g aflatda uxlab yotgan xavfni uyg otishi
’ ’ ’
zarurligini ifoda etgan. She rdagi yomg i timsolida soflik, beg uborlik
’ ’ ’
shuningdek, dard, fig on kabi majoziy ma no aks ettirilgan.
’ ’
Bu yomg ir uxlab yotganlarni uyg otmasa, ularning ustiga xudoning
’ ’
ummonlarni to nkarishi muqararligi hazing bir kechinmalar bilan tasvirlanadi.
’
Shoir asaridagi voqiylikni majoziy obrazlar
orqali ifoda etmasa, she r orqali berilayotgan tushunchalarni kundalik hayotdagi
’
oddiy axborotdan farqi qolmaydi. Shu bois ijotkor asarning poetik qiymatini
oshirish maqsadida konnitativ mazmundagi leksemalardan unimli foydalanadi.
33

Sonetning keying bandlarida haqiqat va erk tushunchalari bir-birisiz mavjud bo’la
olmasligi shoirning (vatanida bu tushunchlar yо‘qligi uchun Mondortog‘
(afsonalarga kо‘ra xudolar majlis qiladigan tog‘-)da tangrilar ham yovuzlashib
ketganligi, bо‘ronning kо‘zlariga uyqu kelmasligi talqin etilgan. Ayniqsa, sо‘ngi “
bо‘ronning kо‘ziga kelmaydir uyqu ” misrasida assotsiativ tasvir usilidan unumli
foydalanilgan. Shu о ‘rinda savol tug‘iladi; nega “b о ‘ron”ni k о ‘ziga uyqu
kelmaydi? Chunki Tagor vatanida Srabon yomg‘iri va xudolargina emas, balki,
b о ‘ron ham haqiqat va erk tuyg‘ulari b о ‘lib, q о ‘yilganidan norizo. Ular ham dardli
fig‘on chekadi. Bunda lirik xronotop maxsus leksik birliklar bilan ifodalanmasa-
da, shoir yashagan davr va uning vatani ekanligi zimdan anglashiladi. Sonetning
eng so’nggi qismi ham boshqa tarkibiy qismlar bilan yaxlid bir mazmuniy
butunlikni hosil qilgan. Unda tasvirlanishicha, shoir Vaytaran, ya’ni razolat
daryosida yomg’irlarga serob yashadi. Bu yomg’irlar oddiy yomg’ir emas,“ ”
haqiqat va erk uchun kurashishga da’vat etivchi shoirning so’zlari. Aniqrog’i shoir
yuragini ochganda, so’zga aylangan yomg’irlar inson uchun eng oliy ne’matlardan
biri erk uchun yog’gan yomg’irlarga serob yashagani uchun uryon yurak bilan
– “
mangu qoldi u . she’rda adoqsiz bo’shliq qaridagi royo tasvirlanmagan. Unda
”
yomg’ir og’ushidagi haqiqat va erk bo’g’ib qoyilgan vatan tasvirlangan. Ishosa
bo’ladiki, tangrilari norozi, bo’ron tinmaydigan vatanda yomg’irdagi oydin
shabboda epkini ertaga otajak tonglar umidini uyg’otadi.
R.Parfining marsiya tarzida yozilgan she’rlarida vatan uchun qurbon bo’lgan
buyuk insonlar xotirasi qalamga olinadi. Ularni oddiy ifoda yo’sinida
tasvirlamaydi. O’ziga xos xronikal va assosiativ tasvir usullarida majoziy lirizm
ko’lami bilan tasvir etadi.
R.Parfining e’tiqodicha, har qanday shoir uchun vatan uning tug’ilib
–
o’sgan joyi bilan birga butun dunyo ham uning uchun vatan hisoblanadi. Shu
boisdan shoir she’riyatida asosiy makon sifatida ona Turkiston va butun
insoniyatning hayot tajallisi hisoblangan ochun tasvirlanadi.
34

R.Parfi O’zturk she’riyatida so’z konkret ma’no tashib kelishidan tashqari,
inson shaxsi va ma’naviyatidagi muayyan go’zallikni, timsolli yoki ibratli
mazmunni ifodalashiga ko’ra ijtimoiy-falsafiy, badiiy-estetik ahamiyat kasb etadi.
R.Parfi izlanishlarida so’zlar tabiatidagi shartli-lik, kosa tagidagi nimkosa tarzida
ifodalanadigan ko’chma ma’nodorlik, ayniqsa, ustivor. R.Parfining so’z ustida ish-
lash zaxmati shundan iboratki, "So’zlar" she’rida kuzatilganidek, u "Oq binoda
qalin va oq ko’rpalariga o’ranib-chirmanib, qator so’rilarda" uxlab yotgan qadimiy
so’zlarni uyqudan uyg’otadi. Ularni yashashga, kurashga, faoliyatga safarbar qila-
di. Zero, shoirning o’z ta’biri bilan aytganda, she’riyat muttasil yangilanib turadi.
So’zlarning ma’nosiga ko’ra doimo yangilanib turishi esa uning asl mohiyatini
tashkil qiladi. R.Parfi Turon-Turkiston mavzuiga bag’ishlangan she’rlarida
falsafiy, ijtimoiy mazmuniga ko’ra so’zlarning qaddini-yu qadrini bir bahya
baland ko’taradi, qanotini yuksaltiradi, ularga parvoz :
beradi. Shoirning "So’zlar",
"She’riyat", "Xarita", "Ona tilim", "Turkiston", "Cho’li Iroq", "Uyg’onar
Turkiston, uyg’onar dunyo", "Qadimiy turkiylardan", "O’zingni ayama,
borayotgan ildiz", "Anglatgani anglagan boshlari qani" singari o’nlab she’rlarida
Turon-Turkistonning olis o’tmishi , buguni va kelajagi bi lan bog’liq turfa badiiy
talqinlar silsilasini kuzatamiz. Badiiy So’zning shunchalar katta salohiyati borligi-
dan hayratlarga cho’mamiz.
"So’zlar" she’ridagi badiiy talqinga ko’ra, Inson bu-so’roq gap, undov gap,
darak gap. So’zlar bizga yashamakni o’rgatar, : "Bir ajab so’zlardir peshonada
to’plangan ajin". Qo’llarimiz ham fikrchan So’zlar. Shu ma’noda, Turon haddan
ziyod go’zal so’z. Bu tongotaru quyoshning botishi, yo’ldagi kishibarchasi ajoyib
jumlalarga o’xshaydi. Ular umr, taqdir, tiriklik satrlari. "Moziyga urilib, sindi
ovozim", deydi shoir. Turonzaminning o’tmishi, ko’hna Turkiston xotiralari,
ajdodlarning shonli hayoti tarixi lirik qahramon ruhini ko’tarishi, tafakkuriga
quvvat berishi bilan barobar mahzun kayfiyatlarga ham soladi. Ovozini
siniklashtiradi.
35

Бу - олис қуёшдир куйиниб ёнар ,
Олис эсдашклар бўлмайди адо .
R.Parfi she’riyatidagi poetik obrazlar va timsollarning o’ziga xosligini ular
zimmasidagi ma’nolar mohiyatidan anglaymiz. Shu o’rinda, timsollar tabiatini
ochib beruvchi unsurlar orasidan xarakterli ikki jihatiga to’xtalib o’tish joiz
ko’rinadi. Xususan, bu narsa timsollar tabi atidagi botiniy va zohiriy alomatlardir.
Chunonchi, G .G’ulomning "Sog’inish" she’ridagi o’g’lini urushga kuzatayot-gan’
ota-bu azamat Vatan, fidoiy millat timsoliga aylangan. Xamid Olimjonning "O’rik
gullaganda" she’ridagi bahor timsoliga aylangan o’rik gullari - ramzning zohiriy
ko’rinishi. O’quvchi she’rni o’qigan zahoti ko’z o’ngida, tasavvurida ana shu
simvolik ma’no kasb etgan poetik belgilar yaqqol suratlanadi. She’rdagi poetik
obrazlar ham u qadar murakkab emas, o’quvchining ong-shuurini taxayyullarga,
po’rtanali oy-fikrlarga chulg’ayotgani yo’q. Endi, timsollarning botiniy ko’rinishi
ham borki, u serqatlam, sertarmoq, tagdor, ko’chma ma’no qirralariga eta.
R.Parfi so’zning timsolli ma’no jilvalarini kashf etishda o’ziga xos betakror
mustaqil yo’lga ega bo’lgan shoir. Shoir yangi shaklda yangi gap aytish uchun
tinmay izlanar ekan, har birimizga tanish so’zlar zimmasiga yangi va chuqur
ma’nolar yuklaydi. Mazkur yo’nalishda R.Parfi she’r satrlarini sindirishni yaxshi
ko’radi. Bundan so’zning badiiy-estetik ta’sir kuchi, salmog’i ortsa ortadiki, aslo
bukil maydi, susaymaydi. "Lutfixonim. Uyg on bolam", "Uyg onar Turkiston,
’ ’
uyg onar dunyo", "Turkiston yodi", "Og riq" singari vatanparvarlik ruhi bilan
’ ’
yo g rilgan o nlab she rlarida milliy birlik g oyasining rangin qirralari
’ ’ ’ ’ ’
yoritiladi. ("Uyg on, uyg on bolam, uyg ongil, ey dil"; "O, sabr daraxti,
’ ’ ’
qutlug Turkis
’ ton"). Ko ngil hur tug ilgan edi. Ruhning omonligi, erki "azal ’ ’
go zallikning shamini yoqadi". Yorqin saharlarda "Kelur ot oynatib haloskor
’
sarboz". So z shunday bir ruhoniy Vatanki, u ushalmagan, kelajakdan umidvor
’
xayollarning ham vatani. Lirik qahramonning holati, bu - Ko lankalar yurtida,
’
Sharpalar orasida oftobga tikilib o tirgan Xayolni eslatadi. U o z orzu-oylarini
’ ’
36

"Isming nima?", deb so roqqa tutgandek bo ladi. "Mening ismim ozodlik", deb’ ’
javob beradi u.
Farzandlaring qani, nega bir o zing yolg izsan?
— ’ ’
Bola-chaqalarim ko p edi. Birisi taxtga chiqib, toj kiyib qurbon bo ldi.
’ ’
Ikkinchisi, toju taxtga qasida o qiyman, deb es-hushidan ayrildi, tildan qoldi.
’
Qolganlari arosat vodiysida tentirab yurishibdi...
Xayol oppoq bulutlar og ushiga singib yuqoldi...
’
Xullas, shoir talqinidagi ishq bu-tush misoli tutib va yetishib bo lmas Erk,
’
Haqiqatga erishish. Bu fikr-tuyg u ruh erkinligi demak. Shu jihatdan ham, u
’
badiiy So z zimmasiga g oyat chung va teran ma nolar yuklaydi. Chunonchi,
’ ’ ’
So z bu shaxs erki, millat va Vatan ozodligi, fikr va
’ ruh ekinligi ana shu So zda ’
mujassamlashadi. R.Parfi obrazlari, timsollari, badiiy umumlashmalari orqali
So zning ana shu taxlit turfa ma no qatlamlarini, yangi she rining falsafiy-
’ ’ ’
estetik tabiatini inkishof etayotir.
Shoir asarlarini ma lum bir tasvir usuliga boy sindirmagan, Balki uning
’
asarlarida uchraydigan umumiy xususiyatlar orqali tasvir usullarini aniqlash
mumkin. Lirik xronotopni maxsus leksik birliklar bilan asarda ochi-oydin ifoda
etmagan. Shuning uchun ham R.Parfi she rlarining lirik xronotopi asarning
’
barcha poetik xususiyatlari bilan uzviy bog liqlik kasb etadi.
’
II BOB. RAUF PARFI IJODIDA BADIIY XRONOTOPNING
ASSOTSIATIV TASVIRDA NAMOYON BO LISH XUSUSIYATLARI
’
II.1 Makon va zamonning ramziy obrazlarda ifoda etilishi
37

Iste dodli ijodkor Rauf Parfi o z she rlarida dunyo o rnida ochun ,’ ’ ’ ’ “ ”
daraxt o rnida og och , quyosh o rnida Mehra , dushman o rnida
’ “ ’ ” ’ “ ” ’
yog iy , oy-xayol o rnida fikrat kabi bir qator maxsus leksik resurslardan
“ ’ ” ’ “ ”
foydalanish orqali hozirgi o zbek adabiy tilini eski o zbek adabiy tilidan
’ ’
uzoqlashib ketishini oldini olgan hamda tanizor (ozor yetkazuvchi), zimiston
(sokinlikka mahkum bo lgan go sha), asir diyda (mushtoq nigoh), o likzor
’ ’ ’
(qabriston), singramoq (o kinmoq) kabi neologizmlarni qo llash orqali tilimiz
’ ’
leksikasining boyib borishiga ham o z hissasini qo shgan. Mazkur uslubiy
’ ’
xoslangan leksemalar nafaqat shoirning tasvir usulini, ijod monerasini belgilashga
xizmat qiladi, balki ular shoir she riyatidagi assotsiativ tafakkur ko rinishlarini
’ ’
namoyon qiladi.
Betakror so z san atkori Rauf Parfi she riyatining aksar qismi
“ ’ ’ ’
assotsiativ tafakkur hosilasidir
” 15
. Unda ramziy obrazlarga qayta-qayta murojaat
qilinadi va shu orqali ijodkorning ijtimoiy voqelik, borliqqa bo lgan munosabati
’
she rlarida aks ettirilgan. Assotsiativ tasvir birliklari ramziy obrazlarga murojaat
’
metafora, oksamaron, kontrast usullardan afoydalanish hissiy tafakkur
psixologiyasini yoritishga xizmat qilgan.
Taxayyulga asoslangan fikrlash tarzi badiiy-estegak tafakkur tabiatining
ustuvor belgilaridan biri sanaladi, Badiiy tafakkur esa ijodkor bilan ijtimoiy
voqelik va borliq o rtasidagi munosabatlar xosilasi sifatida vujudga keladi. Ushbu
’
xodisa ijodkorning fikrlash yo sini orqali o zliginii namoyon qiladi. Shu
’ ’
ma noda «adabiyot bir vaqtning o zida ham oliy ong shakliekanligini,ham
’ ’
ma naviy-ijtimoiy haytot shakli ekanligini isbotlab kelayotir»
’ 16
, Mazkur
holatlarning badiiy-estetikik ifodasi she riyatda o ziga xos shakllarda o z
’ ’ ’
ifodasini topadi. Assotsilar poeziyada ko chimlarga asoslangan bo ladi.
’ ’
Xususan, metaforalar Rauf Parfi she riyatida hissiy tafakkur psixologiyasini
’
15
Файзуллаева О. Р.Парфи шеърларида ассоциатив тафаккур кўринишлари. Ўзбек тили ва адабиёти // 2011
йил. 1-сон, 99-бет.
16
Уоррен О. Теорий литературы. М. 1978. С. 257
38

oydinlashtirishga xizmat qiladi. Shoirning Zangori og ochman, Hozir osaman“ ’ ”
satrlari bilan boshlanuvchi sonetida lirik qahramon shoirning badiiy idroki
–
metaforalar shaklida namoyon bo lgan. Sonetda zangori og och, Mehr quyosh,
’ ’
qish, bahor, barg kabi metaforalar qo llanilgan. Ular murakkab taxayyulli poetik
’
obrazlar talqinida muhim o rin egallagan. Lirik xronotopning shoir tafakkuriga
’
xos bo lgan xayoliy modelida umumlashgan.
’
Zangori og ochman. Hozir osaman,
’
Qayta tirilaman to lib sehrga.
’
Ul Meraning qanotini yozaman,
Dunyolarni to ldiraman mehrga.
’
Rauf Parfi she riyatida yuqorida ta kidlaganimizdek, darak poetik obrazi
’ ’
o rnida ko p hollarda asl turkiy o g och so zi qo llanilgan. Yuqoridagi
’ ’ ’ ’ ’ ’
sifatlarda kuzatilganidek, og och zangori shaklda, ya ni lirik qahramon
’ – ’
kechinmalari ifodasida shoirning ijod pallasi tasviri o rin olgan. Ijod pallasi holati
’
yashnagan yashil daraxtga mengzalgan. Yashil daraxt haqida so z borarkan shoir
’
assotsiativ holatni vujudga keltiradi. Hozir osaman jumlasi o z-o zidan savol
“ ” ’ ’
tug diradi. Lirik qahramon daraxt shoxlariga nimani osmoqchi va bu holat qay
’
ma noda? Ayonlashadiki, zangori og och da lirik qahramon o z mevalarini
’ “ ’ ” ’
paydo qilmoqchi. Ana shu mevalarda u qaytadan jonlanadi. Мевалар эса пишиб
етилиши учун қуёшни, қадимий туркий тушунча – Меҳрани чорлашади.
Меҳра эса меваларни ларзонлаштиради. Сонетнинг иккинчи катримида эса,
лирик қаҳрамон кайфияти фоже ҳолат–чизгиларда намоён бўлади. “Қиш”
метафораси “бошида азалий оқ тош”, “қ онлий булутларга бурканиб қотган”
каби эпитетлар тасаввуримизда insonning ayozli musibatli holatlarini esga
soladi.
“Bahor” metaforasiga muzlagan otash, “zulmatning jizg’anak tonglari” kabi
epitetlar uyqash kelayotir. Bu esa inson umrining bahori ham qonli tosh qotgan
muzlar og ushida ekanligiga ishora qiladi. Mazkur katrin kulminatsion holat
’
39

hisoblanadi. Ijodkor oddiy insondan farqli o laroq har bir anzaradan o zgacha bir’ ’
viqor oladi. Xususan, fasllar tasvirida ham teran nigoh orqali o zgacha manzaralar
’
chiza oladi. Bu manzaralarni o zida ifoda etgan obrazlar silsilasi harakatga kelar
’
ekan majoziy ma nodagi lirik xronotopni vujudga keltiradi.
’
Sonetning terset qismida lirik qahramon ijodkor sifatida o zligini,
’
individual juhatlarini barg, xalq, olamon, shoir, shoh kabi poetik shakllarida
beradi:
Abadiy koinot birla qolaman,
O lsam chirqiraydi ovozim tanda.
’
Eng yangroq yulduzni uzib olaman,
Ezilgan, xo rlangan barg man tubanda.
’
Yolg iz o zim xalqman, o zim olamon.
’ ’ ’
Men shoirman, axir, shoh man, ey banda.
Ijodkorning koinotda abadiy qolishi albatta uning ijod mahsullari samarasi.
Ijod namunalari umumbashariy ahamiyat kasb etsa, ijodkor shaxsi adabiyotga
dahldor bo ladi. Eng yangroq yulduzni uzib olishi esa, ijod osmonida porlayotgan
’
yulduzga egalik qilish degani bu mangulikka ishora. Barg poetik obraziga
–
ezilgan , xo rlangan epitetlarning ishlatilishi ijodkorning hokzorligiga ishora.
“ ” “ ’ ”
Bu holat sonetning yechimi sanaladi. Shoir o zligini topganda o z men iga
’ ’ “ ”
bo lganida esa, o z ko nglini shoh i darajasiga ko taradi. Ko rinadiki, asl
’ ’ ’ “ ” ’ ’
lirik asar tilsiz sezgilarga so z va obraz beradi, ularga alohida umr
“ ’
bag ishlaydi
’ ” 17
.
She rning mazmuniy salmog ida kutilmagan tasvir natijasida
’ ’
anglashiluvchi murakkab tahayyulli umumbashariy g oya yotibdi. Majoziylikka
’
asoslangan tasvirni R.Parfining boshqa asarlarida ham ko rish mumkin. Bunday
’
17
Белинский В. Г. М ақолалар . – Т .: 1948. 92-б ет.
40

asarlarida badiiy xronotop majoziy obrazlarning makoniy va zamoniy
o rinlashuvini ta minlaydi: ’ ’
Yulduzlarning achchiq nurlariga chirmashar,
Yular oyning namxush sochlarini.
Falakka temulib qolgan ko zlaring.
’
Misralarning mazmuniy salmog idan anglashiladiki, shoir bir lahzalik oniy
’
kafiyatni yulduz, oy, ko z obrazlarida majoziylikni yuklash orqali ifoda etgan.
’
Ko zga nisbatan falakka termulib qolgan epitetining qo llanilishida o tmish
’ “ ” ’ ’
yoki lirik qahramonni bezovta qilayotganligini idrok qilish mumkin.
yulduzlarning achchiq nurlari , oyning namxush sochlari singari
“ ” “ ”
metaforalarda shoirning badiiy idroki, murakkab tahayyuli, tasvir usuli boy
ko rsatib turibdi. Ayniqsa, achchiq nurlar birikmasidagi oksamaron
’ “ ”
assotsiativ tafakkur ko rinishining yorqin misoli bo ladi.
’ ’
Badiiy xronotop mavjud bo lishi uchun asarda voqea harakatga kelishi
’
lozim. Bu she rda esa oniy bir kayfiyat aks ettirilmoqda. Undagi xronotop
’
asarning hissiy ko lamidan anglashiladi. Bu she rda assotsiativ tasvirdagi
’ ’
voqelik mavjud:
Falakka temulib qolgan ko zlar yulduzlarning achchiq nurlariga
’
chirmashmoqda, oyning namxush sochlarini yulmoqda. Ularning tak zamirida
majoziy ko chim mavjud. Ya ni falakka termulib qolgan ko zlar o tmishni
’ ’ ’ ’
xotirlayotgan yor, yulduzning achchiq nurlariga chirmashishi taqdirning achchiq
qismatidan norozilanish, oyning namxush sochlarini yulish unga hech kimni
–
jumladan oyning ham rahmi kelishini xoxlamaslik. Bu she rda o z aksini topgan
’ ’
mikro hukmlar ko ngil kechinmalaridir. Shuning uchun ham makon va zamon
– ’
birliklarini his qilish orqali irok etish mumkin. Bu yerda tuyg ular tugyoni
’
harakatlanayotgan ko ngil lirik makon darajasiga ko tarilgan. Ammo bu
’ ’
ko ngilning egasi bo lgan lirik qahramon yashayotgan ona zamin mutloq makon
’ ’
41

hisoblanadi. Lirik zamon esa ko ngil iztiroblari harakatlanayotgan vaqt, siqiq,’
ixcham oniy lahzalardan iborat.
Assotsiativ tasvirda badiiy xronotop ham majoziy ahamiyat kasb etadi. U
shoir kechinmalarini qay darajada hissiy ekspressivlikka egaligiga qarab xayoliy
modellarda namoyon bo ladi. Falsafiy nuqtai nazardan yondashsak, bunday
’
she rlarda ham makon va zamonning o rni katta, negaki bu uzviy aloqada ikki
’ ’
tushuncha har qanday asarning real hayot bilan bog lab turuvchi, ularni mantiqiy,
’
hayotiy xususiyatlarini ta minlovchi nazariy kategoriyadir. Assotsiativ tafakkur
’
mahsuli bo lgan she rlarda badiiy tilning eng nodir qirralari namoyon bo ladi.
’ ’ ’
Polisemantik ma nodagi so zlardan keng miqiyosda foydalaniladi va shu orqali
’ ’
asarning poetik qiymato orta boradi. adabiy til harchand boy bo lmasin, badiiy
“ ’
tilga teng kela olmaydi. Negaki, sheva, lahja, jargonga oid so zlar kasb-hunar
’
atamalari, so kish va qarg ishlar unga kirmaydi. Adabiy til artib, tozalab
’ ’
qoyilgan chiroyli idishga o xshaydi. Badiiy til esa, faqat so z ma nosini emas,
’ ’ ’
uning ohangi , rangi , tami , isi ni ham tashishga qodir
“ ” “ ” “ ” “ ” ” 18
.
2.2 Kontrast usulida zamoniy va makoniy tushunchalarning
voqe bo lishi
’
18
Ҳошимов Ў. Дафтар ҳошиясидаги битиклар. – Т.: Шарқ. 2005, 177-178 бетлар.
42

Assotsiativ tasvirdagi asarlarni til xususiyatlari ham ramziylikka boy
bo ladi. Ularda so zlarning yondash ma nolari, nozik qirralari namoyon’ ’ ’
bo ladi.
’ Makoniy va zamoniy unsurlarni anglatuvchi leksik komponentlar ham
ramziylikka, majoziylikka ega bo ladi:
’
Kuygan daraxt boyniga osilar,
Oq bulut, oppoq bulut.
Yig lagali ketar keyin,
’
Shoirning mazkur uch misralik she ri o zida yirik bir asarning mazmunini
’ ’
ifoda etgan. Oq bulut bu lirik qahramonning orzulari, umidlari, ular kuygan
–
daraxt ya ni yurakka ko milgan armonlar, qayg ularning she riklari. Amalga
’ ’ ’ ’
oshmay armonga aylangan orzularni ziyorat qilgan oq bulut (yangi umidlar)
shuning uchun ham yig lagali katadi. She rda bor yo g I ikkita obraz mavjud.
’ ’ ’ ’
Ular kuygan daraxt va oq bulut lardan iborat.
“ ” “ ” Xassos shoir bu she rida ’
assotsiativ tasvirdagi ikkita metaforadan foydalangan:
a) oq bulutning kuygan daraxt boyniga osilishi;
b) oq bulutning keyin yig lagali ketishi.
’
Vaqt tinimsiz bir xil harakatda bo lganligi uchun o zida tiriklik nishonasi
’ ’
bo lgan har qanday mikro va makro elemantlar yoshini ulg aytirib boraveradi.
’ ’
Shuningdek, yangidan tiriklik nishonalarini ham vujudga keltiraveradi. Shuni
inobatga olib yuqoridagi she rni tahliliga yondashsak, undagi yashirin
’
mazmundorlikni anglaymiz, his qilamiz.
She rdagi lirik qahramonni orzu chashmalarini shavqatsiz vaqt qurutgan
’
armonga aylantirgan. Shu boisdan u kuygan daraxt ga o xshaydi, ammo
– “ ” ’
vaqt doimo harakatda bo ladi, qalbdagi orzular batamom tugallanmaydi. Ular
’
yangi orzu chashmalarini pok insoniy orzu umidlarini vujudga keltiradi. Ular goyo
oppoq bulut ga o xshaydi. Bunday she rlardagi badiiy xronotop boshqa adabiy
“ ” ’ ’
turdagi obrazlarning harakatlanishi uchun (syujetni taminlash uchun) kerak
43

bo lgan makon va zamondan jiddiy farq qiladi. Assotsiativ tasvirdagi’
she rlarning badiiy xronotopi she rxon tomonidan his qilinadi, idrok qilinadi.
’ ’
Ulardan makon va zamon nisbiy, ammo, mavjud emas deb bo lmaydi. Rauf
’
Parfining quyidagi she ri misolida fikrimizga oydinlik kiritishimiz mumkin:
’
Oy, nurlaringni yig ishtirib ol,
’
Qora pardalaringni tashla yuzingga, tun,
Men yorim-la vidolashgali keldim.
Anglashiladiki, shoir mazkur she rida oy va tun timsollarini kontrast
’
tasvirlab assotsiativ tafakkur mahsuli bo lgan lirik kartina yaratgan. Unda
’
quyidagi uchta voqea aks ettirilgan:
a) oyga nurlarni yig ishtirib olish haqida aytilgan hukum;
’
b) tunga qora pardalarini tashlashi haqida aytilgan hukum
’
c) lirik qahramonning yori bilan vidolashishi uchun kelgani haqidagi
hukm.
Ushbu hukmlarning birinchi va ikkinchisi assotsiativ tafakkur mahsuli
hisoblanadi. Ya ni ularda metaforaning she riyatdagi eng go zal namunalari
’ ’ ’
qo llanilgan. Uchinchi hukumda esa, tasvir kutilmaganda lirik qahramonning
’
o ziga qaratiladi. Va unda murakkab tahayyulli majoziylikdan foydalanilmagan.
’
Ammo she rning semantic yadrosini mazkur hukm tashkil etadi. She rning
’ ’
poetik zamoniga oid leksik elementlar qalamga olingan oy nur sochin turgan
–
kecha deb olishimiz mumkin. Ammo makoniy elementlar tilga olinmagan uni
–
lirik qahramonning yori bilan vidolashuvi yuz beradigan mahsun bir go sha deb
’
hisoblash mumkin.
Lirik qahramonni oydan nurlarni yig ishtirib olishini, tundan qora
’
pardalarni yuziga tashlashini so rashidan asosiy maqsad shuki, u yorini so ngi
’ ’
bor diydoridan bahramand bo lmoqchi. Ushbu manzara she rdagi obrazlarning
’ ’
badiiy vazifasi lirik qahramonning ayriliq iztirobini tasvir etishdan iborat. Ayni
44

paytda bu obrazlar makon va zamon bilan uzviy aloqada bo lib, she rning’ ’
hayotiy asosini ko rsatib turibdi.
’
Rauf Parfining yapon xalqlari ta sirida ulardan estetik oziqlanish
’
natijasida yaratilgan uch misrali she rlari shaklan soddagina, oson o qiladi,
’ ’
ohangi o ta mayin, amo kishini chuqur falsafiy mushohadaga chorlaydi. Ularning
’
zamiridagi ma noni anglab olish o quvchiga hamisha ham oson emas. Chunki,
’ ’
shoir deyarli har bir she rida folklordagi kabi sirli, sehrli izohlash mumkin
’
bo ladigan ruhiy holatlarni poetik manzrasini chizadi. Ularda murakkab tahayyul
’
mahzumi hisoblangan assotsiativ tasvir yetakchilik qiladi. R.Parfining she rlarida
’
r о ‘yo, oy, quyosh, tong, tun, yomg‘ir, qor kabi obrazlar k о ‘p uchrasa-da, ularga
tasvirsizlik butunlay yot. Adabiyotshunos olim Qozoqboy y о ‘ldoshev ta’biri bilan
aytganda “Rauf Parfi eng s о ‘nggi imkonga qadar sayqallash takomiliga
yetkazishdan erinmaydigan shoirdir.
Shoirning k о ‘pchilik she’rlari muayyan syujetga ega b о ‘lib, lirik
qahramondan boshqa obrazlar ham ishtirok etsalar-da, lekin ularda voqea-
hodisalardan k о ‘ra, tuyg‘ularni aks ettirish ustuvorlik qiladi. Masalan, “Osmon shu
qadar toza” she’rida:
Osmon shu qadar toza, rahming keladi,
Uzoq qarab turolmayman bevafo,
Sening suratingga to lar qorayib singari tasvirlar to rtta bo lishda aks
’ – ’ ’
etsa ham shoir insonning ichki men iga tashqi omilkorlik bilan yondashib:
“ ”
To xta, vijdon, qayoqqa ketayapsan,
’
Qayga qochasan bevafo xotin kabi,
Haqqing yo q, bir o lik hok xiyonat uchun. deya o zining kutilmagan
’ ’ – ’
lirik chizgilari boy tuyg ularni izhor etadi va she rning ta sirchanligiga
’ ’ ’
chaqiriq, da vat yo nalishini qilma, xiyonatni diyonat bilma degan mazmun
’ “ ’ ”
mohiyat tasvirlangan.
45

Xitoy xalq maqollaridan birida: Vijdon insonni tushsiz g‘ajib tashlashi
mumkin”, – deyilgan. Unda insonni harakatga keltirishi, iztirob chektirish, о‘yga
chо‘mdirish mumkin bо‘lgan cheksiz qudrat mavjud. Rauf Parfi kishining insonlik
asliyatiga, mohiyatiga xizmat qilmaydigan vijdonni “bevafo xotinga” о‘xshatgan.
О‘lim insonni izmiga bо‘ysunmasligi mumkin, ammo vijdon hamisha uni izn-
itiyoriga bo’lishi kerakligi shoirona talqin etgan. Anglanishi qiyin bo’lgan vijdonni
aniqrog’i kerak paytga kishini diyonatga chorlaydigan vijdonni bevafo xotin ga“ ”
izlanishi assotsiativ tahfakkurning bir ko rinishidir. Qalbdagi adolatni tarozisi
’
bo lgan vijdonning bunday tashbeh qilinishi zamirida Rauf Parfi she riyatiga xos
’ ’
bo lgan majoziylik yotibdi.
’
Haqqa, haqiqatga tashna shoir she ridagi badiiy xronotop o sha
’ ’
mavhumlik kasb etgan. Uni konkret ifodalay oluvchi birorta leksik birliklar tilga
olinmagan. Chunki bu she rda lirik qahramonning ichki men i bilan bo lgan
’ “ ” ’
munosabatdagi hosil bo lgan oniy bir tuyg uni lirik kartinasi tasvirlangan. Unda
’ ’
lirik qahramonni u yashab turgan ochun bilan bog lab turgan birdan bir vosita
’
mavjud. Bu vosita uning inson sifatida o z vijdoni bilan hisob-kitob qilayotgan
’
jarayon. Mazkur jarayon orqali lirik makon anglashiladi. She rdagi qalb tugyonini
’
og ir bir holati esa, lirik zamon belgilarida xizmat qiladi. Agar shoir mazkur
’
she rda makoniy va zamoniy mazmunni o zida aks etirrgan leksik
’ ’
komponentlardan foydalansa, asar badiiylikdan ko ra information xarakterga ega
’
bo lib qoladi. Chunki, lirik tabiatgagi ixchamlik, siqiqlik ko chma ma no
’ “ ’ ’
tashuvchi badiiy tasvir vositalariga ko proq ehtiyoj seziladi
’ 19
.
Shoir she rda ko zning mayusligini "yo lsiz o rmon", rangini "qora
’ ’ ’ ’
yorqinlik" deya suratlaydi. U ko zni ko ribgina qolmaydi, balki tinglaydi.
’ ’
Negaki, yaqin odamlar ko z orqali "soylasha" oladilar. Shu bois oshiq,
’
ma shuqaning ko zlari "aytgan" so zlarni "entikib" tinglaydi. Ko zlardagi
’ ’ ’ ’
g ussaning yo lsiz o rmonga, nigoh nurlanishining "qora yorqinlik"ka
’ ’ ’
19
Ҳасанов Ш. Достон таркиби ва табиати. (Монография). –Самарқанд. 2011. 17-бет.
46

o xshatilishi she rga adoqsiz hazinlik va tarovat bag ishlaydi. R. Parfi’ ’ ’
she rlarida ruhiy holat turg un emas, balki tinimsiz harakat-u o zgarishda
’ ’ ’
tasvirlanadi. Shuning uchun ham bir lahzalik his-siyot keyingi kuchli ruhiy
to lg anishlarga sabab bo la oladi:
’ ’ ’
Ko zlaring qa rida sinis bir nola,
’ ’
Balkim, kafas ichra uygongan navo?
Balkim, toshloklarda kon yutgan lola,
Yo k, havosi so rib olingan havo...
’ ’
O quvchini hayot haqiqati emas, balki vaziyat haqiqati, hissiyot jilvalari
’
rom etadi. Ko zlarning qa ridan
’ ’ "siniq bir nola "ning taralayotgani, uning "qafas
ichra uygongan navo " yoki Shunchaki lola emas, "toshloqlarda qon yutgan lola "
bo lishi mumkinligi ehtimoli kishini o ziga rom etadi. Lekin bir necha murakkab
’ ’
tasvir hali tugamaydi. Insonning ilojsizligi, chorasizligi she rda
’ "...xavosi so rib ’
olingan xavo... " tarzida ifoda etiladi.
R. Parfi o zining o ta shaxsiy va intim tuyg ularini ijtimo-iy hayot bilan
’ ’ ’
aralash, yonma-yon ifoda etadi. Chunki u jamiyatni o zidan ayri, o zini esa
’ ’
jamiyatdan tashqarida ko rmaydi. Shu-ning uchun ham suyukli qizning qora va
’
mayus ko zlari tasviri quyidagi tarzda ijtimoiy yukka ega nidolar bilan
’
uyg unlashib
’ ketgan:
Turkiston, Turkiston, endi kulmasmi,
Malomat, tutkunlik endi o lmasmi?
’
Bir sovuq mozorlarmi yo llarinda,
’
Erkinlikning porloq nuri inmasmi?
Ma shuqaning mayus qora nigohi qahramonni ham hayotdan bezdiradi,
’
ham hayotga bog lab turadi. Shoir ana shu g alati va tushunarsiz mubx.am
‘ ‘
holatni mahorat bilan ifoda etadi:
Koshki suvga chо‘ksam. CHо‘kmasman. Sen bor.
Koshki о ‘tda kuysam. Kuymasman. Sen bor.
47

Sen borsan. Sen borsan. Oftobim, porla,
K о ‘zlaringda yoiib bitoy, sevgilim.
Lirik qahramon uchun yorning ko’zlari shunchaki ko’zlar emas. Chunki
ularda ezgulik va qabohat, baxt va baxtsizlik aks etadi. Bu nigoxlar oshiqni
hamisha ta qib etadi, o z holiga qoymaydi. Shoir ma shuqasini hayotdagi’ ’ ’
oqliklarni ko rishga, ulardan zavqlanib, yashashga undaydi. She rning so nggi
’ ’ ’
misrasida shoir xayolining chegarasiz yuksakligi namoyon bo la
’ di: "Mangulik
osmoni - bu teran ko zlar ".
’ Rauf Parfi she rlari bir bora eshitish yoki o qish ’ ’
bilan anglaniladigan bitiklar emas. Uning bitganlarini qayta-qdyta o qib, ustida
’
jiddiy oyga to-lish, ulardagi fikr va tuyg uning iddizi qayerdaligi xususida
’
mushohada yuritish lozim bo ladi. Shundagina nimadir ilg anadi, nimadir
’ ’
yuqadi..
R. Parfining "Yoshlik zangor fasl..." deb boshlanuvchi she ri shoir ifoda
’
imkoniyatlarining o zgacha tarzda namoyon bo lganligi bilan diqqatga
’ ’
sazovordir. Ijodkor bu asarda telegraf usuliga o xshash ifoda yo lidan mohirlik
’ ’
bilan foydalanib, badiiy so zning zalvorini orttiradi:
’
Yоshlik. Zangor fasl. Kechdi. Sarg’ardi. To’kildi u.
Shafqat bilmas bargrezon.
Qora sovuklarga otib yubordi.
Shamollar poyida sinmosda xazon.
Shoir she’rning birinchi, ikkinchi misralarida har bir so’z yoki birikmani bir
gapga aylantiradi. "Sarg aydi" so zini atay "sarg ardi" tarzida va bir gap holida
’ ’ ’
qo llaydi. Hamma qatori "sarg aydi" shaklida ishlatganida, ohang
’ ’
muloyimlashgan, misralar zamiridan kelib chiqadigan fojia salmog i susaygan
’
bo lardi. Negaki, "sarg aygan"dan ko ra "sarg ar"gan yaproqning sinishi
’ ’ ’ ’
og riqliroq kechadiganday tuyuladi. Pokiza xayollar, yuksak va beg araz
’ ’
orzularga hamdam yoshlikning o tishi
’ "Qora sovuqlarga otib yubordi" tarzida
obrazli ifoda etilgan. Uzilgan yaproqni shamollar chirpirak qilib oynaganidek,
48

xazon bo lgan yoshlik ham hayot shamolining oyoqlari ostida sinadi.’
Tushuntirish mumkin bo lmagan ruhiy holat shu tarifa juda ham moddiy hilib
’
manzaralashtirilgan.
She rning keyingi bandida dastlabki ruhiy iztirob tasviri yanada kuchaygan
’
holda davom ettiriladi. "Sarg ar"gan va "to kilgan" faqat yoshlik og ochining
’ ’ ’
yaprog i emas, balki ikki qalbni bog lab turgan tuyg ular ham edi. Shoir
’ ’ ’
parchalangan, o ldirilgan tuyg ularni tiriltirib bo lmasligini
’ ’ ’ "Qancha faryod
kilmay kaytarib bo lmas
’ " tarzida ifoda etadi. Ammo ikki qalbga taskin beradigan
bir narsa bor: "Har kapay oldinda bordir sо‘nggi yо‘l, Toki yetguningcha xarna
tо‘lmas ". Sо‘nggi yо‘l - о‘lim. Sevgining о‘limi qalbning о‘limi. Inson
yuragining о‘limi esa, uning tirikligiga tirikligida qо‘yilgan nuqtadir.
R. Parfi shu she’rning adog‘ida yoshligini sо‘nggi yо‘lga uzatayotgan
kishining bir lahzalik ruhiyati manzarasini suratlantirgan:
Vido tabassumli olam, yoshligim,
Ko’zlarimda qotgan jopam, yoshligim,
Ko’klarga yetmagan nolam, yoshligim
Suvga cho kib ketgan bolam, yoshligim,
’
Vido tabassumli olam, yoshligim.
She rning bandlari orasidagi bog liqlik ko zga yaqqol tashlanib
’ ’ ’
turmaydi. Goyo ular boshqa-boshqa parokanda ruhiy holatlar tasviriga
bag ishlanganday tuyuladi. Aslida bu she rda chigal bir tuyg uning uch
’ ’ ’
bosqichli manzarasi aks ettirilgan. Buni she rning "yoshlik" so zi bilan
’ ’
boshlanib, shu so z bilan tugallanganidan ham bilsa bo ladi.
’ ’
R. Parfining inson ruhiyatidagi o ta chigal, murakkab holatlarni tasvirlagan
’
she rlaridan biri "Xato qildim..." deb boshlanadigan asardir. She r kuyunchak
’ ’
oshiqning samimiy iqroridan ibtido oladi: "Xato qildim, sevgilim, Xato sildim
beomon..." She rda tuzatib bo lmaydigan xatoga yo l qoygan qahramon
’ ’ ’
hissiyoti butun chigalligi va barcha tovlanishlari bilan beriladi. Muhabbat yo lida
’
49

qilingan xatoni tuza-tishning birgina yo li bor edi, ammo oshiq buni ham’
qilolmayotgani g oyat ta sirli aks etadi:
’ ’

Xato qildim, sevgilim,
Xato qildim bilmasdan.
Qani yutilsa tilim,
Qaltirab turar qo lim,
’
Jigarimni yulmasdan.
She rning har bandida
’ "Xato sildim, sevgilim, Xato qildim bilmasdan"
so zlarining takrorlanib kelishi qahramon iztiroblari miqyosini bildirib turadi.
’
Qilgan xatosi yor bilan munosabatlarini chigallashtirganidan jizg anak bo lgan
’ ’
shoir xatoni tuzatish yo lini topganday bo ladi:
’ ’
Xato qildim, sevgilim,
Xato qildim bilmasdan
Men suyib xato qildim,
Men kuyib xato qildim,
O lib xato qilmasman...
’
Ishq yо‘lida hamma narsadan kechishga tayyor oshiq xolati jamiki
murakkabligi, imkonsizligi bilan bir butunlikda ifoda etilgani she’rning
ta’sirchanligini ta’minlagan.
R. Parfi she’rlarida ijtimoiy muammolarni aks ettirishdan qochishga urinadi.
Lekin u asarlarida o z-o zidan keskin ijtimoii xulosalarga borib qolaveradi.
’ ’
Chunki uning she rlaridagi hissiyot-u oylar chindir. Chin fikr, asl tuyg u esa
’ ’
hamisha ijtimoii mohiyatga egadir. Buni shoirning "Og riq" she ri misolida
’ ’
yaqqol ko rish mumkin.
’
Tugatib bo lmas xech bu dardni ichib,
’
Yerilgan yaradan chechaklar o sdi.
’
Yuragingning yirtiq koylagin yechib,
Bagringga bosarsan: "Bormisan, do stim?"
’
50

Dunyoni nuqsonsiz ko rmoqchi bo lgan hassos odamning talabchan’ ’
nigohi "yorilgan yaradan chechaklar o sganligini payqaydi. Albatta, bunday
’
holatda shoir "dardni ichib tugatib bo lmay"digan kayfiyatga tushadi. Faqat
’
shoirona xayolgina og riqlardan pora bo lgan yurakni "yirtiq koylak" tarzida
’ ’
tasavvur etishi mumkin. Va bu tasvir o ta mavhum tushunchani aniq, berish
’
qudratiga ega. Bu holat shoirda iztirob urug in jar ichingga"
’ “ tarzida taassurot
qoldirishi tabiiydir. Chunki ozurdajon shoirni "g arib baxtiyorlik endi yupatar".
’
Baxtiyorlikning g aribligi sababi nimada ekan? Chunki
’ uning vujudida
"Dunyoviy alamning toshlari yotar". Shoir yuragida dardning borligi baxt. Lekin
baxt baxtsizlikdan, ya ni dardning borligidan emas, baxtiyorlik, quvonch tufayli
’
kelib chiqsa, qaniydi. Odam na o z qalbiga, na o z yeriga xo ja bo lolgan
’ ’ ’ ’
vaziyatda baxtiyorlik qam insonning o zi singari g arib bo lishi mumkinda. Shu
’ ’ ’
bois ham shoir o z qalbining buyrug iga ko ra vatan tushunchasiga qaytib
’ ’ ’
keladi. She rda bu holat unchalik qam ko zga tashlanavermaydigan tarzda ifoda
’ ’
etilgan:
Har kim o z qalbiga o zidir xoqon,
’ ’
Baribir men seni sevib sizlarman.
Extimol noxaqman, extimol xaqman —
Muqaddas Turkiston so zin izlarman.
’
"Turkiston" so zi, vatan tushunchasi erksevar shoirni ruxiy turg unlikdan
’ ’
itarib, unga jasorat beradi, xayot nafasidan baxramand etadi, imonini sobit qiladi.
Chunki vatan inson xayotiga mazmun bag ishlaydi:
’
So z mening ko ksimga sanchilar xayxot,
’ ’
Shovulla, gurkira, xayot nafasi.
Ruxga imon bergil, ey qodir xayot...
Yurak deb atalgan og riq bu - najot,
’
Ko krak qafasimiz
’ - najot qal asi. ’
51

"Turkiston"ning, ya ni vatanni anglatuvchi so zning, so zga aylangan’ ’ ’
vatanning shoir ko ksiga sanchilishi tabiiy. Chunki asl vatan tashqarida yotgan
’
tuproq emas, balki shu tuproqqa nisbatan kishining ko ksida paydo bo lgan
’ ’
munosabatdir, muhabbatdir. Vatan tushunchasi odamning tashqarisidagi tuproqdan
uning ruhiyati unsuriga aylangandagina haqiqiy qimmat kasb etadi. Shundagina
odam vatan nimaligini chindan tuyadi. Poklanmoqli bo lgan, haqiqatga
’
intilayotgan inson najotni jamiyatdan, qudrat egalaridan emas, o zidan, yuragidan
’
qidirishi lozimligi, xar kimning himoyalay oladigan qo rg o-ni o zida ekanligi
’ ’ ’
she rda go zal yo sinda, mutlaqo o ziga xos shaklda tasvirlangan.
’ ’ ’ ’
Rauf Parfi she rlarida o quvchiga yo l ko rsatmaydi, aql o rgatmaydi,
’ ’ ’ ’ ’
haqiqat qayerda ekanini ta kidlamaydi, balki o z ruhiyatini aks ettiradi,
’ ’
ifodalaydi. Alohida odamdagi asl yurakda o z dardidan tashqari, o zgalarning
’ ’
g amlari ham bo lgani uchun, albatta, "og riq"li. Shu sabab qalbni himoyasiz
’ ’ ’
qoldirib bo lmaydi. Uni yeaqlab turgan qo rg on - ko krak qafasi yurakni
’ ’ ’ ’
tashqaridagi xurujlardan saqlaydigan qal a. Ayni vaqtda, yurakning o zi
’ ’
kishidagi insoniylikni saqlab qoladigan moxiyatdir. Kishi yuragi buyurganiday
yashasa, ezgulik tantana qilishi tabiiy. Shoir she rda o zlikni asrash haqiqatga
’ ’
olib boradigan yo l ekanini ishonch bilan ifoda etadi. Hazrat Jaloliddin
’
Rumiyning:
"Ayo siz, jon chekib xar laxza izlarsiz ilohiyni,
Ani izlashga xojat yo q, ilohiy
’ — siz, iloxiy — siz",- degan ta kidlarida ham ’
inson kunglining qudrati ko zda tutilgan. Zamonamizning otashnafas shoiri
’
yuksak e tiqodni, pok imonni namoyon etishda uzok, ajdodi qarashlariga
’
tayanadi.
R. Parfi kamolotga erishmagan shaxsda ilohiylik sifati bo lmasligini bilgani
’
bois ham she rda imonga, e tiqodda sobitlik maqomiga yetkazadigan darajadagi
’ ’
ma naviy yuksalish shoirning qismati ekanini kuylaydi.
’
52

R. Parfi lirikasida o zini tinimsiz izlayotgan, xatti-harakatlarini ayovsiz’
taftish qilayotgan shaxsning ruhiy xolatlari aks etgan "Tavba" she ri alohida
’
o rin tutadi. Bu she r hur tug ilgan va bir umr erkka talpinib yashagan
’ ’ ’
shaxsning bu yo ldagi yaxshi-yomon, qilgan-qilolmagan amallari uchun
’
yaratganga munojotidir.
Hayotning adolati shundaki, xaqiqat yo li xech qachon yaqin h.am, oson
’
ham bo lmagan. Shu bois qaxramonning munojotiga berilgan xayoliy javobda:
’
Ummonlar yo lingda, janglar yo lingda,
’ ’
Noma lum xar joyda qurilgan doring.
’
Olamning kaliti sening ko lingda,
’
Jafo xabibingdir, xiyonat - yoring
tarzidagi ochiq haqiqatlar qayd etiladi. Shoir o zini dunyoning tuzalishi,
’
insonlarning baxtli bo lishi uchun mas ul deb biladi. Shuning uchun ham
’ ’
olamning sho rishlari, har qanday adolatsizlik, zo ravonlik, nohaqlik unga
’ ’
bevosita daxldor tuyuladi. Bu qabohatlardan qutulish yo lini izlaydi:
’
Vahshiy dunyo, sonxo r dunyo quturdi,
’
Inson faryodiga to ldi koinot.
’
Nabiylar, dohiylar, shoirlar turdi,
Chora, chora, deya so rdilar najot,..
’
Shoir o zining buyuk xaloskorlik missiyasi borligini biladi. Chunki olamni
’
haq so zgina qutqarishi, go zallashtirishi mumkin. Shoir haqiqatga yetish uchun
’ ’
tariqatning "yetti vodiy"sini bosib o tishgada shay. Bu yo lda shoir o limigada
’ ’ ’
rozi:
Allohim, bilursan qay sori ketpdim,
Allonim, ...men o ldim. ...Men senga yetdim...
’
Rauf Parfi poeziyasiga xos xususiyatlarni o zida yorqin aks ettirgan lirik
’
asarlardan biri "Sensiz" she ridir. Agar she r sinchiklab o qilmasa, "sensiz"
’ ’ ’
53

deyilganda nima ko zda tutilganligini anglash ham mushkul. She rning birgina’ ’
o rnida:
’
Fasatsayga ketding, saylarda solding,
Ox, qanday yashayman sensiz - sevgisiz?!"- tarzida qilingan murojaat asar
sarlavhasida nima ko zda tutilganini anglash imkonini beradi. Bu she rda ham
’ ’
imon, e tiqod, halollik yo liga tushgan solih inson ruhiy holati aks etgan. Lirik
’ ’
qahramon atrofidan ezgulik nishonalarini izlaydi va topolmagani uchun unga olam
kir, sovuq, vayrona holida ko rinadi:
’

Sovuq. Atrof temir.
Qo limni ochdim,
’
Yelkamda chaqnadi qaynoq qo rgoshin...
’ ’
Vayrona sa ridan ko klarga sochdim...
’ ’

Pokiza ko ngil
’ vayron dunyoga sig maydi, unga ko kdagina joy bo lishi ’ ’ ’
mum kin. Bunday sharoitda ishq beqadr, tushunarsiz. Bu holat she rda
’ "Arzonga
oldilar Majnunning boshin" tarzida ifoda etilgan.
Dunyo qabohat, odamlar sevgisiz bo lgani uchun ham atrofda ko zni
’ ’
quvontiradigan hech nima yo q, osmonning "rangi o chgan" va "xunuk
’ ’
guldiraydi", bundan qiynalgan jon kushi "achchiq chirqiraydi", shoir yonida "qonli
bulos chuldiraydi", ezgulik, go zallik timsoli bo lmish "atirgullar behush". Bu
’ ’
holat shoirni muvozanatdan chiqaradi, umidsizlantiradi.
Shoir she ri R. Parfining ijodiy yo nalishini, san atkorlik mohiyatini
’ ’ ’
anglatadigan asarlardandir. Unda shoir ijodkorning ijtimoiy vazifasi, mas ulligi
’
haqidagi oy-xayollarini aks ettiradi. Chin she r hayajon demakdir. O zgani
’ ’
hayajonga solgan, ruhiy muvozanatdan chiqargan shoirgina haqiqiy ijodkordir.
Chunki u hayajondan yaraladi va h.ayajon yaratadi. She rdagi:
’ "Oxiri o ldirar ’
meni xayajon..." satri ayni shu holatning ifodasi. She rda chin shoir zamon bilan,
’
zamonning zo rlari bilan kelishmasligi, ularning yo lsh-a yurmasligi kerakligi
’ ’
o z ifodasini topgan. O zini jamiyatning egasi deb hisoblaydigan, o zgalar
’ ’ ’
54

taqdiriga xo jalik da vo qiladigan ’ ’ " zo rlar" ’ "Kibor cho qqilarda muzlagan ’
baxor..." timsoli orqali beriladi. Cho qqilar yerda xam qordan qutulmaganidek,
’
"zo rlar"ning viqorida, kibrida hamishalik sovuqlik, jonsizlik bor.
’
Rauf Parfi she’riyatining Qozoqboy Yo ldoshev
’ 20
, No mon Rahimjonov ’ 21
,
Fayzulla Obida 22
kabi adabiyotshunos olimlar tomonidan ilmiy-nazariy
o rganilganligi biz uchun nazariy asos bo lib xizmat qiladi.
’ ’
20
Йўлдошев Қ.Ёниқ сўз. Тошкент. Янги аср авлоди. 2006.
21
Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври ўзбек шеърияти. Тошкент, Фан. 2007.
22
Файзулла О. Рауф Парфи шеъриятида ассоциатив тафаккур кўринишлари // ўзбек тили ва адабиёти. 2011
йил. 1-сон.
55

Xulosa
Zamon va Makon (keng ma noda Fazo va Vaqt) kategoriyalari badiiy’
adabiyotda ham muhim ahamiyatga ega. Biron-bir badiiy asar yo qki, unda
’
ifodalanayotgan voqea aniq bir zamon va makonda roy bermagan bo lsin. Zamon
’
va makonsiz asarni tasavvur etish mumkin emas. Unda qatnashayotgan personajlar
esa qalamga olingan davr, muhit va joyning aniq vakili sifatida namoyon bo ladi.
’
Bu badiiylikning muhim shartlaridan biri bo lib, hayotiylik va xalqchillik
’
fazilatlarini ta minlashga yordam beradi.
’
Badiiy asarda zamon va makon kategoriyasi ijodkor dunyoqarashi hamda
adabiy tafakkuri darajasi bilan chambarchas bog liq holda namoyon bo ladi.
’ ’
Ijodkor o zi qalamga olayotgan davr hamda hudud to g risida yetarli
’ ’ ’
ma lumotga, tugal xulosaga ega bo lishi kerak. Zamon va makonning
’ ’
mavhumligi kitobxonning hafsalasini pir qilibgina qolmay, ayni chog da asar
’
kompozisiyasining yaxlitligiga ham putur yetkazadi. Per Kornelning fikricha, har
qanday badiiy asar voqealik, vaqt va joy birliklaridan tarkib to pishi kerak. Uning
aytishicha, san atkor "imkon qadar vaqt birligiga erishishga harakat qilishi
’
shart" 23
.
Chindan ham, zamon va makon badiiy adabiyotning muhim estetik
kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Chunki har bir asar inson hayoti va tabiat
olamining intihosi ekan, unda aks etayotgan inson umrining ma lum bir qismi va
’
shu vaqt ichida hayot kechirgan joyi tasvirlanadi. San atkorning sehrli qalami
’
yordamida odam, tabiat va predmet bir nuqtada birlashadi, aniq zamon hamda
makon ko zgusida ularning bevosita va jonli qiyofasi namoyon bo ladi. Buni
’ ’
san atkor badiiy obrazlar orkali ifodalab beradi. Binobarin, badiiy adabiyotda
’
ham inson hayoti, tashqi olam ko rinishlari muallifning ijodiy tafakkuri asosida
’
qayta ishlanadi.
23
Қуронов Д., Раҳмонов Б. Ғарб адабий-танқидий тафаккури тарихи очерклари. – Тошкент. 2008. 264-бет.
56

Asar badiiyligining asosiy shartlaridan biri unda tasvirlanayotgan voqea-
hodisalarning aniq zamon va makonda yuz berishi, yashayotgan personajlarning
hatti-harakatlari, ular orasidagi o zaro munosabatlarning ishonarli tasvirlanishidir.’
Zamon va makon bir-biri bilan chambarchas bog liq xolda namoyon bo ladi,
’ ’
ular bir-birisiz yashay olmaydi. Chunki personajning vaqti, umri aniq bir joyda,
ma lum vaqt ichida o tadi. Uning ber necha soatlik, kunlik yoki yillarda kechgan
’ ’
hayoti, uchrashuvlari, shodligi-yu qayg usi belgilangan makon va masofa bilan
’
bog liq bo ladi.
’ ’
Badiiy asarni tabiiy borliq va mantiqiylikka mustahkam bog lab turuvchi
’
ikki vosita mavjud. Ularning biri badiiy voqelik sodir bo luvchi makon bo lsa,
’ ’
ikkinchi makonda sodir bo luvchi jarayonning zamonidir. Falsafiy jihatdan
’
yondashsak, makon va zamon olam mavjudligining umumiy shakllaridan sanaladi.
Adabyotda hayot tasvirlanar ekan, undan badiiy o zlashtirilgan makon va zamon
’
munosabatlarnning bir-biri bilam bo lgan aloqasi xronotop deb yuritiladi.
’
Badiiy makon va zamonning o ziga xos tamoyillari epik va drammatik
’
turlar miqyosida yetarlicha tadqiq etilgan, ammo lirik turdaga makon va zamon
talqini adabiyotshunoslik ilmida o zining to liq yechimini topganicha yo q.
’ ’ ’
Lirik turdagi xroiotopning ayrim xususiyatlarini Rauf Parni she riyati
’
misolida ko rshymiz mumkin. Ma lumki, lirik turda voqea emas (voqeaband
’ ’
she rlar bundan mo stasno-K.Q.), his-tuyg u va kechinmalar zamzamasi tasvir
’ ’ ’
etiladi, lekin aynan o sha kechinmalar ham qandaydir kichik-kichik voqealar
’
silsilasida o zining lirik maqomdaga tasvirini namoyon etadi:
’
Qaltirab iorlaydir bir chiroq g arib,
’
Bir qushcha sayraydir ruhnm ichinda,
Bir qushcha yig laydir meni ahtarib.
’
Qushchaning sayrashi, yig lashi, chiroqning porlashi kabi kichik
’
hayotiy voqealik parchalari bir umumiy mazmunning royobga chiqishi uchun
57

xizmat qilmoqda, ya ni lirik qahramonning ko ngil kechinmalarini obrazli’ ’
tasvirlashni ifoda etgan. Bu o rinda porlayotgan chiroq va sayrayotgan,
’
yig layotgan qushcha uchun konkret hayotiy makon va zamon shart emas, chunki
’
ular hayotdan badiiy o zlashtirilgan bo lib, majoziy mazmunni tashishga xizmat
’ ’
etadi.
Ayrim adabiyotshunoslarning fikriga qaraganda, "Lirik asarlarda
makon va zamon keng ko lam va miqyosda tasvir etilmaydi, balki lirik
’
qahramonning his-tuyg ulariga chuqur singdirilib yuboriladi".
’ 24
To g ri, lirik ’ ’
turda makon va zamon muallif yoki personaj tilidan batafsil tasvir etilmaydi,
lekin boshqa turlarga nisbatan go zalroq va jozibaliroq tasvirlanishi mumkin,
’
unda hayot qonuniyatlari to liq o z aksini topishi mumkin:
’ ’
Tong otmoqda. Tong o qlar otar.
’ ’
Tong otmoqda, quyosh - zambarak.
Yaralangan Yer shari yotar,
Boshlarida yashil chambarak.
Xassos shoir R.Parfi hayotning kichik bir oniy parchasini qalamga olar ekan,
unda zambarak (quyosh)ning o q (nur) otishi va bu o q orqali Yerning
’ ’
yaralanishi (dunyodagi har bir mavjudodning hayotiyligi ta minlanishi)ni
’
mohiroka, nozik sezim va his bilan tasvdrlaydi. She rda makon mutloq aniq - u
’
biz yashayotgan yer shari. Zamon - har doim sodir bo luvchi musaffo tong.
’
Shoir o quvchiga kuchliroq tasir ko rsata olishi uchun "zambarak",
’ ’
"o q", "yaralanish" kabi salbiy ma nodagi so zlardan mohirona foydalanib,
’ ’ ’
ularni matn tarkibida ijobiy manoda qo llay olgan. Bu esa asarni umrboqiylikka
’
eltuvchi leksik kontrastni hosil qilgan.
R.Parfi she rlarida tong tasvirini berish bilan o z asarlarini
’ ’
xronologik mezonlarga boysundirmagan. Agar shunday bo lganda edi, "tun",
’
"kecha", "kunduz" kabi vaqt mazmunini tashuvchi obrazlarning ham o ziga xos
’
24
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: Ўзбекистон, 2002, 136-бет.
58

kartanalarini yaratishi kerak edi. She rxonning ko ngil sezimlariga tasir’ ’
ko rsatish uchungina "nurli tong"ning quyma obrazi yaratilgan she r o zida
’ ’ ’
ezgulikni namoyon qilgani bois "Tongda erib ketdi kecha" kabi misralarda
zulmatdan ko ra nurli tongning poetik maqomini g oyaviy jihatdan ustun
’ ’
qoyiladi.
Lirik makon tushunchasiga R.Parfi she riyati misolida yondashsak, inson
’
yashab turgan zamin, tabiat, butun borliq, Ona Turkiston, lirik qahramon qalbi
she rxonni hayajonga soluvchi, chuqur falsafiy mushohadaga chorlovchi his-
’
tuyg uga toyingan kichik- voqeliklarning sodir bo luvchi makonlari ekanligiga
’ ’
amin bo lamiz. Bular she rda tasvirlangaya obyektlar emas.
’ ’
Adabiyot hayot voqeliklarini badiiy tasvir etadi. Hayot adabiyotning qaysi
turida tasvirlanishidan qat iy nazar, unda makon va zamon munosabatlari asar
’
mantiqiyligini, hayotiyligini ta minlovchi asosiy unsuri bo lib qolaveradi.
’ ’
Xullas, makon va zamon kategoriyasi hamda uning R.Parfi she riyatidagi
’
tadqiqi quyidagi xulosalarga olib keldi:
Birinchidan, makon va zamon tushunchalari badiiy adabiyotning doimiy
poetik kategoriyasi hisoblanadi. Bu tushuncha badiiy asarning syujet unsurlari,
kompazitsion birliklari bilan uzviy aloqada bo ladi.
’
Ikkinchidan, makon va zamon muammosi falsafa va estetikaning, shuningdek,
adabiyotshunoslikning ham muhim, ko`p tadqiq etilgan bo`lishiga qaramay hanuz
muayyan yechimga kelmagan masalalardan biridir. Makon va zamon falsafada
materiya mavjudligining asosiy shakllaridan biri bo`lgani singari estetik va badiiy
adabiyotda ham badiiy voqelikning sodir bo`lish shaklidir.
Uchinchidan, mazkur ishda Rouf Parfi she riyatini makon va zamon bilan
’
bog`liq to`rt masala nuqtayi nazaridan o`rganishga harakat qildik:
a) har bir asardagi tuyg ularni harakatga keltirgan siqiq voqelikning makon
’
va zamonini aniqlash;
59

b) muayyan asarning Rauf Parfi she riyati xronotopi silsilasidagi o rnini’ ’
belgilash;
c) muayyan she rda aks etgan makon va zamonning real makon va
’
zamonga munosabatini belgilash;
d) shoir she riyatida aks etgan makon va zamonning uyg unligini,
’ ’
izchilligini, shu makon va zamonning tasvir usullari bilan
mutanosibligini ta minlashda ijodkor mahoratini aniqlash asosiy
’
vazifalardan biri etib olindi.
To rtinchidan,
’ Rauf Parfi she riyatining makoniy va zamoniy elementlarini ’
o rganish, ularni ifoda etuvchi leksik komponentlarini aniqlash tadqiqotning
’
oldiga qoyilgan asosiy masalalaridan biri etib belgilandi.
Beshinchidan, Rauf Parfi she riyatida asosiy tasvirga tortilgan tuyg u va
’ ’
kechinmalarga bog liq bo lmagan biror bir detal, hatto so z ham asarga
’ ’ ’
kiritilmasligi tadqiq etish jarayonida o rgandik.
’
Oltinchidan, Rauf Parfi she riyatida xronikal tasvirda makon va zamonning
’
aks etirilishi unda shoirning ijod monersiga xos bo lgan badiiy olamning ifoda
’
etilgani atroflicha o rgandik.
’
Sakkizinchidan, Rauf Parfi ijodida badiiy xronotopning assotsiativ tasvirda
namoyon bo lishi, shoir she riyatida makon va zamonning ramziy obrazlarida
’ ’
ifoda etilganligi tadqiq etildi.
XXI asrda fan-teknika jadallashib rivoj topib bormoqda, shu jumladan,
adabiyotshunoslik sohasida ham badiiy asarning mirko va makro olamini o zida
’
ifoda etuvchi har bir adabiy unsur jiddiy, ilmiy o rganishni talab qiladi. Lirik
’
turdagi makon va zamon kategoriyasining ilmiy-nazariy jihatdan o rganish
’
bugungi kundagi adabiyotshunoslik ilmining dolzarb muammolaridan hisoblanadi.
60

FOYDALANILGA ADABIYOTLAR ROYXATI
1. Karimov I. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent:
О‘zbekiston, 2012. – 439 b.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. -Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.-173 6.
3. Karimov I. Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka
ishonchdir. - Toshkent: О‘zbekiston, 2000. - 32 b.
4. Boboyev T. She’r ilmi ta’limi. – Toshkent. О‘qituvchi. 1996.– 344 b.
5. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –Toshkent. О‘zbekiston. 2002. –
557 b.
6. Baxtin M. Voprosi literaturi i estetiki. –Moskva. Xudojestvennaya literatura.
1975.– 390 s.
7. Belinskiy V. Tanlangan asarlar: rus tilidan tarjima. –Toshkent.
О‘zDAVnashr. 1995. –384 b.
8. Grigoriyev V. Poetika slovo. –Moskva. Nauka. 1979. –688 s.
9. Vohidov E. Shoiru she’ru shuur. Adabiy о‘ylar. –Toshkent. Adabiyot va
san at nashriyoti. 1987. 224 b. ’ –
10. Yoqubov H. Adibning mahorati. Toshkent. Fan. 1966. 240 b.
– –
11. Kamol J. Lirik she riyatda kompozitsiY. Toshkent. Fanb 1983. 96 b.
’ –– –
12. Karpov A. Russkaya sovetskaya poem. Moskva. Xudojestvennaya
–
literatura. 1989. 318 s.
–
13. Kvyatkovskiy A. Poeticheskiy slovar. Moskva. SE, 1966. 376 s.
– –
14. Lotman Y.M. Probmma cyuteta // Lotman Y.M. Struktura xudojestvennogo
teksta. Moskva. Isskustvo, 1970. 82 s.
–
61

15. Mamajonov S. Poemada inson va zamon // ratlar va ahatlar Toshkent.–
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1978. 100 b.
62

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

O’zbek adabiyotida zamon va makon muammosi (Rauf Parfi she’riyati misolida)

O'xshash dokumentlar