O‘zbek antroponimiyasining o‘z va o‘zlashgan qatlami, badiiy asarlarda qo‘llangan antroponimlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek antroponimiyasining o‘z va o‘zlashgan qatlami, badiiy asarlarda qo‘llangan antroponimlar

Купить

O‘zbek antroponimiyasining o‘z va o‘zlashgan qatlami, badiiy
asarlarda qo‘llangan antroponimlar.
Reja:
1. O‘zbek antroponimiyasining o‘z va o‘zlashgan qatlami.
2. Fors-tojik,arab tilidan o‘zlashgan ismlar
3.Xitoy, mo‘gul va boshqa tillardan o‘zlashgan ismlar
4. Badiiy asarlarda qo‘llangan antroponimlar haqida. “Onomapoetika” yoki
badiiy adabiyotda “gapiruvchi nomlar” masalasi.

Umuman, jahon onomastikasi ham, jumladan turkiy onomastika ham o‘z
taraqqiyoti davomida quyidagi uch bosqichni bosib o‘tgan:
a) onomastik materialni oddiy qayd qilish davri yoki noilmiy davr. X1X
asrgacha barcha fanlar singari onomastika fani ham qiyosiy-tarixiy metod
shakllangunga qadar bo‘lgan davr xuddi shunday xususiyatga ega edi. Masalan,
Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Mahmud Koshg‘ariy,
Mahmud Zamaxshariy kabi allomalarning asarlarida joy nomlarini, kishi ismlarini
oddiy qayd qilish hollari ko‘zga tashlanadi. Jumladan, “Devonu lug‘otit turk”
bo‘yicha tuzilgan indeks-lug‘at materiallariga qaraganda, Mahmud Koshg‘ariy
asarida Abu Bakr, Badruq, Barman, Barsg‘an, Tabdu, Tahmuras kabi kishi ismlari
(antroponimlar), arab, alqa, aramut, afshar, og‘uz, bashg‘irt, basmil, barsman,
tuxsi, tubut, tat, salg‘ur, rus, chumul, qarluq, uyg‘ur kabi xalq, urug‘, qabila
nomlari (etnonimlar), Ertuch, Balu, Barman, Marv, Sulm, Talas, Tashkand, Udun,
Qifchaq kabi shahar va qishloq nomlari (toponimlar), Ertish, Firat, Qaz suvi,
Hind, Etil kabi dengiz, ko‘l, daryo, soy nomlari (gidronimlar), Eran tuz, Baqir
soqum, Yikar kabi planeta, yulduz va fasl nomlari (kosmonimlar) singari
onomastik birliklar qo‘llangan 1
.
Xuddi shunday boy onomastik material Alisher Navoiy, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Abulg‘ozi Bahodirxon asarlarida ham qo‘llangan. Masalan,
B.Bafoev va SH.YOqubovning kuzatishlari shuni ko‘rsatadiki, Alisher Navoiy
asarlarida ikki mingdan ortiq onomastik birliklar qo‘llangan 2
. “Boburnoma”da
1406 ta kishi ismi (antroponim), 1100 dan ortiq joy nomi (toponim), 277 ta qavm-
qabila va nasl-nasab nomi (etnonim), 414 ta hayvon va o‘simliklar nomi, 40 ta
kitob va risola nomi (biblionim) tilga olingan 3
. M.Turdibekovning hisob-
kitoblariga qaraganda, Abulg‘ozi Bahodirxonning “SHajarayi turk” asarida 1357 ta
atoqli ot mavjud. SHulardan 880 tasi antroponimlar, 286 tasi toponimlar, 118 tasi
1
Девону луғотит турк. Индекс-луғат. Ғ.Абдураҳмонов, С.Муталлибов таҳрири остида. – Тошкент: Фан,
1967. – Б. 387-405.
2
Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1983.- Б. 37-44; Ёқубов Ш.
Навоий асарлари ономастикаси. НДА. – Тошкент, 1994. – Б. 3-20.
3
Холманова З. “Бобурнома” лексикаси. – Тошкент: Фан, 2007. – Б. 19-21.

etnonimlar, 51 tasi gidronimlar, 22 tasi esa oronimlardir 4
. Umuman, o‘zbek tarixiy
onomastikasi sohasida o‘z tadqiqotchilarini kutayotgan muammolar ham
anchagina bor 5
;
b) onomastikasining fan sifatida shakllanish davri. Bu fanning ildizlari
Evropa va rus tilshunosligida X1X asr oxiri va XX asr boshlarida paydo bo‘lgan.
A.X.Vostokov, A.I.Sobolevskiy, A.A.SHaxmatov, M.Fasmer, S.K.Kuznetsov,
P.L.Mashtakova kabi olimlarning asarlarida rus tilidagi onomastik materialni
to‘plash va tahlil qilish haqidagi dastlabki ma’lumotlar keltirilgan edi;
v) ilmiy yoki sof onomastik davr. Bu davr XX asrning 20-yillaridan hozirgi
kungacha bo‘lgan muddatni o‘z ichiga oladi. Bu davrda onomastik material tilning
leksik, fonetik, morfologik va boshqa sath birliklari singari alohida to‘planib,
xilma-xil yo‘nalishlarda tadqiq etiladigan bo‘ldi. Lekin tilning onomastik materiali
ko‘pincha leksik material tarkibida tahlil qilindi. Geografik nomlarni o‘rganish
bilan shug‘ullanuvchi tilshunoslar, tarixchilar va geograflarning o‘zaro bahslari,
muloqotlari tufayli toponimika alohida, mustaqil fan sifatida talqin etildi.
Masalan, taniqli toponimist olim E.M.Murzaev toponimikani lingvistik, tarixiy va
geografik tahlil metodlaridan foydalanuvchi mustaqil fan deb hisoblaydi. Taniqli
tilshunos olim B.V.Gornungning fikricha, atoqli otlar har bir til lug‘at sostavining
tarkibiy qismi sanaladi hamda tilshunoslik sohalaridan biri bo‘lgan
leksikologiyaning o‘rganish ob’ektidir. S h u sababli tilshunoslarni toponimlarni til
materiali sifatida o‘rganishdan mahrum etish, cheklash mumkin emas . SHu b ilan
birga toponimik materialning xususiyatlarini o‘rganishga tarixchining ham,
geografning ham, etnografning ham haqqi bor.
Hozirgi zamon nomshunosligi materialistik dialektikaning qonun va
kategoriyalariga tayanib ish ko‘radi hamda onomastik material tahlilida quyidagi
metodlardan foydalanib ish ko‘radi: tasviriy metod, tarixiy metod, qiyosiy-
chog‘ishtirma metod, areal metod, semiotik metod, stilistik metod,
lingvopsixologik metod, statistik metod kabilar. Ba’zan onomastik materialni
4
Турдибеков М.Т. Абулғози Баҳодирхоннинг “Шажарайи турк” асари ономастикаси. НДА. – Тошкент,
2001. – Б. 9.
5
Бегматов Э., Ҳусанов Н., Ёқубов Ш., Боқиев Б. Ўзбек тарихий номшунослигининг долзарб
муаммолари // Ўзбек тили ва адабиёти, 1992. № 5-6. – Б. 21-27.

o‘rganishda bu metodlarning bir nechtasidan birdaniga foydalaniladi. Quyida ana
shu metodlarning ayrimlari haqida qisqacha to‘xtalib o‘tishni lozim topdik.
Tasviriy metod. Ma’lumki, tasviriy metod barcha ijtimoiy-tarixiy va tabiiy
fanlarda keng qo‘llaniladi 6
. S h unga ko‘ra bu metod boshqa metodlar orasida
qo‘llanish ko‘lami jihatidan eng yuqori o‘rinda turadi. Bu metoddan
foydalanishning dastlabki bosqichida material to‘planadi, kataloglar
(kartochkalar)ga tushiriladi hamda ular sistemalashtiriladi. Bu esa onomastik
materialning turli qirralarini sezish, bilish uchun katta imkon beradi. Masalan,
toponimlarni tasviriy metod asosida o‘rganishda tog‘, qir, adir nomlari, qishloq,
shahar, ko‘cha, mahalla, guzar nomlari ro‘yxati asos qilib olinadi. Xuddi
shuningdek, daryo, ko‘l, buloq, ariq, kanal, soy nomlari ro‘yxati gidronimlarni
tasviriy metod bilan o‘rganishda katta yordam beradi. Ana shu ro‘yxatlar materiali
asosida keyinchalik onomastik birlik (toponim, gidronim kabi)larning lug‘atlari
tuziladi. Masalan, G.P.Smolitskayaning “Oka basseyni gidronimlari” (1976),
Stefan Ilchevning “Bolgar ism va familiyalarining lug‘ati” (1969),
E.Begmatovning “O‘zbek ismlari ma’nosi” (2007: 2010) kabilar shular
jumlasidandir.
Onomastik birliklarni o‘rganishning tasviriy metodi boshqa metodlar kabi
tarixiy jihatdan o‘zgaruvchan xarakterga egadir. Bu metod o‘z qo‘llanish doirasini,
tahlilga tortilgan material ko‘lamini tilshunoslik ilmining yutuqlari bilan bog‘liq
holda o‘zgartirib, kengaytirib boradi.
Tarixiy metod. Har qanday fanda ilmiy tahlilning asosiy tamoyillaridan biri
tarixiylikdir. Onomastik material tahlilida tarixiylik tamoyili juda muhim ahamiyat
kasb etadi. CHunki onomastik materialda xalqning o‘tmish tarixi, etnografiyasi,
arxeologiyasi ildizlarini sezish qiyin emas. SHuning uchun onomastik materialni
tarixiy-etnografik nuqtai nazardan o‘rganishga birinchi navbatda tarixchilar
qiziqish bildirganlar.
Onomastik birliklarga tarixiy nuqtai nazardan yondoshuv tarixiy, arxeologik
va etnografik ma’lumotlarni, faktlarni onomastika doirasiga keng tatbiq etishga
6
Бушуй Т.Г., Сафаров Ш. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва методологияси. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.
101-109.

olib keldi. SHu bilan birga onomastik leksika tarixiy aspekt (qiyosiy-tarixiy va
tarixiy-qiyosiy yo‘nalishlar) da keng o‘rganildi.
Onomastikaga lingvo-tarixiy metodni qo‘llashda A.M.Selishev, A.I.Popov,
V.A.Nikonov, B.A.Serebrennikov, V.N.Toporov, O.N.Trubachev, YU.A.Karpenko
kabi rus olimlarining, V.Georgiev, V.Tashitskiy, S.Rospond, F.Bezglay singari
chet ellik olimlarning xizmati katta bo‘ldi.
Onomastik birliklar tarixiy nuqtai nazardan o‘rganilganda quyidagi ikki
yo‘nalishga amal qilinadi: a) onomastik materialning tarixiy holatidan hozirgi
ko‘rinishigacha bo‘lgan o‘zgarishlarni aniqlash usuli (perspektiv tahlil usuli); b)
onomastik materialning hozirgi holatidan uning tarixiy holatigacha bo‘lgan tarixiy
rivojlanish jarayonini aniqlash (retrospektiv tahlil usuli). Har ikki tahlil
yo‘nalishidan ham asosiy maqsad onomastik birliklarning rivojlanish, o‘zgarish
jarayonlarini aniqlashdan iboratdir.
Onomast-toponimistlar to‘plangan materialni tarixiy metod bilan
o‘rganganda lisoniy (etnik) stratigrafiya (lotincha: stratum – “qatlam” va
yunoncha: grapho – “yozaman” so‘zlaridan)ni aniqlashga intiladilar. Bunday
tahlillardan maqsad onomastik birliklarning eng qadimgi o‘z va o‘zlashgan
qatlamlarini aniqlash, uning tarkibidagi o‘zgarishlar silsilasini aniqlashdir.
Jumladan, antroponimlarning etimologiyasi, uning ma’nosini izohlash, shunga doir
turli xil qarashlarni keltirib, ularga munosabat bildirish ana shunday izlanishlar
samarasi sanaladi. Keyingi yillarda olimlar toponim va antroponimlardagi ichki
(lisoniy-struktur) va tashqi (ekstralingvistik) o‘zgarishlar tarixini o‘rganishga
alohida e’tibor qaratmoqdalar. Birinchi tip o‘zgarishda onomastrik birliklarning
lisoniy tarixi, evolyusiyasi aniqlanadi, ikkinchisida esa u yoki bu onomastik
birliklarda davr ruhining aksi inobatga olinadi (masalan: BAM, DneproGES, XXP
parts’ezd, Komintern, Komsomol kabi abbreviaturalarda sobiq totalitar tuzum
aksini sezish qiyin emas).
Qiyosiy-chog‘ishtirma metod. Onomastik birliklar qo‘llanish xususiyatiga
ko‘ra hududlararo farqli tomonlarga ega. Ana shunday farqlar qiyosiy-
chog‘ishtirma metod yordamida aniqlanadi. Qiyosiy tahlil uchun har qanday

onomastik birliklar (toponimlar, gidronimlar, urbonimlar, oykonimlar, odonimlar,
antroponimlar va boshqalar) tanlab olinadi hamda ular orasidagi umumiy va farqli
holatlar belgilanadi. Masalan, o‘zbek antroponimlari orasida umumturkiy qatlam
bilan birga forscha-tojikcha, arabcha, so‘g‘dcha, mo‘g‘ulcha, xitoycha so‘zlar ham
mavjud, ularni aniqlash uchun tadqiqotchi turli tillarga oid lug‘atlarga, tarixiy-
etimologik manbalarga murojaat qiladi. Xuddi shunday holatni toponim, gidronim
kabi boshqa onomastik birliklarda ham uchratish mumkin. Prof.T.Nafasovning
fikricha, SHahrisabz – forscha-tojikcha izofa. Ma’nosi yashil shahar, bog‘-rog‘lari
ko‘p shahar. YOki fransuz tilidan rus tiliga, rus tilidan o‘zbek tiliga o‘tgan vokzal
so‘zi XX asrning 80-yillari oxirida shohbekat deb tarjima qilinadigan bo‘ldi.
Vokzal deganda asosan temir yo‘l vokzali tushuniladi. Temir yo‘l yoki
avtoshohbekat atrofidagi mahallalar keyinchalik SHohbekat deb nomlandi 7
.
FHDYO idoralaridagi yangi tug‘ilganlarga berilgan ismlar ro‘yxatlarini qiyosiy-
chog‘ishtirma metod asosida o‘rganib, ism qo‘yishdagi umumiy va farqli holatlarni
aniqlash mumkin. Masalan, 1971-1975 yillardagi ana shunday ro‘yxatlarni
qiyoslab, Grodno viloyatida beloruslar va ruslarning ism qo‘yishdagi umumiy
belgilari aniqlangan. Bunday umumiylik 35 % o‘g‘il bolalar ismlarida, 27 % qiz
bolalarning ismlarida uchraydi. Xuddi shunday qiyoslashlar orqali antroponimlar
rivojidagi tarixiy evolyusiyani ham aniqlash mumkin 8
. Nomshunoslikda qiyosiy-
chog‘ishtirma tadqiqotlar sinxron va diaxron aspektlarda olib boriladi. Bunday
kuzatishlar sof lingvistik, lingvosotsiologik ( Gulchehra SHodievna – Gulchehra
SHodi qizi; Ahmadjon Turdiqulovich – Ahmadjon Turdievich kabi), psixologik
( Aysha – Ayshe - Oysha – Oyshabonu – Oyshaxon – Oyshabeka – Oyshabibi;
Kumushoy – Kumushbibi – Kumushxon – Kumush kabi), etnomadaniy (masalan,
Bo‘ri, Tulki, Bolta, Tesha, O‘roq kabi ismlar hozir deyarlik qo‘yilmaydi). SHu
asosda tillar orasidagi onomastik universaliyalarni aniqlash imkoniyati vujudga
keladi 9
.
7
Нафасов Т., Турсунов Ш. Қарши шаҳри маҳалла ва кўчалари. –Тошкент: “Маънавият”, 2008. – Б. 112-115.
8
Бестужев-Лада И.В. Исторические тенденции развития антропонимов // Личные имена в прошлом,
настоящем, будущем. – М.: Наука, 1970. – С. 25.
9
Суперанская А.В. Ономастические универсалии // Восточнославянская ономастика. – М.: Наука, 1972. –
С. 348-356.

Areal metod. Nomshunoslikda areal metod asosida ma’lum bir ajratib
olingan hududdagi onomastik birliklar birma-bir, birin-ketinlikda talqin qilinadi,
tahlil natijalariga ko‘ra onomastik birliklarning hududdagi tarqalish chegarasi
xaritalar yordamida belgilanadi. Masalan, Ishtixon, Molguzar, Oqsoy, Misit,
Do‘rmon, Navbahor, S h eyxlar // SHayxlar singari toponimlarni talqin qilishda
areal metodning dalillari muhim ahamiyat kasb etadi.
Semiotik metod. Bu metodda so‘zlar – onomastik birliklar asosiy rol
o‘ynamaydi, balki ular ifodalaydigan ishora va belgilar etakchi vazifa bajaradi.
Masalan, Qirqqiz tog‘i, Yakkatog‘, Yakkabog‘, Uchtepa, To‘rtko‘l, To‘rtayg‘ir,
Beshariq, Oltio‘g‘il, Oltiariq , Mingo‘rik kabi toponimlar tarkibidagi son
komponent ( qirq, yakka, uch, to‘rt, besh, olti, ming kabi) bu toponimik
ob’ektlarning nomlanishida miqdor tushunchasi etakchi ekanligini ko‘rsatishga
xizmat qiladi.
Stilistik metod. Bu metod yordamida badiiy va publitsistik matnlarda
qo‘llangan onomastik birliklarning uslubiy talqini berish, ularning matndagi
funksional xususiyatini aniqlash mumkin bo‘ladi. Masalan, E.Qilichev shu metod
yordamida Sadriddin Ayniy asarlarida toponimlar va antroponimlarning uslubiy
xususiyatlarini o‘rgangan edi 10
. Laqablarning badiiy matndagi ayrim uslubiy
xususiyatlarini aniqlash bo‘yicha ham kuzatish ishlari olib borilgan 11
. Lekin
kelgusida badiiy va publitsistik matnlarda qo‘llangan onomastik birliklarni stilistik
metodda tahlil qilishning aniq mezonlari ishlab chiqilishi lozim.
Lingvopsixologik metod. Bu metodni I.A.Boduen de Kurtene,
N.V.Krushevskiy kabi olimlar o‘z vaqtida til birliklarini assotsiativ eksperiment
(tajriba) metodi asosida o‘rganish deb baholagan edilar. Hatto keyinchalik mashhur
psixolingvist olim A.A.Leontev rahbarligida rus tilining assotsiativ me’yorlari
lug‘ati ham yaratilgan edi 12
. Lingvoassotsiativ metodga ko‘ra onomastik birliklar
tahlilida ham tilshunoslikka oid, ham psixologiyaga oid xususiyatlar inobatga
olinadi. Masalan, Toshkent, Toshquduq, Toshloq, Toshko‘prik, Toshlisoy,
10
Қиличев Э. Бадиий тасвирнинг лексик воситалари. – Тошкент: Фан, 1982. – Б. 61-69.
11
Йўлдошев Б., Ражабова К. Матн тилшунослиги. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2011. – Б. 34-41.
12
Словарь ассоциативных норм русского языка. Под редакцией А.А.Леонт ь ева. – М.: Наука, 1977.

Toshrabot kabi onomastik birliklar (toponimlar) tilga olinganda kishining xayoliga
uning birinchi komponenti “tosh” bilan aloqador tasavvurlar keladi. SHu asosda
Toshkent toponimining kelib chiqishini “tosh” elementi bilan bog‘lab izohlangan
tadqiqotlar ham bor 13
.Bu esa faqat lingvopsixologik vaziyat natijasida chiqarilgan
bir tomonlama xulosadir. Lekin aslida Toshkent toponimi hosildor erli, xirmon
joyli hudud ma’nosidagi CHosh (CHoch), SHosh shakllaridagi fonetik
o‘zgarishlarga uchragan CHosh so‘zidan yuzaga kelgan 14
. Ayrim
antroponimlarning ma’nosini izohlashda ham lingvopsixologik metod va xalqning
urf-odati, etnografiyasidagi an’analar yordam beradi. Masalan, Bo‘rigul – onasi
qornida yig‘lab tug‘ilgan qiz bolaning ismi; Bobomurod – yoshlar unashtirilgandan
keyin turli sabablarga ko‘ra to‘y kechiktirilib, to‘ydan keyinroq qizning o‘z uyida
(ya’ni bobo uyida) tug‘ilgan bolaning ismi. YOki Holida, Xolbozor, Xolbuvi,
Xollibibi, Xolmirza, Xolmonoy, Xolmurod, Xollibeka, Xollibaxt, Xolkeldi kabi
ismlar badanida xoli bor yoki xoli ko‘p bolalarga qo‘yiladigan ismlar. Bunday
bolalarning ismi ko‘pincha ikkita bo‘ladi: Xolida // Salima, Xolbozor //
Samariddin, Xolbuvi // Anorgul kabi 15
.
Statistik metod. Bu metod yordamida o‘rganilgan onomastik birliklarning
qo‘llanish darajasini, statistikasini aniqlash mumkin. Hozirgi vaqtda
nomshunoslikda biror mavzu yoki onomastik ob’ekt tanlanganda o‘sha ob’ektda
qo‘llanilgan atoqli nomlarning umumiy miqdori, statistikasi aniqlanadi, shundan
keyin asosiy ilmiy kuzatish ishlari olib boriladi.
13
Бу ҳақда қаранг: Қораев С. Тошкент топонимлари. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 13; Муҳаммаджонов А.
Қадимги Тошкент: Шарқ, 2002. – Б. 53-59 ва бошқалар.
14
Қаранг: Эназаров Т.Ж. Ўзбекистон топонимлари: луғавий асослари ва этимологик тадқиқи йўллари.
ДДА. – Тошкент, 2006. – Б. 26-29.
15
Бу ҳақда қаранг: Бегматов Э. Ўзбек исмлари маъноси. – Тошкент, 2010. – Б. 466-468.

Asosiy adabiyotlar :
1. Йўлдошев Б. “Ўзбек ономастикаси масалалари” танланма фанидан
услубий қўлланма. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2011. – 112 б.
2.Улуқов Н. Ўзбек тили гидронимларининг тарихий-лисоний тадқиқи.
– Тошкент: Фан, 2008. – 192 б.
3 . Эназаров Т. Номшунослик масалалари. Услубий қўлланма. –
Тошкент: Университет, 2010. – 112 б.
4. Эназаров Т, Ҳусанова М, Есемуратов А. Ўзбек номшунослиги.–
Тошкент: Наврўз, 2015. 150.
5.Бегматов Э. Ўзбек исмлари. – Тошкент: Қомуслар бош таҳририяти,
1991. – 208 б.

O‘zbek antroponimiyasining o‘z va o‘zlashgan qatlami, badiiy asarlarda qo‘llangan antroponimlar

Купить