O‘zbek marosim folklori - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	87.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek marosim folklori

Купить

Mavzu:O’zbek marosim folklori.
Reja
1. O’zbek marosim folklori haqida tushuncha.
2. Mavsumiy marosimlar folklori.
3. Oilaviy marosimlar.

Marosim arab tilidagi “marsum” so’zidan olingan bo’lib, 1-chizilgan; 2-rasm
qilingan; 3-odat bo’lgan ma’nolarini anglatadi. Har bir inson umri davomida turli
maqsadlarda uyushtirilgan va xalq orasida odat tusiga kirgan marosimlarda ishtirok
etadi. Ular to’ylardan, yig’inlardan, ma’rakalardan iborat bo’lishi mumkin. Ayni
paytda, butun xalq qatnashadigan bayramlarni ham marosimlar qatoriga qo’sha
olamiz.
“Insonga sihat-salomatlik tilash, uning turmushida to’kin-sochinlik, kundalik
hayotida omad keltirish yoki inson hayotining muhim nuqtalarini qayd etish,
nishonlash maqsadida maxsus o’tkaziladigan, xalq orasida qat’iy an’anaga aylanib
qolgan xatti-harakatlar marosim deyiladi” mazkur ta’rifdan ma’lum bo’layaptiki,
marosim xalq orasida qat’iy an’anaga aylangan tadbir hisoblanar ekan. Haqiqatan
ham, qizni turmushga berish to’yi yigit tomonidan qiz yashaydigan oilaga sovchi
kelishidan boshlanadi. “Sovchi” Mahmud Koshg’ariy ma’lumotiga ko’ra, xabarchi
ma’nosini anglatad. Demak, sovchi bo’lajak kelin oilasiga kuyov haqida ma’lumot
beradi va kelin haqidagi xabarni yigitnikiga olib ketadi. Shundan so’ng, ikki
tarafning kelishuviga binoan fotiha to’yi o’tkaziladi. To’y marosimi ham to’y olib
kelish, ziyofat berish, yor-yor aytish, tortishmachoq kabi o’nlab kichik-kichik
sahnalardan iborat bo’ladi. San’atshunoslik sohasi bo’yicha fikr yuritsak, har bir
to’y ma’lum hududda yashovchi xalq tomonidan ko’p yillar mobaynida maxsus
ishlab chiqilgan ssenariy asosida o’tkaziladi. Faqat uning ishtirokchilari ayrim
ojdatlari, sababchilari, uyushtirish sifati, darajasi, oilaviy va hudud sharoiti
taqozosi bilan boshqa bo’ladi. Millat vakillarining an’analari, odatlari, rasm-
rusumlari, mentaliteti (tabiati) ana shu ssenariyda, ya’ni marosimni o’tkazishda
o’ziga xos lavhalardan iborat. Insonning tug’ilishi, uylanishi, turmushga chiqishi
bor ekan, marosimlar ham bo’laveradi. Demak, marosimlar xalq tarixidagi eng
qadimgi qadriyatlar hisoblanadi. Qadim zamonlarda yigit qizga uylanish uchun
o’zining jismoniy quvvatini u bilan kurash tushish yoki boshqa yo’l bilan
namoyish qilishi zarur edi. Zamonlar o’tishi bilan bu odat yo’qolgan. Uning
o’rniga yangi-yangi odatlar paydo bo’lgan. Marosimlar o’tkazilish vaqti,

ko’rinishlari, odamlarning ishtiroki, maqsadga ko’ra mavsumiy va oilaviymaishiy
turlarga bo’linadi.
Jumladan, mavsumiy marosimlarida qon-qarindoshlik jihatidan yaqinlikdan
qa’ti nazar, ma’lum hududda yashaydigan butun aholi ommaviy tarzda ishtiroq
etadi. Navro’z, Mehrijon, Ramazon hayiti, Qurbon hayit kabi yirik bayram-
marosimlar ham borki, ularni bir yoki bir necha xalq vakillari o’tkazadilar. Shox
moylar, Sust xotin marosimlari esa kichik bir qishloq, mahalla yoki juda
bo’lmaganda tuman miqyosida uyushtiriladi. Oilaviy marosimlarda esa, asosan,
marosim egasining qarindoshlari, do’st-birodarlari, hamkasb xizmatchilari
qatnashadilar. Ammo marosimlar turidan, maqsadidan qat’i nazar, jamoadagi
odamlarni bir-biriga yaqinlashtirish, o’rtada mehr-oqibat tushunchalarini
shakllantirish, har bir odamni topshirilgan vazifani bajarish ruhida mas’uliyatli
qilib tarbiyalashi bilan ahamiyatlidir.
Mavsumiy marosimlar folklori
Dunyodagi boshqa xalqlar qatori o’zbeklarning hayoti ham ko’p jihatdan
tabiatdagi o’zgarishlarga bog’liq bo’lgan. Yil fasllarining o’zgarishi, har bir
faslning o’z xalq tasavvurida shakllangan tarzda kelishi oxir pirovardida hosilning
mo’lligini yoki dehqon mehnatining zoye ketishini belgilagan. Shuning uchun yil
boshlanishi- bahor biz o’zbeklarda umidlar fasli sifatida kutib olingan. “Har
faslning o’z xislati bor. Har faslning o’z fazilati”- deganlaridek, xalqimiz boshqa
fasllarni ham o’ziga xos ravishda qabul qilgan va har qaysisiga alohida-alohida
marosimlar o’ylab topgan. Bir fasldagi udumlar ikkinchisida takrorlanmagan.
Jumladan, bahorda “Loy tutish”, “Shox moylar”, “Navro’z”, “Sust xotin”
marosimlari o’tkazilgan. Loy tutishda ariqlar tozalangan, butun aholi bu ishda faol
ishtirok etgan. Bevosita ariq tozalash ishini bajarayotganlar, ularning yonidan o’tib
ketayotgan odamga ketmon yoki belkurakda loy tutishgan. Yo’lovchi o’ziga loy
tutilganidan so’ng yo biron qo’shiq, yo boshqa hunarni ko’rsatib, ishlayotganlarni
mamnun qilish lozim hisoblangan. Aks holda u ham odamlar bilan ariq tozalashga
majbur qilingan. Ariq tozalash ishlarining tugashi odatda maxsus uyushtirilgan
sayil, holi baqudrat tayyorlagan ziyofat bilan nihoyasiga yetgan. Shox moylar esa

bahorda birinchi yer haydash ishlarining boshlanishi bilan o’tkazilgan. Bo’lajak
hosilning mo’l bo’lishiga niyat qilib, qo’shga qo’shilgan ho’kiz shoxi yog’ bilan
moylangan va dastlab piri badavlat, uvali- juvali bobo dehqon qo’sh haydab
bergan. Keyinchalik ishni yoshlar davom ettirgan. Bu marosim ham gavjum
to’plangan odamlar ishtirokida sayil o’tkazish, xursandchilik bilan amalga
oshirilgan. Bahor quruq kelgan kezlarda “Sust xotin” marosimi tayyorlangan. Bu
marosimda mahalla, qishloq ayollari yig’ilib mo’la (poliz qo’riqchisiga o’xshagan
qo’g’irchoq) yasashgan va uning ustidan suv sepib, qo’shiq aytishgan:
Sust xotin, suzma xotin
Ko’lankasi maydon xotin!
Yomg’ir yog’dir ho’l bo’lsin
Yer-u jahon ko’l bo’lsin.
Maysalar quloq yozsin,
Sut-u qatiq mo’l bo’lsin.
Albatta, bahor faslidagi eng aziz va har bir o’zbek uchun qadrli marosim
Navro’z bayramidir. Navro’z haqidagi dastlabki ma’lumot Abu Rayhon
Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida uchraydi.
Shuningdek, Umar Xayyomning “Navro’znoma” risolasi va Muhammad Rizo
Ogahiyning bevosita Navro’z bayramiga bag’ishlangan she’riy asarlari bor.
Navro’z ayyomi yilning 21- mart kuni nishonlanadi. Bayramning Navro’z deb
atalishi yangi kun, ya’ni yangi yilning kirib kelishi bilan bog’liq. Bu kunda kecha
va kunduzning uzayishi boshlanadi. Shuninng uchun ham Navro’z diniy emas,
balki, dehqonchilik, bog’dorchilik ishlarining qizg’in pallaga kirishi bilan aloqador
alohida bayramdir. Navro’z bayramini faqat o’zbeklar emas, qozoqlar, qirg’izlar,
turkmanlar, tojiklar, ozarbayjonlar va boshqa millatga mansub xalqlar
nishonlaydilar. Avvalo, uni o’tkazishga katta tayyorgalik ko’riladi: halim, sumalak,
ko’k somsa, ko’k chuchvara, har xil shirinliklar tayyorlanadi. Professor B.
Sarimsoqovning ma’lumot berishicha, katta bir idishda yetti xil don ekinining
urug’i undirilgan. Ular bug’doy, arpa, zig’ir, tariq, no’xot, jo’xori, sholilardan
iborat bo’lgan. Ogahiyning ma’lumot berishicha, Navro’zda hamma qayiqda daryo

sayiliga chiqqan. Bog’larda o’yin-kulgilar o’tkazidgan. Ammo eng muhimi, har bir
odam, avvalo, betob, dili xasta, hech kimi yo’q kimsalarni, ota-ona ajdodi
ko’milgan mozorlarni ziyorat qilgan. Bu kunda hamma nizolar unutilgan. Ginali
qarindoshlar o’z da’volaridan voz kechganlar va bayramni totuvlik bilan
o’tkazishgan. Hatto, davlatlar, podsholar o’rtasidagi urushlar ham bayram
munosabati bilan to’xtatilgan.
O’zbekistonda Navro’z bayrami 1990- yilda katta uyushqoqlik va tantanalar
bilan o’tkazildi . Bayram kuni Respublika Milliy Bog’ida katta teatrlashtirilgan
sahnalar tayyorlanadi. Sayil boshlanadi. San’at ustalarining ommaviy chiqishlari
uyushtiriladi. Hech ikkilanmay aytish mumkinki, Navro’z bayramining bu qadar
katta e’tibor berib, tantana qilinishi O’zbekiston Respublikasining mustaqillikka
erishgani bilan uzviy bog’liqdir. Navro’z bayrami odatda 21- martdan boshlanadi
va mevali daraxt gullari meva tukkuniga qadar davom etadi.
Odatda yoz fasli, kuzda hosilning mo’l bo’lishi uchun tayyorgarlik ko’rish,
erta pishar meva va poliz ekinlarini yig’ish ishlari bilan o’tkaziladi. Kuzgi
bug’doyni o’rish, davlatvoy, asati kabi qovunlarni; chillaki, tog’ uzumlarini uzish,
shubhasiz, qandaydir marosimlar bilan boshlangan. Ammo mustabid sovet tuzumi
davrida bu an’analar yodimizdan ko’tarildi. Ehtimol, qovun, qulupnay, uzum
sayillari o’sha an’analarning bir ko’rinishidir. Professor Bahodir Sarimsoqovning
ko’p yillar mobaynida olib borgan izlanishlari natijasi o’laroq “Choy momo”
marosimi haqida ayrim ma’lumotlar to’planadi. Olimning aytishicha, bu odat yozgi
marosimlar qatoriga qo’shilib, Janubiy Qozog’istonda yashovchi o’zbeklar orasida
uyushtiriladi. Dalada pishib etilgan bug’doy surunkali shamol oqibatida yerga
egilib ketishi natijasida nobud bo’lishi mumkin. Ana shunday kezlari “Choy
momo” marosimi o’tkaziladi va tabiatdan shamolni to’xtatish so’raladi. “Choy
momo” aslida “Shamol ona” ma’nosini beradi. Sayram atrofidagi keksa ayollar
“Choy momo” qo’shig’ini aytishadi:
Choy, Choy, Choy momo,
Choy momosi o’libdi,
O’g’li yetim qolibdi,

Bosa-bosa beringlar
Bosilib qolsin bu shamol.
Ucha-ucha beringlar
Uchilib qolsin quv shamol.
Oblo-hu, Oblo-hu.
Bir yosh bola eshakka minib xonadonlardan berilgan xayr- ehsonlarni yig’ib
boradi. Keyinchalik “choy momo” ga atab yig’ilgan narsalardan xudoyi qilinadi.
Turkiston atrofida esa bu marosim boshiga kuloh kiyib, yuziga qora surib
olgan chollar ishtirokida amalga oshirilgan. Bu yerda quyidagi qo’shiq aytilgan:
Chuy, Chuy, Chuy momo,
Chuy momoning o’lganiga uch kun bo’ldi,
Chuy, Chuy, Chuy momo.
Ucha-ucha beringlar,
Uchilib qolsin chuy momo.
Ma’lum bo’ladiki, shamol to’xtatish marosimi mazmunan uzoq, qadim
zamonlardagi mifik dunyoqarash belgilari sifatida baholanishi mumkin. Unda
so’zning mo’jizaviy qimmati va xudoyining ta’sir kuchiga ishonish yetakchilik
qiladi.
Kuzda esa shamol chaqirish marosimi o’tkazilgan. Endi yig’ilgan don
hosilini po’chog’idan ajratish uchun shamol kerak. Don yanchilgach, uni shamolda
shopiradilar va somonni shamol uchirib, don tozalanadi. “Yo, Haydar” qo’shig’i
aynan ana shu marosim belgisi hisoblanadi. Professor Bahodir Sarimsoqov
qo’shiqda Haydarga, ya’ni Hazrati Aliga murojat qilib, ajdodlarimiz shamol
chaqirishgan, degan xulosaga keladi:
Haydar, ota-onang o’libdir,
Moli senga qolibdir.
Bolang suvga oqibdir,
Shamolingni qo’yvor.
Bu marosim ham qadim zamonlardan bizgacha faqat ayrim hududlarda
saqlanib etib kelgan.

qish o’zbeklarda, asosan, yil bo’yi qilingan mehnatdan dam olish fasli hisoblangan.
Gap-gashtaklar, turli yig’inlar, mumtoz adabiyotimiz namunalarini sharhlash
suhbatlari ko’pincha, qishda bo’lar edi. SHu bilan birga, o’zbeklar qishda
o’tkazadigan alohida marosim ham bor. Uni “Yas-yusun” deb atashgan. Bu
marosim, asosan, bo’za ichish bilan bog’liq. Ma’lumki, yaqin o’tmishgacha o’zbek
xonadonlarida mehmonlarni qabul qilish uchun maxsus mehmonxonalar bo’lgan.
“Yas-yusun” o’ttiz-qirq ulfat ishtirokida ana shu mehmonxonalarda o’tkazilgan.
Marosimda kosagul piyolaga quyib bergan bo’zani bir nafasda ichish, uni
to’kmaslik, maxsus ruxsatgacha faqat cho’kka tushib o’tirish, odob saqlash,
ruxsatsiz ketib qolmaslik, marosim boshlig’iga itoat etish kabi shartlar bo’lgan.
Marosimda quyidagi mazmunda qo’shiq aytilgan:
Alyor bo’lsin-ay,
Xo’jam yo bo’lsin-ay,
Xo’jam bergan bu davlatga,
Ushman zor bo’lsin-ay.
Xullas, mavsum- marosimlari xalqimizning yil fasllari bilan bog’liq
yig’inlaridan iborat edi. Bu marosimlar bir tomondan, o’zbek xalqi qadriyatlari
tarkibining boyligini, qadimiyligini dalillasa, ikkinchi tomondan, o’zbeklarning
qadim zamonlardan uyushgan millat ekanini isbotlaydi.
Oilaviy marosimlar
O’zbek farzandi uchun oila oldidagi mas’uliyati, mahalla qarshisidagi burchi
muqaddasdir. Bu tununchalar rivoj topib, Vatanga muhabbat tuyg’usi bilan
uyg’unlashadi. Shuning uchun qadim zamonlardan buyon shakllanib kelgan oilaga
munosabat o’zbeklarda mazmunan teranligi bilan ajralib turadi. Ota-ona, aka-uka,
opa-singil, tog’a-jiyan, amaki va amakivachcha tushunchalari hamisha o’zbek
uchun e’tiborli bo’lgan. Hatto o’zbekning otasi olamdan ko’z yumsa, u otasining
do’stlarini e’zozlagan. Binobarin, oilaviy marosimlarga bizning alohida e’tibor
bilan qarashimiz tabiiydir. Oilaviy marosimlarimiz shu qadar boy va rang-
barangki, uning har bir a’zosi balog’atga yetgunga qadaroq marosimlar ta’sirida
bir-biriga bog’liq va mas’ul bo’lib qoladi. Oilaviy marosimlar to’ylardan, aza-

ma’rakalardan va so’zning mo’jizali quvvatiga asoslangan odatlardan tashkil
topadi. O’zbeklarda beshik, xatna (sunnat) va nikoh to’ylari o’tkaziladi. Beshik
to’ylarida yangi tug’ilgan go’dakni turli ins- jinslardan muhofaza qilish, ko’rinmas
yovuzliklarni aldash va shu yo’l bilan chaqaloqni ulardan asrash, farzandning
dunyoga kelganiga shukronalar bildirish maqsadi amalga oshiriladi. Yurtimiz
viloyatlaridagi beshik to’yi ularning o’tkazilishidagi farqlardan qat’i nazar,
mohiyat jihatidan umumiylikka ega. Xususan, to’yning go’dak chillasi chiqqanidan
keyin boshlanishi, beshikni go’dakning onasi tomon olib kelishi, beshikni turli
bezaklar bilan yasatilishi ko’p viloyatlarda bir xil saqlangan. O’rtada turli
tomoshalar uyushtiriladi. Bolani beshikka yotqizishdan oldin uni odatdagidan
boshqacha, turli holatda yotqizishadi va shu tarzda yotishining ma’qul ekani atrof
xotinlaridan so’raladi. Ayollar bir ovozdan “Yo’q, Yo’q!” deb javob qaytaradilar.
Oxiri chaqaloq beshikda qanday yotishi lozim bo’lsa, shunday yotqiziladi va bu
udum nihoyasiga etadi. Go’dak quyidagi qo’shiq jo’rligida belanadi:
-Qoch-qoch, babasi,
Keldi eshikning egasi,
Ota-onang gapirishsa,
Qichqirishsa yana qo’rqma!
Beshik to’yida ham juda qadimgi dunyoqarash belgilari saqlanib qolgan.
Jumladan, yosh go’dakning sog’ qolishini ta’minlash uchun shartli yovuz kuchlarni
aldash usulidan foydalanishlar fikrimiz dalilidir.
Xatna to’ylari, asosan, yurtimizda islom dinining shakllanishi bilan bog’liq.
Uni o’tkazishda bolaning ota-onasi tomonidan hamma qatnashadi. To’y bir necha
qismdan iborat bo’ladi. Xususan, mahalladagi qariyalar ishtirokida xudoyi qilish,
bola xatna bo’ladigan xonani jihozlash, qarindosh- urug’lar uchun bazm tashkil
etish va ko’pincha yurtga osh berish kabilar shular jumlasidandir.
Nikoh to’ydlari turli vaziyatlarda o’ziga xos an’analar bilan o’tkaziladi.
Toshkent, Farg’ona, Buxoro va boshqa viloyatlarninng o’z odatlari va rasm-
rusumlari bor. Ammo hamma hududlarda sovchi, fotiha to’yi, yor-yor aytish, kelin
salomlar kabi an’analar saqlangan. Kelinning kuyovnikiga kelishi, to’y kechalarini

o’tkazish odatlarida bir qator farqlar bor. Xullas, to’ylar insonning hayotidagi
muhim o’zgarishlar bilan bog’liq. Ularni turli o’yin-kulgilar, shodiyonalar, bazmlar
birlashtirib turadi. Inson to’y bilan tug’iladi va aza marosimi bilan hayotdan ko’z
yumadi. Shuning uchun xalqimizda odamning qo’shiq bilan hayotga kelishi,
qo’shiq bilan hayotdan ketishi qayta-qayta ta’kidlanadi.
Motam marosimi ham juda qadim tarixga ega. Mahmud Koshg’ariyning
“Devon-u lug’otit turk” asarida saqlanib qolgan. Alp Er Tunga (Artunga) haqidagi
marsiya fikrimizga dalildir. Motam marosimida juda ko’p kichik-kichik yig’inlar
o’tkaziladi. Uch, etti, yigirma, qirq kunliklar, qor yog’di, gul, shir oshi, qovoq kabi
movliyatlar shular jumlasidandir. Avvvalo, hayotdan ko’z yumgan kishining ijobiy
xislatlari, qarindoshlik aloqalari esga olinib yig’i beriladi:
Baland tog’lar past bo’ldimi, voy otam?
O’lganingiz rost bo’ldimi, voy otam?
Shamol kelmay o’chdi chirog’im, voy otam,
Kuz kelmay xazon bo’ldi bog’im, voy otam.
Shu tarzda ota, ona, bola, umuman jigar nomlari tilga olinadi. Bunday
qo’shiq turlari marsiya deyiladi. Marsiyalarda yig’i aytuvchi shaxs boshiga tushgan
kulfat, yaqin kishidan judo bo’lish qismati, o’sha ruhiy kechinmalarning
ta’sirchanligi vositasida aks etadi. Ayrim hududlarda, ba’zan esa oilalarda
marsiyalarni alohida ta’sirchan va mahorat bilan kuylaydigan ayollar aytadilar.
Ular motam marosimlarining markazida harakat qiluvchi bosh shaxslarga
aylanadilar. Xalq orasida ko’pincha marsiyani “aytib yig’lash” deb ham atashadi.
Odatda, motam marosimi hayotdan ko’z yumgan shaxs vafotiga yillik ma’rakalar
o’tkazish bilan yakunlanadi.
Xullas, o’zbek xalqi mavsumiy va oilaviy marosimlarni ko’plab o’tkazgan.
Xalq qadriyatlariga munosabat yomonlashgan zamonlar ta’sirida bu
marosimlarning ko’pchiligi yo’qolib ketdi. Mustaqillik sharofati bilan ularni
qaytadan tiklashga alohida e’tibor berilmoqda. Xalq marosimlari shakl va
mazmunidan qat’i nazar bugungi kunni o’tmish bilan bog’lab turuvchi ma’naviy
zanjir hisoblanadi. Marosimlarning mo’jizali ta’siriga ishonish ham halq

vakillarining halolligi, tabiatan pokizaligi bilan uzviy bog’liqdir. Marosim folklori
xalq qadriyatlarining go’zal namunalari sifatida milliy dunyoqarash va mafkurani
shakllantirishda muhim ahamiyatga egadir.

O’ZBEK FOLKLORI VA ENG QADIMGI YOZMA MANBALAR

O’zbek xalq og’zaki ijodi qadim zamonlardan turkiy tilda so’zlashuvchi
elatlar og’zaki ijodining tarkibiy qismi bo’lgan. Uning tarixiy ildizlari 3-4 ming yil
avval yaratilgan yozma manbalarga borib taqaladi. Bu manbalar “Avesto”,
“Behistun”, “Bundaxishn”, “Denkard” kabi qadimiy kitoblardan, O’rxun-Enasoy
yozuvlaridan, Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar”, “Hindiston” deb atalmish risolalaridan, mahmud Koshg’ariyning
“Devonu lug’atit turk” ilmiy tadqiqoti va boshqav asarlardan iborat. Shuningdek,
Gerodotning “Tarix”, Polenning “Harbiy hiylalar” kabi tarixiy kitoblarida ham
turkiy xalqlar o’tmishiga oid qimmatli ma’lumotlar berilgan. Bu adabiyotlarning
hammasi O’rta Osiyo xalqlarining, shu jumladan, o’zbeklarning o’z davriga
nisbatan o’ta yuqori madaniyatga ega bo’lganini anglatadi. Xususan, keyingi
yillarda olimlarimiz “Avesto” bizning yurtimizda yaratilganini isbotladilar. Bu asar
haqida o’zbek tarixchi olimlar bilan bo’lgan uchrashuvda Prezidentimiz I. A.
Karimov shunday degan edi: “Eng mo’’tabar qadimgi qo’lyozmamiz “Avesto”ning
yaratilganiga 3000 yil bo’lyapti. Bu nodir kitob bundan o’ttiz asr muqaddam ikki
daryo oralig’ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz
avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir”. Haqiqatan ham, jahon
madaniyati tarixida alohida qimmatga ega “Avesto”ning vatani O’zbekiston
bo’lishi bu yurtda qadim zamonlarda ham hamma xalqlar havas qiladigan yuksak
ma’naviyatning mavjud ekanini ko’rsatadi.
“Avesto” o’n ikki ming qoramol terisiga yozilgan kitob bo’lib, unda
dunyoning, inson va tabiatning paydo bo’lishi haqidagi dastlabki mifik
ma’lumotlar berilgan. Axura Mazda (yaxshilik dunyosi) va Angra Manyu
(yovuzlik dunyosi) o’rtasidagi kurash keyingi adabiyotlarga ezgulik va yovuzlik

o’rtasidagi kurash an’anasi bo’lib o’tdi. “Avesto”da aytilishicha, dehqon yerga don
sochganidan so’ng: “Qachonki egatlarda urug’ yetilsa, devlar o’rinlaridan
qo’padilar. Qachonki bug’doy gurkirab ko’karsa, devlar dahshatdan titray
boshlaydilar. Qachonki bug’doy un bersa, devlar nola chekadilar. Qachonki
bug’doy xirmonga uyulsa, devlar nobud bo’ladilar. Qay bir xonadonda bug’doy
bosh chiqarsa, devlar u xonadondan uzoqlashadilar. Qay bir xonadonda bug’doy
ombori bo’lsa, go’yo qizdirilgan temir devlar bo’ynini chirmab tashlaydi…”
(“Vendidod”, 3-fargard, 31-32-bandlar). O’z-o’zidan ma’lum bo’lyaptiki,
ajdodlarimiz ming-ming yillar oldinoq bizga o’z o’gitlarini berib ketgan ekanlar.
Yuqoridagi iqtibosda inson hayotiga oid zaruriy falsafa bor. Asrlar davomida
turmush tajribasida tasdiqlangan bu haqiqat mehnat qilishning fazilatidan iborat.
Mehnat qilgan inson va oiladan falokatlar yiroq turadi. Chunki har bir xastalik,
tashvishning davosi mehnatdir. Shuning uchun ham “Avesto” kitobidagi mehnatga
chaqirish da’vati xalqimiz maqollari, qo’shiqlari, ertaklari va dostonlarida bosh
mavzu hisoblanadi. Shuningdek, “Avesto”da inson burchining mas’uliyati,
ma’naviy poklik, atrofdagi yurtdoshlarga xayrixohlik tuyg’ulari maqtaladi, madh
etiladi. Bularning hammasi xalqimiz og’zaki ijodida o’zining mantiqiy davomini
topgan. “Avesto”da jamiyat a’zolari qanday xususiyatlarga ega bo’lishi, o’zaro
munosabat axloqi, go’zallik, poklik, ezgulik, yovuzlik haqidagi qonun-qoidalar
misollar bilan izohlangan. Bu fazilatlarning badiiy ifodasi esa “Alpomish”,
“Ravshan”, “Aql – bebaho boylik”, “Uch og’a-ini botirlar” kabi epik asarlarda,
minglab maqollarda o’z ifodasini topgan.
O’rxun-Enasoy yodgorliklari ajdodlarimizning Vatan mustaqilligi uchun
olib borgan kurashlari haqida hikoya qiladi. Tabg’achga qaram bo’lgan Turk yurti
Tunyuquq, Eltarish, Kultegin kabi farzandlar harakati bilan ozodlikka erishdi.
Yurtni ozod qilishdan ham qo’lga kiritilgan mustaqillikni asrab qolish
mushkulroqdir. Bitiktoshlarda VIII asr da ro’y bergan ana shu jarayon o’z ifodasini
topgan. Bitiktoshdagi: “Xoqoni bahodir ekan, maslahatchisi alloma ekan”, “Turk
sir xalqi yerida boshqa ega yurmasin”, “Tun uxlagim kelmadi, kunduz o’tirgim
kelmadi”, “Yupqa yig’in tor-mor qilishga oson emish, ingichka yig’in uzishga

oson emish. Yupqa qalin bo’lsa, tor-mor qiladigan bahodir emish. Ingichka
yo’g’on bo’lsa, uzadigan bahodir emish” kabi parchalar xalqning o’z farzandlariga
nasihati, boshidan o’tkazgan quvonch va tashvishlar izhori edi. Miflardan
afsonalar, rivoyatlar, ertaklar, dostonlar vujudga kela boshlaganda, og’zaki
ijodimiz ana shu sarchashmalardan oziqlandi, desak xato bo’lmaydi.
Zamonlar o’tib ilm rivojlanadi, yurtimizdan butun olamga mashhur
allomalar yetishib chiqa boshladi. Imom Ismoil al-Buxoriy, al-Farg’oniy, Mansur
Moturidiy, Burhoniddin Marg’iloniy, at-Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Mahmud
Koshg’ariy kabi buyuk olimlar risolalarida turli munosabatlar bilan maqollardan,
qo’shiqlardan, rivoyatlardan namunalar keltiriladi. Xususan, Abu Rayhon Beruniy
xalqimiz qadriyatlari haqida “Qadim xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston”
kabi tadqiqotlarida ma’lumot beradi. Ayniqsa, Navro’z bayrami tarixi haqidagi
qaydlar alohida ahamiyatlidir. Muhimi shundaki, Beruniy bu qadriyatlarni xayoliy
tushunchalar qatorida emas, balki ma’naviy yodgorliklar sifatida baholaydi. Bu
bilan alloma xalqning hayoti va kelajagi bevosita uning madaniy boyligi
xazinasiga bo’lgan munosabatiga bog’liq ekanini ta’kidlagandek bo’ladi.
Ayni paytda, hind xalq eposidan “Mahobhorat”, “Panchatantra”, “Ramayana”, arab
xalqining “Ming bir kecha” ertaklari ham og’zaki ijodimiz rivojida muhim
ahamiyat kasb etgan. O’zbek xalq ijodidagi epik janrlar namunalari bo’lmish
afsona, rivoyat, naql, ertak, dostonlarni o’rganish sharq xalqlari og’zaki ijod
asarlarida juda ko’p umumiy nuqtalar mavjud ekanini dalillaydi.
Masalan, farzandsizlik, kutib-kutib topgan farzandning el hayotida muhim
yangilik kiritishi, asarlarda fantastik narsa-buyumlarning ishtirok etishi, dev, pari,
farishta, yalmog’iz kabi obrazlarning mavjudligi ertak va dostonlar asrlar
davomida yonma-yon yashab kelayotgan yoki Buyuk ipak yo’lida iqtisodiy,
madaniy muomalada bo’lgan xalqlarning ijodiy hamkorlikda yashaganliklari
isbotidir. Farzandiga oshiq bo’lgan podshohlar, sevikli xotinining qayta turmushga
chiqish kuni uzoq va xatarli safardan qaytgan qahramonlar, ukalariga boylik
orttirish ilinjida xiyonat qilgan akalar, tushlarida sevib qolgan oshiq- ma’shuqalar

ishtirok etgan asarlar ko’pincha sayyor syujetlar, ya’ni ko’chib yuruvchi bir xil
mazmundagi asarlar qahramonlaridir.
Og’zaki ijodimiz asarlari milliy qadriyatlarning tarkibiy qismi sifatida yosh
avlodni tarbiyalashda xalq pedagogikasining asosini tashkil etadi. Davlatimiz
tomonidan milliy mafkuraga bo’lgan e’tiborning salmoqli qismi og’zaki
ijodimizdagi san’at namunalari bilan bevosita aloqadadir. Chunki og’zaki folklor
farzandlar qalbida vatanparvarlik, xalqparvarlik, mehnatsevarlik, ezgulik, saxiylik,
ilm- hunarga muhabbat tuyg’ularini shakllantirish bilan birga axloqiy jihatidan
ham go’zal inson bo’lib etishishlarida muhim ahamiyat kasb etadi.
Aziz talaba! Siz mazkur darslikdan o’zbek xalqining ming yillar davomida
yaratgan og’zaki ijodi haqida asosiy ma’lumotlarga ega bo’ldingiz. Og’zaki ijod
asarlari nima uchun davlatimiz tomonidan shu qadar e’zozlanayotganini tushunib
oldingiz, deb o’ylaymiz. Xalq maqollari, topishmoqlari, askiya, latifa, qo’shiq,
ertak, doston kabi janrlardagi asarlarning bir-biridan farqini bildingiz. Ayni choqda
ularning hammasini o’zbek tilida yaratilgani va badiiy obrazlarga egaligi
birlashtirib turganini ham angladingiz. Endi eng muhim vazifalardan birini butun
hayotingiz davomida bajarishingiz lozim bo’ladi. Bu vazifa xalq og’zaki ijodi bilan
yaqinlikni yo’qotmaslikdan iborat. Kun sayin qo’shiqlardan namunalar yodlash,
xalq dostonlarini o’qish doimiy mashg’ulotingizga aylanmog’i lozim. Yodingizda
bo’lsinki, xalq rasm- rusumlarini, urf- odatlarini, og’zaki ijodini bilmay, unga
sidqidildan amal qilmay turib, o’zbek xalqining farzandiman, deyish mumkin
emas.
Ajdodlarimiz ruhiga sodiq qolish har bir o’zbekning muqaddas burchidir.

O‘zbek marosim folklori

Купить