O‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotining ilmiy maktabi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	20.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotining ilmiy maktabi

Купить

O’zbek milliy uyg’onish adabiyotining ilmiy maktabi.
Reja:
1. Ilmiy maktablar haqida ma’lumot. Hoji Muin tarjimai holi.
2. Adabiy merosi.
3. Publitsistikasi. Dramalari.

Jadid adabiyoti porloq yulduzlaridan yana biri - Hoji Muindir. Hoji
Muin 1883 yili Samarqand shahrida Go’ri amir maqbarasidan ellik-yuz
qadam narida, do’kondor oilasida dunyoga kelgan. U 1937 yili 25 iyulda
bolalari uchun yozib qoldirgan “Tarjimai holi”da shu haqda quyidagilarni
ma’lum qilgan: “Men 1883” yil 19 martda Samarqand shahrining Ruhobod
guzarida dunyoga kelganman. Otam SHukrullo avvaldan xizmatchi va
so’ngra do’kondor bo’lib, 1895 yilda, 32 yoshida vafot etgan. Onam
Nusratoy Bobokalon qizi otamdan besh yosh burun 24 yoshida olamdan
o’tgan.
Bobom Mirsayyid Muhammad SHarif o’g’lining tarbiyasida qolganman.
Bu kishi Ruhobod guzarining masjidida imom-hatib edi. 1902 yilda 76
yoshida vafot etdi...
Men 12 yoshimda xat-savodli bo’lib, 15 yoshgacha hisob ilmini kasb va
tanob qoidalari bilan mukammal suratda o’rgandim. SHu bilan birgalikda 18
yoshgacha arabcha sarf, nahv va bir muncha diniy ilmlardan tahsil etdim.
1903 yil avgust oyida Samarqandning Xo’janisbatdor guzarida usuli jadid
maktabi ochib, 1917 yil fevralgacha turli joylarda shu xizmatda edim. SHu
bilan bir necha darslik va pьesalar yozib bostirdim. Hamda 13-14 yillarda
“Samarqand” gazetasi bilan “Oina” jurnalida bir muddat ishladim. 1917
yillarda bir necha oyo “Hurriyat” gazetasida ham adabiy xizatda bo’ldim.
So’ng 1937 yil o’rtalarigacha “Mehnatkashlar tovushi”, “Tayoq”,
“Zarafshon”, “Mashrab”, “Ovozi tojik”, Mulla Mushfiqiy va “Qizil yulduz”
nomli gazeta va jurnallarda ishlab keldim.
SHuningdek, Hoji Muin 1916 yilda boshqa samarqandlik yoshlar bilan
birga mardikorlikka olinib, o’sha yilning noyabrь oyida Minsk
guberniyasining Novabarisov shahriga qora ishchi sifatida yuborilgan. 1917
yil fevral voqealaridan keyingina mardikorlikdan qaytgan.

Hoji Muinning e’tirof etishicha she’riyatga qiziqish unda 11 yoshidan
boshlangan. SHu vaqtda u Ahmad Yassaviy va Mashrab she’rlari ta’sirida
bo’lgan. 18 yoshga to’lagnda esa shoir Vasiy bilan tanishib, xushxatligi
tufayli uning she’rlarini ko’chirib bergan, ayni paytda o’zi ham uning
ta’sirida g’azallar bita boshlagan. Ammo 1908 yili Samarqandda jadid-qadim
mojarosi avj olganda u “oshiqona g’azallar yozishni axloq uchun zararli
bilib”, ustozidan uzoqlashgan va uni tark etgan. SHundan keyin u dastlab
“Nahof”, keyinroq esa “Mehriy” taxalluslari bilan milliy she’rlar yozgan.
Hoji Muinning 1914 yilgacha yaratgan she’rlarining 4 tasi o’zbekcha, 2
tasi arabcha, qolgani esa tojikcha bo’lib, u 2000 misrani tashkil etgan bu
she’rlarni saralab 1914 yil yanvarda “Guldastai adabiyot” to’plamini nashr
ettiradi. U shu yillarda ozarbayjon shoirlaridan Sobir Tohirzoda va Muhomlar
Hodiy Salimzoda, turk shoirlaridan Tavfik Fikrat, Abdulxaq Hamid, Abdulla
JAvdat, Komil Kami, Muhammad Amin asarlarini xushlab mutolaa qildi.
Adibning musahhihlik faoliyati bilan bog’liq bir noxush voqea yuz
beradi: “Ovozi tojik” gazetasi 1929 yilning 24 aprelь sonida sho’rolar
hukumati qonuniy bayram tusini bergan 1-may arafasida Mirzaquli
tomonidan yuborilgan bayram oldi chaqiriqlarini ruschadan tojikchaga
o’girib berayotganida “Doloy sotsial – imperialistov, da zdrastvuet
Kommunisticheskiy internatsional!” matni tarjimasida “da zdrastvuet”
(“zinda bod”) e’tiborsizlik tufayli tushib qoladi-yu, “nest bod ko’mmunisti
baynalmilali” (Yo’qolgan kommunistik internatsionali) bo’lib chiqib ketadi.
1922 yilda GPU uni “yozuvchi” laqabi bilan yollamoqchi bo’ladi. Lekin unda
tubjoy ikki millatni bir-biriga qayrashdek chirkin siyosat borligini anglagan
Hoji Muin uni topshiriqlarini bajarmagan edi. Unga Munavvarqori bilan
yaqinligi, Behbudiy haqida “Maorif qurbonlari” pьesasini yozganligi,
partiyadan atayin chiqib ketganligi, tanqidchi Vadud Mahmudni ishdan
olishga qarshilik ko’rsatgani, turk “millatchilari” asarlarini o’qishga

moyilligi, umuman “mafkurasiga ko’ra millatchi shovinist” ekanligi ayblari
bilan 1929 yilda olis Sibirning Keneg okrug Pugachan rayoniga surgun
qilindi. Adib o’z vataniga 1932 yilda qaytib keladi. O’zbekiston davlat
nashriyotining tojik bo’limida, 1934-37 yillarda “Qizil yulduz” nomli harbiy
gazetada xizmat qildi. Uning karrektorligi yana baxtsizlik olib keldi. “Otishga
hukm qilingan xalq dushmani Muralov” deganning familiyasi shu yillarning
dovruqli arbobi Malatov bilan almashib ketadi. Hoji Muinning bu ishni ongli
qilganlikda ayblaydilar, “aksinsho’roviy targ’ibot bilan shug’ullangan”,
“josuslik, buzg’unchilik faoliyati”, “inliz razvedkasiga xizmat qilgani”
uchun u 10 yilga hukm qilinadi va 1942 yilning 21 iyulida Perm oblastining
Semikamsk shahrida vafot etadi. Adib 1963 yil oqlandi.
Zarif Bashir “26 yillik xizmat qahramoni” (Zarafshon, 1927 yil, 19 may)
maqolasida Hoji Muinning 1917 yilga qadar o’ndan ortiq gazeta – jurnalda
faol qatnashgani, yozgan 2 kitobidan o’ntasi bosilib chqqanini qayd etadi.
Muallifning o’zi “Ijodiy tarjimai holim” (1937) risolasida 1907-1937 yillar
davomida 23 xil gazeta va jurnalda adabiy, ilmiy va ijtimoiy mavzularda 200
maqola, 400 turli xabarlar, 1500 ga yaqin o’zbekcha va tojikcha she’rlari
bosilganini xabar qiladi, asarlarining to’la ro’yxatini keltiradi. Uning bir qator
dramalari – “Maorif qurbonlari”, “Juvonbozlik qurbonlari”, “Boy ila
xizmatkor”, “Qozi ila muallim” she’riy asarlari – “SHe’rlar to’plami” (1400
misra), “Eski va birmuncha yangi she’rlar to’plami” (1500 misra); “Alfozi
mutoradifa” (arabcha – forscha – turkcha – o’zbekcha lug’at), “O’zbekcha
maqolalar”, “Tojikcha maqolalar”, “Alifbolar ta’rixchisi” kitoblari nashr
etilmay qolib ketgan ayrim asarlar tugallanmay qolgan.
Yuqoridagilar Hoji Muinning jurnalist, shoir, dramaturg, tarjimon
sifatida adabiyotimiz va madaniyatimiz tarixida ma’lum mavqega ega
ekanligini ko’rsatib turibdi. Unnig Behbudiy, Munavvvarqori, Fitrat, Qodiriy,
cho’lpon bilan yaqin aloqalari, hamkorlik qilganligi bunga dalildir. 1915

yilda boshlang’ich maktablarning 3-sinfi uchun zamondosh Turkiston
shoirlari she’rlaridan tuzgan “yangi adabiyot” majmuasida Karimbek Kamiy,
Siddiqiy Ajziy, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat, Toshxo’ja Asiriy,
Saidahmad Vasliy kabi ko’plab taniqli shoirlar bilan bir qatorda Bahrombek
Tarjimon, Manzum Buxoriy, Mirza Siroj Buxoriy, Muqallar Amin G’aflatiy
singari yangi nomlar ham joy olgan edi.
Hoji Muin Karimьek Kamiyning she’riga muxammas bog’lagan. U
“Muxammasi Kamiy Toshkandiy bor e’tirofi Mehriy” deb nomlangan. SHe’r
Soldi boshimlik xatolarg’a,
Boraluk ilm uchun Xitolarg’a,
Etkarur ilm muddaslarg’a,
Ey, ne bo’ldi bizim sadolarg’a,
CHiqmagar arzin samolarg’a
Hoji Muin jurnalist sifatida yuzlab maqolalar qoldirdi. Ularning qamrovi
keng: oddiy xabardan adabiy-biografik ocherkkacha, luqmadan dolzarb
ijtimoiy-siyosiy muammolarni ko’tarib chiqqan munozaragacha bor.
Masalan, uning Behbudiy haqidagi maqolalarining ahamiyati hozir ham
katta. 1919 yilning martida Behbudiy SHo’rolar Rossiyasida bolьshevizmga
qarshi kurash olib borayotgan muxolif guruhlarning rahbarlari qatorida
xorijga otlanib “asrorangiz” bir suratda “g’oyib bo’lgani”da “Mehnatkashlar
tovushi” gazetasining 1919 yil 23 aprelida birinchi bo’lib bong urgan Hoji
Muin edi. So’ng u mashhur istiqlol kurashchisi taqdiri haqida har bir fakt va
ma’lumotni yig’ib, rasmiy–norasmiy tashkiliy idoralarning fikr va nuqtai
nazarini solishtirib, sinchiklab o’rganib bordi, o’qituvchilarni xabardor qilib
turdi. Masalan, “Mehnatkashlar tovushi” gazetasining 1919 yil 30 noyabrь
sonida Istanbulda o’qiyotgan Samarqandlik Temurxon degan talabaning
ma’lumotlarini e’lon qildi. 1921 yilda esa “Mufti Mahmudxo’ja
hazratlarining qanday shahid bo’lganlig’i va oning tomonidan yozilg’on

vasiyatnoma”ni bostirdi. So’ng bu hujjat “inqilob” jurnalining 1922 yil
yanvarь sonida qayta e’lon qilindi. Jaholat “Zarafshon” gazetasining 1923 yil
25 mart sonida uning mashhur adib hayoti va faoliyatini birinchi marotaba
keng va atroflicha yoritgan “Mahmudxo’ja Behbudiy” biografik ocherki
maydonga keldi va u mazkur mavzu bo’yicha asosiy manbalardan bo’lib
turibdi. “Hoji Muin” dramaturgning Behbudiy obrazini ilk bor sahanga olib
chiqqach “Maorif qurbonlari” (1925) asari sadoqatli shogirdning chuqur
izlanishlar va o’z ustidagi muhabbatidan tug’ilgavn edi.
Hoji Muin dramaturg sifatida 7 drama yozdi. Muallifning o’zi xabar
bergan “Juvonbozlik qurbonlari”, “Boy ila xizmatkor”, “Qozi ila muallim”
pьesalari saqlangan emas. Qolganlari: “To’y” (Nusratulla Qudratulla o’g’li
bilan hamkorlikda), “Eski maktab – yangi maktab”, “Mazluma xotin”,
“Ko’knori” o’z davrida nashr qilingan. Teatrshunos SH.Rizaev 1957 yilda
o’zining “jadid dramasi” tadqiqiga ushbu asarlarni ilova sifatida kiritgan.
Xullas, Hoji Muinning “Boy ila xizmatkor” pьesasi Samanqaddagi Rus
dram teatri va “Behbudiy” musulmon truppasi, “Mazluma xotin” Eron
forslarining “Adolat”, Buxoro yaxudiylarining “Tarbut”, Yevropa
yaxudiylarining “Betgaam” truppalari repertuarlarida uzoq vaqt muvaffaqiyat
bilan ijro etib kelindi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

O‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotining ilmiy maktabi

Купить

Похожие документы
Ot treningining ahamiyati. otlar konstitutsiyasi va ekster’yeri
Otlarda modda almashinuvi buzilishlari patologiyasi
Otlarda muskul kasalliklari
Otlarda oshqozon – ichak tizimi patologiyasi
Otlarda uchraydigan invazion kasalliklari