“o‘zbek modeli” va uning o‘ziga xos xususiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	94.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“o‘zbek modeli” va uning o‘ziga xos xususiyati

Купить

“O’ZBEK MODELI” VA UNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATI
Reja:
KIRISH
Asosiy qism:
1. Mustaqil taraqqiyotning dastlabki bosqichidagi muammolar
2. O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’lini tanlashi
3. O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy rivojlanishdagi yutuqlari
4. O’zbekistonning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar
5. “O’zbek modeli” va uning jamiyat hayotida tutgan o’rni
XULOSA.
ADABIYOTLAR RO’YXATI.

KIRISH
Ma’lumki, O’zbekiston o’z mustaqilligini qo’lga kiritganidan so’ng sobiq
sho’ro tuzumining umrini o’tab bo’lgan ma’muriy-buyruqbozlik, rejali-taqsimot
tizimidan voz kechilib, butun dunyoda “o’zbek modeli” degan nom bilan haqli
ravishda e’tirof etilayotgan o’ziga xos taraqqiyot yo’li Prezidentimiz Islom
Karimov tomonidan ishlab chiqildi va bugungi kunda o’zini to’la oqlamoqda.
Mazkur model iqtisodiyotni mafkuradan holiligi, uning siyosatdan ustunligi, qonun
ustuvorligi, davlatning bosh islohotchi bo’lishi, islohotlarning bosqichma-bosqich
amalga oshirishi, kuchli ijtimoiy siyosat olib borish kabi muhim tamoyillarni o’z
ichiga oladi. 1
Yurtimiz istiqloli bizning oldimizda ulkan imkoniyatlar ochdi va xalqimiz
uchun munosib hayot barpo etish, dunyo hamjamiyatidan munosib o’rin
egallashdek yuksak maqsadlar yo’lida mustahkam poydevor bo’lib xizmat
qilmoqda.
O’tgan davr mobaynida amalga oshirilgan ulkan ishlar tufayli yurtimizning
barcha hudud va mintaqalari qiyofasi tubdan o’zgarib, obod bo’lib borayotgani,
O’zbekiston o’zining barqaror iqtisodiy o’sish sur’atlari, izchillik bilan hayotga
joriy etilayotgan keng qamrovli ijtimoiy dasturlari bilan jahon miqyosida yuksak
e’tibor va e’tirofga sazovor bo’layotgani hammamizga, avvalambor, shu zaminda
unib-o’sib kelayotgan yoshlarga xursandchilik va ertangi kunga ishonch
bag’ishlamoqda. Eng muhimi, ana shunday o’zgarishlar tufayli yurtdoshlarimizning
dunyoqarashi, ma’naviy olami izchil yuksalib, hayotga, mehnatga munosabati
keskin o’zgarib bormoqda. 1 2
Mamlakatimiz mustaqil taraqqiyot yo’lida o’z oldiga qo’ygan marralarga
yetish, ya’ni rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish, xalqimizning hayot
sifati va darajasini yuksaltirish va yurtimizning jahon hamjamiyatida munosib o’rin
egallashida avvalo juda tez o’zgarib borayotgan bugungi zamon bilan hamnafas
bo’lib, ertaga yo’limizda paydo bo’lishi mumkin bo’lgan turli muammo va
tahdidlarni bartaraf etish haqida doimo o’ylab yashash zaruratini hayotning o’zi
talab qilmoqda.
Shu muqaddas zaminda yashab o’tgan qancha-qancha ajdodlarimizning asriy
orzusi bo’lgan mustaqillik bundan yigirma ikki yil muqaddam Prezidentimiz Islom
Karimov boshchiligida olib borilgan mardona kurashlar natijasida ro’yobga chiqdi.
Tarixan juda qisqa, biroq mazmunan asrlarga teng bu yillar davomida xalqimiz
milliy taraqqiyot yo’lidan izchil va qat’iyat bilan borib, barcha sinov va
mashaqqatlarni yengib o’tib, olamshumul yutuq va marralarga erishdi. Hayotning
o’zi biz tanlagan yo’l juda to’g’ri ekanini ko’rsatdi. Buni bugun jahon ahli e’tirof
etmoqda. Bu yo’l taraqqiyotning o’zbek modeli sifatida keng o’rganilmoqda. Bu
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги “Мамлакатимизда
демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси”
мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 4-бет.
2
Н.Тўхлиев. Тараққиётнинг ўзбек модели. - Т.:2012. 4-бет.
3

o ’ z navbatida xalqimizning irodasi , kuch - qudrati va bunyodkorona mehnati
samarasiga , davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan siyosatga berilgan
munosib bahodir . 3
"O’zbek modeli" tushunchasining hayotimizga shiddat bilan kirib kelganiga
bu yil roppa-rosa 22 yil to’ldi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenta Islom Karimov
dastlab 1992 yilda chop etilgan "O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li"
asarida o’zbek modelining mohiyati va shakl-shamoyillari hamda tamoyillarini
belgilab bergan edi. Keyinchalik bu g’oya davlatimiz rahbarining 1993 yildagi
"O’zbekiston - bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li" kitobida,
"Komsomolskaya pravda" gazetasi muxbiri savollariga bergan javobida, ijtimoiy-
iqtisodiy sohadagi asarlari, nutq va maqolalarida yanada rivojlantirildi.
22 yil tarix uchun katta muddat emas. Lekin ana shu nisbatan qisqa davr
mobaynida bu tushuncha shunchaki oddiy g’oya emas, balki ulkan hayotbaxsh
kuch ekanligini to’la namoyon etdi. O’zbek modeli ikkita katta sinovdan
muvaffaqiyatli o’tdi. Birinchi sinov - o’tgan asrning 90-yillarini o’z ichiga olgan
yosh mustaqil mamlakatimiz boshidan kechirgan o’tish davri edi. Hali o’tish davri
davom etayotgan pallada O’zbekiston postsovet maydonida birinchi bo’lib
makroiqtisodiy barqarorlikka erishdi, sanoat va yalpi ichki mahsulot ishlab
chiqarishda islohotdan oldingi yillardagi ko’rsatkichlardan o’zib ketdi. Boshqacha
aytganda, inqirozdan rivojlanish orqali chiqib ketish birdan-bir to’g’ri yo’l
ekanligini isbotladi. Ikkinchi sinov - 2008 yilda boshlangan global moliyaviy-
iqtisodiy inqiroz bo’ldi. Taraqqiyotning o’zbek modeli nafaqat butun jahonni
qamrab olgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz zarbalariga qarama-qarshi tura oldi, balki
dunyodagi 10 mamlakat qatorida iktisodiy o’ sishning eng yuqori (yiliga 8-9
foizdan kam bo’ lmagan) sur’atlarini ta’minladi. Yulboshchimizning shu
munosabat bilan chop etilgan “Jahon moliyaviy- iqtisodiy inqirozi, O’zbekistan
sharoitida uni bartaraf etishning yo’ llari va choradari” asarida hamda
mamlakatimizda jahon iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini bartaraf etish
bo’yicha 2009-2012 yillarga mo’ljallangan Inqirozga qarshi choralar dasturida O’
zbekistan iqtisodiyotining inqirozdan keyingi yanada kuchli, barqaror va mutanosib
rivojlanishi konsepsiyasi ilgari surildi. Bu iqtisodiyot nazariyasini rivojlantirishga
qo’ shilgan katta hissa edi. 4
“Shuni doimo yo dda tutishimiz kerakki, hayot hyech qachon bir joyda to’
xtab turmaydi va erishgan natijalari bilan kifoyalanmasdan, dunyoda kechayotgan
tub o’zgarishlar jarayonidagi o’z o’rniga haqqoniy va tanqidiy baho beradigan,
davrning tobora ortib borayotgan talablari va jahon bozorida kuchayib borayotgan
raqobat kurashiga mos holda qadam tashlaydigan davlatgina birinchi navbatda
muvaffaqiyat qozona oladi” 5
, -deb ta’kidlandi Prezidentimiz tomonidan.
3
Ислом Каримов, Асарлар, 17-жилд. - Т.: “Ўзбекистан”. 2011. 223- бет
4
И.А.Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // - Т: Ўзбекистон, 2009. 16-бет
5
Ислом Каримов, Асарлар, 19-жилд. - Т.: “Ўзбекистан”. 2011. 333-334- бетлар
4

Ishni bajarishda Prezidentimiz I.A.Karimovning tanlangan asarlari,
shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining 2010 yil 12
noyabrdagi qo’shma majlisidagi “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” (Toshkent.,
2010), “Tarixiy xotira va inson omili - buyuk kelajagimizning garovidir”
(Toshkent.,2012), —Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan”(Toshkent., 2011),
«Qadr qimmatim, tayanchim va iftixorimsan mustaqil O’zbekiston» (Toshkent.,
2013) nomli risolalari, shuningdek, Prezidentimiz I.A.Karimovning —O’zbekiston
Mustaqillikka erishish ostonasida” (Toshkent., 2011), N.To’xliyevning —
Taraqqiyotning o’zbek modeli” (Toshkent.,2012) va davriy matbuot nashrlaridagi
ma’lumotlar asosida yoritib berildi.
1. Mustaqil taraqqiyotning dastlabki bosqichidagi muammolar
XX asrning 90-yillari boshida O’zbekiston ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyotida
mutlaqo yangi mazmun va mohiyatga ega tarixiy vaziyat yuzaga keldi. Bu, avvalo,
Yurtboshimiz Islom Karimov rahnamoligida xalqimizning mustaqillikka erishgani
bilan boqliqdir. Istiqlolimiz sharofati bilan iqtisodiyotimizga bozor munosabatlarini
joriy etish, mavjud ijtimoiy-iqdisodiy, xalqaro masalalarni o’z milliy
manfaatlarimizdan kelib chiqqan holda mustaqil hal etish imkoniyati yaratildi.
Boshqacha aytganda, mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayoni qadimiy
milliy davlatchiligimizni qayta tiklash va milliy iqtisodiyotimizni shakllantirish
bilan uyg’unlikda olib borildi.
Ayni paytda, bozor munosabatlari xalqimiz va Vatanimiz uchun butunlay
yangi tushunchalar emasdi. Osiyo va Yevropaning savdo yo’li - Buyuk ipak yo’li
chorrahasida joylashgan o’zbek zamini asrlar osha Sharq va G’arb o’rtasida o’ziga
xos ko’prik bo’lib keldi. O’zbekiston o’zining ana shu tarixiy va an’anaviy o’rnini
egallashi uchun yurtimizda zamonaviy bozor munosabatlarini va aholi o’rtasida esa
bozor madaniyatini shakllantirish lozim edi. Bu esa oson ish emasdi. Zero,
kommunistik mafkura hukmronlik qilgan sovet zamonida - yetmish yil mobaynida
xalqimiz haqiqiy bozor qadriyatlaridan butunlay uzoqlashtirilgan, odamlardagi
bozor munosabatlariga xos tashabbuskorlik, izlanuvchanlik va tadbirkorlik
so’ndirilgan, boqimandalik kayfiyati hukmronlik qilgan.
To’g’ri, sosializm sharoitida ham «xufiyona iqtisodiyot», kooperativ faoliyat,
kolxoz bozori singari bir qarashda bozorni eslatadigan yarim ochiq, yarim yashirin
ko’rinishdagi unsurlar ham mavjud bo’lgan. Ammo, sosializm mazmun- mohiyatiga
ko’ra bozor iqtisodiyotiga butunlay zid, davlat mulkini eng ustuvor o’ringa qo’yar
va xususiy mulkchilikning har qanday ko’rinishini inkor etardi.
Shu bois mulk obyektlarini davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish va
monopollashuvdan qaytish mehanizmlari orqali raqobat muhitini yaratish, erkin
tadbirkorlikka keng yo’l ochish, bozor infratuzilmasini rivojlantirish, talab va taklif
asosida shakllanadigan narx mexanizmini joriy etish kabi bozor ustunlarini qaror
toptirish, pirovardida aralash iqtisodiyotga erishish lozim edi. Chunki, shusiz ham
chuqur inqiroz girdobiga tushib qolgan iqtisodiyotimizni sog’lomlashtirishning
5

bozordan boshqa yo’li yuq, oldinda ulkan islohotlarni amalga oshirish vazifasi
turardi.
Shukrki, O’zbekistonimiz jahonning tabiiy resurslarga boy mamlakatlaridan.
Yurtimizda turli xil oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirish uchun keng ekin
maydonlari, yirik industrial baza, malakali kadrlar, qisqasi, jamiyat a’zolari
extiyojlarini to’la qondirish uchun zarur barcha imkoniyatlar mavjud bo’lsa-da, eng
ayanchlisi, ana shunday ulkan imkoniyatlarga qaramasdan, yurtimiz qashshoq
mamlakatlar qatoriga tushib qolgan, jamiyatda eng zarur iste’mol mollarining ham
keskin tanqisligi vujudga kelgan edi. Sababi eski tuzum davrida jamiyatdagi tabiiy
muvozanat buzilgan — shaxsiy manfaat va mehnat natijalari o’rtasida bevosita
uzviylik yo’q edi. Bu uzviylik esa har qanday jamiyatda taraqqiyotning lokomotivi
vazifasini bajaradi, mavjud barcha resurslardan oqilona va samarali foydalanishga
xizmat qiladi 6
.
Sobiq SSSRda ham bir qancha iqtisodiy islohotlar o’tkazilganini ta’kidlash
lozim. 1953, 1965, 1979 yillarda o’tkazilgan xo’jalik yuritish mexanizmlarini
takomillashtirish, moddiy manfaatdorlikni oshirishga qaratilgan islohotlar shular
jumlasidandir. Lekin, iqtisodiy rivojlanishda burilish yasash maqsadida amalga
oshirilgan bunday urinishlarning birortasi ham kutilgan samarani bermadi. Berishi
ham mumkin emasdi. Chunki, islohotlarni amalga oshirishda shaxsiy manfaat va
mehnat natijalari o’rtasidagi bevosita uzviylik hisobga olinmagan edi. Bu masala
esa, ta’kidlanganidek, jamiyat poydevori hisoblanadigan mulk munosabatlarini
qayta qurish bilan bog’liq. Mulk munosabatlarini o’zgartirish esa bevosita
sosializmning taqdiri bilan bog’liq edi. Murt poydevor ustiga qurilgan binoni
ta’mirlash bilan uning ko’rkamligini oshirish mumkin. Ammo uning
mustahkamligi-yu samaradorligini oshirib bo’lmaydi. Shuro zamonidan katta shov-
shuv va dahmaza bilan boshlangan, biroq nihoyasiga yetmay, orayo’lda qolib
ketgan iqtisodiy islohotlar ham xo’jalik yuritishning ayrim bo’g’inlarini
takomillashtirishdan nariga o’ta olmadi, butun iqtisodiyotni jonlantirishga ojizlik
qildi. Natijada, yana odatdagidek ma’muriy-buyruqbozlik tartibotiga zo’r berildi.
Bu usul ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o’rtasidagi aloqani ekstensiv omillardan
keng foydalanish orqali naridan-beri ta’minlash imkonini berdi. Ammo tabiiy
resurslarning ham chegarasi bor, imkoniyatlari cheklangan. Ulardan kelajak avlod
manfaatlarini hisobga olmasdan, pala-partish foydalanish talay muammoalarni,
jumladan, ekologik keskinlikni keltirib chiqardi.
Ekstensiv omillarning borgan sari imkoniyatlari torayib ketaverishi, intensiv
xo’jalik yuritish mexanizmining mavjud emasligi ertami-kech iqtisodiy tanqislik va
tanglikni keltirib chiqarishi muqarrar edi. Shunday bo’ldi ham! Iqtisodiy tanglik
XX asr 80-yillarining oxiriga kelib yanada keskin va halokatli tus oldi. Bu, avvalo,
mahsulot ishlab chiqarishning butunlay pasayib ketishida, ishlab chiqarish
quvvatlarining ish bilan ta’minlanmaganida, ishsizlik darajasining o’sishida, pul-
kredit va valyuta tizimining izdan chiqishida namoyon bo’ldi. Xususan, 1990 yilda
sobiq ittifoq yalpi milliy mahsuloti 1989 yildagiga nisbatai 2 foiz, ishlab
chiqarilgan milliy daromad hajmi 4 foiz, mehnat unumdorligi 3 foiz pasaydi.
6
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.-7-9 бетлар.
6

Tashki savdo aylanmasi 6,6 foiz qisqarib , tashqi savdoning salbiy saldosi 9,8
millard rublga yetdi . Davlat qarzi esa bir yilda 150 millard rubl ko’payib, 550
millard rubldan oshib ketdi 7
.
Surunkali inflyasiya hammaning tinkasini qurita boshladi. Natijada shusiz
ham nochor axvolda kun kechirayotgan aholining daromadlari va turmush darajasi
muttasil pasaya boshladi. Ishlab chiqarish ko’lami va hajmining tinimsiz qisqarishi,
ayniqsa, O’zbekistondek keskin demografik sharoitda yashayotgan
respublikalardagi aholi turmush darajasiga yanada og’irroq ta’sir ko’rsatdi.
O’zbekiston aholi jon boshiga milliy daromad ishlab chiqarish, real daromadlar, ish
haqi, mehnat unumdorligi ko’rsatkichlari bo’yicha sobiq shuro respublikalari
orasida eng oxirgi o’rinlardan biriga tushib qolgan edi.
Islom Karimov bu ayanchli vaziyat haqida shunday ta’kidlagan edi:
"O’zbekiston kishi boshiga yalpi ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish bo’yicha
mamlakatda 12-o’rinni egallab turibdi, aholi jon boshiga milliy daromad ishlab
chiqarish bo’yicha esa ittifoqdagi o’rtacha darajadan ikki hissa past". 8
Bu davrda sanoatdagi mehnat unumdorligi jihatidan O’zbekiston o’rtacha
ittifoq ko’rsatkichidan 40 foiz, qishloq xo’jaligidagi mehnat unumdorligi jihatidan
esa ikki barobar orqada edi. Respublika aholi jon boshiga xalq iste’moli mollari
ishlab chiqarish bo’yicha ittifoq darajasining 40 foizini tashkil etardi. 9
Boz ustiga iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishi va uni tashkil etish shakllari
zamon talablariga mutlaqo javob berolmasdi. Mamlakat xo’jaligining amal qilib
kelgan tarkibi ekstensiv rivojlanish mahsuli bo’lgan bu tizim iqtisodiy zarurat
emas, balki qat’iy markazlashgan ma’muriy va rejali boshqarishga asoslangan edi.
Qat’iy reja asosiga qurilgan iqtisodiyot esa rivojlanishga qodir emasligi bugun
ko’pchilikka ma’lum. Rejali iqtisodiyotning tanqislik, ishlab chiqarish
monopolizmi kabi "surunkali kasalliklar" doimiy hamroxidir. Sobiq sho’rolar
mamlakatida ijtimoiy ahamiyati kam bo’lgan, xalq ehtiyojlarini bevosita
qondirishga emas, balki "planni to’ldirish" uchun mahsulot chiqariladigan sohalar,
korxonalar behad ko’payib ketgan edi.
Iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini xalq extiyojlari tomonga burmasdan turib
tanqislikka barham berib bo’lmaydi. Ishlab chiqarish tarkibiga faol ta’sir
ko’rsatadigan asosiy samarali mexanizm bu — bozordir. Chunki bozor
sharoitidagina ijtimoiy ehtiyojlarga mos kelmaydigan sohalar o’z-o’zidan barham
topadi. Davlat bozor tan olmagan, zarar keltirib ishlaydigan, norentabel soha va
korxonalarni qo’llab-quvvatlamaydi. Xalq ehtiyojlariga xizmat qiladigan,
xaridorgir, byudjet uchun mablag’ beradigan ishlab chiqarish turlari esa
rag’batlantiriladi.
Tanqislikni keltirib chiqaradigan shart-sharoitlardan yana biri ishlab
chiqarishdagi yakka hukmronlikdir. Monopolizm iste’molchini tanlash huquqidan
mahrum qiladigan va shu yo’l bilan bozorda yakka hukmronlik imkoniyatini
7
Ислом Каримов , Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида . - Т .: "Ўзбекистон". 2011. - 156- бет.
8
Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.: "Ўзбекистон". 2011. - 167- бет.
9
Ўша аср, 167- бет
7

qo’lga kiritadigan kuchdir.
Odatda, tanqislik qondirilmagan talab sifatida vaqti-vaqti bilan har qanday
bozorda vujudga kelishi mumkin. Bu hodisaga barham berish yangi xaridorgir
mollarning paydo bo’lishi bilan bog’liq ayrim mollarning miqdori dastlab kamroq
bo’lganligi tufayli, ularga xarid talabi ma’lum vaqtgacha to’la qondirilmasligi
mumkin. Bunday sharoitda uo’sha tovarni ishlab chiqaruvchi boshqa shunday tovar
ishlab chiqaruvchi paydo bulgunicha bozorda monopol huquqqa ega bo’lib turadi.
Bu imkoniyatdan foydalanib, u vaqtincha monopol foyda oladi. Foyda esa, buyuk
iqtisodchilar ta’kidlaganidek, shunday qudratli va jozibali xoxish-istakki, xaridorgir
tovar ishlab chiqarish yo’li bilan uni qo’lga kiritishni xohlovchi raqobatchilarni
ertami-kechmi, albatta, o’ziga jalb qilmasdan qolmaydi. Natijada, raqobatchi
mahsulot turining paydo bo’lishi bilan dastlab yangi mahsulot ishlab chiqargan
korxonaning yakka hukmronlik mavqyei barham topadi. Bundan esa bozor,
iste’molchi yutadi. Sog’lom iqtisodiyotda antimonopol, antitrest qonunlari, soliqlar,
imtiyozlar (masalan, kredit olish) orqali doimo monopolizmning qarshiligi
sindirilib, tovar ishlab chiqaruvchilar rag’batlantirilib turiladi.
Sosializm xo’jalik yuritish sohasidagi o’zining dastlabki qadamlaridan
iqtisodiyotni qat’iy markazlashgan rejali asosda tashkil etish yo’li bilan amalda
yakkahokimlikni qonunlashtirdi. Xususiy mulk umumlashtirilib, yagona
"umumxalk” boshqacha aytganda, davlat mulkiga aylantirilishi shuni taqozo etardi.
Natijada, monopolizm surunkali hodisaga aylanib, har kuni, har soatda takror ishlab
chiqariladigan bo’ldi. Chunki davlat bozordagi real ahvolni o’zida aks
ettirmaydigan, oldindan belgilab qo’yiladigan tovar turlari va ularning narxlarini
qo’llab-quvvatlardi. Shu yo’l bilan doimo talabning taklifdan ustunligi, ya’ni
taqchillik ta’minlab kelindi. Amalda deyarli barcha korxonalar doimiy
monopolistlarga aylanib, bozor va iste’molchiga o’z shartlarini qat’iy o’tkazish
imkoniyatiga ega edi 10 11
.
Ishlab chiqarishni yiriklashtirish va ixtisoslashtirish, ijtimoiy mehnat
taqsimotini chuqurlashtirish ayrim tarmoq va korxonalarning yakkahokimligini
yanada kuchaytirdi. Yiriklashuv, markazlashuv va ixtisoslashuv iqtisodiy qonuniyat
darajasiga ko’tarildi. Xo’jaliklararo kooperasiyalash va agrosanoat integrasiyasi
negizida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini yanada yiriklashtirish hamda
ixtisoslashtirish tug’risida maxsus qarorlar qabul qilindi. Yiriklashtirish va
ixtisoslashtirish iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga, moddiy va nomoddiy
sohalarga, hatto ijtimoiy-madaniy jabhalarga ham keng singdirildi. Bu mash’um
tajriba shunga olib keldiki, butun mamlakat bo’yicha ko’pchilik sanoat mhsulotlari
turlarini bir-ikki korxona yetkazib beradigan bo’ldi 11
. O’tgan asrning 80-yillari
oxiriga kelib, O’zbekistonda 100 nafargacha ishchisi bo’lgan sanoat
korxonalarining umumiy soni to’rt yuzdan oshmagani bunga misoldir. Hamma
joyda gigantomaniya vasvasasi avj oldi. Yagona partiya, yagona mafkura, yagona
korxona, yagona tovar va yagona xalq! 12
10
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012. 10-11 бетлар.
11
Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.: "Ўзбекистон". 2011. - 169-бет.
12
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.-12-14 бетлар.
8

Shunday qilib, bir tomondan, monopolizm tanqislikning kelib chiqishi uchun
sharoit yaratadi. Ikkinchi tomondan, ana shu tanqislikning o’zi monopolizmning
keng tomir otishiga xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, ularning har ikkisi bir-biri
bilan o’ta bog’liq hodisalardir.
Sog’lom iqtisodiyotda monopoliyalar qattiq raqobat asosida paydo bo’ladi,
raqobatdan o’sib chiqadi. Shuning uchun ular ilg’or, yuqori samaradorlikka va kam
mehnat xarajatlariga, zamonaviy texnika va texnologiyalarga ega bo’lishga
intiladilar. Raqobatdan xoli, iqtisodiy jihatdan o’zini oqlamaydigan, sun’iy,
yuqoridan turib boshqariladigan korxonalar esa, odatda, texnik va iqtisodiy jihatdan
qoloq bo’lsa ham, monopolistga aylanishi mumkin. Monopolizm sharoitida
iste’molchi ishlab chiqaruvchining oldida hamisha ta’zimda bo’ladi. Chunki, tanqis
tovarni topganiga shukr qiladi, boriga baraka, deb kun ko’radi. Monopolizm
iste’molchini nafaqat mol egasiga iqtisodiy qaram qilib qo’yadi, balki uning
muayyan haq-huquqlarini ham buzadi. Monopolizm sharoitida ishlab chiqaruvchi
(sotuvchi) qirol bo’lsa, raqobat sharoitida iste’molchi ana shunday mavqyega
erishadi 13
.
Monopolizm ham, tanqislik ham jamiyatda mas’uliyatsizlik, iste’molchining
talab-extiyojlarini mensimaslik muhhitini yuzaga keltiradi. Natijada savdo
do’konlarini sifatsiz, behad qimmat va kam sonli tovarlar egallaydi. Sanoat reja
ko’rsatkichlarini ortig’i bilan bajaradi, iste’molchi esa ishlab chiqarilgan
mahsulotlardan qoniqmay qolaveradi. Masalan, 1980-89 yillarda sobiq ittifoqda
yalpi ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish 32 foiz, sanoat mahsuloti — 46, shu
jumladan xalq iste’moli mahsulotlari 74 foiz oshgan edi. Aholi sonining o’sishi esa
bu yillarda 26 foizni tashkil etdi. Ko’riiib turibdiki, ishlab chiqarish sur’atlari,
aholining o’sish sur’atlaridan ancha yuqori. Ammo ahali turmush darajasida keskin
o’zgarish yuz bergani yo’q.
Bunday sharoitda pul o’zining qiymatini yo’kotib, keskin qadrsizlanishi tabiiy.
Qo’lga kiritilgan puldan qanday foydalanish muammosi ham paydo bo’ladi.
Korxona endi o’zining mahsulotini sotishga emas, balki o’ziga kerakli boshqa bir
mahsulot turiga ayirboshlash — barterga intiladi. Bunday ayirboshlash
harakatlarida taqchil mahsulotlar umumiy muqobil vazifasini o’tay boshlaydi.
Shunday qilib, o’z-o’zidan barterga, ya’ni tug’ridan-tug’ri valyutasiz tovar
ayirboshlashga yo’l ochiladi. Iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy voqyealarning bunday
tadrijiy rivoji bozor iqtisodiyotiga o’tishni muqarrar qilib qo’ydi.
Lekin o’sha o’ta murakkab sharoitda bu borada bir-birini amalda inkor
etadigan har xil nuqtai nazarlar mavjud bo’lgani ham sir emas. Birinchisi —
iqtisodiyotimizni bozor munosabatlariga o’tish halokatdan qutqaradi, deb
hisoblaydigan uzoqni ko’zlab, oqilona g’oyalar ilgari, surilgan realistik qarash.
Ikkinchisi - avval ma’muriy yo’llar orqali iqtisodiy va moliyaviy tushkunlikka
barham berib, undan keyin bozorga o’tish kerak, degan qarash. Bunda ikkinchi
13 Ўзбекистон Республикаси Президента И.А.Каримовнинг “Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли
фуқаролик жамияти барпо этиш - устувор мақсадимиздир” ҳамда “Асосий вазифамиз - Ватанимиз тараққиёти
ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир” номли маърузаларини ўрганиш бўйича ўқув-услубий
мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2010.14-бет.
9

guruh vakillari o’z qarashlaridagi ziddiyatni anglab yetmagani qiziq agar ma’muriy
yo’llar bilan iqtisodiyotdagi surunkali xastalikni, moliyaviy boshboshdoqlikni,
xo’jasizlikni bartaraf etish mumkin bo’lsa, unda bozorga o’tishning nima zarurati
bor?
To’g’ri, bozor iqtisodiyotiga, Yurtboshimiz ko’p bor ta’kidlaganidek, bir
kunda va bir zarb bilan o’tish aslo mumkin emas. Sababi - O’zbekistonda bozor
munosabatlariga o’tishning iqtisodiy asoslari juda zaif edi. Buning ustiga
iqtisodiyotimiz xom ashyoga yo’naltirilgan va asosiy ishlab chiqarish fondlari
g’oyat eskirgan. O’zbekiston sobiq ittifoq davrida amalda arzon mineral hamda
qishloq xo’jaligi xom ashyosini yetkazib beruvchiga aylanib qolgan. Bu
mustamlakachilik amaliyoti chor Rossiyasining O’rta Osiyoni bosib olganidan
keyin boshlangan, sho’rolar davrida esa u ixtisoslashuv, mehnat taqsimoti vajlari
bilan yanada chuqurlashtirilgan va mustahkamlangan edi.
Respublika nafaqat jihozlar, texnologiyalar va juda ko’p turdagi xom ashyo
mahsulotlarini, balki birinchi darajali ahamiyatga ega oziq-ovqat mahsulotlari —
g’alla, go’sht, shakar, tuz, qandolatchilik mahsulotlari va boshqalarni, shuningdek,
yurtimizda ishlab chiqarish mumkin bo’lgan juda keng doiradagi xalq iste’moli
mollarini ham tashqaridan keltirishga majbur bo’lgan. Deyarli barcha tarmoqlarda
tugallanmagan siklga ega ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgani sababli ular atayin xom
ashyoni qazib olish va dastlabki ishlov berish, yarim fabrikalar tayyorlash
bosqichida tuxtab qolar edi.
Oddiy xalq ommasida agar ishlab chiqarish vositalarining asosiy qismi davlat
tasarrufidan chiqariladigan va xususiylashtiriladigan bo’lsa, bundan birinchi
navbatda, sho’ro zamonidan qolgan xufiyona iqtisodiyot korchalonlari yutadi,
o’zining «o’lik kapitalini» ishga solib yuboradi, degan hadiksirashlar ham mavjud
bo’lgan.
Albatta, hyech bir yangilikni hamma ham quchoq ochib kutib olmaydi.
Tuzumni, iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlarni butunlay yangicha asosda
shakllantirishni taqozo qiladigan bozor iqtisodiyotini ham o’z tarafdorlari-yu, unga
shubha bilan qaraydiganlari ham bo’lishi tabiiy. Ko’p jihatdan tavakkalchilikka
asoslangan bozor sharoitida o’z biznesi sinishidan, raqobat kurashida mag’lubiyatga
uchrashidan hyech kim kafolatlanmaydi.
Bunday munosabatlarni chuqur tadkiq etganlarning fikricha, kapital
jamg’arilishining tarixiy tendensiyasi, ya’ni mayda mulklarning kimlardir
tomonidan g’oyat yiriklashtirilishi, keng xalq ommasining yeri, tirikchilik vositalari
mehnat qurollarining ekspropriasiya kilinishi kapitalizm tarixining muqaddimasidir.
Bevosita ishlab chiqaruvchilarning ekspropriasiya qilinishi ko’p mamlakatlarda
katta yo’qotishlar, o’pirilishlar, ayniqsa, aholi kam ta’minlangan tabaqalarini haq-
huqulari hisobga olinmasdan amalga oshirildi. 14
Davlatimiz rahbari Islom Karimov uzoqni ko’zlab, oqilona yuritayotgan
siyosati samarasida O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tishda bunday katta
yo’qotish va talotumlardan chetlab o’tildi. Ijtimoiy adolatsizlikka, aholining keskin
tabaqalanishiga yo’l qo’yilmadi. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning evolyusion,
14
Каримов И . А . Ўзбекистон - бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли- Т .: Ўзбекистон, 1993. 96-,tn
10

bosqichma-bosqich yo’li tanlandi. Bu borada ijtimoiy adolatni ta’minlashda
davlatning islohotchilik roli katta ahamiyatga ega bo’ldi. Prezidentimiz Islom
Karimov o’zining iqtisodiy siyosatga bag’ishlangan asarlarida bozor
iqtisodiyotining shakl-shamoyillari, unga o’tishning zarurati, shart-sharoitlari va
omillarini puxta asoslab berdi. «Biz mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab, - deb
yozadi davlatimiz rahbari, - o’z umrini o’tab bo’lgan eski mustabid sovet
tuzumidan voz kechib, jahon tajribasini har tomonlama puxta o’rganish,
umuminsoniy qadriyatlarni chuqur anglash, milliy urf-odat va an’analarimizni asrab
avaylash va yanada mustaxkamlash asosida ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga asoslangan ochiq demokratik davlat barpo etishga azmu qaror
qildik». 15 16
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, raqobat muhitini
yaratish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish bozor
munosabatlarini qaror toptirishning asosiy shart va yunalishlarini tashkil etdi.
O’tgan davr ichida iqtisodiyotga oid qabul qilingan qonunlar. Prezident farmonlari
va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlarining asosiy qismi ana shu uch
yo’nalishni rivojlantirishga qaratilganini alohida ta’kidlash darkor. Bu yillarda
minglab davlat korxonalari xususiylashtirildi, aksiyadorlik jamiyatlari yoki
mulkchilikning boshqa nodavlat korxonalari sifatida qayta tashkil etildi. Natijada
nodavlat sektorining ulushi 1995 yilga kelib yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishda
58,4 foizni tashkil etdi. 2010 yilda esa bu ko’rsatkich 81,7 foizga yetdi.16 Ular
xo’jalik birlashmalari, qo’shma korxonalar, xususiy fermer xo’jaliklari, aholi
xususiy mulkining boshqa obyektlari sifatida faoliyat yurita boshladi.
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, kichik biznesni
rivojlantirish samarasida O’zbekistonda yangi ijtimoiy qatlam mulkdorlar paydo
bo’ldi. Qimmatli qog’ozlar va kuchmaye mulk bozori kabi yangi bozorlar paydo
bo’ldi 17
.
O’zbekistonda 2000 yilda bozor munosabatlariga xos institusional qayta
qurishning tugallanishi bilan o’tish davri nihoyasiga yetdi va aralash iqtisodiyot
asosan shakllanib, uning yanada jadalroq rivojlanish bosqichi boshlandi.
2. O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’lini tanlashi
Ma’lumki, O’zbekiston 1991 yili o’z mustaqilligini qo’lga kiritganidan so’ng
umrini o’tab bo’lgan mustabid, ma’muriy-buyruqbozlik, rejali-taqsimot tizimidan
voz kechib, “o’zbek modeli” deb nom olgan o’z taraqqiyot yo’lini tanlab oldi.
Yurtboshimiz tomonidan ishlab chiqilgan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish konsepsiyasiga asosan, O’zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor munosabatlariga o’tish, mamlakatimizda isloh etish
15
Ислом Каримов, Асарлар, 19-жилд - Т.: "Ўзбекистон", 2011, 324-бет.
16
Ўзбекистан Республикаси иқдисодий-ижтимоий тараққиётининг мустақиллик йилларидаги (1990-2010
йиллар) асосий тенденция ва кўрсаткичлари ҳамда 2011-2015 йилларга мўлжалланган прогнозлари (Кейинги
ўринларда Статистик тўплам), Т., "Ўзбекистан", 2011, 63-бет.
17
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.-22 бет.
11

va modernizasiya qilish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi.
Yaqin o’tmishga qarab shuni ta’kidlash mumkinki, haqiqatan ham, mustaqillik
qo’lga kiritilgan davr o’ta murakkab bo’lib, u paytda sobiq ittifoq parokandalikka
yuz tutgan, mamlakatimizda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy vaziyat tobora keskin tus
ola boshlagan edi. Shunday qaltis vaziyatda o’zligimizni anglash va toptalgan
milliy g’ururimizni tiklashga qaratilgan intilish yanada kuchaydi. O’sha tahlikali va
og’ir vaziyatda respublika rahbari Islom Karimov bosiqlik bilan oqilona ish tutib,
qat’iy siyosiy irodani namoyon etib, mamlakatimizni chuqur tanazzuldan olib
chiqishga qaratilgan, barqaror ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini barpo
etishning har tomonlama puxta o’ylangan islohotlar strategiyasini ishlab chiqdi va
uni amalga oshirishga rahnamolik qildi. Yurtboshimiz rahbarligida ijtimoiy
yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy demokratik davlat barpo
etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish maqsadida g’oyat mashaqatli, shu bilan
birga, sharafli taraqqiyot yo’li bosib o’tildi.
Istiqlolimizning ilk yillaridayoq, Prezidentimiz yuksak demokratik talablarni
hayotimizga to’liq joriy etish, fuqarolik jamiyati barpo qilish, farovon hayotga
erishish bilan chambarchas bog’liq va uzluksiz davom etadigan jarayon ekanini
ta’kidlab, bunday darajaga ko’tarilish hyech qachon osonlikcha kechmasligini
uqtirib o’tgan edi 18
.
I.A.Karimov “O’zbekiston - bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos
yo’li” risolasida mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan keyingi dastlabki
yillardagi rivojlanish jarayonlarini tahlil qilib, O’zbekistonda davlat qurilishi va
iqtisodiyotni isloh qilish dasturining o’zagi sifatida 5 ta asosiy tamoyilni belgilab
berdi. Ilmiy va amaliy jihatdan puxta ishlab chiqilgan bu dastur nafaqat o’sha
davrdagi avlod taqdiri, balki kelajak avlodlarimiz taqdirini ham o’ylab tuzilgan
bo’lib, eski tuzumdan meros bo’lgan illatlarni tezroq bartaraf etish,
mamlakatimizning rivojlangan, madaniyatli davlatlar darajasiga chiqib olishini
ta’minlashni ko’zda tutgan edi. Bu haqiqatan ham Prezidentimiz nomi bilan
bevosita bog’liq holda jahonga tanilgan taraqqiyotning o’zbek modeli edi 19
.
Islohotlarning o’zbek modeli bundan oldin dunyoda yaratilgan va mavjud
bo’lgan modellarning birortasini takrorlamagan holda, o’z mohiyati va mazmuni
jihatidan butunlay yangi taraqqiyot modeli bo’ldi. Taraqqiyotning o’zbek modeli
quyidagi besh tamoyilga asoslanadi:
birinchidan, iqtisodiy islohotlar hyech qachon siyosat ortida qolmasligi kerak,
ya’ni iqtisodiyot siyosatdan ustun bo’lishi kerak. Shuningdek, ichki, tashqi va
iqtisodiy munosabatlarni mafkuradan holi etishni ta’minlash zarur;
ikkinchidan, o’tish davrida davlat asosiy islohotchi bo’lishi lozim. U
islohotlarning ustuvor yo’nalishlarini belgilab berishi, o’zgarishlar siyosatini ishlab
chiqishi va uni izchillik bilan amalga oshirishi shart;
uchinchidan, qonun ustuvorligiga erishish, qonunlarga qat’iy rioya etish
18
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги “Мамлакатимизда
демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси”
мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 16-бет.
19
Каримов И.А. Ўзбекистон - бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли- Т.: Ўзбекистон, 1993. 14-бет
12

lozim. Buning ma’nosi shuki, demokratik yo’l bilan qabul qilingan yangi
Konstitusiya va qonunlarni barcha hyech istisnosiz hurmat qilishi va ularga
og’ishmay rioya etishi lozim;
to’rtinchidan, aholining demografik tarkibini hisobga olgan holda kuchli
ijtimoiy siyosat o’tkazish kerak. Aholining salkam 50 foizini 16 yoshga yetmagan
bolalar tashkil etadigan O’zbekistonda buning alohida ahamiyati bor;
beshinchidan, bozor iqtisodiyotiga o’tish iqtisodiyotning obyektiv qonunlarini
e’tiborga olib, yaqin o’tmishdagi “inqilobiy sakrashlar”siz, ya’ni evolyusion yo’l
bilan puxta o’ylab, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak.
Mamlakatimiz iqtisodiyotini isloh qilish va yurtimizda ijtimoiy yo’naltirilgan
bozor iqtisodiyotini shakllantirish asosida chuqur tanazzuldan xalos bo’lib,
barqaror taraqqiyot va aholi turmush farovonligiga erishishga qaratilgan tub
o’zgartirishlar siyosatining strategik maqsadlari I.A.Karimov tomonidan
quyidagicha izohlab berildi:
- ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini bosqichma-bosqich
shakllantirish, qudratli va tinimsiz rivojlanib boradigan, kishilar hayoti va faoliyati
uchun zarur shart-sharoitlarni ta’minlaydigan iqtisodiy tizimni barpo etish;
- ko’p ukladli iqtisodiyotni yaratish, insonning mulkdan mahrum bo’lishiga
barham berish, tashabbuskorlik va uddaburonlikni butun choralar bilan
rivojlantirish negizi bo’lgan xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishini
ta’minlash;
- korxonalar va fuqarolarga keng iqtisodiy erkinliklar berish, ularning
xo’jalik faoliyatiga davlatning bevosita aralashuvidan voz kechish, iqtisodiyotni
boshqarishning ma’muriy-buyruqbozlik usullarini bartaraf etish, iqtisodiy omillar
va rag’batlantirish vositalaridan keng foydalanish;
- iqtisodiyotda moddiy, tabiiy va mehnat resurslaridan samarali foydalanishni
ta’minlaydigan chuqur tarkibiy o’zgarishlar qilish, raqobatdosh mahsulotlar ishlab
chiqarish, jahon iqtisodiy tizimiga qo’shilib borish;
- kishilarda yangicha iqtisodiy fikrlashni shakllantirish, ularning
dunyoqarashini o’zgartirish, har bir kishiga o’z mehnatini sarflash sohasi va
shakllarini mustaqil belgilash imkonini berish 1
.
Mustaqillikning ilk yillarida, ya’ni ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga
o’tishning birinchi bosqichida quyidagi ikki vazifani birdaniga hal qilish maqsad
qilib qo’yildi:
- totalitar tizimning og’ir oqibatlarini yengish, tanglikka barham berish,
iqtisodiyotni barqarorlashtirish;
- respublikaning o’ziga xos sharoiti va xususiyatlarini hisobga olgan holda,
bozor munosabatlarining negizlarini shakllantirish;
Mazkur vazifalarni hal qilish uchun birinchi bosqichda isloh qilishning
quyidagi muhim yo’nalishlari aniqlab olindi va amalga oshirildi:
- o’tish jarayonining huquqiy asoslarini shakllantirish, islohotlarning
qonuniy- huquqiy negizini mustahkamlash;
1
Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида. -Т., “Ўзбекистон”, 1995, 18-
бет.
13

- mahalliy sanoat, savdo, maishiy xizmat ko’rsatish korxonalarini, uy-joy
fondini xususiylashtirish, qishloq xo’jaligi va xalq xo’jaligining boshqa sohalarida
mulkchilikning yangi shakllarini vujudga keltirish;
- ishlab chiqarishning pasayib borishiga barham berish, moliyaviy ahvolning
barqarorlashuvini ta’minlash.
Respublikada bozor munosabatlariga o’tishning birinchi bosqichida
iqtisodiyot va ijtimoiy sohada yuz bergan tub o’zgarishlar uning o’z taraqqiyotida
keyingi sifat jihatdan yangi bosqichga o’ta boshlash uchun mustahkam shart-
sharoit yaratdi. Shu bilan birga, isloh qilishning birinchi bosqichi natijalari keyingi
bosqichning strategik maqsadlari va yo’nalishlarini aniq belgilab olish imkonini
berdi.
Ikkinchi bosqichda iqtisodiyotni modernizasiya qilish va isloh etishni yanada
chuqurlashtirish, investisiya faoliyatini kuchaytirish, chuqur tarkibiy o’zgarishlarni
amalga oshirish, shuning negizida iqtisodiy o’sishni ta’minlab, bozor
munosabatlarini to’liq joriy qilish maqsad qilib qo’yildi. Shu maqsaddan kelib
chiqib, mazkur bosqichda amalga oshirilishi lozim bo’lgan vazifalar quyidagi
tartibda belgilandi:
- davlat mulkini xususiylashtirish sohasida boshlangan ishni oxiriga
yetkazish;
- ishlab chiqarishning pasayishiga barham berish va makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash;
- milliy valyuta - so’mni yanada mustahkamlash;
- iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini tubdan o’zgartirish, xomashyo yetkazib
berishdan tayyor mahsulot ishlab chiqarishga o’tish.
O’tish davrining ikkinchi bosqichida aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish, ularga tegishli yordam ko’rsatish borasida
birinchi bosqichda tutilgan yo’l davom ettirildi.
Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek, mazkur bosqichda
“erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish nafaqat iqtisodiy, balki ham
ijtimoiy, ham siyosiy vazifalarni hal qilishning asosiy shartidir” 20
. Bu esa
iqtisodiyot sohasida quyidagi vazifalarni amalga oshirishni ko’zda tutdi:
- iqtisodiyotning barcha soha va tarmoqlarida erkinlashtirish jarayonini
izchillik bilan o’tkazish hamda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish;
- xususiylashtirish jarayonini yanada chuqurlashtirish va shu asosida
mulkdorlar sinfini shakllantirish;
- mamlakat iqtisodiyotiga xorij sarmoyasini, avvalo, bevosita yo’naltirilgan
sarmoyalarni keng jalb etish uchun qulay xuquqiy shart-sharoit, kafolat va iqtisodiy
omillarni yanada kuchaytirish;
- kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiy taraqqiyotda ustuvor
o’rin egallashiga erishish;
- mamlakatning eksport salohiyatini rivojlantirish va mustahkamlash,
iqtisodiyotimizning jahon iqtisodiy tizimiga keng ko’lamda integrasiyalashuvini
ta’minlash;
20
Каримов И . А . Озод ва обод Ватан , эркин ва фаровон ҳаёт - пировард мақсадимиз. - Т .: “Ўзбекистон”, 2000,
15-бет.
14

- iqtisodiyotda mamlakatimiz iqtisodiy mustaqilligini yanada
mustahkamlashga qaratilgan tarkibiy o’zgarishlarni izchil davom ettirish.
Shunday ekan, demokratik jamiyat qurishdan ko’zlangan maqsad yurtimizda
istiqomat qiladigan barcha insonlar uchun munosib hayot sharoiti yaratib berish,
rivojlangan demokratik mamlakatlar kabi kafolatlangan yuksak turmush darajasi
hamda erkinliklarni ta’minlashdan iborat. Mazkur ezgu maqsadni amalga oshirish
uchun birlamchi ahamiyat kasb etgan, ya’ni ijtimoiy bozor iqtisodiyotini yaratishga
yo’naltirilgan iqtisodiy islohotlarga e’tibor qaratildi.
Iqtisodiy islohotlar esa o’z o’rnida jamiyatimizning siyosiy, ijtimoiy,
ma’naviy hamda davlat qurilishi sohalaridagi tub islohotlar bilan chambarchas,
uzviy bog’liqlikda amalga oshirib kelinmoqda 21
.
3. O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy rivojlanishdagi yutuqlari
Iqtisodiyotni mafkuradan xoli etish va uning siyosatdan ustunligini
ta’minlashning qanday zarurati bor edi? O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimov iqtisodiyotni mafkuradan xoli etish, uning siyosatdan ustunligini
ta’minlash - demokratik va bozor o’zgarishlarining asosi, deb ta’kidlaydi.
Iqtisodiyot mafkuraviy tazyiqlarsiz, o’ziga xos ichki qonun va qoidalarga muvofiq
rivojlangandagina demokratik siyosiy va ijtimoiy islohotlar uchun mustahkam
moddiy asos yaratiladi. «Birinchi navbatda iqtisodiy negizni (bazisni) barpo etish
va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish yangi jamiyat qurishning eng muhim
shartidir. Bunda iqtisodiy o’zgartirishlar strategiyasi mafkuradan butunlay xoli
etilishi, ya’ni siyosiy maqsadlarga erishish vositasi bo’lib xizmat qilmasligi
kerak» 22
.
Sho’rolar davrida iqtisodiyot yetmish yil hukmronlik qilib kelgan
kommunistik mafkuraning siyosatning qurboniga aylangan edi. Natija ma’ lum.
Iqtisodiyot ham bamisoli tirik organizm - erkin harakat qilgandagina yuksalishi
mumkin. Zug’um ostida qolsa, o’zidagi mavjud imkoniyatlarni ruyobga chiqara
olmaydi. Sobiq ittifoq - sho’rolar davrida milliy iqtisodiyotlar mehnat taqsimoti va
ixtisoslashuvi kabi qator iqtisodiy qonuniyatlar va prinsiplar orqali amalda
markazga bog’lab qo’yilgan, hukmron mafkura va siyosatga tamoman
bo’ysundirilgan edi. 23
Sho’rolar davrida mavjud mehnat taqsimoti va ixtisoslashuviga ko’ra, sobiq
respublikalarning iqtisodiy rivojlanishida, bir tomondan markazdagi yirik sanoat
birlashmalari qatnashar edi. Ularning faolligi, eng avvalo, qayta ishlash va
21
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги — Мамлакатимизда
демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси”
мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 18-бет.
22
Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 301-бет.
23
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий-
иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз
тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2011. 4-бет
15

emas. Bu ishtirok milliy respublikalar sanoatining muayyan darajada o’sib, nisbatan
zamonaviy texnologiyalar, yangi ishlab chikarish tarmoklarining paydo bo’lishiga
ijobiy ta’sir ko’rsatdi, albatta. 24
1990-yillarning boshida O’zbekiston sanoat mahsuloti umumiy hajmida sobiq
ittifoq vazirlik va idoralariga bo’ ysunuvchi birlashma va korxonalar ishlab
chikdradigan mahsulotlar hajmi 30 foizga yetgan edi. Ittifoq- respublika vazirlik va
idoralariga qarashli korxona va birlashmalarda esa 54 foiz sanoat mahsuloti ishlab
chiqarilar edi. Ikkinchi tomondan. O’zbekistonning Rossiya va boshqa
respublikalardan keltiriladigan ishlab chiqarish va iste’mol tovarlariga bog’liqligi
g’oyat kuchli edi. Iqtisodiy o’ sishning tashqi omillarga bog’lanib qolganligi
yakunlovchi ishlab chiqarish bosqichi ahamiyatining 75 haddan tashqari oshishiga,
maxalliy mashinasozlikning esa zaifligicha qolishiga olib keldi. O’zbekistonda
barcha sanoat mahsulotlari tarkibida mashinasozlik sanoatining ulushi nihoyatda
past edi. Bunday taqsimot oqibatida sanoat asbob-uskunalari, texnologiya, fan-
texnika yutuqlari tashqaridan olib kelinadigan mahsulotlarning asosiy yo’nalishi
bo’lib qolaverdi. Cheksiz fosforit konlariga boy o’lkamizga, hatto gugurt ham
tashqaridan olib kelinar edi.
O’zbekistonda mashinasozlikning asosi bo’lgan dastgoxsozlik ayniqsa zaif
rivojlangan edi. Natijada ishlab chiqarish vositalari va sanoat materiallari ishlab
chiqarish quvvatlarini yaratish, zamonaviy yirik yalpi ishlab chiqarish talablariga
javob beradigan avtomat va yarim avtomat murakkab dastgohlar ishlab chiqarishni
keng yo’lga qo’yib bo’lmasdi. Bularning barchasi metropoliya va mustamlaka
xalqlar o’rtasidagi munosabatlarning amaldagi yakqol ifodasidir. Metropoliya
hyech qachon mustamlaka o’ lkaning jadal rivojlanishini istamaydi. Uni doim o’z
tizginida tutib, har xil yo’llar bilan ipsiz bog’lab turishdan manfaatdordir.
Iqtisodiyotning siyosat va mafkuraga bo’ysundirilgani yirik o’rta va kichik
korxonalar o’rtasidagi nisbatga ham salbiy ta’sir ko’rsatmasdan qolmadi. Sobiq
ittifoq vazirlik va idoralari tomonidan milliy respublikalarda, asosan, yirik korxona
va birlashmalar qurildi. Chunki sobiq ittifokdagi mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv
shunday amaliyotni taqozo qilar edi. Zo’rma-zo’raki tiqishtirilgan bunday
amaliyotlar natijasida O’zbekiston iqtisodiyoti ham "gigantomaniya" degan xavfli
"xastalikka" chalindi. Bu, albatta, o’lkamizda sanoat ishlab chiqarishning an’
anaviy turlarini rivojlantirish, mehnat jamoalarining faolligi va tashabbuskorligini
oshirish, bozor kon’yunkturasiga tezkor moslashishga katta monelik qildi.
Xalqaro tajribadan ma’lumki, bir turdagi mahsulot ommaviy ishlab
chiqariladigan joyda yirik ishlab chiqarish yaxshi samara berishi mumkin. Mayda
(bir nafardan 19 kishigacha mehnat qiladigan) korxonalar 1980- yillarda AQShdagi
barcha korxonalarning 26,1, Yaponiyada 49,4 va Italiyada 43,4 foizini tashkil
etgan. Kichik korxonalar (ya’ni yigirmadan 99 kishigacha ishlaydigan korxonalar)
mos ravishda 28,4, 27,7 va 30,4 foizga
24
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.63-бет
16

teng edi . O ’ rta korxonalar ( bunga yuzdan 499 kishigacha ishlaydigan korxonalar
kiradi ) 24,0, 14,6 va 14,2 foiz , 500 nafardan oshiq ishchi mehnat qiladigan yirik
korxonalar 21,5, 8,2 va 12,1 foizni tashkil etardi . Ushbu raqamlardan ko ’ rinib
turibdiki , zamonaviy iqtisodiyotga ega Yaponiyada ishchilarning qariyb yarmi
kichik korxonalarda mehnat qilgan . Mayda va kichik firmalar ish bilan band
bo’lgan yaponlarning to’rtdan uch qismini birlashtirgan. Kichik korxonalar -
iqtisodiyot poydevori, degan gapda hikmat ko’p. 25
Yirik korxonalar mayda ishlab chiqarishga nisbatan bozor kon’yunkturasiga
qiyin moslashadi, har qanday yirik ishlab chiqarish jarayonida katta-kichik bo’
shliqdar paydo bo’lishi tabiiy. Yirik korxonalar ularning hammasini ham yolg’iz
o’zi hal etishi qiyin. Bunday sharoitda kichik ishlab chiqarish yordamga kelishi va
paydo bo’ lgan bo’ shliqni to’ldirishi mumkin. Kichik ishlab chiqarish, o’z
navbatida, ists’ mol bozorini tovar bilan to’ldirish, aholini ish bilan ta’minlashni
yaxshilash, raqobat muhitini yaratishga xizmat qiladi.
Shuro zamonida sanoat mahsulotlari takibida ishlab chiqarish vositalari bilan
iste’mol buyumlari ishlab chikaradigan ishlab chiqarish o’rtasidagi nisbatni
mutanosib deb bo’lmasdi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ma’lumki, iste’mol
buyumlari ishlab chiqarish bunda ustuvor o’rin tutishi, jadalroq rivojlanishi lozim.
Qazib oluvchi va qayta ishlovchi tarmoqlar rivojlanishi o’rtasida ham nisbat
buzilib keldi. Mineral xom ashyolarning katta qismi qayta ishlanmagan yoki yarim
tayyor mahsulot holida O’zbekistondan olib chikib ketilardi. Deyarli barcha kon-
ruda, metallurgiya kombinatlarida xom ashyoni qayta ishlash darajasi g’oyat past
bo’lgan. Buning sababi shuki, konchilik sanoati sohasidagi ittifoq ahamiyatidagi
yirik korxonalarning asosiy faoliyati respublikamizda mineral xom ashyoni to’la
qayta ishlash, vertikal integrasiya jarayoni, diversifikasiyani rivojlantirishga emas,
balki xom ashyo ishlab chiqarish va markazga yetkazib berishga yo’naltirilgan edi.
Bu boradagi salbiy oqibatlardan yana birini sanoat korxonalarini mahalliy
ishchi kadrlar bilan ta’minlashda ham ko’rish mumkin. Bu sohadagi vaziyat
shunday ayanchli holga olib kelingan ediki, zamonaviy korxonalar narida tursin,
nisbatan ancha past rivojlangan sanoat sektorida ham mahalliy ishchi kadrlarning
umumiy miqdori juda kam edi. 50-60 yillarda ishga tushirilgan Navoiy, Zarafshon,
Muborak, Angren, Yangiyer singari industrial shaharlar sobiq markaz vazirlik va
idoralariga buysunuvchi yirik sanoat korxonalari bazasida bo’lgani uchun ularga
zarur ishchi kadrlar ittifoqning boshqa respublikalaridan, asosan Rossiyadan
25
Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий -
иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги « Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз
тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2011. 26-27 бетлар
17

ko’ chirib keltirildi. Xolbuki, O’zbekistonning o’zida ishchi kuchi, salohiyatli
kadrlar va mutaxassislar kam emasdi. Kam bo’lsa, ularni o’ qitish, tayyorlash va
kasbga yunaltirish ham mumkin. Bu, bir tomondan, mahalliy aholiga nisbatan
e’tiborsizlik bilan qarashning, ikkinchi tomondan, mustamlakachilikka asoslangan
siyosatning natijasidir. Bunday yondashuv nafaqat mahalliy millat vakillari
orasidan yetuk ishchi kadrlar yetishib chiqishiga, balki, sanoatning jadal suratlarda
rivojlanishiga ham monelik qiladi. Natijada mahalliy ishchi kadrlarni tayyorlash va
tarbiyalash masalasi o’tgan asrning 20-30-yillarda qanday dolzarb ahamiyat kasb
etgan bo’lsa, keyinchalik ham shundayligicha qolaverdi. Maxalliy millat vakillari
Toshkent samolyotsozlik birlashmasi, vagon ta’mirlash zavodida 20-30 foizdan
oshmadi. Konmetallurgiya, mashinasozlik kabi tarmoqlarda ham vaziyat deyarli
shundayligicha qoldi.
Iqtisodiyotning mafkura va siyosat qurboni bo’lishi respublikaning tashqi
iqtisodiy faoliyatida yanada kengroq namoyon bo’ldi. 1990 yilda O’zbekistonga
tashqaridan olib kelingan mahsulotning 90 foizga yaqinini sanoat mahsulotlari
tashkil etardi. Chetdan keltiriladigan moddiy ishlab chiqarish tarmoqlari
mahsulotining 80 foizdan ziyodrog’i sobiq ittifoq respublikalari ulushiga to’g’ri
kelardi. Keltiriladigan sanoat mahsulotlari tarkibida asosiy o’ rinni mashinasozlik
va metallga ishlov berish (27,7%), yengil (22,7%) va oziq-ovqat (15,2%) sanoatlari
egallagan.
Mahsulotlar, asosan, respublikalararo ayirboshlash bo’yicha chiqarilar va
kiritilar edi. Tashqariga chiqarilgan sanoat mahsulotlari orasida asosiy o’ rinni
(59,7%) yengil sanoat mahsulotlari (paxta tolasi) tashkil etardi.
Yana bir ayanchli holat shundan iborat ediki, tashqariga mahsulot chiqarishga
nisbatan tashqaridan mahsulot kiritish ko’pchilik tarmoqlarda ancha yuqori edi.
O’zbekistonning, ayniksa, mashinasozlik va metallga ishlov berish, kimyo va neft-
kimyo, oziq-ovqat sanoati mahsulotlari buyicha tashqi bozorga bog’liqligi
kuchaydi.
1990 yilda xalq iste’moli tovarlari bo’yicha tashqaridan mol kiritish (importni
qo’ shganda) tashqariga mol chiqarishdan (eksportni qo’shganda) 3 barobar ortiq
bo’lgan. Nooziq-ovqat mahsulotlari (yengil sanoat mahsulotlari, madaniy-maishiy
va xo’jalik mollari) buyicha mahsulot kiritish mahsulot chiqarishdan 4 barobar
ko’p edi.
Oziq-ovqat tovarlaridan go’sht va go’sht mahsulotlari, sut va sut mahsulotlari,
tuxum, un, yorma, makaron, qand, qandolatchilik mahsulotlari, baliq, balik
konservasi, margarin, konservalar, alkogolli ichimliklar keltirilsa, nooziq-ovqat
tovarlaridan deyarli barcha turdagi gazlamalar, tikuvchilik va trikotaj mahsulotlari,
charm poyabzal, madaniy -- maishiy va xo’jalik tovarlaridan mebel, muzlatkichlar,
kir yuvish mashinalari, televizorlar, radiopriyomnik qurilmalari, farfor-fayans,
shisha va billur idishlar, velosiped va mopedlar keltirilgan. Har yili millionlab
tonna paxta yetishtiriladigan o’lkada, hatto durustroq paypoq ishlab
18

Iqtisodiyot tarmoqlari
1990 yil 2000 yil 2010 yil
Sanoat 17,6 14,2 24,0
Qishloq xo’jaligi 33,4 30,1 17,5
Qurilish 5,8 7,7 12,4
Savdo 4,5 10,8 9,0
Boshqalar 22,2 18,7 23,7
Sof soliqlar 11,3 12,5 7.0
Jami 100,0 100,0 100,0chiqaradigan fabrika ham qurilmagan, shoir aytganideq "daryo bo’yida
qultum suvga zor" edik! 26 27
Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab vaziyat o’nglana boshladi.
Lekin, iqtisodiyotning eski tuzumdan qolgan bunday mustamlakacha tarkibi
bilan bozor munosabatlariga asoslangan mustaqil milliy iqtisodiyotni barpo
etib bo’lmasdi. Buning uchun izchil, tizimli va uzoqni ko’zlab ish tutish
lozim edi. Mamlakatimizda bu borada amalga oshirilayotgan ishlar
berayotgan samaralarni quyidagi raqamlardan ham qo’rish mumkin.
1-jadval
Iqtisodiyot tarmoqlarining
yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi 27
(%hisobida)
Mahalliy sanoatni rivojlantirish borasida amalga oshirilgan izchil va tizimli
chora-tadbirlar samarasida o’tgan 20 yil mobaynida mamlakatimiz yalpi ichki
mahsuloti tarkibida sanoatning ulushi 17,6 foizdan 24,0 foizgacha ko’tarildi.
Kishloq xo’jaligining ulushi esa qariyb 2 barobar kamaydi. Boshqa tarmoqlarda ham
xuddi shunday sifat o’zgarishlari amalga oshirildi.
Istiqlol yillarida sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning yillik hajmi 3
barobar, uning o’tmishda juda zaif rivojlangan mashinasozlik va metallga ishlov
berish tarmog’i esa 11,6 barobar o’sdi. Bu umumiy sanoat ko’rsatkichidan qariyb 4
barobar ko’pdir. Bunday ulkan yuksalishga mamlakatimizda avtomobilsozliq neft-
gaz mashinasozligi, temir yo’l mashinasozligi kabi nisbatan yangi va zamonaviy
sohalarni barpo etish va jadal rivojlantirish orqali erishilganini alohida ta’kidlash
darkor.
Istiqlol yillarida Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan asos solingan
mamlakatimiz uchun butunlay yangi tarmoq — avtomobil sanoati sohasida hozir 18
mingdan ortiq kishi ish bilan bandligi alohida ta’kidlash o’rinlidir. Ma’lumotlarga
ko’ra, «O’zavtosanoat» kompaniyasi tizimiga kiruvchi korxonalarda 2011 yilning
o’zida 1,4 mingdan ziyod yangi ish o’rni yaratilgai. Investisiya dasturi doirasida
mashinasozlarimiz avtomobillar uchun zarur ko’plab detallarni ishlab chiqarishni o’
zlashtirish ustida ish olib
26
Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий -
иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги « Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз
тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2011. 39-42 бетлар
27
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.108-бет
19

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
ulushi 2000 yil 2005 yil 2010 yil
YalMda 31,0 38,2 52,5
Sanoatda 12,9 10,0 21,1
Ish bilan band bo’lganlarning umumiy sonida 49,7 64,8 74,3
Eksportda 10,2 6,0 13,6bormoqda. O’tgan yillar davomida bu borada ulkan yutuqlarga erishildi. Bamperlar.
avtoemallar, germetiklar , sanoat bo’yoqlari, tutun chiqargichl ar. yonilg’i baqlari,
yoqilg’i nasoslari, avtomobil oynalari va o’rindiqdari, akkumulyatorlar, elektr
o’tkazgichlar uchun jgutlar, avtomobil salonining ichki qoplash qismlari, tashqi
yoritish vositalari, yonilg’i moyi va havo filtrlari, kapsulalangan oynalar,
generatorlar va kompressorlar, g’ ildirak disklari va shassi uzellari ishlab
chiqaruvchi korxonalar faoliyat ko’rsatmoqda.
Mamdakatimizda tarkibiy qayta qurish, mulk munosabatlarini
takomillashtirish davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish mexanizmlari
orqali amalga oshirildi. Bu ko’p ukladli aralash ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotini shakllantirishning muhim shartlaridan biridir. Kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik iqtisodiy yuksalishning muhim omillaridan biriga aylandi.
Statistik ma’ lumotlarga ko’ra 2010 yilda mamlakatimiz aholisining har ming
nafariga 15,2 kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyekti to’g’ri kelgan. Bu
ko’rsatkich Moldovada - 12,3, Qozog’istonda - 6,9, Rossiyada - 11,3, Ukrainada -
7,5, Belarusda - 7,3, Ozarbayjonda - 1,6 tani tashkil etdi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning rivojlanish sur’atlari, milliy iqtisodiyotimizdagi muhim o’rni va
salmog’i naqadar tez usayotganligini quyidagi 2-jadvaldan ham bilsa bo’ladi. 28 29
2-jadval
O’zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi 29
(%
hisobida)
Mamlakatimizda o’tgan 20 yil ichida tashqi savdo aylanmasi 805,6 million
AQSh dollaridan 21,8 milliard dollarga, ya’ni 27,1 barobar o’sdi. Jumladan, eksport
hajmi 442,7 million dollardan 13,1 milliard dollarga, yoki 29,5, import 362,9
million dollardan 8,8 milliard dollarga yoki 24,2 barobar ko’paydi. Ayni paytda
tashqi savdoning ijobiy saldosi 79,8 million dollardan 4,2 milliard dollarga, ya’ni 53
barobar ortdi. Bu oltin-valyuta zaxiralarimizning muttasil o’sishi va milliy
valyutamiz barqarorligini
28
Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий -
иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги « Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз
тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2011. 46-49 бетлар
29
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.110-бет
20

1990 yil 2000 yil 2010 yil
Tashqi savdo aylanmasi, million AQSh
dollarida 805,6 6212,1 21842.2
Eksport, million doll. 442,7 3264,7 13044,5
Import, million doll. 362,9 1247,4 8799,7
Saldo (+, -) million doll. 79,8 317,3 4244,8ta’minlashga ham xizmat qilmoqda. Eksport va importning tarkibi keskin o’zgardi.
Mustakillikkacha O’zbekiston chetga xom ashyo chiqaradigan va tayyor
mahsulotlar, asosan, iste’mol mollarini olib keladigan mamlakatdan bugun qo’
shimcha qiymat yuqori bo’lgan tayyor mahsulotlarni tobora ko’p va keng eksport
qilayotgan, ishlab chiqarishni texnik va texnologik modernizasiya kilishga
muljallangan texnika va asbob-uskunalarni import qiladigan mamlakatga aylandi.
Mashina va uskunalarning import tarkibidagi ulushi izchil o’smokda: 1990 yilda
12,1 foizni tashkil qilgan bo’lsa, 201 0 yilda 44,1 foizgacha yetdi.
Eksportning tarkibi diversifikasiya qilinishi natijasida paxta tolasi ulushi
jiddiy kamaydi. Uning eksportdagi ulushi 1990 yilda 59,7 foizni tashkil etgan
bo’lsa, 2010 yilda 11,3 foizdan oshmadi. Oziq-ovqat mahsulotlari importa o’tgan
davr mobaynida 48,9 foizdan 10,9 foizga tushdi. 30
Tashqi savdo geografiyasi ham diversifikasiyalashdi. Ilgari, birinchi navbatda,
sobiq ittifoq tarkibidagi respublikalar va sosialistik lagerga kiruvchi mamlakatlar,
sosialistik yo’nalishni tanlagan davlatlar bilan tovar ayirboshlash va savdo-sotiq
amalga oshirilishi shart bo’ lgan.
O’zbekistonda tashqi savdo aylanmasining usishi 31
3-jadval
Bu ham mavjud xukmron mafkura va siyosatning amaldagi ifodasi edi,
albatta. Xalqimiz mustaqillikka erishganidan keyin tashqi savdo doirasi keskin
kengaydi va uning tarkibida uzoq xorij mamlakatlari soni orta boshladi. Agar 1990
yilda tashqi savdo aylanmasida uzoq xorij mamlakatlari ulushi 39,9 foizni tashkil
etgan bo’lsa, 2010 yilda bu raqam 56,9 foizga yetdi. Eksportda ularning hissasi 37,7
foizdan 54,8 foizga, importda 42,6 foizdan 59,9 foizga yetdi.
Haqiqiy bozor munosabatlari xar qanday mafkuraviy va siyosiy qoliplardan
xoli va ustun bo’lishi kerak shundagina barqaror iqtisodiy o’ sishga yo’l ochiladi.
Bu tamoyil davlatimiz rahbari tomonidan shuning
30
Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012 йилда
Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Ўзбекистон
Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга
кўтарадиган йил бўлади» мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма.-Т.: «O'qituvchi» НМИУ ,
2012. 36- бет
31
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели . Т .:2012.111- бет
21

uchun ham bozor munosabatlariga o’tishning muhim shartlaridan biri sifatida ilgari
surildi.
4. O’zbekistonning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan chora-
tadbirlar
O’zbekistonda bozor munosabatlariga o’tishda davlat bosh islohotchi,
iqtisodiy qayta ko’rishlarning tashabbuskori sifatida maydonga chiqdi.
«Bozor munosabatlariga o’tish davrida davlat bosh islohotchi bo’lishi.
iqtisodiyot va mjtimoiy turmushning hamma sohalarini o’zgartirish rejalarini tuzib,
uni izchillik bilan amalga oshirishi zarur» 32
, - deb ta’kidlaydi O’zbekistan
Prezidenti Islom Karimov.
Nima uchun bu o’ta mas’uliyatli tarixiy vazifa aynan davlatning zimmasiga
yuklatildi? Chunki mustaqil milliy iqtisodiyotni barpo etish va ayni paytda bozor
munosabatlariga o’tish boshlanganida mamlakatimizda davlatdan ko’ra qudratliroq
kuch, tizim yo’q edi. Jamiyat barcha azolarining iqtisodiy imkoniyatlari deyarli bir
xil, boshlang’ich darajada bo’lgan. Bozor islohotlarining takdirini, ayrim
davlatlarda bo’lgani kabi, davlat korporasiyalari qo’liga topshirib qo’yib ham
bo’lmasdi.
Xorijda kuchli diaspora va sahiy homiylarimiz ham yo’q. Boz ustiga bozorga
o’tishning «shok terapiyasidan» farqli o’laroq, bosqisma-bosqich amalga
oshiriladigan ijtimoiy yo’naltirilgan modeli tanlandi. Bunday sharoitda aholining,
ayniqsa uning kam ta’minlangan qismi manfaatlarini qayta taqsimlash mexanizmi
orqali faqat davlatgina himoya qila olishi mumkin. Shu bois davlatning kuch-
qudratidan, boy imkoniyatlaridan foydalanmaslik keyinchalik to’g’rilab bo’lmas
xatolarga olib kelishi tayin edi. Prezidentimiz tomonidan ushbu yo’l yagona va
to’g’ri yo’l deb tanlandi. Davlat bizda azaldan qudratli kuch, boshqarish vositasi
bo’lib kelgan. Islohotlardan oldin barcha mulk obyektlarining 90 foizdan ziyodrog’i
davlat tasarrufida edi. Qayd etish lozimki, barcha mamlakatlarda iqtisodiyotning
samarali faoliyat yuritishida davlat, uning muassasalari va tarkibiy tuzilmalarining
o’rni bor. Buni hyech kim inkor etmaydi. Lekin bozor o’zini o’zi boshqara oladigan
tizim, munosabatlar silsilasi. Bunday sharoitda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi
yoki iqtisodiyotning davlat tomonidan tartibga solinishi qanday nisbatda, darajada
bo’lishi kerak? Buning aniq bir mezoni yoki ko’rsatkichi bormi? Bu - juda nozik
masala.
O’tgan asr davomida jahon iqtisodiyoti rivojlanishining turli bosqichlarida
ba’zan bozor qonuniyatlari, ba’zan iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish
usullari ustuvorlik qilib keldi. 1940-70 yillarda iqtisodiy jarayonlarbii boshqarish
va tartibga solishda davlatning rolini kuchaytirish konsepsiyasi ustunlik qilgan
bo’lsa, 1980-90-yillarda iqtisodiyotni bozor tomonidan tartibga solishning
cheklanmagan imkoniyatlari konsepsiyasini ilgari suruvchi monetarizm va neo-
liberalizm nazariyalarining mavqyei oshdi.
4-jadval
Iqtisodiyotda nodavlat sektori 33
(% hisobida)
::
' Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 309-бет.
33
Статистик тўплам, Т., “Ўзбекистон, 2011, 64-бет”
22

1995 yil 2000 yil 2010 yil
YalM 58.4 72,6 81,7
Sanoat 49,1 63,9 91,0
Qishloq xo’jaligi 97,6 99,1 99,9
Qurilish 62,1 81,2 89,6
Transport 13,9 30,7 56,0
Aloqa x 82,4 96,1
Chakana savdo aylanmasi 91,7 96,8 99,9
Pullik xizmat 34,6 57,1 81,7
Tashqi savdo x 70,4 79,4
Bandlik 69,0 75,9 79,1
Iqtisodiy adabiyotlarda Yevropaning yetakchi mamlakatlari hisoblanadigan
Fransiya va Germaniyada davlatning iqtisodiyotga aralashuv darajasi 48 foiz,
«superkommunistik» Skandinaviya mamlakatlarida 54-55 foiz deb ko’rsatiladi.
Bu ko’rsatkichlar bozor mukammal, o’zini o’zi tartibga solib turuvchi tizim,
davlatning unga aralashuvi iloji boricha past darajada bo’lishi kerak deb
hisoblaydigan klassik bozor iqtisodiyotini ma’qul ko’radigan Shimoliy Amerika
modeli ko’rsatkichidan ancha yuqoridir. 4-jadvaldan ko’rinib turibdiki,
O’zbekistonda davlatning iqtisodiyotning barcha sohalaridagi ulushi va aralashuvi
muttasil kamayib bormoqda.
2010 yilda mamlakatimizda davlat sektorining ulushi yalpi ichki mahsulot
ishlab chiqarishda 18,3 foiz, sanoatda 9,0, qishloq xo’jaligida 0,1, ko’rilishda 10,4,
transportda 44,0, aloqada 3,9, chakana savdo aylanmasida 0,1, pullik xizmat
ko’rsatishda 20,6, tashqi savdoda 8,3 va bandlikda 20,9 foizni tashkil etdi. Bu
raqamlar davlatning mamlakat iqtisodiyotidagi o’rnini to’liq ko’rsata oladimi? Yo’q,
albatta. Iqtisodiyotdagi davlat sektoridagidan hayotimizdagi davlatning urni va roli
ancha katta va rang-barangdir.
Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida davlat iqtisodiyotni
tartibga solish, qayta taqsimlash mexanizmi orqali aholi manfaatlarini himoya
qilishi, iqtisodiy faoliyatning huquqiy asoslarini, bozor shart-sharoitlarini yaratishi,
iqtisodiy erkinlik va tenglikni kafolatlashi, bozor institutlarini shakllantirishi,
tadbirkorlik tizimlarini qaror toptirish va rivojlantirishga ko’maklashishi, raqobat
muhitini vujudga keltirishi, tarkibiy qayta ko’rishlarni amalga oshirishi zarur. Bunda
davlat tartibga solishning moliya, kredit, soliq, valyuta siyosati, narx-navoni nazorat
qilish vositalaridan keng foydalanadi. Davlat yirik dastur va loyihalarni
moliyalashtiradi, chet el investisiyalarini kiritishga kafolat bo’ladi.
O’tish davrida davlatning iqtisodiyotni tartibga solish roli nafaqat davlat
sektori, balki xususiy sektorga nisbatan ham muntazam kuchayib bordi.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish davlat institutlari tomonidan amalga
oshiriladigan va mamlakatni barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga
qaratilgan qonunchiliq ijroiya va nazorat harakteriga ega bo’lgan chora-tadbirlar
tizimini amalga oshirishdir.
23

Bozor munosabatlariga o’tish jarayonida iqtisodiyotni davlat tomonidan
tartibga solishning ahamiyati shakllangan bozor tartiblaridan ancha ustun bo’ldi. Bu
- tabiiy. O’tish davrida qabul kilinadigan iqtisodiyotga oid qonun, uaror va
qoidalarning ko’lami g’oyat keng bo’lib, ularning hayotga tatbiq etilishi muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, o’tish davri sharoitida bozor mexanizmining hali
to’laqonli ishga tushib keta olmasligini ham nazardan chetda qoldirmaslik lozim.
Ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o’tish o’z-o’zidan yuz bermaydi. Shuning uchun ham, davlatning asosiy
vazifalaridan biri ushbu jarayonni tartibga solish, iqtisodiyotning bir maromda
faoliyat ko’rsatishini ta’minlash maqsadida bozor infratuzilmasini shakllantirishdir.
Bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida O’zbekistonda davlat qo’yidagi asosiy
iqtisodiy vazifalarni bajardi:
- pul emissiyasi, pul-kredit, soliq va byudjet tizimini tartibga solish;
- fuqarolarning huquq va erkinliklarini. mulkdorlar va xo’jalik subyektlari
huquqlarini kafolatlash;
- makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash;
- monopoliyaga qarshi chora-tadbirlarni amalga oshirish va raqobat muhitini
yaratish;
- ilm-fan va axborot texnologiyalarini rivojlantirish;
- faol tashqi iqtisodiy siyosat yuritish;
- umumdavlat ahamiyatiga ega ishlab chiqarish, ijtimoiy va ekologik
infratuzilmani rivojlantirish;
- kam ta’minlangan aholi guruhlarini ijtimoiy himoyalash;
- atrof-muhitni muhofaza qilish;
- iqtisodiyotning tarmoq va hududiy tarkibini optimallashtirish;
- mamlakat iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash;
- bozor munosabatlarining huquqiy asoslarini yaratish;
-ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish va
hokazolar.
O’zbekistonda iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish huquqiy,
ma’muriy va iqtisodiy usullar bilan birgalikda olib borildi. Turli mulk shaklidagi
korxonalar va bozor institutlarining (bank, birja, aksionerlik jamiyatlari) faoliyat
ko’rsatishi me’yorlarini ta’minlovchi, bozor sharoitiga mos yangi soliq sug’urta,
aholini ijtimoiy himoyalash, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish,
raqobat muhitini yaratish, kichik va xususiy biznesni qo’llab-quvvatlash bo’yicha
qonunlar tizimi yaratildi.
Iqtisodiy faoliyatning alohida sohalarini boshqarish ta’kikdlash, ruxsat berish
va majburiy chora-tadbirlar orqali amalga oshirildi. Ma’muriy yo’l bilan
monopolist korxonalar va ijtimoiy ahamiyati yuqori mahsulot narxlari ustidan
davlat nazorati o’rnatildi. Alohida tovarlar eksport va import kvotalari o’rnatildi
24

yoki lisenziyalar belgilandi. Ijtimoiy sohalar va ekologiya masalalarida ham
davlatning ma’muriy usullaridan foydalanildi. 34
Tartibga solishning yaxlit iqtisodiy usullari tizimini yaratish davlatning o’tish
davridagi eng muhim vazifalaridan biri hisoblandi. Shu maqsadda davlatning
iqtisodiy siyosati (pul-kredit, moliya-byudjet, soliq, valyuta, bojxona, narxlar,
amortizasiya va boshqalar) ishlab chiqildi va izchil amalga oshirildi. Shuningdek,
davlat buyurtmasi, kvotalar, lisenziyalar, byudjetdan moliyalashtirish,
prognozlashtirish va dasturlar ishlab chiqish kabi tartibga solish vositalaridan keng
foydalanildi.
2008 yilda boshlangan global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Prezidentimiz Islom
Karimov tomonidan ilgari surilgan davlatning bosh islohotchi bo’lishiga oid
tamoyil naqadar to’g’riligini va hayotiyligini yana bir bor tasdiqladi. Global inqiroz
sharoitida ko’plab davlatlar juda katta miqdordagi oltin-valyuta zaxiralari va
jamg’armalarini o’z moliya-kredit tizimini saqlab qolishga sarflashga majbur
bo’ldi. Shu yo’l katta bankrotliklarning oldini oldi, iqtisodiyotning arteriyasi
hisoblanadigan bank tizimini xalokatdan ko’tkardi. Birgina AQShning o’zi Federal
zaxira jamg’armasidan bir necha yuz milliard dollardan iborat mablag’ni inqiroz
oqibatlarini yumshatishga sarfladi. 2010 yilning boshida Shveysariyaning Davos
shahrida o’tgan an’anaviy xalqaro iqtisodiy forumda davlat arboblari va
iqtisodchilar «davlat aralashmaganida hamma narsa bir zumda barbod bo’lar edi»
deb ruy-i rost tan oldilar. Bu gap zamirida global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz "eshik
qoqqan" murakkab sharoitda mamlakatlar bank-moliya tizimiga davlat yordamga
kelmaganida butun jahon iqtisodiyoti bir zumda inqiroz botqog’iga g’arq bo’lar edi,
degan e’tirof bor 35
.
O’zbekistonda makroiqtisodiy barqarorliq katta oltin-valyuta zaxiralarining
mavjudligi, rivojlanish jamg’armasi imkoniyatlari, tashqi qarzning minimumga
tushirilganligi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida bunday murakkab
masalarni o’z vaqtida samarali hal qilish imkonini berdi. Osiyo taraqqiyot
bankining O’zbekistondagi doimiy vakolatxonasi rahbari Kazuxiko Xiguchi haqli
ravishda ta’kidlaganidek, "o’zbek modeli"ning o’ziga xos jihatlaridan biri shundaki,
davlat boshqaruvi makro darajada, bozor iqtisodiyotini shakllantirish esa mikro
darajada amalga oshirishni nazarda tutadi. O’zbekistonda izchillik bilan amalga
oshirilayotgan islohotlar mutanosib va barqaror rivojlanishga, sanoatni
modernizasiya qilish va texnologik qayta jihozlashga xizmat qilayotir.
Makroiqtisodiy, tuzilmaviy va institusional o’zgarishlarda, ayniqsa, kichik biznesni
rivojlantirishni qo’llab-quvvatlash borasida ulkan yutuqlar qo’lga kiritilmoqda".
Erkin raqobat davrlaridan farqli o’laroq, bugun zamonaviy iqtisodiyotda
miqdor va sifat o’zgarishlari yuz berib, faoliyat ko’rsatish tizimi g’oyat murakkab
va ziddiyatli tus olmoqda. Agar o’tgan asrda monopoliyalar iqtisodiyotda noyob
34
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели . Т .:2012.119-122 бетлар
35
И.А.Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // - Т: Ўзбекистон, 2009. 49-бет
25

holat sifatida uchragan bo’lsa, endilikda har bir bozor, tarmoqlarning katta qismi
monopol korxonalar ta’siriga tushib qolayotir. Transmilliy korporasiyalar bozor va
uniig segmentlaridan kattaroq ulush olish maqsadida keng tomir yoymoqda.
Natijada, iqtisodiyotni muvozanatga keltirib turuvchi bozor mexanizmining
to’laqonli faoliyat doirasi toraymoqda. Ikkinchi tomondan, keng aholi qatlamlarini
ijtimoiy himoyalash, iqtisodiy o’sishning yuqori sur’atlarini ta’minlash
vazifalarining ahamiyati ortmoqda.
Mamlakat iqtisodiy taraqqiyoti bilan bog’liq shunday sohalar borki, ular
odatda ulkan hajmlarda investisiyalar kiritishni talab qiladi. Oddiy tadbirkor va
korxonalarning bunga qurbi yetmaydi. Ko’p hollarda bu sohalar daromad
keltirmaydi yoki foydasi uzoq vaqtdan keyin kelishi mumkin. Odatda, bunday
sohalar, masalan, transport, kommunikasiya, ekologiya, energetika xizmatlaridan
barcha barobar foydalanadi. Davlat bozor tizimining samarali ishlashiga yordam
ko’rsatuvchi muhit va poydevor yaratadi, iqtisodiyotiing barcha ishtirokchilari
uchun teng imkoniyatlar beruvchi yagona qoidalarni joriy qiladi, raqobatni
rag’batlantiradi, tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshiradi. daromadlarni taqsimlaydi,
keng aholi qatlamlarini ijtimoiy himoyalash maqsadida uni qayta taqsimlaydi,
iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlaydi va hokozo.
Davlatning islohotchilik roli va ahamiyati shu bilan tugamaydi. O’zbekistonda
davlat ijtimoiy sohadagi islohotlarga ham rahnamolik qilib kelmoqda. Shu
maqsadda davlat byudjetidan ta’lim, sog’likni saqlash, sport, kommunal xizmat va
boshqa ijtimoiy sohalarga sarflanadigan mablag’lar hajmi yildan yilga
oshirilmoqda. Ta’lim, sog’liqni saqlash, sport va uy-joy bilan ta’minlash sohasida
amalga oshirilgan islohotlar ko’lami keng va samarasi g’oyat yuqori. Ijtimoiy
infratuzilma barqaror faoliyat ko’rsatmokda va rivojlanmokda. 2010 yilda
O’zbekistonda 9860 umumta’lim maktabida 4676,1 ming o’quvchi, 1539 o’rta
maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida 1623,1 ming o’quvchi, 66 oliy ukuv
yurtida 300 mingdan ziyod talaba tahsil oldi 36
.
1997 yildan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi izchillik bilan va samarali
amalga oshirilmoqda. Dastur aholining uzluksiz ta’lim olishini, ta’lim tizimining
jamiyatda sodir bo’layotgan o’zgarish va yangilanishlarini, iqtisodiyotdagi yuqori
malakali kadrlarga bo’lgan extiyojlarni nazarda tutadi. 2004-2010 yillarda maktab
ta’limini rivojlantirish umummilliy davlat dasturi doirasida maktablarning aksariyat
qismi qaytadan qurildi, ta’mirlandi va rekonstruksiya qilindi, gaz, suv va aloqa
vositalari bilan ta’minlandi, markazlashgan kanalizasiya tarmoqlariga ulandi.
1998-2010 yillarda o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi o’quv muassasalarini
yangidan qurish va rekonstruksiya qilish maqsadida 2,5 trillion so’m mablag’
sarflandi 37
.
36
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012. 126 бет
37
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012 йилда
Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Ўзбекистон
Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга
кўтарадиган йил бўлади» мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма.-Т.: «O'qituvchi» НМИУ,
2012. 46 бет
26

Har yili ta’lim sohasiga ajratilayotgan harajatlar YaIMning 10-12 foizini
tashkil etmoqda.
1998 yilda sog’liqni saqlash tizimini isloh qilish davlat dasturi qabul qilindi.
Dasturga muvofiq mamlakatimizda butun tibbiyot tizimini tubdan qayta qurish,
ko’p sarf-harajat talab etadigan va samarali bo’lmagan tibbiy yordamdan yangi
zamonaviy ixtisoslashtirilgan tibbiy xizmat turlariga o’tish boshlandi. Sog’liqni
saqlash tizimini qo’llab-quvvatlash maqsadida birgina 2010 yilda 2 trillion so’mdan
ziyod mablag’ sarflandi. Bu sohodagi davlat siyosatining asosiy yo’nalishlaridan
biri ona va bola salomatligini muhofaza qilishdir. Mamlakatimizda davlatning
bevosita ishtirokida qudratli farmasevtika sanoati yaratildi.
Qishloq aholisini ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta’minlash davlat dasturi
amalga oshirildi. O’tgan davr mobaynida davlat kafolati bilan kommunal soha
rivoji uchun 700 million AQSh dollari miqdoridagi uzoq muddatli imtiyozli xorijiy
investisiya va kreditlar jalb etildi. Umuman har yili davlat byudjetining yarmidan
ziyodrog’i ijtimoiy sohaga sarflanmoqda. Birgina ta’lim sohosiga ajratilayotgan
mablag’lar mamlakat yalpi ichki mahsulotining 10-12 foizini tashkil etmoqda. Bu
qadar keng ko’lamli harajatlarni faqat davlat kuchi va imkoniyatidan foydalanib
amalga oshirish mumkin, xolos.
Bundan tashqari davlat iqtisodiy erkinlikni ta’minlaydi, iqtisodiy-ijtimoiy va
institusional islohotlarni amalga oshirishning strategik maqsad va vazifalarini
belgilaydi, raqobat va tadbirkorlik tuzilmalarini shakllantiradi va rivojlanishini
qo’llab-quvvatlaydi, tarkibiy qayta qurishlarni amalga oshiradi, ishlab chiqarishning
tarmoq va xududiy nisbatini ta’minlaydi, yagona moliya, kredit, soliq valyuta, narx
siyosatini amalga oshiradi.
Global moliyaviy iqtisodiy inqiroz davlatning iqtisodiyotga aralashuvini
kuchaytirdi. Bu sharoitda davlat bankrotlik yoqasiga kelib qolgan korxona va
xizmat turlarini qayta milliylashtirib, «tiriltirib» yana o’z tasarrufidan xususiy
qo’llarga sotish amaliyotini ham qo’lladi. 38
Iqtisodiyotni modernizasiya qilish, ishlab chiqarishni diversifikasiyalash
jarayonida davlatning o’rni va roli katta. Modernizasiyalash ijtimoiy-iqtisodiy
jarayon bo’lib, iqtisodiyotning asosiy negizini o’zgartirmasdan turib, muttasil
takomillashtirish bo’yicha davlat tomonidan jahon taraqqiyotining zamonaviy
tendensiyalarini hisobga olgan holda ko’riladigan chora-tadbirlar tartibotidir.
Modernizasiyalash davlatning investision va ijtimoiy siyosatini o’zida ifoda etib,
soliq tartibini takomillashtirishni, iqtisodiyot tarkibini davlat tomonidan
boshqarishni, boshqaruv organlari vazifalariga o’zgartirishlar kiritishni taqozo
etadi. Modernizasiyalash milliy iqtisodiyotning xalqaro raqobatbardoshligini
oshirishga yo’naltirilgan iqtisodiyotni tarkibiy, institusional, texnologik
takomillashtirish jarayoni sifatida davlatning islohotchiligiga tayanadi. Davlat
modernizasiyalashning faol subyekti sifatida uning maqsadi, vazifalari, ustuvor
38
И . А . Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // - Т: Ўзбекистон, 2009. 63-бет
27

yo’nalishlari, uni amalga oshirish sur’atlari, resurslari va innovasion asoslarini
belgilaydi. Modernizasiya ilmiy va mehnat sig’imi yuqori bo’lgan texnologiyaga
o’tishni anglatadi va ishlab chiqarishning innovasion yo’nalishini kuchaytirishga
xizmat qiladi.
5. “O’zbek modeli” va uning jamiyat hayotida tutgan o’rni
O’zbek modelining yana bir harakterli tamoyili qonun ustuvorligini yoki
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotining huquqiy asoslarini ta’minlash bilan
bog’liqdir. Chunki bozor munosabatlarining o’ziga xos qonun va qoidalari bo’lishi
tabiiy. Xorijda bunday tartib va qoidalar bir necha yuz yillar mobaynida shakllanib,
takomillashib kelgan. Ularni inkor etish yoki mensimaslik - xato. Global
iqtisodiyotga integrasiyalashuv ham aynan shuni - ularga rioya etishni talab qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek,
«ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotining qonunchilik asosini yaratish - bu
faqat o’tish davrining majburiy shartigina bo’lib kolmay, balki huquqiy davlatni
barpo etishning o’ziga xos xususiyati hamdir». Bu xulosadan ko’rinib turibdiki,
bozorga o’tish sharoitida xo’jalik yuritishning muayyan yo’nalishlarini tartibga
solish bo’yicha qabul qilinadigan qonunlar qisqa muddatga yoki tor sohalar bilan
cheklanib qolmasdan, uzoq muddatlarga muljallangan jamiyat hayotining barcha
jihatlarini huquqiy ta’minlashga qaratilgan bo’lishi lozim. Ayni paytda
Prezidentimiz qonunlar xayotiy, amaliyot bilan uzviy bog’liq bo’lishi va undan
kelib chiqmog’i, qonun xujjatlarining bevosita ta’sir kuchi shunga muvofiq
fukarolarning ham huquqiy madaniyati yuqori bo’lishi lozimligini ta’kidlaydi.
«Qonunning ustuvorligi shuni bildiradiki, asosiy ijtimoiy, eng avvalo, iqtisodiy
munosabatlar faqat qonun bilan tartibga solinadi, uning barcha katnashchilari esa
xech bir istisnosiz huquq normalarini buzganligi uchun javobgar bo’ladi». 39
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 53-moddasida «Bozor
munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O’zbekiston iqtisodiyotining negizini
xilma-xil shakldagi mulk tashkil etadi. Davlat ... barcha mulk shakllarining teng
huquqligini va huquqiy jixatdan bab-barobar muhofaza etilishini kafolatlaydi.
Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxleiz va davlat himoyasidadir» 40
deb
mustaxkamlab qo’yilgan. O’zbekistonda «Yer, yer osti boyliklari, suv, usimlik va
hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir». 41
Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni amalga oshirishni
huquqiy-me’yoriy jihatdan ta’minlash maqsadida «O’zbekiston Respublikasida
mulkchilik to’g’risida» (1990), «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtrish
to’g’risida»gi (1991) O’zbekiston Respublikasi qonunlari, Vazirlar Maxkamasining
«Mahalliy sanoat, aholiga maishiy xizmat ko’rsatish, davlat savdo va umumiy
ovqatlanish korxona va tashkilotlarini davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishni tashkil etishning chora-tadbirlari to’g’risida»gi qarori va boshqa
39
Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 321-бет
40
Узбекистон Республикаси Конституцияси. - Т., «Ўзбекистон», 2003, 11-бет.
41
Ўша жойда. 12-бет
28

«Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat to’g’risida»
(1996), «Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to’g’risida» (1996), «Tabiiy
monopoliyalar to’g’risida»gi (1997) qonunlar mamlakatimizda raqobat muhitini ri-
vojlantirish, bozorlarda monopolistik holatlarning oldini olishda huquqiy asos
bo’lib xizmat qilayotir.
Tadbirkorlik faoliyatining qonuniy asoslarini yaratish va takomillashtirish
maqsadida 1995 yilda «Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni
rag’batlantirish to’g’risida»gi qonun qabul qilindi. 1997-1999 yillarda esa «Xo’jalik
yurituvchi subyektlarni davlat tomonidan nazorat qilish to’g’risida», «Tovar ishlab
chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatalari to’g’risida», «Tadbirkorlik va tadbirkorlar
faoliyatini kafolatlash to’g’risida»gi qonunlar qabul qilindi. 2000 yilda
«Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida»gi qonunning qabul
qilinishi ham tadbirkorlik faoliyatining yanada kengayishi va mustahkamlanishida
muhim ahamiyat kasb etdi.
Qonun ustuvor bo’lmagan joyda korrupsiya va boqimandalik, o’g’irlik
yulg’ichlik g’aznani talash, tayyorga ayyorlik kabi jamiyat me’yoriy holatiga zid
illatlar tomir otadi. Shular orasida bir qarashda oddiy, beozor tuyuladigan
boqimandalikning ham xavfi juda katta.
Boqimandalik, o’zining lug’aviy ma’nosiga ko’ra, birovning qaramog’ida
bo’lish, birovga boqimlik, nonxurlik, qaramlikni bildiradi.
Xo’sh, u qanday va qayerdan paydo bo’ladi?
Haddan tashqari markazlashgan reja va qat’iy taqsimot hukmron jamiyatda
boqimandalik uchun iqtisodiy va ijtimoiy sharoit mavjud bo’ladi. Buni sobiq ittifoq
misolida ko’rish mumkin. Chunki, moddiy ne’matlar ularni ishlab chiqarish uchun
sarflangan mehnatga muvofiq emas, sun’iy ravishda taqsimlash vositalari orqali bir
xil, ya’ni hammaga teng bo’linar va iste’mol etilardi. O’tgan 70 yildan ko’prok davr
mobaynida bunday kayfiyat ("Bersang - yeyman, ursang - ulaman!") kishilarning
ongiga chuqur singib ulgurdi. Shuning uchun bunday kayfiyatdan qutulish tez va
oson kechmaydi. Jamiyatni boqimandalik kayfiyatidan batamom forig’ etish
mulkka egalik ko’nikmalarini to’la shakllantirish kabi muayyan davr, targ’ibot-
tushuntirish, uqitish-o’rgatish ishlarini talab qildi.
Albatta, hyech bir jamiyat boqimandalik rivoj topishidan manfaatdor emas.
Lekin, shunga qaramay, u turli shakllarda zoxir bo’ladi.
Avvalo, boqimandalikning uch turini bir-biridan farqlash kerak. Birinchisi,
eng oddiy, maishiy shaklda namoyon bo’ladi. Hyech qayerda ishlamaydigan, hyech
kimga nafi tegmaydigan, birovlar mehnatining natijasini o’zlashtirishni odat qilgan,
boshqalar hisobiga kun o’tkazib yuradiganlar shular jumlasidandir. 42
Boqimandalikning ikkinchi turiga, uning yasama, soxta shakli kiradi. Masalan,
sho’ro zamonida «og’alar»ning boshqa respublikalar aholini boqimandalikda
ayblashi davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan edi. Go’yo milliy respublikalar
o’zlarini o’zlari boqa olmaydi, shuning uchun milliy byudjet
42
Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012. 133-134 бетлар
29

taqchilligini to ’ ldirish maqsadida umumittifoq byudjetidan dotasiya oladi , markaz
boshqa o ’ lkalar uchun donorlik vazifasini bajaradi . Milliy respublikalar esa ,
aksincha , o ’ zlarini « umumiy qozon » ga ko ’ p ulush qo ’ shgan - u , ammo
« cho ’ mich » da qoqilgan hisoblardi . Aslida yagona xalq xo ’ jaligi kompleksi deb
atalgan xalqlar va milliy tuzilmalar konglomeratiga kim qancha bergani - yu , undan
qancha olganini aniq aytish qiyin edi . Qizg ’ in baxslar natijasi o ’ laroq respublika
xo ’ jalik hisobi tushunchasi paydo bo ’ ldi . Viloyatlar , shaharlar va tumanlar ham o ’ z
xo ’ jalik hisobini tashkil etishga kirishib ketdi . Biroq ular biron-bir amaliy natija
bermadi. Boshqacha bo’lishi ham mumkin emasdi. Bu boradagi baxs va
extiroslarga SSSRning barham topishi, milliy respublikalar o’z davlat suverenitetini
o’rnatishi, bozor munosabatlariga o’tish nuqta qo’ydi.
Boqimandalikning uchinchi shakli ancha uyushgan va takomillashgan. Unga
qarshi samarali ko’rash olib borilmasa, jamiyatga juda katta iqtisodiy va ma’naviy
zarar yetkazadi. Odatda u davlat, o’rta va quyi bo’g’inlarda yaratilgan moddiy
ne’matlarni, resurslarni taqsimlash jarayonida sodir bo’ladi. To’g’ri, bozor
iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan moddiy-texnika ta’minoti, fondlarni
taqsimlash, har xil limitlarni ajratish kabi mexanizmlarga barham berildi. Ammo
xali ham turli xil darajalarda markazlashgan pul resurslarini shakllantirish va
ulardan foydalanish institutlari mavjud. Xuddi ana shu joyda boqimandalik uchun
imkoniyat vujudga kelishi mumkin.
Markazlashgan pul resurslarini shakllantirish va undan foydalanishning eng
muhim quroli davlat byudjeti va maxalliy byudjetlardir. Byudjet daromadlari,
asosan, soliqlardan hosil bo’ladi. Uning kichik bir qismi bojxona bojlari va resurs
to’lovlari hisobiga to’g’ri keladi. Bevosita aholi daromadlaridan undiriladigan
soliqlar hisobiga ham davlat byudjeti daromadlari shakllanadi. Mamlakatimizda
korxona daromadlari va aholi daromadlaridan bevosita undiriladigan soliqlar
sezilarli darajada o’sganligiga qaramasdan, ularning yalpi ulushi byudjet
daromadlarining 40 foizga yaqinini tashkil etadi, xolos. Bilvosita soliqlar (asosan,
aksiz va qo’shimcha qiymat soliqlari) miqdori biroz pasaygan bo’lsada, byudjet
daromadlarida ularning hissasi baland - qariyb 50 foizga teng.
Davlat o’zi beradigan ayrim xizmatlarga haq to’lash, iqtisodiyotda harajallar
darajasini nazorat qilish, daromadlarni taqsimlashdagi tengsizlikni bartaraf etish,
mamlakat sanoatini chet ellik raqobatchilardan himoyalash va boshqa maqsadlarda
soliq undiriladi. Agar davlat u yoki bu turdagi mahsulot ishlab chiqarishni (tamaki,
aroq) kamaytirishni xoxlasa, unga ko’proq soliq belgilaydi.
Iqtisodiyotni moliyalashtirishga ketadigan byudjet harajatlari hissasi barcha
byudjet harajatlarining 50 foizdan ziyodrog’ini tashkil etmoqda. Byudjet
harajatlarida ijtimoiy-madaniy tadbirlarning ulushi - 45,3 foiz.
30

31XULOSA
Ushbu malakaviy bitiruv ishi orqali xalqimiz mustaqillik yillarida erishgan
barcha yutuq va muvaffaqiyatlar, avvalambor, davlatimiz rahbari Islom Karimov
rahnamoligida mamlakatimiz iqtisodiyotini isloh etish, erkinlashtirish va
modernizasiya qilish, uning tarkibiy tuzilishini diversifikasiya qilish borasida o’z
vaqtida boshlangan, har tomonlama puxta o’ylangan, uzoq istiqbolga mo’ljallangan
oqilona siyosatning hayotiy samaralaridir.
Xalqimiz istiqlol yillarida erishgan yutuqlar va marralardan har qancha
faxrlansak, yurtimizda mustahkam qaror topgan tinchlik-osoyishtalik, bunyodkorlik
sharoiti uchun shukronalar aytsak, arziydi. Zero, o’tgan asrning 90- yillarida sobiq
sho’ro saltanatidan qolgan ayanchli meros - biryoqlama rivojlangan, faqat xom
ashyo yetkazib berish-u, paxta yakkahokimligiga asoslangan iqtisodiyotimiz
naqadar nochor ahvolga tushib qolganini, qashshoqlik va bedodlikdan xalqimizning
sabr-kosasi to’lib, yurtimiz jar yokasiga, portlash holatiga yetib borganini aslo
unutib bo’lmaydi. Ana shunday taraqqiyot yo’lining chekkasida qolgan
mamlakatni, tushkunlik va qashshoqlik natijasidan kelajakdan umidini uzgan xalqni
o’ta murakkab vaziyatdan izchil va barqaror rivojlanish yo’liga olib chiqishning
o’zi bo’lgani yo’q albatta.
Ana shunday murakkab va qaltis sharoitda yurtning boshiga, uzoq va yaqin
tariximizda bo’lgani kabi, irodasi sust va jur’atsiz bir rahbar kelib qolganida
nimalar bo’lishi mumkinligini tasavvur qilishning o’zi dahshatli. Unday holatda
xalqning kuni, davlatning taqdiri qanday kechar edi?
Toley baland xalq ekanmizki, Yaratgan peshonamizga uzoqni ko’ra biladigan,
mard va jasoratli, buyuk ishlarga qodir Yo’lboshchini ato etdi!
Mustaqil Vatanimiz o’zining qisqa, lekin mazmun-mohiyati, tarixiy vokealarga
boyligi bilan asrlarga teng yangi tarixi davomida o’z vaqtida tanlangan, har
tomonlama o’zini oqlagan, to’g’riligini hayotning o’zi isbotlagan, jahonda
taraqqiyotning «o’zbek modeli» deb e’tirof etilgan hayotbaxsh rivojlanish yo’lidan
o’zining buyuk kelajagi sari qatiyat bilan bormoqda. Bugun bu modelning o’ziga
xos va o’ziga mos jihatlarini, berayotgan samaralari ko’plab mamlakatlarda
o’rganilmoqda, xalqaro ekspertlar, olimlar va siyosatchilarda katta qiziqish
uyg’otmoqda. Undan ko’plab davlatlar ibrat va andoza olmoqda.
Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida xalqimiz tanlagan yo’l -
iqtisodiyotning mafkuradan xoliligi, siyosatdan ustunligiga asoslangan pragmatik
iqtisodiy siyosat, davlatning bosh islohatchilik vazifasini o’z zimmasiga olishi,
jamiyat hayotida qonun ustuvorligini ta’minlash, kuchli ijtimoiy siyosat yuritish,
islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirishni ko’zda tutadigan mashhur besh
tamoyil negizida ishlab chiqilgan taraqqiyotning «o’zbek modeli» samarasida
milliy davlatchiligimizning mustahkam tamal toshi qo’yildi, mamlakatimiz izchil
va barqaror rivojlanish yo’liga o’tdi. Bu yo’lning hayotbaxsh samaralari - ozod va
obod Vatanimizning go’zal va betakror qiyofasi, shahru qishloqlarimiz jamoli,
xalkimiz farovonligida asrlar davomida namoyon bo’laveradi! 50

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. - Т., «Ўзбекистон», 2011.
2. Каримов И.А. Ўзбекистон - бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос
йўли- Т.: Ўзбекистон, 1993.
3. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш
йўлида. -Т., «Ўзбекистон», 1995.
4. И.А.Каримов Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада
чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси:
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва
Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. - Тошкент:
«Ўзбекистон», 2010.
5. Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.:
"Ўзбекистон". 2011.
6. Н.Тўхлиев Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.:2012.
7. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2011 йилнинг
асосий якунлари ва 2012 йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Ўзбекистон
Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил
Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади» мавзусидаги
маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма.-Т.: «O'qituvchi» НМИУ, 2012.
8. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда
мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013
йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз
фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини ўрганиш
бўйича Ўқув-услубий мажмуа. - Тошкент: Иқтисодиёт. - 2011.
32

“o‘zbek modeli” va uning o‘ziga xos xususiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish