O‘zbek onomastik ko‘lamining hajmi va mazmuni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek onomastik ko‘lamining hajmi va mazmuni

Купить

O‘zbek onomastik ko‘lamining hajmi va mazmuni
Reja:
1. “Onomastik ko‘lam”, “onomastik maydon” tushunchalarining mohiyati.
2.Onomastik ko‘lam tushunchalari orasidagi sistem munosabatlar haqida.
3. O‘zbek onomastik ko‘lamining hajmi va mazmuni.
4. O‘zbek onomastik ko‘lamining ichki bo‘linishi, tasnifiy belgilari.

Tildagi atoqli nom (ot)larning xilma-xil xususiyatlari juda qadimgi davrlardan
buyon turli soha olimlarining diqqatini o‘ziga jalb etib kelmoqda. Masalan,
qadimgi yunon olimlari Aristotel, Demokrit, Geraklitning asarlarida ham atoqli
otlarning xususiyatlari haqida fikr-mulohazalar bildirilgan edi. Jumladan, Aristotel
“Poetika” asarida otni nutq bo‘laklaridan biri deb hisoblaydi va unga quyidagicha
ta’rif beradi: “Ot murakkab, ma’no anglatuvchi, zamonni bildirmaydigan, qismlari
o‘z-o‘zidan ma’no anglatmaydigan so‘zdir” 1
. Eramizgacha 1-asrda yashagan
YUliy Polluks “Onomastik” nomli atoqli otlarga izoh beruvchi lug‘at yaratgan.
Stoiklar, jumladan Xrisipp atoqli otlarni alohida til birligi, so‘zlar guruhi deb tasnif
qilgan edi. Uyg‘onish davrida va o‘rta asrlarda (T.Gobbs, Dj.Lokk, G.Leybnits)
hamda butun X1X asr davomida (Dj.Mill, X.Djozef va boshqalar) atoqli otlar,
ularning til lug‘aviy qatlamidagi o‘rni masalasiga doir munozara davom etdi. Bu
sohada eng muxim masala atoqli otlar qanday ma’no bildirishini aniqlashdan iborat
edi. XUSH-X1X asrlar davomida bu muammo faqat tilshunoslar tomonidan emas,
faylasuflar, mantiq olimlari tomonidan ham o‘rganilgan. Bu muammoni
o‘rganishga yirik ingliz mantiqshunos olimi Djon Styuart Mill (1806-1873) juda
ko‘p kuch sarfladi. Uning talqinicha, atoqli otlar ma’no bildirmaydi, ular o‘ziga
xos belgilar, yorliqlar sifatida predmetni bilishga, uni boshqa predmetlardan
farqlashga yordam beradi. Biror predmet, kishining nomi (atoqli ot) o‘sha predmet
yoki shaxs tavsifi uchun to‘la asos bo‘lolmaydi. O‘z fikrlarini rivojlantirib, Dj.Mill
so‘zlarni ikki guruhga ajratadi: a) so‘z-belgilar, b) xarakterlovchi
(konnotatsiyalovchi) so‘zlar. Konnotatsiyalovchi so‘zlar atoqli otlardan keyin
vujudga kelgan 2
.
YAna bir ingliz mantiqshunosi X.Djozef atoqli otlar haqida Dj.Millga
qarama-qarshi fikrlarni bildirgan edi. Uning fikricha atoqli otlar turdosh otlarga
nisbatan kengroq va ko‘proq ma’noga egadir. Masalan, “Palikur (kishi ismi,
afsonaviy Eneyning hamrohi, yo‘ldoshi) e’tibordan chetda qoldi” gapi “Inson
e’tibordan chetda qoldi” gapidan ancha mazmunliroqdir.
1
Аристотель. Поэтика (поэзия санъати ҳақида). Русчадан М.Маҳмудов, У.Тўйчиевлар таржимаси. –
Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1980. – Б. 41.
2
Бу ҳақда қаранг: Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. – М.: Наука, 1973. – С. 56-58.

XX asrda atoqli otlar haqidagi mantiqiy yo‘nalishni mashhur ingliz faylasufi
va mantiqshunosi Bertran Rassel (1872-1970) yanada rivojlantirdi. Uning fikricha,
ma’lum makonda va zamonda atoqli otlar yordamida ifodalanuvchi ma’no turdosh
otlarga nisbatan aniqroq, ilmiyroq xarakterga egadir. Bu jihatdan atoqli otlar bu,
o‘sha, ana shu, ana bu singari ko‘rsatish olmoshlariga juda yaqin turadi 3
.
Daniya tilshunosi Paul Kristofersen atoqli otlar bilan turdosh otlar orasidagi
farqni ularning birinchisi aniq, konkret ma’noni, keyingisi esa mavhum ma’noni
ifodalashida ko‘radi. Atoqli otlar individning, shaxsning bevosita ismi, nomi
bo‘lsa, turdosh otlar bilvosita nomlardir. Turdosh otlar dastlab butun bir guruh,
to‘da nomini bildiradi, keyinchalik bu nom konkretlashadi.
Ingliz tilshunosi Alan Gardinerning “Atoqli otlar nazariyasi” (1954) nomli
asari onomastika fanini yangi bosqichga ko‘tardi. Dj.Millning atoqli otlarni ma’no
yo‘qligi haqidagi fikrini rivojlantirib A.Gardiner atoqli otlar o‘ziga xos nomlar
bo‘lib, predmet, voqea-hodisa haqida aniq, konkret tasavvurlar yig‘indisini o‘zida
ifoda etadi. Bu jihatdan atoqli otlar ikki bo‘linadi: a) mujassamlanuvchi, timsol
bo‘la oluvchi (voploщennыy) atoqli otlar va b) mujassamlanmovchi, timsol bo‘la
olmovchi atoqli otlar. Masalan, Vilyam SHekspir, Temza daryosi kabi atoqli otlar
mujassamlanuvchi atoqli otlar guruhiga kiradi, chunki ular ma’lum bir shaxs (bu
o‘rinda buyuk dramaturg) va geografik ob’ekt (bu o‘rinda daryo) haqida umumiy,
yaxlit tasavvur beradi. Agar biz oddiygina qilib Vilyam desak, bu
mujassamlanmovchi, kishi ismi haqida umumiy tasavvur beruvchi atoqli otni
bildiradi. Tarixiy nuqtai nazardan mujassamlanuvchi atoqli otlar oldinroq, avvalroq
vujudga kelgan. Masalan, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur kabi antroponimlar bu nazariyaga ko‘ra
mujassamlanuvchi atoqli otlar guruhiga kiradi, chunki ular mamlakatimiz
davlatchiligi tarixi, madaniyatida juda katta o‘rin tutgan mashhur shaxslar haqidagi
timsollarni o‘zida mujassamlashtiradi. Ota-onalar o‘z bolalarini ana shunday
mashhur shaxslarga o‘xshashini orzu qilib qo‘ygan Temur, Temurbek, Ulug‘bek,
3
Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. – М.: Наука, 1973. – С. 58-59.

Alisher, Bobur kabi antroponimlar esa mujassamlanmovchi atoqli otlar sirasiga
mansubdir.
Taniqli tilshunos M.I.Steblin-Kamenskiy qadimgi island adabiyoti
materiallari asosida onomastik leksikani mujassamlanish nuqtai nazaridan o‘rganar
ekan, island adabiyotida qo‘llangan onomastik leksikada umuman
“mujassamlanish” hodisasi bo‘lmaganligini qayd qiladi. Uning fikricha, har
qanday atoqli ot muayyan denotatni, ma’noni ifodalab kelgan 4
.
O‘z vaqtida T.Gobbs tomonidan ishlab chiqilgan atoqli otlarning
“mujassamlanish” xususiyati haqidagi ta’limot keyinchalik G.Leybnits tomonidan
yanada takomillashtirilgan edi. Nemis faylasuf olimi G.Leybnits fikricha, atoqli
otlarda konkret va mavhum tafakkur elementlari ifodalangan bo‘ladi. Olimning bu
fikri atoqli otlarni tilda (muloqotning belgili elementlari tizimida) va nutqda (bu
elementlarning kommunikativ nuqtai nazardan qo‘llanishida) olib qarash nuqtai
nazaridan ahamiyatlidir 5
. Ana shunday qarashlar tufayli tilshunoslikda atoqli
otlarga abstrakt-mantiqiy va konkret-tarixiy nuqtai nazardan yondoshuv vujudga
keldi.
O‘z vaqtida Dj.Mill tomonidan asoslangan atoqli otlarda hech qanday ma’no
elementi yo‘q, degan ilmiy qarash keyinchalik V.Bryondal, E.Boyssensom,
L.Elmslev kabi taniqli tilshunos olimlar tomonidan rivojlantirildi. Natijada ayrim
olimlar, jumladan daniya tilshunosi Knud Togebyu atoqli otlar (jumladan,
olmoshlar ham) semantik mazmunga ega bo‘lmaganligi uchun o‘zaro
sinonimlardir. SHunga ko‘ra yakka individ, shaxs bir necha ismga, bir necha
shaxslar esa bir umumiy ismga ega bo‘lishi mumkin (adashlar, familiyadoshlar:
Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Botir Zokirov, Erkin YUsupov kabi biz bilmagan,
biz uchun notanish boshqa shaxslar ham bor).
Bu fikrga teskari qarashlar ham mavjud, ya’ni atoqli otlar, so‘z bo‘lgani
uchun xuddi turdosh otlar kabi xilma-xil xususiyatlarga egadir. Bunday qarash o‘z
vaqtida faylasuf-stoiklar tomonidan asoslangan edi, keyinchalik X1X asrda
4
Стеблин-Каменский М.И. Древнеисландская топономастика как материал к истории имени
собственного // Стеблин-Каменский М.И. Спорное в языкознании. – Л.: Наука, 1974. – С. 105-106.
5
Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М.: Высшая школа, 1979. – С. 21-23.

X.Djozef, Dj.Mill, XX asrda O.Espersen kabi olimlar tomonidan rivojlantirildi.
Masalan, daniya olimi O.Espersenning ta’kidlashicha, “atoqli otlar turdosh otlarga
nisbatan ko‘proq xususiyatlarga egadir. Atoqli otlar o‘zida juda ko‘plab belgi-
xususiyatlarni konnotatsiya qiladi” 6
.
XX asrning 60-70-yillarida taniqli rus tilshunosi A.V.Superanskaya atoqli
otlarning tilshunoslikda (ayniqsa, chet el tilshunosligida) o‘rganilish tarixi bilan
maxsus shug‘ullandi hamda «Atoqli otlarning umumiy nazariyasi» nomli yirik
tadqiqotini e’lon qildi 7
. SHundan keyin V.A.Nikonovning “Ism va jamiyat”
(1974), V.A.Karpenkoning “Atoqli va turdosh otlarni farqlashning nazariy
asoslari” (1975), A.D.Zverevning “Atoqli va turdosh otlar haqida” (1976),
I.I.Kovalikning “Ukrain tilida atoqli va turdosh otlar” (1977) nomli asarlari e’lon
qilindi, “Atoqli va turdosh otlar” nomli alohida ilmiy to‘plam nashr etildi (1978).
Taniqli olim A.A.Reformatskiy o‘z vaqtida atoqli va turdosh otlarni quyidagicha
farqlashni taklif etgan edi: atoqli otlar birinchi navbatda nominativ funksiyaga ega,
ya’ni muayyan predmetlarni, narsa-hodisalarni alohida nomlash uchun xizmat
qiladi, turdosh otlar esa semasiologik, ya’ni ifodalovchi funksiyani bajaradi, ya’ni
ular predmet, voqea-hodisalarni nomlash bilan birga ular haqidagi tushunchani
ham bildiradi 8

Bu muammo hozirgi kunga qadar tilshunoslarni, faylasuflarni va boshqa fan
vakillarini qiziqtirib kelmoqda. Masalan, 1978 yilda Krakov shahrida o‘tkazilgan
XSH xalqaro Onomastik kongress “Turdosh otlar va atoqli otlar” muammosiga
bag‘ishlangan edi. 1984 yilda Leypsig shahrida o‘tkazilgan XU xalqaro Onomastik
kongress esa atoqli otlarni sotsiolingvistik yo‘nalishda o‘rganish muammolarini
muhokama qilgan edi 9
.
1973 yilda til falsafasi bo‘yicha yirik mutaxassis Evgeniy Grodzinskiyning
“Atoqli otlar umumiy nazariyasidan ocherk” nomli monografiyasi e’lon qilinadi.
Bu ishda E.Grodzinskiy atoqli otlarni quyidagi uch guruhga ajratadi: a) bir
6
Есперсен О. Философия грамматики. – М.: 1958. – С. 71-72.
7
Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. – М.: Наука, 1973. – 366 с.
8
Реформатский А.А. Введение в языковедение. – М., 1967. – С. 29-30; 57-62.
9
Агеева Р.А., Бахнян К.В. Социолингвистический аспект имени собственного (К ХУ Международному
конгрессу по ономастике, 13-17 августа 1984 г., Лейпциг). – М.: Наука, 1984. – С. 5-12.

designatli (designat – so‘z orqali ifodalanuvchi predmet, ifodalanuvchi denotat)
yoki ideal atoqli otlar; b) ko‘p designatli atoqli otlar; v) bo‘sh, yoki designatga ega
bo‘lmagan atoqli otlar (mavjud bo‘lmagan predmetlar, mifologik tasavvurlarning
atoqli otlari).
Dj.Mill va uning tarafdorlari tomonidan olg‘a surilgan atoqli otlarda ma’no
va konnotatsiya ifodalanmasligi haqidagi nazariyaga munosabat bildirib,
E.Grodzinskiy atoqli otlar ham biror predmet, voqea-hodisa haqida ma’no
bildiradi, designatga ega bo‘ladi, degan fikrni asoslashga intiladi.
Umuman olganda, tilshunoslikda atoqli otlarning umumnazariy
muammolarini tadqiq etish sohasida echimini kutayotgan muammolar juda ko‘p.
Bu esa kelgusida onomastikaga doir tadqiqotlarni yanada kuchaytirishni talab
qiladi.

Asosiy adabiyotlar :
Йўлдошев Б. “Ўзбек ономастикаси масалалари” танланма фанидан
услубий қўлланма. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2011. – 112 б.
Эназаров Т. Номшунослик масалалари. Услубий қўлланма. – Тошкент:
Университет, 2010. – 112 б.
Эназаров Т, Ҳусанова М, Есемуратов А. Ўзбек номшунослиги.–
Тошкент: Наврўз, 2015. 150.
Бегматов Э., Авлоқулов Я. Ўзбек ономастикасининг микрокўлами //
Ўзбек тили ва адабиёти, 2007. № 3. – Б. 17-21; 2007. № 5. – Б. 33-39; 2008. №
1. – Б. 55-60.

O‘zbek onomastik ko‘lamining hajmi va mazmuni

Купить