O'zbek opera san'ati va uning rivojiga hissa qo'shgan kompozitorlar - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	229.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O'zbek opera san'ati va uning rivojiga hissa qo'shgan kompozitorlar

Купить

Mundarija
Kirish ..……………………………………………………
I.BOB Opera janrining vujudga kelishi va rivojlanishining tarixiy shart shart-
sharoitlari
………………………………………………………………
1.1. Opera janrining vujudga kelishi va rivojlanishining tarixiy jarayoni…
1.2. Opera janrining dunyo musiqa san atida tutgan o rni
’ ’ …………………
1.3. Xorij, rus, o zbek operalari xususida
’ …………………………………
II.BOB Opera rivojiga xissa qo shgan kompozitorlar va ular yaratgan
’
asarlar janrining xilma-xilligi
…………………………………………
2.1. Xorij musiqa operasiva uning rivojiga hissa qo shgan kompozitorlar.
’
2.2. Rus musiqa operasi va uning rivojiga hissa kompozitorlar
………
2.3. O zbek opera san ati va uning rivojiga hissa qo shgan
’ ’ ’
kompozitorlar
…
Xulosa va tavsiyalar
……………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ..
……………………………
Ilovalar
……………………………………………………

Kirish
Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida istiqlol yillarida yurtimizda
san atning barcha yo nalishlarini rivojlantirish boras’ ‘ ida olib borilayotgan ezgu
ishlar yoshlar manaviyatini asrab-avaylash, ularni ona Vatanga muhabbat, milliy
’
qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalashdek ulugvor maqsadlarga xizmat
‘
qilmoqda.
YUrtimiz teatr sanatini ravnaq toptirish, uning oziga xos ananalarini asrab-avaylash
’ ‘ ’
va yanada boyitish borasida keng kolamli ishlar amalga oshirilmoqda.
‘
Mamlakatimizning barcha hududlarida yangi sanat maskanlari qurilib foydalanishga
’
topshirilmoqda, mavjudlari zamon talablari darajasida tamirlanmoqda. Ayni paytda
’
sohadagi yangi ijodiy loyihalarni qollab-quvvatlash, sanatkorlar mehnatini ezozlash,
‘ ’ ’
teatr sohasi uchun malakali mutaxassislarni tayyorlash doimiy etiborda.
– ’
Sanatni bor jozibasi bilan his qiladigan nozik didli tomoshabinlar huzurida konsert
’
qoyish, spektakllar namoyish etish juda zavqli.
‘
Keyingi yillarda mamlakatimizda sanat va madaniyat, xususan, klassik opera va
’
balet sanatiga alohida etibor qaratilmoqda. Ozbek operachilari jahonning qator
’ ’ ‘
nufuzli tanlovlarida muvaffaqiyatli ishtirok etish barobarida, ozlarining yuksak
‘
sanatlari va mahoratlarini namoyish etib, etirofga sazovor bolib kelishmoqda.
’ ’ ‘
Bugungi kunga kelib yurtimizda xalqaro opera san ati festivallari o tkazilib
’ ‘
kelinmoqda. Bu esa milliy opera san atini rivojlantirish yuzasidan yurtimizda
’
amalga oshirilayotgan keng ko lamli ishlar bilan san at muxlislarini kengroq
‘ ’
tanishtirish, bu boradagi xalqaro hamkorlikni mustahkamlash, ijodiy muloqotni
yanada kengaytirish imkonini beradi
sanat
’ xalqlarni birlashtiradi. Tabir joiz bolsa, jahoniy tinchlik va totuvlik, — ’ ‘
hamjihatlik rishtalarini mustahkamlaydi

OPERA (lot. opera mehnat mahsuli,asar) musiqali dramatik san at janri.— — ’
Opera qorishma (sintetik) janr bo lib, o zida bir nechta san at turlarini
‘ ‘ ’
mujassam etadi; unda dramaturgiya, musiqa, tasviriy san at va raqs san ati
’ ’
shakllari yaxlit sahnaviy jarayonda uzviy bog lanadi. Lekin musiqa ular orasida
‘
etakchi o rin egallaydi
‘ . Opera ning adabiy asosi librettodagi voqealar musiqiy —
dramaturgiya vositalari b-n, avvalo, vokal musiqa shakllarida gavdalantiriladi.
Qahramonlarning hissiy kechinmalari, asosan, yakkaxon xonandalar ijrosidagi ariya,
kavatina kabi tugal musiqa lavhalarida o z ifodasini topadi.
‘ Opera dagi rechitativ
tugal musiqa shakllarini o zaro bog lab, musiqiy dramaturgiya jarayonida muhim
‘ ‘
vazifalar bajaradi. Turli vokal ansambl {duet, trio va b.)larda qahramonlarning
o zaro munosabatlari, dramatik voqealar o z aksini topadi. Xor ro y berayotgan
‘ ‘ ‘
voqealarning izoxlovchi vositasi vazifasini bajaradi, uning yordamida xalq hayoti
lavhalari gavdalanadi. Opera da orkestr ham katta o rin egallaydi: vokal shakllarga
‘
jo r bo ladi, mustaqil cholg u qism {antrakt, uvertyura, introduksiya va b.)larda
‘ ‘ ‘
vaziyatning mazmunini ochib beradi, har bir sahnaning ruhiy holatini ifodalashga
yordam beradi. Opera ning tuzilishi uning g oyaviy maqsadiga, syujet
‘
xususiyatlariga,musiqiy-ijodiy maktab an analari va uslublariga hamda
’
kompozitorning ijodiy tafakkuriga bog liq.
‘ Opera san atning alohida turi sifatida ’
16-asr oxirida Florensiya (Italiya)da yuzaga keldi: YA. Perining «Dafna» (1598) va
«Evridika» (1600) asarlari. Opera keyinchalik Evropaning boshqa mamlakatlarida
tarqalib, tarixiy rivoji davomida turli xillariga ega bo ldi.
‘
O zbekistonda
‘ Opera janri o zbek mushkeli dramasining rivoji asosida, ‘
shuningdek, chet el mumtoz Opera sining ta sirida yuzaga kelgan. Toshkentga bir
’
nechta (gruzin 1894; 1907 15 yilarda italyan,tatar, rus, ozarbayjon)
— — — Opera
gruppalari gastrolga kelgan. 1918 yildan Toshkentda
Rus opera teatri o z faoliyatini boshlagan. 1929 yilda M. Qoriyoqubov tashabbusi
‘
bilan o zbek musiqali teatri ishga tushdi.Uning repertuari, asosan, musiqali
‘
dramalardan iborat bo lgan. Mazkur teatr sahnasida o zbek tilida qo yilgan
‘ ‘ ‘
birinchi operalar «Er Targ in» (E. Brusilovskiy, 1937) va «Nargiz» (M.
— ‘
Magoma-ev,1938)dir. o zbek opera va balet gruppasi O zbek musiqali teatri
‘ ‘

zaminida yuzaga kelib, 1939 yil S. Vasilenko va M. Ashrafiyning «Bo ron»‘
Opera si bilan o z faoliyatini boshlagan. Dastlabki o zbek operalari o zbek va rus
‘ ‘ ‘
kompozitorlarining ijodiy hamkorligi natijasida hamda O zbekistonda ijod qilgan
‘
rus kompozi torlarining mahalliy mavzudagi ijodida rivoj topgan (R. Glier, T.
Sodikrv,«Layli va ajnun», 1940; «Gulsara»,1949; A. Kozlovskiy, «Ulug bek»,
‘
1942).SHu davrda o zbek tilida jahon mumtoz
‘ Opera namunalari (J. Bizening
«Karmen»,1944; P. CHaykovskiyning «Evgeniy Onegin», 1947 va b.) ham
sahnalashtirildi Keyinchalik o zbek kompozitorlarining afsonaviy-romantik,
‘
tarixiy, lirik, zamonaviy mavzulardagi mustaqil Opera lari paydo bo ldi:
‘
«Dilorom», «SHoir kalbi» (M. Ashrafiy), «hamza» (S. Boboev), «Xorazm
qo shig i» (M. YUsupov) va b. Birinchi o zbek hajviy
‘ ‘ ‘ Opera si «Maysaraning
ishi» (S. YUdakov) bo lib, bir nechta chet mamlakatlar teatrlarida quyilgan.
‘
«YOriltosh» (S. Boboev) birinchi o zbek bolalar
‘ Opera sidir. 1970 80 y.lari —
o zbek kompozitorlari
‘ Opera janrini mavzu jihatidan boyitishdi. SHu davr ichida
tarixiy «Mangulik» (U. Musaev), «Fidoyilar» (S.Boboev), zamonaviy
— —
«Sadoqat» (R. Abdullaev), atoqli shaxslarga bag ishlangan «Sug d elining
‘ — ‘
koploni» (I. Akbarov), «Zebunniso» (Sayfi Jalil), «Alisher Navoiy» (M. Burhonov),
shuningdek, kamer Operalar «Sohilda to qnashuv» (N.Zokirov), «Ona qalbi»
— ‘
(Hab. Rahimov) va b. Opera lar sahnalashtirildi.Mustaqillik davri o zbek
‘
Opera larida janr talqini, mavzu va mazmun doirasi yanada kengaytirilib, boyitildi:
jahon mumtoz adabiyoti (N. Zokirovning SHekspir tragediyalari asosida yaratilgan
«Hamlet» va «Makbet» Opera -dilogiyasi) hozirgi zamon ijtimoiy muammolari
(N.Zokirovning «Muxtoriyat» opera-farsi,O. Abdullaevaning «Vafo», F. YAnov-
YAnovskiyning «Orkestr» operalari), tarixiy shaxslar siymolari (M. Bafoevning
«Al-Farg oniy») va falsafiy mavzular (I. Ak-barovning «Ibtido xatosi»
‘ opera
oratoriyasi) opera janrini keyingi rivojini belgiladi. Mazmunni talqin qilishda
asosiy urg u milliy hamda umumbashariy ma naviy kadriyatlarni tarannum
‘ ’
etishga, murakkab vaziyat va psixologik holatlarni chuqur ifoda etishga qaratildi. Bu
davrda o zbek kompozitorlari
‘ opera asarlarida o zbek xalq musiqa merosi va ‘
milliy ijrochilik an analarini zamonaviy ifoda va texnik vositalar bilan uzviy
’

bog lashga ahamiyat berdilar‘
OPERA JANRINING VUJUDGA KELISHI VA
RIVOJLANISHI
XVII asrga qadar uzoq davom etgan dunyoviy va cherkov mu siqasi bilan
chegaralanish jarayoni yakunlanib, opera vujudga ke lishi uchun shart-sharoitlar
yuzaga keladi.
Opera bu teatr, she'riyat, raqs va musiqani birlashtiruvchi
— sintetik janr. Uning
badiiy ta'sir vositalari chegarasiz va shuning uchun ham u musiqa sohasida yetakchi
o rinni egallaydi.
’
Opera ta'siri XVII va XVIII asrlar musiqa san'atining ko plab
’ sohalariga o z ’
ta'sirini ko rsatdi. Opera tufayli cholg u musiqasining
’ ’ yangi janrlari vujudga keldi:
uvertura, orkestr, balet suitasi va boshqalar.
Oratoriya va kantata kabi cherkov musiqasi janrlariga opera ning kompozitsiya
tamoyillari, vokal uslublari xususiyatlari kirib keladi. Operaning katta sahna uchun,
keng auditoriya bilan mu- loqot qilish uchun mo ljallanganligida uning alohida
’
ijtimoiy aha miyati namoyon bo ladi.
’
Operaning vatani Italiya bo lib, opera paydo bo lishidan awal,
’ ’ musiqa
ijrochiligining rivojlangan dunyoviy shakllari, musiqiy-teatr pastoral janrning
tarqalishi, qo shiq janriga bo lgan qizi-
’ ’ qishning ortishi bilan tavsiflanuvchi XVI
asr musiqiy hayoti hukm surgan. Opera san'atining dastlabki o chog i Florensiya
’ ’
hisobla-nadi. Shoirlar, musiqachilar va san'at ixlosmandlarini birlashtir-gan
to garakda (kamerata) mazkur san'at turi tamoyillari ishlab chiqilgan va asosiy
’
qoidalari shakllantirilgan.
Florensiya operasining asoschilari shoir Ottavio Rinuchchini (Torkvato
Tassoning o quvchisi), musiqachilar Yakopo Peri va Julio Kachchinilar edi.
’
Rinuchchini matni va Peri musiqasi bilan yozilgan birinchi Florensiya operasi
—

«Dafna» 1594-yil Korsi uyida namoyish etilgan. Ikkinchi Florensiya operasi Ottavio
Ri-nuchchini va Yakopo Perining Orfey haqidagi antik afsonasi aso-sida yaratilgan
«Evredika» operasi hisoblanadi. Mazkur operaning
yaratilishi fransuz qiroli Genrix IV ning Mariya Medichi bilan 1600-yilda bo lib’
o tgan nikoh marosimiga bag ishlangan.
’ ’
Xuddi shu sujet asosida 1600-yilda Julio Kachchinining «Ev-redika» operasi
yozilgan.
Italiya operasining yana bir markazi Rim edi. Rimda opera teatri Rim Papasi
Urbanom VIII ning yaqin qarindoshlari bo lgan Barberinilar oilasi tomonidan
’
bunyod etildi, shuning uchun Rim-katolik vatanida opera klerikal xarakterga ega
bo lgan. Rim opera-lari sujetida xristianlik dini g oyalari targ ib etilar, katolik
’ ’ ’
cherkov arboblari ulugianardi. «Muqaddas Aleksey» operasini yaratgan Stefano
Landining ijodi o z davrida juda mashhur edi. Ushbu opera
’ xristian itoatgo yligi ’
va diyonatliligini madh etardi.
Rim maktabining eng yaxshi asarlaridan biri Loretto Vittorio-ning (1588 1670)
—
«Galateya» operasi hisoblanadi.
Italiyalik buyuk kompozitor Klaudio Monteverdining ijodi XVII asr musiqa
madaniyatida yorqin hodisa sifatida namoyon bo Idi.
’ Uning ijodi Peri va
Kachchinidan o ziga xos xususiyatlari
’ bilan ajralib turadi. U yozgan operalar:
«Orfey», «Ariadna», «Pop- peyaga toj kiygizish». Monteverdi qalamiga mansub
TorkvatoTasso sujeti asosida yaratilgan mashhur «Tankred va Klorida» asari 1638-
yilda e'lon qilingan.
«Poppeyaga toj kiygizish» operasining dramaturgiyasi yorqin qarama-
qarshiliklarga asoslanadi. Operadagi xarakterlarning kuchi va haqqoniyligi
kompozitorni uning buyuk zamondoshi Shekspir
— bilan tenglashtirishga asos
bo lgan. Operaga va oratoriyaga kirib kelgan
’ va butun XVII asr davomida saqlanib
qolgan lamento (arz, yig i) opera ariyasi turining yaratilishi Monteverdi nomi bilan
’
bogianadi.
Monteverdi yakkaxon ijrochlikning turli shakllarini yaratuv- chisidir:
deklamatsiya, ikki qismlishakl, da capo ariyasiva. boshqalar.

Monteverdi tomonidan ishlab chiqilgan opera dramaturgiyasi tamoyillari
Alessandro Skarlatti boshchiligidagi italiyalik kom-pozitorlar tomonidan
qoilanilgan.
XVII asr o rtalarida opera san'atining markazi Venetsiyaga ’ ko chdi. ’
Venetsiya operasining o ziga xosligi, uning shahar aholisi-
’ ning asosiy qismiga
mo ljallangan ommabop teatrlarga ko chirilishi boidi. Venetsiya opera
’ ’
maktabining buyuk namoyandalari Fran-
— chesko Kavalli (1602 1676), Marko —
Chesti (1623 1669)lardir.
—
Franchesko Kavalli Monteverdining jiddiy, dramatik yo -
’ nalishdagi uslubiga
tayanardi. Marko Chesti Yevropada hukm surgan nosogiom turdagi saroy
operasining muallifi boidi. Uning «Paris
va Yclena» haqidagi afsona asosida yaratilgan «01tin olma» operasi musiqiy
dramadan «opera-konsert»ga, virtuoz (mohir ijrochi)lar operasiga burilishni boshlab
bergan yangi yo nalishga turtki bo ldi.
’ ’
Neapol operasi italyancha seria operasining ymummiiliy turi bilan
tenglashtirilgan. Neapol operasi rivojlani^hining birinchi bosqichi Franchesko
Provetsale va Alessandro Skarlatti ijodi bi-lan bog liq. Alessandro Skarlatti
’
Monteverdi, Kavalli, Chesti asar-laridan taiim oldi. Uning ijodida Venetsiya
maktabi vakillari operalarida kuzatiluvchi musiqiyyo nalishlarni ko rish mumkin.
’ ’
Uning operalarida «da capo» ariyasi turi ustunlik qilardi, unda birinchi qismni
takrorlovchi uchinchi qism yozdirilishi to xta-tilgandi. Skarlattidan boshlab
’
neapolliklar operalarga maishiy janrlarni kirita boshladilar, keyinchalik esa Gendel
o z oratoriya-larida foydalangan sitsiliyaliklar ohangi odat tusiga kirdi.
’
Skarlatti ijodida rechitativning ikki turi shakllangan: biri secco («qu- ruq») nomini
oldi, unda klavesin akkordlari bilan jo rsozlik qilinadi,
’ boshqasi, accompagnato
(«jo r bo lish»), orkestr jo rligida o tkaziladi.
’ ’ ’ ’
Monteverdi va Skarlatti tomonidan yaratilgan virtuoz-patetik vokal uslub Italiya
operasining milliy o ziga xosligi sifatida qabul qilindi va operaning eng yaxshi
’
namoyandalari musiqasida, ya'ni Rossini, Verdi, Puchchinining asarlarida
rivojlantirildi.

Skarlatti ijodida klassik simfoniya «darakchisi» bo lgan uch qismli italyancha’
uvertura uzil-kesil shakllandi.
XVII asr fransuz operasining yirik namoyandasi Jan Batist Lul- lidir. Kelib
chiqishi italiyalik bo lgan (Lulli) gersog Giz tomonidan Italiyadan olib kelingan va
’
fransuz qirolining singlisi xonadoniga oshpaz yordamchisi sifatida ishga kirgan.
Buyuk musiqachi bo lib yetishgach Lulli fransuz operasini yaratdi. Lullining
’
operalaridagi milliy xususiyatlarning shakllanishida fransuz teatri va klassik tra-
gediya katta ta'sir ko rsatdi. Kornel va Rasin tragediyalaridagi dra-
’ matik voqealar
manbayi bo lib hisoblangan qahramonlik va lirika, aql va hissiyot, mash'um
’
ishtiyoq va ma'naviy burch to qnashuvi
’ Lulii operalarida dramatik negiz bo lib ’
xizmat qiladi. o z operalari-
’ ning vokal san'ati uchun namuna sifatida Lulli milliy
teatr san'ati xususiyatlaridan bo lmish fojiyaviy deklamatsiyani oladi. Lulli o z
’ ’
xonandalaridan nuqsonsiz aktyorlik ijrosini talab qilardi. Uning operalaridagi
kuylash so z, harakat, aktyor mahoratidan ajralmaydi.
’
Lulli operalarining muhim tarkibiy unsuri fransuz operasiga yorqin rang-
baranglik, chiroy berib turovchi, opera spektaklining tomoshaviy tomonini
kuchaytiruvchi calct boidi.
Balet orkestr musiqasi rivojiga katta ta'sir ko rsatdi, u aytil-
’ magan hissiyotlarni
raqsda ifodalardi. Lulli «fransuz uverturasi» nomini olgan va uch qismdan iborat
yangi opera uverturalari turining asoschisi hisoblanadi. Lulli operalari xor, balet,
orkestr- ning epizodlari uverturalari, muqaddima, antraktlar, ommaviy dekorativ
sahnalari boigan dramaturgiya tomonlama chambarchas bogiangan kompozitsiyadan
iborat.
Nemis operasi tarixi 1627-yilda ijro etilgan Genrix Shutsning «Dafna»
operasidan boshlanadi. 1678-yilda Gamburgda asos so- lingan opera teatri darhol
diniy g oyalar ta'siri doirasiga tortildi. Gamburg operasida bir-biridan uzoqda
’
boigan diniy xristianlik axloqi bilan antik mifologiya etikasi yo nalishlari
’
qo shilib ketdi.
’
Gamburg operasining eng yorqin namoyandasi 120 opera
— muallifi Reynxardt
Kayzer (1674 1739) boigan. Uning «Oktavia»
— (1705), «Neron» (1706) operalari eng

yaxshi asarlaridir.
Genri Persell ingliz operasining yaratuvchisi sifatida tarixga kirdi. U nafaqat
malakali musiqachi, balki ingliz adabiyotining yetakchi arboblari bilan ijodiy
muluqotda boigan har tomonlama barkamol inson edi. U antemlar (psalomlar),
madhiyalar, cholg u ’ musiqasi janrlarida ham ijod qilgan. Persellning «Didona va
Eney» operasidagi dramatik voqealar boshidan oxirigacha musiqaga yuklatilgan, bu
asar so zlashuv qo shimchalari va dialoglari boi-magan deyarli yagona ingliz
’ ’
operasi hisoblanadi. Operada ingliz xalq ohanglari qoilanilgan.
XVIII asrda Italiyada jamiyatning saroy doiralarida yangrovchi seria (Jiddiy)
operasi va demokratik qatlamlar manfaatlarini ifo- dalovchi buffa (komik) operasi
yo nalishlari o rtasida ziddiyat kuchli edi.
’ ’
Seria operasi. Bu davrda opera rivoji tanazzul chegarasiga kelib qoldi va g oyaviy
’
badiiy inqiroz kuzatila boshlandi. Operada kuy- lash ijrochilarning vokal texnikasini
ko rsatib beradigan ko p-sonli mohirona passajlar va koloraturalari bilan e'tiborni
’ ’
jalb qi- lardi. Shu tariqa opera vokal san'ati ustalari poygasiga aylanib ketdi, xuddi
shuning uchun ham u «liboslardagi konsertlar» nomini oldi.
Ko plab bastakorlar, jumladan, Gendel ham, o z ijodida ushbu inqirozni
’ ’
bartaraf etishga harakat qilgan. Operaning haqiqiy is- lohotchisi sifatida K.V. Giuk
«sahna»ga chiqdi.
XVIII asrda buffa operasi maishiy-zamonaviy mavzular, mu-siaaning xalqona milliy
poydevori biian ajralib turadi. Mazkur janr- .riing birinchi namunasi J. Pergolesining
«Oqsoch xonim» operasi
va Yclena» haqidagi afsona asosida yaratilgan «01tin olma» opcrasi musiqiy
dramadan «opera-konsert»ga, virtuoz (mohir ijrochi)lar operasiga burilishni boshlab
bergan yangi yo nalishga turtki bo ldi.
’ ’
Neapol operasi italyancha seria operashiing umummiiliy turi bilan
tenglashtirilgan. Neapol operasi rivojlanishining birinchi bosqichi Franchesko
Provetsale va Alessandro Skarlatti ijodi bi-lan bogiiq. Alessandro Skarlatti
Monteverdi, Kavalli, Chesti asar-laridan taiim oldi. Uning ijodida Venetsiya
maktabi vakillari operalarida kuzatiluvchi musiqiy-yo nalishlarni ko rish
’ ’

mumkin. Uning operalarida «da capo» ariyasi turi ustunlik qilardi, unda birinchi
qismni takrorlovchi uchinchi qism yozdirilishi to xta-tilgandi. Skarlattidan boshlab’
neapolliklar operalarga maishiy janrlarni kirita boshladilar, keyinchalik esa Gendel
o z oratoriya-larida foydalangan sitsiiiyaliklar ohangi odat tusiga kirdi.
’
Skarlatti ijodida rechitativning ikki turi shakllangan: biri secco {«qu- ruq») nomini
oldi, unda klavesin akkordlari bilan jo rsozlik qilinadi,
’ boshqasi, accompagnato
(«jo r boiish»), orkestrjo rligidao tkaziladi.
’ ’ ’
Monteverdi va Skarlatti tomonidan yaratilgan virtuoz-patetik vokal uslub Italiya
operasining milliy o ziga xosligi sifatida qabul qilindi va operaning eng yaxshi
’
namoyandalari musiqasida, ya'ni Rossini, Verdi, Puchchinining asarlarida
rivojlantirildi.
Skarlatti ijodida kiassik simfoniya «darakchisi» boigan uch qismli italyancha
uvertura uzil-kesil shakilandi..
XVII asr fransuz operasining yirik namoyandasi Jan Batist Lul- lidir. Kelib
chiqishi italiyalik boigan (Lulli) gersog Giz tomonidan Italiyadan olib kelingan va
fransuz qirolining singlisi xonadoniga oshpaz yordamchisi sifatida ishga kirgan.
Buyuk musiqachi boiib yetishgach Lulli fransuz operasini yaratdi. Lullining
operalaridagi milliy xususiyatlarning shakllanishida fransuz teatri va klassik tra-
gediya katta ta'sir ko rsatdi. Kornel va Rasin tragediyalaridagi dra-
’ matik voqealar
manbayi boiib hisoblangan qahramonlik va lirika, aql va hissiyot, mash'um ishtiyoq
va ma'naviy burch to qnashuvi Lulli operalarida dramatik negiz boiib xizmat
’
qiladi. o z operalari-ning vokal san'ati uchun namuna sifatida Lulli milliy teatr
’
san'ati xususiyatlaridan boimish fojiyaviy deklamatsiyani oladi. Lulli o z
’
xonandaiaridan nuqsonsiz aktyorlik ijrosini talab qilardi. Uning operalaridagi
kuylash so z, harakat, aktyor mahoratidan ajralmaydi.
’
Lulli operalarining muhim tarkibiy unsuri fransuz operasiga y<?rqin rang-
baranglik, chiroy berib turovchi, opera spektaklining tornoshaviy tomonini
kuchaytiruvchi talct boidi.
Balet orkestr musiqasi rivojiga katta ta'sir ko rsatdi, u aytil-
’ magan hissiyotlarni
raqsda ifodalardi. Lulli «fransuz uverturasi» nomini olgan va uch qismdan iborat

yangi opera uverturalari turining asoschisi hisoblanadi. Lulli operalari xor, balet,
orkestr- ning epizodlari uverturalari, muqaddima, antraktlar, ommaviy dekorativ
sahnalari boigan dramaturgiya tomonlama chambarchas bogiangan kompozitsiyadan
iborat.
Nemis operasi tarixi 1627-yilda ijro etilgan Genrix Shutsning «Dafna»
operasidan boshlanadi. 1678-yilda Gamburgda asos so- lingan opera teatri darhol
diniy g oyalar ta'siri doirasiga tortildi. Gamburg operasida bir-biridan uzoqda’
boigan diniy xristianlik axloqi bilan antik mifologiya etikasi yo nalishlari
’
qo shilib ketdi.
’
Gamburg operasining eng yorqin namoyandasi 120 opera
— muallifi Reynxardt
Kayzer (1674 1739) boigan. Uning «Oktavia»
— (1705), «Neron» (1706) operalari eng
yaxshi asarlaridir.
Genri Persell ingliz operasining yaratuvchisi sifatida tarixga kirdi. U nafaqat
malakali musiqachi, balki ingliz adabiyotining yetakchi arboblari bilan ijodiy
inuluqotda boigan har tomonlama barkamol inson edi. U antemlar (psalomlar),
madhiyalar, cholg u
’ musiqasi janrlarida ham ijod qilgan. Persellning «Didona va
Eney» operasidagi dramatik voqealar boshidan oxirigacha musiqaga yuklatilgan, bu
asar so zlashuv qo shimchalari va dialoglari boi-
’ ’ magan deyarli yagona ingliz
operasi hisoblanadi. Operada ingliz xalq ohanglari qoilanilgan.
XVIII asrda Italiyada jamiyatning saroy doiralarida yangrovchi seria (jiddiy)
operasi va demokratik qatlamlar manfaatlarini ifo- dalovchi buffa (komik) operasi
yo nalishlari o rtasida ziddiyat kuchli edi.
’ ’
Seria operasi. Bu davrda opera rivoji tanazzul chegarasiga kelib qoldi va g oyaviy
’
badiiy inqiroz kuzatila boshlandi. Operada kuy- lash ijrochilarning vokal texnikasini
ko rsatib beradigan ko p-
’ ’ sonli mohirona passajlar va koloraturalari bilan e'tiborni
jalb qi- lardi. Shu tariqa opera vokal san'ati ustalari poygasiga aylanib ketdi, xuddi
shuning uchun ham u «liboslardagi konsertlar» nomini oldi.
Ko plab bastakorlar, jumladan, Gendel ham, o z ijodida ushbu inqirozni
’ ’
bartaraf etishga harakat qilgan. Operaning haqiqiy is- lohotchisi sifatida K.V. Giuk
«sahna»ga chiqdi.

XVIII asrda buffa operasi maishiy-zamonaviy mavzular, mu- sioaning xalqona
milliy poydevori bilan ajralib turadi. Mazkur janr- .ning birinchi namunasi
J.Pergolezining «Oqsoch xonim» operasi
2. GLUKNING OPERA ISLOHOTI TAMOYILLARI
Gluk o zining opera islohotidagi asosiy tamoyillarni «Alsesta» operasi’
partiturasiga bag ishlovida bayon etgan.
’
Gluk operasini haqqoniylik va soddalikka tayanib yaratgan. Operada musiqa
qahramonlar tuyg ularini, iztirob va kechinmala-rini ochib berishi kerak.
’
Gluk operasi musiqiy dramaturgiyasining asosiy maqsadi musiqaning organik
sintezi va dramatik ta'siridan iborat edi. Gluk musiqasi qahramonlarning ichki
kechinmalarini ochish vositasidir. Shuning uchun u dramaga bo ysundirilishi
’
barcha dramatik o zgarishlarga hushyor javob berishi kerak, deb hisoblardi. Gluk-
’
ning islohotchilik operalarida musiqa dramatik voqeliklar bilan uyg *unlikda
’
rivojlantirilgan. Musiqa aynan dramatik harakatni ifodalash uchun asosiy vosita
sifatida namoyish etilgan.
Ariya va rechitetivlar talqini. Gluk opera spektaklining barcha elementlari asosiy
maqsad musiqa va dramatik voqealarning bogianishiga bo ysundirilgan.
— ’ Ariya
daramatik voqea rivojiga uz-viy ravishda qo shiladi, qahramonning tuyg u va
’ ’
kechinmalari ho-latiga muvofiq quriladi. Ariya xonandalarning vokal san'atini na-
moyish etuvchi konsert nomeri sifatida gavdalanmaydi.
Gluk operalarida rechitativlar musiqiy ifodaviyligi bilan aj-ralib turadi. Ular
an'anaviy seria operasidagi kabi konsert nomer-lari orasidagi bogiovchilik vazifasini
o tashdan to xtaydi. Shu ta-riqa musiqiy nomer va rechitativlar orasidagi keskin
’ ’
chegara mav-judligi yo qola boradi. o zining mustaqil vazifasini saqlab qolar
’ ’
ekan, ariyalar, rechitativlar va xorlar katta dramatik sahnalarga birlashadi. Misol

sifatida «Orfey» operasi ikkinchi ko rinishidagi birinchi ariya va birinchi’
manzarani keltirish mumkin.
Gluk operalarida uyertura asardagi asosiy dramaiifc g oyani
’ gavdalantirads.
«Orfey.vc!,a uyertura g oyaviyya obrazl: trsvrosar
’ batda opera bilan
bcg lanmagan. «Alsesta» va «Ifigeniya Avlidda»
’
operalarida uverturalar opera dramatik g oyasining simfonik umumlashmasini
’
mujassamlashtiradi. Gluk uverturalariga mus-taqil yakun bermaydi va shu tariqa
uverturaning opera bilan be-vosita bogiiqligini ta'kidlagan holda ularni darhol
birinchi ko rinishga olib o tadi.
’ ’
Gluk operalarida balet opera voqealari bilan bogianmagan yasama divertisment
holatida kiritilmaydi. U dramatik voqealar rivojiga asoslanadi va opera
dramaturgiyasi bilan uyg unlikda
’ namoyish etiladi. Misol tariqasida «Orfey»ning
ikkinchi ko ri-nishidagi furiyalar raqsi va «Alsesta»dagi Admet sog ayishiga
’ ’
bag ishlangan balet sahnalarini keltirish mumkin.
’
Gluk operalari librettosi uchun antik va o rta asr sujetlari
’ asos boiib xizmat
qilgan. Gluk operalarida antiklik italyancha seria operasi va fransuz lirik
tragediyasida ustunlik qilgan saroy maskaradlariga o xshamasdi. Gluk saroy
’
aristokratik operasiga xos boigan antik sujetlardan voz kechib, o z operasiga
’
insoniylik motivlarini kiritadi: er-xotinning bir-biriga vafodorligi va yaqin kishisi
uchun o zini bag ishlashga tayyorlik («Orfey», «Alsesta»),
’ ’ o z xalqini unga ’
tahdid solayotgan ofatlardan qutqarish uchun o zini qurbon qilishga qahramonona
’
intilish («Ifigeniya Avlidda») va hokazo. Antik sujetlarning bunday talqini fransuz
burjua in-qilobi arafasida Gluk operalari jamiyatning ilg or vakillari,
’ shuningdek,
uni ko kka ko targan qomuschilar huzuridagi muvaf-
’ ’ faqiyatini ta'minladi.
Gluk opera dramaturgiyasining cheklanishi xuddi o sha antik
’ sujetlar bilan
belgilanadi. Glukning opera qahramonlari bir qancha umumiy xarakterga ega. Ular

individual xarakterli tirik shaxslar emas, balki maium tuyg u va hissiyotlar’
umumlashmalarini o zlarida namoyon qilishadi.
’
Gluk o z operalarida
’ XVIII asr opera san'atining an'anaviy shartli shakllari va
qoidalaridan voz kecha olmadi. Shu tarzda u mashhur afsonaviy mavzuga qaramay,
o z operalarini baxtli yechim
’ bilan yakunlardi. «Orfey»da Gluk va librettochi
Kalsabidji Amurni oiik Evredikani tiriltirishga majbur qiladi, vaholanki, afsonada
Orfey Evredikani bir umrga yo qotadi. «Alsesta»da yerosti salta-nati kuchlari bilan
’
jangga kirgan Geraklning kutilmaganda paydo boiishi er-xotinlarni abadiy
ayriliqdan xalos qiladi. Bularning barchasi XVIII asropera estetikasining talablari
bilan bogiiq. Operaning roaznvani qanchalik fojiaviy boimasin, baribir u ez-gulik
bilan yakun topishi kerak edi.
Yuqorida qayd etilgan opera islohotlaridagi zamon ruhi tu- fayli yuzaga kelgan
cheklanish kompozitor ijodining tarixiy va ba- diiy ahamiyatini hech ham
kamsitmaydi. Gluk tinglovchiga ta'sir eta oluvchi mahobatli, qahramonona opera
san'atini yarata oldi.
Gluk musiqasi umuman olganda, har doim uning spektakl- laridagi ulug vorlik
’
xarakteri bilan bir butunlikni tashkil qiladi. Musiqa qafiy, sodda va yaxlit
bo yoqlarda yozilgan. Har bir ariya
’ bir tuyg u va bir hissiyotni gavdalantiradi. ’
Islohotchilik operala-rida Glukning badiiy me'yor hissi va ifodadagi oliyjanobligi
o z-garmagan.
’
Gluk rechitativlaridagi dramatik ifodaviylik opera san'ati so- hasida katta yutuq
bo ldi, ularda tuyg ular dinamikasi yorqin ifodasini topgan. Ariya va rechitativlar
’ ’
bilan bir qatorda, opera- ning dramatik mazmuniga uzviy ravishda xor ham
qo shiladi, ular ariyalar va rechitativlar majmuyida mahobatli opera kompozitsiya-
’
sini tashkil qiladi.
11.1. Motsartning opera ijodi
Motsart butun umri davomida operalar yaratgan. 11 12 yoshida
— u «Apollon va
Giasint», «Soxta laqma» operalarini yozgan. 14 yoshida «Mitridat, Pontiy qiroli»

opera-seriasini yaratgan. Uning so nggi operasi «Sehrli nay» esa vafot yilida’ —
yaratilgan.
XVIII asrning 80-yillarida Motsart yaratgan operalarning xro-nologik joylashuvi
o ziga xos simmetriyani tashkil etadi. o n yil-likning boshi va oxirida ikkita
’ ’
zingshpil «Saroydagi o g'rilik» (1782) va «Sehrli nay» (1791) joylashgan, ular
— ’
nemischa matnlarga rechitativlar o rniga so zlashuv dialoglarini kiritilishi bilan
’ ’
xa- rakterlidir. 80-yillarning o rtalarida italyancha matnlarda ikki «Fi-
’ — garoning
uylanishi» (1786) va «Hamma shunday qiladi» (1790) operasi yozilgan, ularda
Avstriya milliy madaniyati sharoitida buffa janri an'analari rivojlantirilgan edi.
Mana shu operalarning bar-chasi orasida Motsartning buyuk kashfiyotlaridan biri
italyancha matnga yozilgan, tragik va komik musiqiy teatr qirralarini mujas-sam
etgan, psixologik musiqiy drama deb hisoblanuvchi «Don Juan» (1787) operasi
qad rostlab turadi.
Motsartning ta'kidlashicha: «operada poeziya dramaning qizi sifatida unga
itoat qilishi kerak». Ushbu fikr bizga operaga qarashda Motsart nuqtayi nazarining
musiqani dramatik harakatlarga bo y-sundirishga uringan Gluknikidan nimasi
’
bilan farq qilishini tu-shunishga imkon beradi.
Musiqani operaning asosi deb bilgan Motsart uning dramatik mohiyatiga katta
ahamiyat bergan. ljodkorning operalarida musiqa hamma vaqt sahna harakatlarining
rivojlanishi bilan to liq uyg unlikda bo lgan.
’ ’ ’ Motsart o z operalarining ’
librettolariga haddan tashqari talabchan bo lardi. U librettochilardan musiqaga
’
nisbatan maksimal darajadagi lo ndalik va e'tiborni talab qilar edi. Musiqaga
’
ustivorlikni bersa-da, Motsart operaga murakkab yaxlit organizm sifatiga qarardi.
Motsart opera harakatining barcha unsurlarini bir-biriga bo ysundirgan holda
’
musiqa va dramatik harakatlarning to la moslashuviga erishgan.
’
Motsart buffa, seria va zingshpil janrlarida operalar yaratgan. Bu janrlarning har
biri Vena simfonizmining tamoyillariga o x-shab, uning ijodida boshqa
’
janrlarning unsurlarini qo shish bilan boyitilib borardi. Jumladan, «Figaroning
’
uylanishi» asosiy janr belgilariga ko ra, buffa operasi, biroq grafmya obrazi buffa
’
obrazlari turiga kirmaydi: uning birinchi ariyasi («Sevgi xudosi») seria ope-

ralarining lirik ariyalariga xos bo lgan lamentoni ham qamrab oladi.. ’ Motsart o z ’
qahramonlarining musiqiy tavsifmi berishda ni-hoyatda mohir edi. Bu qotib
qolgan maskalar emas, balki tirik insonlar bo lib, ularning ichki va tashqi
’
qiyofalari butun spektakl davomida ochilib boradi. Don Juan, Donna Anna,
Suzannavaboshqa ko plab personajlar shular jumlasidandir.
’
Uning operalaridagi asosiy harakatlanuvchi shaxslar murak-kab va ko p qirrali
’
obrazlarni yaratadigan o ziga xos, intonatsiyali davrlar (tovushlar izchilligi) bilan
’
ziynatlangan. Masalan, Don Juan obrazida uning jur'ati, qafiyati, hayotiy lazzatlarga
nisba-tan behalovat muhabbati ta'kidlanadi; Suzanna obrazida ayol jozibasi,
—
ayyorligi, aqli va hiylakorligi; Bazilio obrazida past-kashlik va makkorlik kabi
—
qirralar ko rsatilgan. Qahramonlarning tavsifi yakkaxon nomerlar va duetlardagina
’
emas, balki ansambl-larda ham ochib beriladi.
XVIII asr oprealarining kompozitsion tarkibi muayyan an'ana-larga ega: opera
o zida bir qator mustaqil tugallangan nomerlarni ham mujassamlashtirgan, ular
’
o zaro yo rechitativlar, yoki so z-lashuv dialoglari bilan bog lanib turgan.
’ ’ ’
Operaning har bir ko ri-nishi barcha ishtirok etuvchi shaxslarning qatnashuvidagi
’
rivojlan-gan ansamblli sahnadan iborat bo lgan katta final bilan yakun-langan. Bu
’
an'anaga Motsart ham rioya qiladi, biroq nomerlar-ning bir-biridan keyin kelishi
unda har doim qotib qolgan sxe-malarning kuchi bilan emas, balki dramatik
harakatlarning man-tiqi bilan shartlangan. Jumladan, «Figaroning uylanishi»
Suzanna va Figaroning ikkita dueti bilan boshlanadiki, bu amaldagi qo-nuriiyatlarni
ochiqdan ochiq buzish edi.
Motsart har doim qahramonlarining navbatdagi ariyani ku-tib, sahnada qotib
qolmasligi uchun qayg urardi. Uning opera shakli sohasidagi kashfiyotlari shu
’
bilan bog liq. Ko p hollarda u alohida nomerlarning tugallanganligini opera
’ ’
sahnasining yax-lit rivoji bilan qo shib yuboradi. Operaning eng hayajonli, asosiy
’
sahnalari ansamblli ko rinishlar bo lib, ularda ziddiyatlar rav-shan va o tkir
’ ’ ’
nuqtasiga yetadi.

11.2 «Figaroning uylanishi» operasi
«Figaroning uylanishi» operasi 1786-yilda fransuz yozuvchisi Bomarshening
«G alati kun yoki Figaroning uylanishi» komediyasi ’ asosida yozilgan.
Motsartni komediyaning dadilligi va o tkirligi jalb etgan. Graf
’ Almaviva
xonadonida ikki xizmatkor Figaro va Suzannalar-ning to yiga tayyorgarlik
— ’
bormoqda. Biroq grafning o ziga ham Suzanna yoqadi, shuning uchun u turli
’
bahonalar bilan to yni orqaga suraveradi. Figarodagi aql, topqirlik va epchillik
’
barcha to siqlarni sindiradi. Xizmatkorlar, hatto o z xo jayinlarini ham ahmoq
’ ’ ’
qilishni uddalashadi hamda uni juda noqulay vaziyatda qoldirishadi. Faqat
tashvishlar bilan to lib-toshgan kun baxtli to y bilan yakunlanadi.
’ ’
Komediyaning sujeti huquqsizlikning barcha azoblarini o z
’ boshidan kechirgan
Motsart uchun juda yaqin edi. Operada oddiy insonning boy, badavlat
hukmdorlardan ustunligini ko rsatish imkoniyati uni, ayniqsa, o ziga ko proq
’ ’ ’
jalb etgan.
Opera librettosi (uning so z bilan ifodalangan matni) italiyalik Lorenso da
’
Pontega tegishli. Da Ponte Bomarshe komediyasining eng o tkir qirralarini ancha
’
silliqlashga majbur bo Iishiga qaramas-
’ dan, operada uning bosh g oyasi ’ —
xizmatkoming xo jayindan ustunligi saqlanib qolgan.
’
Opera uvertura bilan boshlanadi. Uvertura so zi fransuzcha
’ «ouvrir» so zidan ’
kelib chiqqan boiib, «ochmoq» ma'nosini bil- diradi. Hammasidan oldin uvertura
musiqiy mazmuniga ko ra,
’
opera bilan bogianadi. Glinkaning «Ruslan va Ludmila», Bo- rodinning «Knyaz
Igor», Bizening «Karmen» operalariga yozilgan uverturalar shu toifaga kiradi.
Ammo bir qator uverturalar mav-judki, ularning musiqasi keyinchalik operada
uchramaydi. «Fi- garoning uylanishi» operasi ham shu turkumga mansub.
Uvertura sonata shaklida yozilgan. U hech bir rivojlovsiz, jonli tarzda butun
opera kayfiyatini bera oladi. Bosh partiya ikki mavzuni qamraydi: birinchi mavzu
go yo tayanch tonika tovushi atrofida aylanadi, u kvintagacha ko tariladi hamda
’ ’
dastlabki to-vushga qaytib keladi.
Motsart xalqona maishiy musiqiy-teatrona madaniyat an'ana-lariga hamda Vena

klassik maktabining ajoyib yutuqlariga tayanib, «Figaroning uylanishi»da
xarakterlarning realistik komediyasini yaratdi. Har bir harakatlanuvchi shaxs —
faqat muayyan tipgina emas, balki butun opera davomida individual musiqiy
tavsiflar bilan ziynatlangan holda ochila boradigan jonli personaj hamdir.
Operaning bosh qahramoni Figaroning (bariton) tafsifi xilma-xil tarzda berilgan.
Figaro ijro etgan ariya va qatnashgan ansambl-larda uning xarakteridagi topqirlik,
epchillik, donishmandlik kabi qirralar ochib beriladi.
Figaroning birinchi yakkaxon chiqishi uning birinchi ko rinish-
— ’ dagi kavatinasi
«Agar xo jayin sakrashni xohlasa», deb nomlangan.
’
Qahramonning musiqiy portreti birinchi ko rinishni uning
’ yakunlovchi
(«Chaqqon bola») ariyasida yanada bo rttirib chiziladi.
’
Figaro bu yerda Kerubinoga murojaat qiladi. U grafning buy-rug iga muvofiq
’
polkka ketishi kerak edi. Figaro o tkir aql va sa-mimiy kulgi bilan harbiy xizmat
’
go zalliklarini chizib beradi.
’
Ariya rondo shaklida yozilgan. Ariyada asosiy, marsh mavzusi uch marta
takrorlanadi («Chaqqon, jingalaksoch, oshiq bola»). Asosiy mavzuni o tkazish
’
oraliqlarida latif musiqa («Atirlar, lab bo yoqlar bilan xayrlashgin» so zlariga) va
’ ’
fanfara sadolari («Shaf-qatsiz jangchi bo lursan» so zlariga)
’ ’
jaranglaydi.Figaroning uchinchi («Ko zingizni oching, erkaklar») ariya-sida u
’
xuddi rashkchi, Suzannani xiyonatda gumon qilayotgan qiyofada ko rinadi.
’
Ariyaning kuyi rechitativ xarakteriga ega. Or- kestr jo rligi, vokal tez aytishning
’
ko p martalab takrori qahra-
’ monning qahrini ochib bera olgan.
Operada paj (mahrambachcha) Kerubinoning roli ham aha- miyatlidir. Uning
partiyasini past ayol tovushi metsso-soprano
— ijro etadi. Kerubino saroy ahlining
ko ngilxushliklarida faol ishti-
’ i ok etadi. Kerubinoning birinchi ko rinishdagi ’ ariyasi
(«Aytish, izoh- lashni uddalolmayman») hayajonli, hissiyotli ruhga ega. Bu vokal
partiyalaridagi kuyning tezligi, xuddi hayajonli nutqqa o xshaydigan
’ qisqa ritmik
formulalarning takroriyligi orqali ta'minlangan. Ariyaning kuyi Motsartning sol
minor simfoniyasining birinchi qismidagi bosh partiyasiga o xshashdir.
’
Ariyada o spirin yigitning bezovtaligi yaxshi ochib berilgan. Tuy-
’ g ularning ’

to lib-toshganligi uning nutqiga uzuq-yuluqlik hamda ’ hayajon ruhini beradi. Titrab
turuvchi, hayajonli kuzatuv, tezkor tcmp, musiqaning rangdor bo yog i
’ ’ —
bularning barchasi o smir-
’ larcha zavq-shavqni, baxt va saodatga intiluvchanlikni
aks ettiradi.
Grafinyaning xizmatchisi Suzanna (soprano) ham zakovat va aqlda Figarodan
qolishmaydi. Boshqalar bilan birgalikda u qasr- ning shovqinli, sho x-shodon va
’
mantiqsiz hayoti girdobida ay-lanadi. o z baxti uchun qafiyat bilan kurasharkan, u
’
o zidagi
’ irodani, topqirlik va ayyorlikni namoyish etadi. Suzanna yolg iz ’ qolgan
damlaridagina bamaylixotir o z qaylig i haqida o y sura oladi. Uning ikkinchi
’ ’ ’
sahnaning ikkinchi ko rinishidagi sitsiliana ritmida yozilgan ixchamgina ariyasi
’
yorqin va aihiyatga ta'sir qiladigan darajada nozik jaranglaydi.
Ariyaga fieyta, goboy, fagot (yog ochdan yasalgan, pufiab
’ chalinadigan musiqa
cholg ulari)ning tovushlari maxsus maftun-
’ korlik bag ishlaydi. Graf Almaviva ’
musiqiy tavsifi murakkab va o zgaruvchandir. Graf obrazi faqat ariyasidagina
’
emas, balki an- sambl sahnalarida to liq ochib beriladi. Birinchi ko rinish finalida
’ ’
grafmya bilan bo lgan sahnada uning partiyasi buyruq ohanglari bilan ajralib
’
turadi. Ichkari xonadan chiqqan Suzannani ko rgan
’ graf uning xushtori shu xonada
yashiringan deb o ylaydi, grafning
’ partiyasida ajablanish ohanglari sezilib turadi.
Zaharxanda ohang Figaroning so roq sahnasida ustuvorlik qiladi va h.k.
’
Grafmyaning musiqiy tavsifi ham o zgaaivchandir. U o zi yakka qolganida izti-
’ ’
robli va g amgin, chunki turmush o rtog i unga xiyonat qilgan,
’ ’ ’ uning qayg uli ’
tuyg ulari har ikki ariyada ham ifodalangan. Ayniqsa,
’ «Sevgi ma'budi» deyilgan
birinchi ariyada (lamento turida bo lib, yorqin «chiquvchi>> talaffuzlar bilan) u
’
ochiq ko rinadi.
’
«Figaroning uylanishi» operasi kompozitsiyasi tugallangan no-merlarning secco
rechitativlari bilan almashib kelishi asosiga qurilgan. Motsart musiqiy nomerlar
almashinib kelishining me-xanik-sun'iy holatini bartaraf qiladi, ularning ko pini
’
rechitativlar bilan bogiangan rivojlanuvchi sahnalarga aylantiradi. Bular bi-rinchi
ko rinishdagi ansambllar: Figaro va Suzannaning har ikki dastlabki duetlari, 1-
’

aktdagi trio, sekstet va boshqalardir.
Opera finallarining eng go zal namunasi birinchi ko rinish finalidir, unda’ — ’
barcha musiqiy rivojlanish voqea harakatlariga ergashadi. Bu yerdagi musiqiy
tavsiflar goh mustaqil tarzda ko -rinsa, gohida dramatik vaziyatga bo ysungan
’ ’
holda namoyon bo -ladi hamda guruh harakatlariga aylanib ketadi. Har bir yangi
’
qahramonning chiqishi bilan musiqa, temp, orkestrlashning xa-rakteri ham
o zgaradi. Bu o zgarishlar tempning o sib, uni pres-tissimoga yetkazadi.
’ ’ ’
Opera jo shqin va shiddatli tarzda tugaydi. Suzanna, Figaro va grafinyalarning
’
oqilona va ustakorona harakatlari natijasida graf-
ning o zi hech bir shubhaga bormasdan Suzanna kiyimidagi o z xotiniga
’ ’
xushomad qila boshlaydi. Fosh bo lganidan keyin esa Fi-garo va Suzannalar
’
baxtiga xalaqit bermaslikka majbur boiadi. Opera shodiyona to y tantanalari bilan
’
tugaydi.
Opera
Russ operasi XVIII asrning 70- yillarida vujudga keldi. XVIII asrning 30-yillarida
russ saxnalarida paydo bolgan operalarni chet ellik kompozitorlar yozib berar edi.
Bu operalarning matnlarida donishmandlar, olijanob monarxlar, afsonaviy yarim
xudolar kuylanar edi. Bu chel el kompozitorlarining operalari russ hatotidan russ
adabiyotidan va dramatic teatridan juda uzoq edi, shu sababli Rossiya xalqi uchun
russ operasi kerak edi. Osha paytda yozilgan Tanyisha , Anyita deb nomlangan
“ ” “ ”
operalar bizgacha etib kelgan, lekin ularning kompozitorlari bizga noma lum.
’
XVIII asrning oxirlarida Rossiya xayotida opera katta rol oynay boshladi.
Rossiyaning ilgor adabiyotchilari va teatr arboblari opera janrida asarlar yoza
boshladilar. Bular Sumarokov, Nikolayev, Ablesimov, Krilov, Knyajnin,

kompozitorlardan Pashkevich, Bortnyanskiy, va Fominlar edi. Rossiyada 70-80
yillarda opera paydo boldi.Bular Sokolovskiyning Temirchi-sexrgar,yolgonchi va“
sovchi , S a nktpeterburg mehmonxona xovlisi operalari, Pashkevichning
” “ ”
Martaba tufayli baxtsizlik va 1787 yida yozilgan Fominning YAmshikik na
“ ” “
podstave operalaridir.
”
Ilk russ opewralari komediya janrida yozilgan edi. Bu operalarda kopincha vertuoz
ariyalarning orniga oddiy ashulalar xalq ashulalari ijro qilinar edi. Operalarda
kopincha nodon va ochkoz pomeshiklar, savdogarlar va ularga qarama-qarshi qilib,
vijdonlilik, olijanoblik, xalqdan chiqqan oddiy odamlar kuylanar edi. Ilk
operalarining tuzilishida nomer strukturasi ustun turar edi. Orad musiqa, gaplashish
dealoglari bilan almashar edi.
Tegirmonchi-sexrgar, yolgonchi va sovchi
“ ”
Bu operani M.Sokolovskiy, librettosini esa A.Ablesimov yozgan. Bu opera russ
xalq turmush operasining ilk namunasidir.Operaning 1- tomoshasi Moskvada 20
–
yanvarda 1779 yilda boldi.
Operaning qisqacha mazmuni.
Operda oddiy qishloq odamlari tasvirlanadi.
Tegirmonchi Faddey, Ankudin va uning rafiqasi Fetinya va ularning qizlari Anyita
chaqqon yigit Filimon. Yoshlar bir-birini sevadilar. Qizning ota-onasioz qizlarini
boshqaga pomeshik yoki dvoryaninga bermoqchi boladilar. Filimon tegirmonchi
Faddeydan qizning ota-onasini kondirib berishini iltimos qiladi.Tegirmonchi esa
qisning ota-onasini aldab kondiradi.Opera qiz va yigitning toylari bilan tugaydi.

Sanktpeterburg mehmonxona xovlisi
“ ”

Operaning kompozitori Pashkevich librettosini esa Matinskiy yozgan. Bu opera
Rossiya savdogarlari va mayday amaldorlar haqidagi otkir satiradir.Operada
makkorlik, poraxorlik, tovlamachilik va haqiqatning tiklanishi kuylanadi.
Operaning qisqacha mazmuni.
Savdogar Skvaligin va uning rafiqasi Solomonida oz qizlari Xavronyini
Kryichkodeyga bermoqchi boladilar Poraxor Kryichkodeyda Skvaligin oz qalbini
koradi Kryichkodey Skvaliginga noinsof bitimlar tuzishda yordam beradi.Vijdonli
odamlar Xvalimov va Pryamikovlar tufayli haqiqat royobga chiqadi. Skvaligin bilan
Kryichkodeylar fosh qilinadi.Toy qoldiriladi. Haqiqat tantana qiladi.
Mavzu. Glinkaning opera ijodi
Reja
1.Glinka operalari
2.Ivan susanin operasi
3.Ivan susanin operasining mazmuni

Glinka ikki xil rus klassik operasini yaratdi.
1.Qagramonlik xalq operasi
2.Xalq ertak operasi.
Ivan Susanin operasi ahahalarini boshqa kompozitorlar ham davom ettirdilar.“ ’
Bular: Serovning Yidif , Musorgskiyning Boris Godunov , Rimskiy-Korsakovning
“ ” “ ”
Pskovityanka , operalaridir
“ ”
Glinkaning Ruslan va Lyidmila operasi esa Rimskiy-Korsakovning afsonaviy
“ ”
ertak operalariga Sadko va Kitej shahri haqida afsona , Skazaniye o grade Kiteje
“ ” “ ” ”

lariga olib keldi. Borodinga ham bu opera juda ta sir qilgan va u o zining Knyaz’ ’ “
Igor opersini Glinka bag ishlagan.
” ’
Kompozitorning bu ikkita operasi rus klassik hamda XX asr musiqasida juda katta
rol o ynadi.
’
Glinkaning Ivan Susanin operasi.
“ ”
Bu opera jahon musiqa tarixida birinchi qahramonlik operadir.
Bu operaning negizida haqiqiy tarixiy voqea yotadi.Domnino qishlog da yashovchi
’
Ivan Osipovich Susanin ismli dexqonning vatanparvarlik jasorati to grisida.
’
Bu operaning librettosini Rozen yozgan, lekin sovet teatri bu librettoni tan olmadi
va Gorodeskiy yangi libretto yozdi.
Oper 4ta parda, 3ta ko rinish hamda epilogdan iborat.
’

Operaning qisqacha mazmuni.

Birinchi parda
Domnino qishlog ining ko chasi. Buerga xalq askarlari hamda dexqonlar
’ ’
to plnishgan.ular orasida Ivan Susanin hamda uning qizi Antonida. Antonida
’
o zining qaylig I Bogdan Sabinin kelishini kutmoqda sababi u kelgandan so ng
’ ’ ’
ularning to lari bo lishi kerak. Shupayt Ivan Susaninning asrandi o g li Vanya
’ ’ ’ ’
qayiqda kelayotgan askarlarni ko rib qoladi. Otryad boshlig I Sabinin keladi
’ ’
g alaba haqida va o zlarinig sarkardalari Minin va Pojarskiylar haqida
’ ’
gapiradi.Susanindan Antonida va o zining to ylariga ruxsat berishini
’ ’
so raydi.Boshida Susanin rozilik berishni xoxlamaydi, chunki dushmanlar hali
’
Rossiyadan chiqib ketgani yo q edi, lekin Sabinindan Moskvada polyaklar
’
qo rshov ostida qolganligini eshitib, to yga rozilik beradi.
’ ’
Ikkinchi parda
Bosqinchilar qarorgoxi. Polyak podshosi Sigizmund qasrida bal. Shupaytda chopar

kelib Rossiyadan xabar keltiradi. Minin boshchilidagi otryad polyak qo shinlarini’
tor-mor qilganligini aytadi. Polyak podshosi choparni eshitgach Rossiyaga yangi
otryad yiborishni va Mininni, Moskvani olishni buyiradi.

Uchinchi parda
Susanin kulbasi, to ga tayyorgarlik ketmoqda. Susanin mehmonlarni to yga taklif
’ ’
qilish uchun Sabininni yiboradi Sabinin ketgandan so ng polyaklar soldatlari kelib
’
Moskvaga boorish yo lini ko rsatishni talab qilishadi.Susanin asrandi o g li
’ ’ ’ ’
Vanyani rus jangchilarining oldiga yiboradi, o zi esa polyak askarlarini adashtirish
’
uchun ketadi. Kulbaga qizlar kelishadi va Antonidani yig lab o tirganini
’ ’
ko rishadi. Sabinin dexqonlar bilan Susaninni qidirib ketadi.
’
To rtinchi parda(1-ko rinish)
’ ’
Sobinin otryadi Susaninni qidirib yiribdi.

Ikkinchi ko rinish
’
Tun. Cherkov darvozasiga Vanya chopib keladi va odamlarni uyg otadi. Ular
’
dushman ketidan borishadi.

Uchinchi ko rinish
’
Qorli, qop-qora o rmon. Bu erga Susanin polyaklarni boshlab kelgan. Polyaklar
’
uxlashmoqda.Uyg onganlaridankeyin Susanin ularni o tib bo lmaydigan joyga
’ ’ ’
boshlab kelganligini bilib qolishadi va uni o ldirishadi.
’

Epilog
Moskva qizil maydoni. Xalq polyaklar ustidan qilingan g alabani nishonlamoqda.’
Antonida , Sobinin va Vanyalar Susanin jasorati haqida so zlab berishmoqda.Xalq
’
rus erini sharaflaydi,shu rus eri uchun jonini bergan qahramon Susaninni
qutlaydilar, Minin va Pojarskiyga tasannolar o qiydilar.
’
Ivan Susanin operasi dramaturgiyasining negizida ikki kuchning kurashi yotadi.
“ ”
Ikki kuchning jangi faqat opera mazmunida emas, balki musiqada ham yaqqol
ko rinadi.
’
Opera uvertyira bilan introduksiya bilan boshlanadi. Uvertyirada hamma
qahramonlarning obrazlari musiqa orqali ochib berilgan.
Kompozitor Ivan Susanin obrazini oddiy bir dehqon obrazidan, xalqparvar,
vatanparvar qahramon darajasiga ko tarilishini juda zo r maxorat bilan
’ ’
tasvirlaydi.
Operad xalq saxnalari juda katta o rin egallaydi. Xor saxnalari rus xalq
’
ko shiqlariga asoslangan bo lib.xalq hayotining xilma-xil tomonlari bilan
’ ’
chambarchas bog langandir.
’
Polyaklar saxnalarida kompozitor polyak xalq raqslaridan: polonez, mazurka,
krakovyaklardan foydalangan.
Opera Slavsya nomli xor bilan tugaydi. BVu xor dushmanlarni ona yerdan
“ ”
xaydagan mardona xalqning yiksas vatanparvarlik kayfiyati tantanasi va shodligini
ifodalaydi.

Купить