O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyati
![birlashadi. Ramz, mifologema, etalon, metafora, realiya, paremiologik birliklar,
lakunalar, stereotiplar, nutqiy etiketlar eng asosiy lingvomadaniy birliklar
hisoblanadi. Olamning lisoniy manzarasini, madaniyatning asosiy konseptlari
majmui bo‘lgan konseptosferani, lisoniy ongni tavsiflash, hamda til egalarining
milliy-madaniy mentalligini aks ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning
qadimiy tasavvurlariga muvofiq keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga
xos bo‘lgan milliy ijtimoiy-madaniy stereotiplarni aniqlash
lingvokulturologiyaning asosiy vazifalari hisoblanadi. 6
Richard Djonsan o‘zining “Madaniyatshunoslik nima?” degan maqolasida
madaniyatni uchga bo‘ladi: Birinchisi, madaniyat ma’daniy jarayonlar, ijtimoiy‒
munosabatlar, ayniqsa sinfiy munosabatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib sinfiy
tuzilmalar, gender bo‘linishlari, ijtimoiy munosabatlarning irqiy tuzilishi va
boshqalarga qaramlikning yosh jihatlari bilan chambarchas bog‘liq. Ikkinchidan,
madaniy jamiyat bilan bog‘liq bo‘lib, shaxslar va ijtimoiy guruhlarning o‘z
ehtiyojlarini aniqlash va qondirish qobiliyatiga yordam beradi. Uchinchisi esa,
yuqoridagi ikkitasidan kelib chiqqan holda madaniyat na avtonom, na tashqaridan
belgilangan hudud emas, balki ijtimoiy tafovutlar va kurashlar maydonidir. 7
Tarixdan ma’lumki, madaniyatning kelib chiqishi “tabiat” bilan bog‘liqdir.
Uning asl ma’nolaridan biri “o‘stirish” yoki tabiiy narsaning o‘sishiga
qarashishdir. Madaniyat bilan bir ildizga ega bo‘lgan “culture” ingliz so‘zi
“shudgor” ma’nosini bildiradi. Bu so‘zning asl kelib chiqishi mashaqqatli inson
faoliyatining bir ko‘rinishi bo‘lgan qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liqdir.
Frenses Bekon asarlarida madaniyat so‘zi “faoliyat” ma’nosini bildirgan.
Madaniyat, avvalo, butunlay moddiy jarayonni bildiradi, keyinchalik majoziy
jihatdan ma’noviy ishlarga o‘tadi. Shunday qilib bu so‘z o‘zining semantik
rivojlanishida tarixiy o‘tishni ifodalaydi.
6
Худойберганова Д. Лингвокулътурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: Тошкент, Турон замин
зиë, 2015. 7-б.
7
Ричард Джонсон. Так что же такое кулътурные исследования? Логос №1 [85] 2012.
Перевод с английского Артема Смирнова.](https://docx.uz/documents/ea9a6e0c-2743-4024-a043-c3d7cf73f870/page_9.png?v=1)
![qadriyatlar, milliy an’analar madaniy universiyalar sifatida lingvokulturologiyada
muhim o‘rin tutadi. 69
Xalqning urf-odatlari uni xalq sifatida tanitadi. Izohli lug‘atda “urf” so‘ziga
shunday ta’rif berilgan: “Urf – [a. e’tirof, baho berish; rasm, odat, taomil;
o‘rganish] Umum tomonidan qabul qilingan va amal qilinadigan tartib-qoida;
rasm, taomil. Har bir xalqning o‘z urfi bor. Biz ko‘pincha ajoyib, ko‘rilmagan,
haligacha urf bo‘lmagan rango-rang gullarni dastalaganda…qaysi bog‘da bitgan-u
bog‘boni kim? deb surishtirib o‘tirmaymiz. Gazetadan.” 70
“Odat” so‘zi esa
shunday izohlanadi: “[ a. udum, taomil; o‘rganish; malaka,odatlanish] 1. O‘rganish
bo‘lib qolgan harakat, qiliq. 2. Ota-bobodan qolib kelayotgan va kishilarga singib
ketgan yoki yangitdan singib borayotgan rasm-rusum, udum, tartib.”
Marosim esa shunday izohlanadi: 1.“ [a. urf-odatlat, udum] Diniy yoki
an’anaviy urf-odatlar munosabati bilan o‘tkaziladigan tadbir, yig‘in. Diniy
marosim. To‘y marosimi. 2. Tantanalar bilan o‘tkaziladigan rasmiy yig‘in.
Kanalning ochilish marosimi.” 71
Bundan kelib chiqadiki, urf-odat marosimga
qaraganda kengroq tushuncha. Chunki urf-odat xalqning hayotidagi barcha rasm-
rusm, udum, marosimlarni ham qamrab oladi. Marosimda faqatgina xalq
hayotining ma’lum sohalari aks etadi. Ya’ni u maxsus kishilar tomonidan
uyushtirilgan namoyishlardan iboratdir. Ya’nada tushunarli qilib izohlansa, urf-
odat ma’lum muddat takrorlanib turuvchi, ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan
xulq-atvor qoidasi va urf-odatda ko‘pchilik ishtirok etadi, marosimda esa faqatgina
belgilangan shaxslar ishtirok eta oladi. Urf-odat muayyan xalq uchun o‘zgarmas
qoida bo‘lsa, marosim hududiy farqlanishi mumkin. Demak, marosim urf-odatning
tarkibiy qismi. “Marosim folklori” kitobida ikkisining farqi shunday farqlanadi: “
Har qanday marosim urf-odat, lekin har qanday urf-odat marosim bo‘la olmaydi. 72
”
69
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг кискача изохли лугати. Тошкент. Turon zamin
ziyo. 2015. 37- б.
70
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2006-2008.
71
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2006-2008.
72
Sarimsoqov B. Marosim folklori. – T.: Fan, 1986. 12- bet .](https://docx.uz/documents/ea9a6e0c-2743-4024-a043-c3d7cf73f870/page_90.png?v=1)
O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyati