O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	144.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyatlari

Купить

O‘ZBEK SHE’RIYATINING LINGVOKULTUROLOGIK
XUSUSIYATLARI
MUNDARIJA:
Kirish ………………………………………………………………………………3
I bob. Lingvokulturologiyaning rivojlanish tarixi …………………………….7
1.1. Lingvokulturologiya fanining rivojlanishiga qadar bo‘lgan davrda madaniyat
terminining taraqqiyoti……………………………………………………….........7
1.2. Madaniyat va tilning o‘zaro bog‘liqlik asoslari…………...........................12
1.3. Lingvokulturologiyaning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni………….…......19
II. Bob. Lingvokulturologik birliklar madaniy sema ifodalovchilari ……....27
2.1. Realiya va uning she’riyatda ifodalanishi……………………………………27
2.2. Lingvomadaniy birlik bo‘lgan urf-odat va marosimga doir so‘zlarning
lingvokulturologik xususiyatlari……………………………………………..…....41
III. Bob. She’riyatda lingvokulturologik vositalar ……………………………53
3.1. Metaforalar – lingvokulturologiyaning bir bo‘lagi sifatida……………..……53
3.2. O‘xshatishlar – milliy madaniyat ko‘rsatkichi…………………………..…...60
3.3. She’riyatda rang va qaldirg‘och ramzlarining ifodalanishi…………………..69
Umumiy xulosa ….……………………………………………………………….83
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………………….85

2

KIRISH
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Geografik va
lingvistik chegaralarning kengayishi, xalqlarning xulq-atvori va muloqotining
universal va o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarurati, chet tillarini jadal
o‘rganish madaniy muloqotlarning yaqinlashishiga va bu o‘z-o‘zidan xalqning
ruhiyatini bilish qiziqishiga olib keladi. Lingvokulturologiya esa madaniyat va
tilning o‘zaro bog‘liqligi va faoliyatidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganadigan va bu
jarayonni tizimli usullardan foydalangan holda ularning lingvistik va
ekstralingvistik mazmuni birligida, birlikning ajralmas tuzilishi sifatida aks
ettiruvchi sintezlovchi tipdagi murakkab ilmiy fan. Uning shakllanishi esa XX
asrning so‘nggi choragiga borib taqaladi va uning yuzaga kelishida V.Teliya va
F.fon Gumboldt nomlari bilan bog‘liq. Hozirgi kunda dunyo tilshunosligida lisoniy
birliklarni etnolingvistika, psixolingvistika, pragmalingvistika, neyrolingvistika,
lingvokulturologiya kabi lingvistik tadqiqot yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy tadqiq
etishga ko‘pgina kuch va bilim sarflanmoqda. Chunki bugungi kun
tilshunosligining har bir yo‘nalishlari kun sayin emas, balki soat sayin taraqqiy etib
bormoqda. Buning natijasida esa lingvomadaniyatshunoslik,
lingvoma’naviyatshunoslik, kognitiv tilshunoslikda yangiliklar ko‘paymoqda va
omma e’tiboriga taqdim etilmoqda. Bu esa dunyo miqyosida til hodisalariga
yangicha qarash, zamonaviy yondashuv va turli aspektlar bo‘yicha tadqiq etish
yo‘l-yo‘riqlarini ham ko‘rsatmoqda. Tilshunoslikda til va nutq hodisalarini
lingvomadaniyatshunoslik asosida tadqiq etish, har bir xalqning moddiy va
ma’naviy madaniyatini uning tili bilan bevosita bog‘liq tarzda tadqiq etish, shu
asosda muayyan millatga tegishli olamning lisoniy manzarasini yaratishga
nihoyatda katta e’tibor qaratilmoqda. Bugungi jahon siyosatida har bir millatning
dunyoda yashab qolishi, o‘zining borligini ko‘rsatishi, tarixiy, ma’naviy, madaniy
va boshqa turli sohalarda milliy, hech kimga o‘xshamagan jabhalarini ko‘rsatishi,
o‘zini dunyo miqyosida namoyon etishi muhim bo‘lib, bu esa tadqiqotchi
tilshunoslardan tilni izchil o‘rganishni va uni dunyo tilshunosligiga taqdim eta
olishni talab qilmoqda.
3

Bugungi globallashuv davrida turli xil millat va elatlarning dunyoda o‘zining
madaniyatini saqlab qolishga intilishi, ma’rifiy, ta’rixiy, etnik sohalarda milliy
o‘ziga xosligini namoyon eta olishi juda muhim bo‘lib, shuning uchun ham
lingvokulturologiya sohasining yangi bo‘lsa-da, o‘z o‘rniga ega bo‘lib borayotgani
juda muhimdir. Demak lingvokulturologiyaning ahamiyati uning shaxs va madaniy
omillarni tadqiq etishida namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi prezidentining ushbu so‘zlari bugun har jabhada
tasdig‘ini topmoqda: “Mamlakatimizda kechayotdan “…bugungi globallashuv
davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash,
bu borada, avvalo, o‘z madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash
va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi” lozim.” 1

O‘zbek xalqning boy madaniyati, milliy tafakkuri, tarixi, ruhiyati, uning til
birliklaridan foydalanish ko‘lami, ma’naviy dunyosi, asrlar davomida shakllangan
o‘ziga xos urf-odatlarida aynan xalqning butun bir borlig‘ini ko‘rsatish
lingvokulturologiyaning vazifasi sanaladi va bu ushbu magistrlik dissertatsiyasi
mavzusining dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqot ob yekti va predmetining belgilanishi . Ilmiy tadqiqot obyekti
sifatida til va madaniyat, lingvokulturemalar, metafora, ramz, realiyalar olingan
bo‘lsa, Sirojiddin Sayyid, Ikrom Otamurod, G‘ulom Mirzo, Jamol Kamol,
Muhammad Yusuf she’riyati tadqiqitning predmetini tashkil etadi.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari . Ilmiy tadqiqot ishining maqsadi
lingvokulturologiyaning o‘ziga xos jihatlarini o‘zbek she’riyati misolida tadqiq
etib, madaniy til birliklarining she’riyatda ifodalanishini ko‘rsatib berish.
Tadqiqot vazifalari:
madaniyat va tilning o‘zaro bog‘liqlik asoslarini o‘rganish;
lingvokulturologiyaning she’riyatda ifodalanishini ko‘rsatib berish;
lingvokulturologik birliklarning madaniy sema ifodalovchilarini tadqiq etish.
1
Ў збекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октабрдаги ПФ -5850- сонли “ Ў збек тилининг
давлат тили сифатидаги нуфу з и ва мавқеини ошириш чора - тадбирлари т ў ғрисидаги ” фармони
//htpp://lex.uz/docs/4561730.
4

Mavzu bo‘yicha qisqacha adabiyotlar tahlili . Lingvokulturologiya termini
V.Teliya rahbarligidagi Moskva frazeologik maktabi tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘ldi. 2
Lingvokulturologiyaning yuzaga
kelishi F.fon Gumboldt bilan bog‘lanadi. Bu sohaning shakllanishida D.Xaymz,
A.Potebniya, X.Glints, L.Vaysgerber, X.Xolts, U.Uitni D.Pauel, E.Seper, B.Uorf,
G.Brutyan kabi tilshunoslarning qarashlari muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiyaning o‘rganilishi, uning talqin
qilinishi, madaniyatning tilda aks etishiga doir tadqiqotlar sifatida M.Mirtojiyev va
N.Mahmudovlarning “Til va madaniyat” asarini, S.Mo‘minovning “O‘zbek
muloqot xulqining ijtimoiy-lisoniy xususiyatlari”, F.Usmonovning “O zbek tilidagiʻ
o xshatishlarning lingvomadaniy tadqiqi”, G.Nasrullayevaning “Antroposentrik
ʻ
metaforaning lingvomadaniy, kommunikativ, pragmatik aspekti”,
N.Sayidrahimovaning “Lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishiga doir ayrim
mulohazalar”, D.Rustamovning “Leksemalar milliy-madaniy xoslangan
sememasining lingvomadaniy aspekti”, Y.Nurmuhammedovning “Milliy-madaniy
dunyoqarashning frazeologik sath aspektidagi tahlili”, N.Mirzayevaning “XX asr
she’riyatida metaforik obraz muammosi”, D.Toshevaning “Zoonim komponentli
maqollarning lingvokulturologik xususiyatlari”, D.Ashurovning “Alpomish
dostonining lingvokulturologik xususiyatlari”, A.Hasanovning “O‘zbek adabiy
tilidagi leksik lakunalarning dialektal asoslari” kabi dissertatsion ishlarini,
A.Nurmonovning “O‘zbek tilida lingvokulturologik yo‘nalish”,
D.Xudoyberganovaning “Matnning antroposentrik tadqiqi”, A.Mamatov,
B.Boltayevalarning “Frazeologik birliklarning lingvomadaniy va semantik-
pragmatik tadqiqi” nomli monografiyalarini, N . Mahmudov va D.Xudoyberganova
muallifligida tuzilgan “O zbek tili o xshatishlarining izohli lug ati”ni,
ʻ ʻ ʻ
D.Xudoyberganovaning “Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha izohli
lug ati”ni, Z.Sabitovaning “Lingvokulturologiya” nomli darsligini hamda
ʻ
N.Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab” va “O xshatishlar
ʻ
– obrazli tafakkur mahsuli” maqolalarini keltirish mumkin.
2
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: – Тошкент : Турон замин
зиë, 2015. 5-б.
5

Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi . Ilmiy tadqiqot
ishini yoritishda tavsiflash, qiyoslash, komponent tahlil, lingvokulturologik tahlil
usullaridan foydalanilgan.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqotda
yoritilgan lingvokulturologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari ochib
berilgan qismlaridan talabalarga lingvokulturologiya fanidan o‘tiladigan ma’ruza,
amaliy va seminar mashg‘ulotlari o‘tishda foydalanish va bakalavr va magistratura
ta’lim yo‘nalishlarida o‘tiladigan darslik va qo‘llanmalarda foydalanish mumkin.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
lingvokulturologiyada ifodalangan lingvokulturologik til birliklari
tushunchalari she’riyatda ochib berilgan;
she’riy misollar maqollar, frazeologizmlar va izohli lug‘at orqali
tavsiflangan;
lingvokulturologik vositalar orqali o‘zbek xalqi an’analari tadqiq etilgan.
Tadqiqot natijalarning e’lon qilinganligi. Dissertasiya mavzusi bo‘yicha
jami 8 ta ilmiy ish, jumladan, xorijiy jurnallarda 4 ta maqola, xalqaro
konferensiyada 1 ta tezis va mahalliy konferensiyalarda 3 ta tezis e’lon qilingan.
Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi. Dissertatsiya kirish, uch asosiy
bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Dissertatsiyaning
umumiy hajmi 86 sahifani tashkil etadi.

6

I BOB. LINGVOKULTUROLOGIYANING RIVOJLANISH TARIXI
1.1. Lingvokulturologiya fanining rivojlanishiga qadar bo‘lgan
davrda madaniyat terminining taraqqiyoti
Tilshunoslik ilmi XXI asrda yanada jadal sur’atlar bilan rivojlanib, fan
oldiga yangi muammolarni hal qilish vazifasini qo‘ymoqda. Ana shunday
muammolardan biri til tizimini antroposentrik paradigma tamoyillari asosida
tadqiq etishdir. Antroposentrik paradigma tilni quruq struktura sifatida emas, balki
jonli muloqot va kommunikatsiyaga asoslangan ochiq sistema sifatida o‘rganuvchi,
boshqa sistemalar jamiyat, inson, madaniyat, ruhiyat kabilar bilan uzviy‒
aloqadorlikda tahlil etuvchi, insonni til ichida yoki tilni inson ichida tahlil etishga
yo‘naltirilgan qarashlar, g‘oyalar va ta’limotlar majmuidir. 3
Antroposentrik
paradigmaning yetakchi yo‘nalishi aynan lingvokulturologiyadir.
Lingvokulturologiya tilshunoslik, madaniyatshunoslik, etnografiya,
psixolingvistika sohalari hamkorligida yuzaga kelgan, tilning madaniyat, etnos,
milliy mentallik bilan kesishuvini va ta’sirini antroposentrik paradigma tamoyillari
asosida o‘rganuvchi sohadir. Shu fan bilan shug‘ullanuvchilarning aytishicha, bu
fan XX asrning so‘nggi choragida shakllangan. “Lingvokulturologiya” termini
V.Teliya rahbarligidagi Moskva frazeologik maktabi tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘ldi. 4
Lingvokulturologiyaning yuzaga
kelishi F.fon Gumboldt bilan bog‘lanadi. Bu sohaning shakllanishida D.Xaymz,
A.Potebniya, X.Glints, L.Vaysgerber, X.Xolts, U.Uitni D.Pauel, E.Seper, B.Uorf,
G.Brutyan kabi tilshunoslarning qarashlari muhim rol o‘ynaydi.
Madaniyat, xalqning tafakkuri, uning olamni idrok etishidagi o‘ziga xos
jihatlarining tilda aks etishini o‘rganish lingvokulturologiyaning asosiy
maqsadlaridan biridir. 5
Lingvokulturologiyada madaniy axborot tashuvchi til
birliklari tadqiq etiladi. Bunday til birliklari lingvomadaniy birliklar termini ostida
3
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: – Тошкент : Турон замин
зиë, 2015. 4-б.
4
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: – Тошкент : Турон замин
зиë, 2015. 5-б.
5
Сабитова З.К. Лингвокультурология . Учебник. – Флинта: Наука, 2013. C 10.
7

birlashadi. Ramz, mifologema, etalon, metafora, realiya, paremiologik birliklar,
lakunalar, stereotiplar, nutqiy etiketlar eng asosiy lingvomadaniy birliklar
hisoblanadi. Olamning lisoniy manzarasini, madaniyatning asosiy konseptlari
majmui bo‘lgan konseptosferani, lisoniy ongni tavsiflash, hamda til egalarining
milliy-madaniy mentalligini aks ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning
qadimiy tasavvurlariga muvofiq keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga
xos bo‘lgan milliy ijtimoiy-madaniy stereotiplarni aniqlash
lingvokulturologiyaning asosiy vazifalari hisoblanadi. 6

Richard Djonson o‘zining “Madaniyatshunoslik nima?” degan maqolasida
madaniyatni uchga bo‘ladi: Birinchisi, madaniyat ma’daniy jarayonlar, ijtimoiy‒
munosabatlar, ayniqsa sinfiy munosabatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib sinfiy
tuzilmalar, gender bo‘linishlari, ijtimoiy munosabatlarning irqiy tuzilishi va
boshqalarga qaramlikning yosh jihatlari bilan chambarchas bog‘liq. Ikkinchidan,
madaniyat jamiyat bilan bog‘liq bo‘lib, shaxslar va ijtimoiy guruhlarning o‘z
ehtiyojlarini aniqlash va qondirish qobiliyatiga yordam beradi. Uchinchisi esa,
yuqoridagi ikkitasidan kelib chiqqan holda madaniyat na avtonom, na tashqaridan
belgilangan hudud emas, balki ijtimoiy tafovutlar va kurashlar maydonidir. 7

Tarixdan ma’lumki, madaniyatning kelib chiqishi “tabiat” bilan bog‘liqdir.
Uning asl ma’nolaridan biri “o‘stirish” yoki tabiiy narsaning o‘sishiga
qarashishdir. Madaniyat bilan bir ildizga ega bo‘lgan “culture” ingliz so‘zi
“shudgor” ma’nosini bildiradi. Bu so‘zning asl kelib chiqishi mashaqqatli inson
faoliyatining bir ko‘rinishi bo‘lgan qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liqdir.
Frenses Bekon asarlarida madaniyat so‘zi “faoliyat” ma’nosini bildirgan.
Madaniyat, avvalo, butunlay moddiy jarayonni bildiradi, keyinchalik majoziy
jihatdan ma’noviy ishlarga o‘tadi. Shunday qilib bu so‘z o‘zining semantik
rivojlanishida tarixiy o‘tishni ifodalaydi.
6
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: – Тошкент : Турон замин
зиë, 2015. 7-б.
7
Ричард Джонсон. Так что же такое культурные исследования? Логос №1 [85] 2012. Перевод с английского
Артема Смирнова.
8

“Madaniyat” so‘zining lotincha o‘zagi “colere” har qanday ma’noni
anglatishi mumkin. “o‘stirish” va “o‘rnashib olish”dan tortib, “sig‘inish”dan to
“himoya” qilishgacha. 8

“Colare” lotincha “cultus” so‘zidan olinib “kult” diniy atamasiga ham
aylanadi. Bugungi kundagi madaniyat atamasi ana shunday ilohiy va ko‘p ma’noli
so‘zning unutilgan ma’nolarini o‘zida mujassam etadi. Agar madaniyat, dastlab,
yetishtirish, tabiatni o‘zgartirishni anglatgan bo‘lsa, bugungi kunda tartibga solish
va o‘z-o‘zidan rivojlanishni anglatadi.
Raymon Uilyams “madaniyat” so‘zining murakkab tarixini kuzatib uning
uchta asosiy zamonaviy ma’nosini ajratib ko‘rsatadi. Ularning etimologiyasiga
muvofiq “madaniyat” so‘zi o‘zining ildizi qishloq mehnatidan kelib chiqqan holda,
dastlab, “svilizatsiya” kabi ma’noni anglatgan bo‘lsa, keyinchalik XVIII asrda
umumiy intellektual ma’naviy va moddiy taraqqiyot ma’nosida shu so‘zning u
yoki bu ma’nosini o‘zida mujassam etgan. Svilizatsiya g‘oya sifatida odob-
axloqning ko‘rinishlarini ham ifodalagan. Ulardan gilamga tupurmaslik yoki
bo‘lmasam gunohkorlarning boshini uzmaslik. Svilizatsiya so‘zining o‘zi “yaxshi
xulq-atvor” va “axloqiy xulq-atvor” o‘rtasidagi bog‘liqlikni ham anglatadi.
Svilizatsiya sinonimi sifatida “ madaniyat” shaxsning dunyoviy va ilg‘or
rivojlanishi bilan ham bog‘liq.
XIX asrning oxirida madaniyat tushunchasi bilan 3 ta narsa sodir bo‘ldi.
Birinchidan, svilizatsiya atamasi uning sinonimligidan chiqib antonimiga aylandi.
Bu juda kam uchraydigan semantik siljish bo‘lib u katta tarixiy burilishni aks
ettiradi. “Madaniyat” singari “svilizatsiya” ham yarim tavsif, yarim me’yoriy
atamadir. U hayotning ma’lum bir shakli neytral belgisi bo‘lishi mumkin (Inklar
svilizatsiyasi). Yoki, aksincha, insoniylik darajasi o‘sib borishi, ma’rifat va
mukammallik darajasini ko‘rsatishi mumkin. Bugungi kunda, bu ayniqsa
“madaniyatli” sifatdoshida yaqqol namoyon bo‘ladi. Agar svilizatsiya san’at,
shahar hayoti, fuqorolik siyosati, murakkab texnologiya va shunga o‘xshash
narsalar bo‘lsa va bularning barchasi ilgari bo‘lgan narsalarga nisbatan yutuqlar
8
Терри Иглтон. Идея кул ь туры. Второе издание. Высшая ш. 2018. C 232.
9

deb hisoblansa, demak, chindan ham svilizatsiya ham tavsifiy, ham me’yoriy
atamadir. Bu biz bilgan hayotni anglatadi va o‘tmishdagi hayot bilan taqqoslashga
imkon beradi. Bunda ko‘rinadiki, svilizatsiya nafaqat rivojlanishning alohida
bosqichi, balki doimo rivojlanib boradigan hodisa hamdir.
Dunyo svilizatsiyasining tavsifiy va me’yoriy jihatlari turli yo‘nalishlarda
talqin etilgan. Bu atama sanoatgacha bo‘lgan Yevropa o‘rta sinfining lug‘atiga
ishora qiladi. U odob-axloqni, nafosatni, xushmuomilalikni, muloqotning nafis
qulayligini namoyish etadi. Sanoatning haddan tashqari rivojlanishi va uning
imperalistik tus olishi svilizatsiya terminining ma’no ko‘lamini pasaytirdi. XIX
asrning oxiriga kelib ijtimoiy hayotni qanday bo‘lishi kerakligini ifodalovchi
so‘zga ehtiyoj sezildi va nemislar birinchilardan bo‘lib “madaniyat” so‘zini
o‘zlashtirganlar. Agar svilizatsiya dunyoviy termin bo‘lib yaxshi xulq-atvorlilikni
bildirsa, madaniyat undan ko‘proq bo‘lgan mas’uliyatni ifodalovchi so‘zdir.
Svilizatsiya ma’lum bir qolipga solingan fransuzlarning tushunchasi bo‘lsa,
madaniyat nemislarning turmush tarzi qolipidir. Garchi bu ikki tushunchaning
siyosiy mazmuni qaysidir ma’noda bir-biriga o‘xshash bo‘lsa-da, svilizatsiya
burjua uchun, madaniyat esa aristokratlar uchundek izohlanadi.
Nemis idealistlaridan boshlab “madaniyat” o‘ziga xos turmush tarzi sifatida
o‘zining zamonaviy ma’nosiga ega bo‘ldi. Ular uchun “madaniyat” deganda
umumbashariy insoniyatning katta hikoyasi emas, balki har biri o‘ziga xos
rivojlanish qonuniyatiga ega bo‘lgan turli xil maxsus hayot shakllari yig‘indisi
tushunilgan. Madaniyat deganda ta’lim va san’at ya’ni odamlarning kichik bir
qismi shug‘ullanadigan faoliyat tushunila boshlagach, madaniyat g‘oyasi ham
mustahkamlandi va uning mazmuni o‘z-o‘zidan qashshoqlashdi.
Madaniyatni, taxminan, ma’lum bir guruhning turmush tarzini tashkil
etuvchi qadriyatlar, urf-odatlar, e’tiqodlar va amaliyotlar yig‘indisi sifatida
ta’riflash mumkin. Madaniyat E.Taylorning mashhur asari “Ibtidoiy madaniyat”ida
o‘zining butun bilimlari, e’tiqodlari, san’ati, axloqi, qonuniyatlari, urf-odatlari va
10

jamiyat a’zosi sifatida egallagan boshqa qobiliyatlari va odatlarini o‘z ichiga
oladi. 9

Reymond Uilyams “Madaniyat va jamiyat: 1780-1950” asarida madaniyat
so‘zining to‘rt ma’nosini taklif qiladi: o‘ziga xos bo‘lgan individual rivojlanish
holati; butun jamiyatning rivojlanish me’yorlari; san’at; bir guruh odamlarning
yaxlit turmush tarzi. Ta’riflarning birinchisi juda tor, oxirgisi esa juda keng
ma’nolarga ega. Reymond Uilyams yana bir asari ( Долгой революции )da
madaniyat ta’rifiga ishlab chiqarishni tashkil etish, oila tuzilishi, ijtimoiy
munosabatlarni ifodalovchi yoki boshqariladigan munosabatlar tuzilishini o‘z
ichiga oluvchi jamiyat deb mulohaza yuritgan. Shu asarining boshqa sahifalarida
madaniyatga bu xuddi tuyg‘ularning tuzilishi ( структура чувства ) bo‘lib, bu
oksimoronga o‘xshab madaniyatning ham hamma uchun tushunarli, ham
tushunarsiz ekanligini anglatadi deydi.
R.Uilyams va E.Tompsan madaniyat haqida butun hayot tarzi yoki hayotda
bo‘ladigan butun bir kurashlar qarama-qarshiligi deb fikr bildiradi. Umuman
olganda ular madaniy shakllar va moddiy hayotning birligi va bir xilligini qamrab
oluvchi har tomonlama aniq tavsifning muhimligini ta’kidlaydi. Shuning uchun
ular madaniyatlar yoki madaniy harakatlarning ijtimoiy-tarixiy yo‘nalishlarini,
etnografik-madaniy tavsiflarni yoki ijtimoiy tajribani qayta tiklaydigan yozuvning
barcha turlarini (masalan, avtobiografiya, og‘zaki yoki tarixiy adabiyotning real
shakllari) ma’qullaydi.
Madaniyat nafaqat individual ijodkorlik masalasi sifatida, balki ijtimoiy
mahsulot sifatida ham tushunilgan. Shu bois ham u oldin kapitalistik davlat yoki
ijtimoiy muxolifat partiyalari tomonidan siyosiy tashkilotlarga bo‘ysundirilgan.

9
Тайлор Э.Б. Первобытная культура. – М.,1989. С 18.
11

1.2. Madaniyat va tilning o‘zaro bog‘liqlik asoslari
Lingvokulturologiyaning o‘rganilishi ayniqsa jahon tilshunosligida XX
asrda eng ko‘p o‘rganilgan sohalardan biri hisoblanadi. Til va madaniyatning
ajralmasligi va birligini tushunish haqida so ‘ zlar o‘tgan asrning 30-40-yillarida
mashhur Sepir-Uorf gipotezasiga asoslangan edi . Inson ongi doimo etnik jihatdan
shartlangan bo‘lib, bir xalqning dunyo haqidagi tasavvurlarini oddiy “qayta
kodlash” orqali boshqa xalq madaniyati tiliga tarjima qilib bo‘lmaydi.
Lingvokulturologiya nuqtai nazaridan, etnomadaniyatning o‘ziga xosligini
tushuntirishni bilish mumkin bo‘lgan narsa va hodisalarning tasvirlarini
mustahkamlovchi so‘zlardan izlash kerak. Nega so‘z bilan? Chunki bunday so‘z
harakatdan o‘sib, o‘zining yashirin energiyasini (madaniy harakatning potentsial
modelini) o‘zida olib yuradi. Madaniy jihatdan belgilangan so‘z yordamida, inson
yashaydigan koordinatalar tizimi, dunyo qiyofasi etnik madaniyatning asosiy
elementi sifatida shakllanadi. Har bir xalq o‘z dunyosidan kelib chiqib narsalarni
nomlaydi. Ism berish ma’lum bir ma‘no berish, ma’lum bir ma’no berish –
tushunish, o‘z ongiga kiritish demakdir.
Bu sohaning tadqiqi Maslovaning ishlarida atroflicha o‘rganilgan. Tilshunos
olima lingvokulturologiya millatning asrlar davomida shakllanib kelayotgan
an’ana va urf-odatlari, og‘zaki ijod namunalari, shu bilan birga xalqlarning mental
(o‘ziga xos) jihatlarini o‘zida aks ettiruvchi zamonaviy nutq hodisalarini ham
bildirishini aytib o‘tgan. V.Maslova – til ajdodlardan avlodlardan qolgan bebaho
meros sifatida madaniyatning bir bo‘lagi ekanligini va aynan til orqali madaniyat
o zlashtirilishini, til barcha madaniy hodisalar ichida eng ahamiyatli ekanligini,ʻ
agar biz madaniyat – fan, din, adabiyot mohiyatini tushunishni istasak, bu
hodisalarga til kabi shakllanuvchi kod sifatida qarashimiz kerakligini ta’kidlagan.
Bundan bilsa bo‘ladiki, til nafaqat madaniyatning tarkibiy qismi, balki madaniyat
mavjudligining shartlaridan biri ham. Shu bilan birga, til o zi mansub bo lgan
ʻ ʻ
mana shu madaniyatni aks ettiruvchi muhim vositadir. 10
Tilda milliy madaniyat
to g ridan to g ri aks etmaydi, balki unga insonning xalq madaniyati haqidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
10
Маслова В. А. Лингвокультурология . Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. – М.: Издательский
центр Академия, 2001. C 32.
12

tasavvur va qarashlari, hissiy kechinmalari, bilimlari ham qo shiladi. Bundanʻ
tashqari N.Alifirenkoning “Lingvokulturologiya: tilning qiymatli semantik
maydoni” o‘quv qo‘llanmasida ham lingvokulturologiyaning asosiy jihatlari
ko‘rsatib berilgan. Qo‘llanma 14 bobdan iborat bo‘lib, unda
lingvokulturologiyaning tadqiqot metodlari, til, madaniyat, mentallik
tushunchalari, olamning lisoniy manzarasi, tilda ramzlarning o‘rni haqida va
dunyoning etnolingvistik rasmi, dunyo qiyofasi, lingvistik ong, tilning madaniy-
kognitiv makonining xususiyatlarini tushunish bilan bog‘liq muammolarning turli
tomonlari haqida tushunchalar berilgan.
N.Alefirenko eng avvalo madaniyatning asosini tashkil qiluvchi qadriyatlar
haqida shunday fikrlarini aytib o‘tgan: “Tilning qadriyat-semantik makonining
zamirida qadriyatlar deb ataladigan maxsus madaniy kategoriyalar mavjud.
Qadriyatlar etnik madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlarini yaratadigan hamma
narsani o‘z ichiga oladi. Trubetskoy madaniyat o‘tmish va hozirgi avlodlarning
tarixiy jamoaviy birgalikdagi ijodi mahsulidir, deb yozgan. Quyidagi qadriyatlar
lingvokulturologiya nuqtai nazariga kiradi: hayotiy qadriyatlar; ijtimoiy qadriyatlar
(ijtimoiy mavqe, maqom, mehnatsevarlik, boylik, kasb, oila, bag‘rikenglik, gender
tengligi va boshqalar kiradi); siyosiy qadriyatlar: so‘z erkinligi, fuqarolik erkinligi,
qonuniylik, fuqarolar tinchligi va boshqalar; axloqiy qadriyatlar; diniy qadriyatlar:
Xudo, ilohiy qonun, iymon, najot va boshqalar; estetik qadriyatlar: go‘zallik,
uyg‘unlik.
Tilda ifodalanish darajasiga ko‘ra ma’naviy qadriyatlar umuminsoniy,
milliy, guruhga xos, oilaviy, individual-shaxsiy bo‘lishi mumkin. Milliy
qadriyatlar har bir xalq hayotida eng muhim o‘rinni egallaydi. Umuminsoniy
qadriyatlardan farqli o‘laroq, milliy qadriyatlar yanada o‘ziga xos va
moddiylashgan. Masalan Rus xalqi uchun ular shunday so‘zlar va iboralar bilan
ifodalanadi (Kreml maydoni, Pushkin, Tolstoy, birinchi sun’iy yo‘ldosh va
boshqalar); fransuzlar uchun – Luvr muzeyi, Versal saroyi, Eyfel minorasi va
hokazo. Boshqacha aytganda, milliy qadriyatlar etnik madaniyatning o‘ziga xos
xususiyatlarini yaratadigan hamma narsani o‘z ichiga oladi.
13

Tilshunos Z.Sabitovaning “Lingvokulturologiya” darsligida
lingvokulturologiyaning asosiy o‘rganish obyekti bo‘lgan til va madaniyat,
madaniy kod tushunchasi, olamning konseptual manzarasi, olamning lisoniy
manzarasi, lingvokulturemalar, metafora, ramz, obraz haqida boblar bor.
Z.Sabitova til va madaniyatni bugungi kun nuqtai nazaridan tahlil qilishga harakat
qilgan.
Olmon tilshunosi Vilgelm fon Gumbold “Tillarning xilma-xilligi faqat
tovushlarning turlichaligida emas, balki har bir millatdagi dunyoni ko‘rishning
farqliligi natijasidir” degan. Chindan ham har bir millatning o‘ziga xos ko‘rish
tarzi bor, o‘ziga xos tafakkuri bor. Shu bois “milliy tuyg‘u”, “milliy ong” degan
tushunchalari insonga uning qalbidagi olmosga jilo baxsh etib kelmoqda.
Tilning mohiyati judayam sodda talqin etiladi. Unga eng muhim aloqa
vositasi bo‘lgan ijtimoiy hodisa sifatida qaraladi. Aslida esa til dunyoni ko‘rish,
uni anglash, idrok etish vositasidir. Til – xalq, millat ruhining betakror va hech bir
zamon va makonda xira tortmaydigan, sayqallangan ko‘zgudir. Har bir tilda shu til
egasi bo‘lgan millatning butun bir borlig‘i aks etadi. Shuning uchun ham bolaning
tili ona tili sifatida kamol topgandagina uning shuurida milliy ruh barqaror bo‘ladi.
Madaniyat, xalqning tafakkuri uning olamni idrok qilishdagi o‘ziga xos
jihatlari lingvokulturologiyaning maqsadi bo‘ladigan bo‘lsa, uning obyekti til va
madaniyat, predmeti esa har bir xalqning madaniy semantikasini ifoda etuvchi til
birliklari hisoblanadi. “...Madaniyatning haqiqiy mazmuni – bu shaxsning o‘zini
ijtimoiy shaxs sifatida kamol toptirish, uning ijodiy kuchlari, munosabatlari,
ehtiyojlari, qobiliyatlari, muloqot shakllarining rivojlanishidir.” 11
Madaniyat,
ehtimol, tarixdagi eng murakkab va hamma narsani qamrab oluvchi kategoriyadir.
Deyarli barcha tadqiqotchilar madaniyatni shunday qayd etishadi: shaxsning, butun
jamiyat guruhining hayotiy faoliyatini tavsiflaydi; shaxs bo‘lishning o‘ziga xos
usulini ko‘rsatadi; o‘zining fazoviy va vaqt chegaralariga ega; xulq-atvor, ong va
inson faoliyati xususiyatlari orqali ochiladi, shuningdek buyumlar, san’at asarlari,
asboblar orqali, lingvistik shakllar orqali, belgilar orqali namoyon bo‘ladi. O‘rta
11
Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое пространство языка: учебное пособие. –
Флинта, Наука . 2010. C 67.
14

asrlarda odam ikkita qarama-qarshi tamoyilning kombinatsiyasi sifatida
tushunilgan: ilohiy va tabiiy. Ammo hozirgi zamonda atrofdagi dunyoda bu ikki
dunyodan tashqari, insonning o‘zi tomonidan yaratilgan yana bir dunyo bor, degan
fikr bor. Bu “madaniyat” deb ataladigan muhit. O‘shandan beri dunyo shartli
ravishda ikki qismga bo‘lingan: tabiat va madaniyat. Tabiiy bo‘lmagan hamma
narsa madaniyatga tegishli hisoblanadi. “Madaniyat” tushunchasining ma’nosi: bu
inson tomonidan yaratilgan dunyo. Madaniyat jamoa yoki qabila tomonidan amal
qiladigan turmush tarzidir. B.Malinovskiy madaniyatga shu ruhda ta’rif beradi,
unga ko‘ra madaniyat ixtirolar, narsalar, texnik jarayonlar, g‘oyalar, urf-odatlar va
qadriyatlar meros bo‘lib qoladigan yo‘l.
V.Bekket: “Madaniyat – bu ijtimoiy aloqalarni tartibga soluvchi va hayot
tajribasini umumiy talqin qilishga imkon beruvchi kuchli e’tiqodlar, qadriyatlar va
xatti-harakatlar normalaridir”. Madaniyat, D.Reginning fikricha, ong ostiga ildiz
otgan va jamoat ongiga olib kirilgan ramziy ifodadir.
Til ham madaniyat ham tabiat hodisasi sifatida aks etadi. Demak, til
madaniyatning tarkibiy qismi bo‘lib, insoniyatning ijtimoiy tarixidagi eng muhum
yutuqlaridan biri hisoblanadi. Til va madaniyat bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
unga har bir kasb egasi, masalan: tilshunos, madaniyat bilan shug‘ullanadigan
tarixchi, etnograf, adabiyotshunos, psixolog har xil yondashadi. Shunga ko‘ra
turlicha savol paydo bo‘ladi: 1) turli madaniy jarayonlar tilga qanday ta’sir
ko‘rsatadi; 2) madaniyatga til qanday ta’sir etadi? Mashhur rus tilshunosi
G.Vinokurning “tilni o‘rganayotgan har qanday tilshunos, albatta, tanlagan tili
uning mahsuloti bo‘lgan o‘sha madaniyatning tadqiqotchisiga aylanadi” degan
tezisi tilshunoslikning shakllanishidan boshlab tasdiqlanib kelmoqda. 12
I.Gerderning 1770-yilda yozilgan “Tilning kelib chiqishi haqida talqin” asarida
inson faoliyatidagi to‘rt asosiy hodisa: til, madaniyat, jamiyat va milliy ruh bir-biri
bilan uzviylik kasb etgan. Til o‘zining kelib chiqishiga ko‘ra madaniyat bilan
bog‘liq bo‘lib, u jamiyat bilan bilan birga o‘sadi. Tilning bunday madaniyat bilan
bog‘liqligi uni milliy ruhning muhim tarkibiy qismiga aylantiradi. Tilda aks
12
Xalimova M. T. Olam milliy lisoniy manzarasi tasvirida til va nadaniyat mushtarakligi. / Academic research in
educational sciences. 2021. www . ares . uz .
15

ettirilgan olamgina mavjud bo‘ladi. Til madaniyatning dalilidir. U biz qadimgi
ajdodlarimizdan meros qilib olgan madaniyatning bir bo‘lagi. Til madaniyatni
o‘zlashtirishning asosiy quroli. U barcha madaniy hodisalarning eng muhimi.
Demak, til madaniyatning tarkibiy qismi va uning vositasidir. U ruhimizning,
madaniyatimizning ko‘rinishi va milliy mentalitetning o‘ziga xos xususiyatlarini
ifodalay oladi. Tilshunos olim N . Mahmudov “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini
izlab” maqolasida bu ikki tushuncha haqida shunday deydi: “Til va madaniyat
deganda, ko‘pincha, “nutq madaniyati” deyiladigan muammo assotsiativ holda
esga tushsa-da, bu ikki o‘rindagi madaniyatning aynanligini aslo ko‘rsatmaydi. Til
va madaniyat deyilganda, odatda, til orqali u yoki bu madaniyatni yoki aksincha,
madaniyatni o‘rganish orqali u yoki bu tilni tushuntirish nazarda tutiladi, aniqroq
aytadigan bo‘lsak, lingvokulturologiyadagi madaniyatning ma’nosi “aqliy-
ma’naviy yoki xo‘jalik faoliyatida erishilgan daraja, saviya (nutq madaniyati)”
emas, balki “kishilik jamiyatining ishlab chiqarish, ijtimoiy va ma’naviy- ma’rifiy
hayotida qo‘lga kiritgan yutuqlari majmuyi ( madaniyat tarixi, o‘zbek madaniyati )
demakdir.” 13

Inson nafaqat madaniyatni o‘zida tashuvchi shaxs, balki, o‘z navbatida
madaniyat insonning o‘zi yaratgan hamma narsalarda mujassamdir. 14

Til va madaniyatning chambarchas bir-biriga bog‘liqligi va bir-birini taqazo
etishi, madaniyatning tilda aks etishi kabi masalalarning metodologik asosi ko‘p
yillardan beri o‘rganilib kelinmoqda. Ularning asosi sifatida N.Alefirenko,
V.Vorobyev, V.fon Gumbold, M.Kovshova, V.Krasnix, V.Maslova, Y.Stepanov,
V.Teliya, E.Gashimov, N . Xomskiy, A.Xrolenkolarni aytish mumkin. 15

13
Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб…// Ў збек тили ва адабиëти . – Тошкент, 2012.
№5.
14
Гашимов Э.А., Куровская А.Е. Язык и кул ь тура. От общего к частному. Современный лингвистический
взгляд // Современный наукоемкие технологии. №7. 2010.
15
Алефиренко Н.Ф. Современные проблемы науки о языке: Учеб. пособие. 2-е изд. – М.: Флинта: Наука,
2009. , Алефиренко Н.В. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое пространство языка: учеб. пособие /
– М.: Флинта: Наука, 2012. – 288 с ., Воробьёв В.В. Лингвокультурология . Монография. – М.: Изд-во РУДН,
2008. , Воробьёв В.В. Лингвокультурология (теория и методы) . Монография. – М.: Изд-во РУДН, 1997. ,
Воробьёв В.В. О статусе лингвокультурологии // Материалы IX Конгресса МАПРЯЛ. Доклады и сообщения
российских ученых. – Братислава, 1999. , Гак В.Г. О контрастивной лингвистике // Новое в зарубежной
лингвистике. Вып. XXV. Контрастивная лингвистика. – М., 1989. - С. 5 - 17. , Гак В.Г. Сравнительная
типология французского и русского языков . Учебник. Изд. 4-е. – М.: Книжный дом ЛИБРОКОМ, 2010. - 288
с. , (Из лингвистического наследия В.Г. Гака.) Методы сравнительного изучения языков. – М.: Наука, 1988. ,
Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию / В. фон Гумбольдт. – М.: Прогресс, 1984. – 397 с. ,
16

Lingvokulturologiya tarixiy va zamonaviy til faktlarini ma’naviy madaniyat
ko‘zgusi ortidan tekshiradi. V.Teliya lingvokulturologiya til va madaniyat
munosabatlarini faqat sinxron aspektda o‘rganadi deb fikr bildirib: u jonli axborot-
aloqa jarayonlarini va xalqning hozirgi mentalitetiga mos til ifodalarning nutqda
qo‘llanishidagi aloqani tadqiq etadi deb hisoblaydi.
Tilshunos A.Nurmonovning fikriga ko‘ra, til va madaniyatni tadqiq etgan
olimlar uch guruhga bo‘linadi. Ulardan birinchi guruhi til va tafakkur, til va
madaniyat munosabatida tilni belgilovchi kuch ekanligini olg‘a suruvchi
V.Gumboldt, B.Uorf va E.Sepir kabilardir. A.Nurmonov bunga qarshi chiqib, o‘z
fikrini shunday ta’kidlaydi: “…Nominatsiyaga asos bo‘lgan obraz markazini idrok
qilishda turli tipdagi tillarda o‘ziga xos umumiy jihatlardan ham ko‘z yumib
bo‘lmaydi. Bu ham lingvistik nisbiylik nazariyasining olamni idrok qilishda tilning
roli yetakchi ekanligi haqidagi xulosa faqat biryoqlama ekanligidan dalolat
beradi.” 16

A.Nurmonovning fikricha, til va madaniyat munosabati haqidagi ikkinchi
nuqtai nazarda bu ikki hodisa o‘rtasidagi munosabat tamoman inkor etiladi.
A.Nurmonovning nuqta y i nazariga ko‘ra, ushbu masala haqidagi uchinchi
qarashda yuqorida aytib o‘tilgan qarama-qarshi fikrlar o‘zaro sintezlanadi. Olim
fikrlarini davom ettirib til va madaniyat o‘zaro bog‘liq va ayni paytda farqli hodisa
bo‘lib, til va madaniyat munosabatida tilning roli katta ekanligini aytib o‘tadi. Har
bir xalqning o‘ziga xos etnomadaniyati uning tili orqali namoyon bo‘ladi. Lekin
obyektiv borliqda ana shu etnomadaniyat mavjudligi uchun ham tilda o‘z o‘rnini
topadi. Bundan kelib chiqadiki, til va madaniyat kesishuvida ham obyektiv borliq –
ong – til munosabati amal qiladi.
Стернин И.А. Контрастивная лингвистика. Проблемы теории и методики исследования. – М., 2007. ,
Ковшова М.Л. Словарь лингвокультуроведческих терминов / М.Л. Ковшова, Д.Б. Гудков. – М.: Гнозис,
2013. – 192 с. , Красных В.В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология . Курс лекций / В.В. Красных. –
М.: Гносис, 2002. - 284 с. , Маслова В.А. Лингвокультурология . Учеб. пособие / В.А. Маслова. – М.:
Академия, 2010. – 208 с. , Степанов Ю.С. Константы: слов. рус. культуры / Ю.С. Степанов. – М., 1997. – 990
с. , Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты /
В.Н. Телия. – М., 1996. – 284 с. , Хроленко А.Т. Основы лингвокультурологии . Учеб. пособие /
А.Т.Хроленко. – М.: Флинта: Наука, 2005. – 184 с. , Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание: Пер. с англ. -
М.: Русские словари, 1997. , Гашимов Э.А., Савицкий В.М. Лингвокультурный код. М.: Изд-во МГПУ, 2005. ,
Гашимов Э.А. Лингвокультура и потребностный код. С.; Изд-во СФ ГОУ МГПУ, 2007. , Хомский Ноам. О
природе и языке. Пер. с англ. – М.: КомКнига, 2003.
16
Худойберганова Д. Кўрсатилган адабиëт – Б. 14.
17

Umuman olganda til, madaniyat va etnik kelib chiqish bir-biri bilan
chambarchas bog‘langan. Lekin eng muhimi, shubhasiz, etnik madaniyatni
ifodalovchi, milliy ma’naviy madaniyatni ifodalovchi – bu til. Til xalq
mentalitetining shakllanishi va namoyon bo‘lishining eng qimmatli manbai bo‘lib,
u orqali madaniyat saqlanib qoladi va keyingi davrga yetkaziladi. Til va madaniyat
o‘rtasidagi munosabatlar ajralmas va xilma-xildir. Ularning munosabatini butun va
qism sifatida ko‘rish mumkin. Chunki til aynan madaniyatning tarkibiy qismi va
uning qurolidir. Lingvokulturologiya insonning tabiat, jamiyat, tarix, san’at va
boshqa madaniy va ijtimoiy borliq sohalarida o‘z-o‘zini anglash xususiyatlarini
o‘rgansa, tilshunoslik tilda dunyo lisoniy manzarasining mental modellari sifatida
aks etuvchi dunyoqarashni o‘rganadi. 17
Madaniyat judayam katta qamrovga ega
bo‘lib, u inson yashayotgan, amalga oshirayotgan kommunikativ faoliyatni,
moddiy qadriyatlarning ijtimoiy ishlab chiqarilishini, ularning turli xil insonlar
orasida taqsimlanishi va iste’mol qilinishini ham o‘z ichiga oladi. Madaniyat
insoniyatning makon va zamonda faoliyat yuritishiga imkon beruvchi maxsus
shakl hisoblanadi. U bir butun o‘ziga xos umumiy g‘oya va uslubga ega bo‘lib,
hayot bilan mamot, ruh bilan moddiylik orasida turadi. Shaxsning nafas olishidan
tortib, uning har kungi retuallari, shaxsga tegishli bo‘lgan barcha xususiyatlari
madaniyat orqali jamiyat ichida ro‘yobga chiqadi. Bundan bilish mumkinki,
jamiyatning bir bo‘lagi bo‘lgan insonning madaniy faoliyati uning o‘ziga bog‘liq,
shu bois madaniyat jamiyatning ajralmas qismi va uni o‘rganish jamiyatni ham
o‘rganish ham demakdir.
1.3. Lingvokulturologiyaning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni
Lingvokulturologiya tilshunoslik, madaniyatshunoslik, tilda butun bir‒
xalqning ruhiy olami, turmush tarzining aks etishi va unda mustahkamlanishini
o‘rganuvchi eng yangi bo‘lgan tilshunoslikning bir yo‘nalishidir.
Lingvokulturologiya xalqlarning turmush tarzi, ularning kelib chiqishini
o‘rganuvchi etnolingvistika va tilning jamiyatdagi tutgan mavqeyini o‘rganuvchi
17
Мўминова А. Лингвокультурологиянинг замонавий тилшуносликдаги ўрни хусусида. / Ўзбекистонда
хорижий тиллар. №4. 2014. 23-28 –бетлар.
18

sotsiolingvistika bilan shunchalik bog‘langanki, tilshunos B.Teliya uni
etnolingvistikaning bir ko‘rinishi deb hisoblaydi. Yaxshiroq qaralsa va bu ikki
fanning mazmuniga borib taqalsa, ular ikki xil fan ekanligini ko‘rish mumkin.
V.Zveginsev etnolingvistikaga tilning madaniyat, milliy urf-odatlar, jamiyatning
ijtimoiy jihatlari bilan aloqalarini o‘rganuvchi yo‘nalish sifatida aytib o‘tgan. Xalq
insonlarning an’anaviy va madaniy mushtarak jamoasi bo‘lib, insonlarning kelib‒
chiqishlari, tarixiy va til belgilari, madaniy tegishlilik xususiyatlari, ruhiyati
yaqinligi, o‘zaro bir guruhga mansublik haqida tasavvurlari bilan ta’riflanadi.
Milliylik tanlanmaydi, hech bir elat uni tanlolmaydi, balki meros bo‘lib
o‘tadi. Insoniyat madaniyati turli milliy madaniyatlar birlashmasini anglatadi, ular
shu bois ham xilma-xilki, u orqali turli millatlarning azaliy orzu-intilishlarini,
ehtiyojlarini va turmush tarzini ifodalash mumkin. Milliy o‘ziga xoslik barcha
jabhalarda ko‘zga tashlanib turadi: mehnat, hordiq, ovqatlanish, turli vaziyatlarda
qanday so‘zlashishlarigacha. Oddiygina bir misol keltiradigan bo‘lsak, rus
xalqining eng muhim belgisi jamoaviylik bo‘lib, shu boisdan ham ruslar ma’lum
‒
jamoaga tegishlilik hissi bilan ajralib turadi, ularning munosabatlarida samimiylik
va emotsianallik aks etib turadi. A.Vejbitskiyning aytishicha, rus tili ko‘proq
hissiyotga diqqat qaratadi va aynan shu tilda hissiyotni farqlovchi, ularni aks
ettiruvchi lug‘aviy va grammatik ifodalarning butun bir to‘plamiga ega.
N.Xomskiy o‘zining “Tabiat va til to‘g‘risida”gi asarida shunday savolni
o‘rtaga tashlaydi: Tilni bilish nima? Til qanday o‘zlashtiriladi? Til va madaniyat
o‘rtasida bog‘liqlik qanday? Har bir inson tilni o‘rganayotganda mana shu
savollarga duch keladi.
XX asr oxirida lingvokulturologiya sohasida 4 ta ilmiy maktab mavjud edi:
- Y.Stepanovaning madaniy tilshunoslik maktabi. Madaniyat konstantalarini
diaxronik jihatdan tavsiflash bilan shug‘ullangan.
- N.Arutyunova maktabi. Turli davrlar va xalqlar matnlaridan olingan
umumbashariy madaniyat atamalarini o‘rgangan (tashqi kuzatuvchi pozitsiyasida).
- V.Teliya maktabi. Uning maktabi frazeologizmlarning lingvokulturologik
tahlili bilan shug‘ullangan.
19

- E.Vereshagina va V.Kostomorovaning konsepsiyani ishlab chiqaruvchi
madaniy tilshunoslik maktabi.
Bu maktablarning barchasi oldiga shunday maqsadlar qo‘yishgan edi: til
tushunchalarini shakllantirish jarayonida madaniyatning o‘rnini ochib berish;
“Madaniy ma’no” tashuvchi so‘zning tilning qaysi qismida saqlanishini o‘rganish;
“Madaniy ma’no” tashuvchi bunday so‘zlarning ma’nolarini so‘zlovchi va
tinglovchi tushunadimi yoki yo‘qmi va ular nutq srtategiyalariga qanday ta’sir
qiladi degan savolga javob topish; Til egalarining va shu tilda so‘zlashuvchilarning
madaniy va lingvistik huquqlarining ( компетенции ) mavjudligini aniqlash;
Madaniyatning mohiyatini tushuntirib berish; Ushbu fanning asosiy
tushunchalarini tizimlashtirish, til va madaniyatning o‘zaro ta’siri muammosini
tahlil qilish imkonini beradigan, hamda ushbu ilmiy paradigma doirasida o‘zaro
tushunishni ta’minlaydigan antropologik va antroposentrik paradigmani yaratish.
XXI asr boshlarida yana ikkita yirik lingvistik maktab paydo bo‘ldi:
V.Karasik nomi bilan bog‘liq bo‘lgan Volgograd ilmiy maktabi va V.Savitskim
boshchiligidagi Samara ilmiy maktabi. Ushbu ilmiy maktablarning oldiga qo‘ygan
vazifalari quyidagilardan iborat: til tushunchalarini shakllantirish jarayonida
madaniyatning o‘rnini aniqlash; bir madaniyat egalarining konsepsiya sohalarini,
til sohalarini, madaniyat va til diskurslarini aniqlash va tavsiflashdan iboratdir.
Lingvokulturologiyaning tildan faqatgina muloqot maqsadida emas, balki
madaniyatni dekodlash uchun ham foydalanishadi. Chindan ham til
lingvokulturologiyaning eng muhim yo‘nalishidir. Inson nafaqat madaniyatni
o‘zida tashuvchi shaxs, balki, o‘z navbatida madaniyat insonning o‘zi yaratgan
hamma narsalarda mujassamdir. 18

Til madaniy jihatdan juda muhim bo‘lgan turli xil millat va elatlarga tegishli
bo‘lgan xabarlarni yig‘ish va ularni to‘plash vositasi ham hisoblanadi. Til
birliklarida joylashgan madaniy axborotlarni ajratib olish uchun lingvokulturolog
bir qancha o‘ziga xos usullarni ishlatadi. V.Teliya lingvokulturologiyaning obyekti
nafaqat milliy, balki umuminsoniy madaniy axborotlar hamdir deb aytib o‘tgan.
18
Гашимов Э.А., Куровская А.Е. Язык и культура. От общего к частному. Современный лингвистический
взгляд // Современный наукоемкие технологии. №7. 2010.
20

Volgograd maktabida tilshunoslari V.Karasik, E.Sheeygallar til va
madaniyatni o‘zaro qiyoslashga harakat qiladilar. Lingvokulturologiyaning asosiy
birligi sifatida ular madaniy konseptni oladi. Ushbu tushuncha aniq va mavhum
nomlarning mundarijasini o‘z ichiga oladigan ostki, tag ma’no bo‘lib, qaysi xalqni
tasvirlayotgan bo‘lsa, o‘sha xalqning madaniyati haqida qo‘shimcha ma’lumot
olishni talab qiladi. E.Sheygal va V.Buryakovskaya lingvokulturologiyani “olam
konseptual manzarasining alohida obyektlari va akslanuvchi obyekt tomonidan
ularning jamoa ongi hamda tilda idrok qilinishi” deb ta’riflaydi. 19
Hozirgi vaqtda lingvokulturologiya dunyo, shuningdek rus tilshunosligida
eng rivojlangan sohalardan biri bo‘lib, bu fan yuzasidan juda ko‘plab tadqiqotlar
yaratilgan va yaratilib borilmoqda. Chunki xalqning madaniyati uning turmush
tarzini, dunyoqarashini, shu xalqning butun bir olam manzarasini o‘zida aks
ettiradi. Bu sohaga oid ishlarda tadqiqotchilarning olamning lisoniy manzarasi,
lingvomadaniy konseptlar, lisoniy ong, barqaror birliklarning lingvomadaniy
xususiyatlari kabi masalalarga katta e’tibor qaratayotganliklarini ko‘rish mumkin.
Bu kabi tadqiqotlarda tilning barcha sathlari birliklari, xususan, so‘z va matnning
tamoman yangicha talqini va tahlili ustuvorlik qiladi. Bunda lisoniy birliklarning
nafaqat til qonuniyatlari, balki jamiyat, inson, madaniyat, ruhiyat, milliy mentalitet
kabi omillar nuqtai nazaridan ham tadqiq etilishi til ilmida yangi g‘oyalar, yangi
ilmiy qarashlar va tamoyillarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi.
XXI asrning dastlabki yillaridan o‘zbek tilshunosligida ham shunday
antroposentrik tahlil ko‘rinishlarini namoyon qiluvchi tadqiqotlar yuzaga kelishi
ko‘paydi. Bu ishlar, asosan, tilshunoslikning boshqa fanlar bilan kesishmasidan
paydo bo‘lgan sotsiolingvistika, kognitiv tilshunoslik, lingvistik pragmatika va
psixolingvistika sohalari bo‘yicha bajarildi. Ushbu tadqiqotlar, garchi ularda
antroposentrik paradigmaga munosabat bildirilmagan bo‘lsa-da, o‘zida ushbu
paradigma tamoyillarini aks ettirilgan eng dastlabki ishlar hisoblanadi.
Shuningdek, ularda tilimizning milliy xarakter, urf-odat, qadriyat va an’analarimiz
19
Shayxislamov N. Lingvokulturologiyaning fanlar sistemasidagi maqomi va uning etnolingvistika, sotsiolingvistika
va etnopsixolingvistika bilan bog‘liqligi . Academic Research in Educational sciences. Vol.1. №2. 2020. 221-228-
betlar.
21

bilan bog‘liq jihatlari haqida ham ayrim fikrlar bildirilganki, ularni
lingvokulturologiya nazariyasiga oid qarashlarning ilk namunalari sifatida
baholash mumkin. Shulardan biri sifatida tilshunos S.Mo‘minovning “O‘zbek
muloqot xulqining ijtimoiy-lisoniy xususiyatlari” deb nomlangan doktorlik
dissertatsiyasida o‘zbeklarning o‘ziga xos muloqot xulqi ularning ijtimoiy hayoti
va lisoniy dunyosi nuqtai nazaridan tadqiq etilgan. S.Mo‘minov o‘zining ushbu
dissertatsiyasida muloqot xulqi muammosini milliy xarakter, millat aholisining
o‘ziga xos urf-odatlari, ularning butun bir turmush tarzi mohiyatining asosi bo‘lgan
qadriyat va ming yillardan beri saqlanib kelayotgan, ajdoddan avlodga meros
bo‘lib o‘tiladigan an’analarini hisobga olmasdan turib mutlaqo o‘rganish, uni tahlil
etish, muhokama qilish mumkin emasligini aytadi. Chunki muloqot xulqi ham
milliy xarakterning uzviy bir qismi bo‘lib, ular bir-biri bilan chambarchas aloqada
va bir-birini taqozo etadi. 20

Lingvokulturologiyaning eng muhim tarkibiy qismi bu dunyoning‒
lingvistik manzarasidir. Har bir tilda dunyoning o‘ziga xos rasmi, shakl-shamoyili
bor bo‘lib, har bir inson nutq mazmunini shu shakl-shamoyilga mos ravishda
tartibga solishga zarurat sezadi. Dunyoning lingvistik manzarasi, tasviri
tushunchasi V.fon Gumbold va unga ergashgan neogumboldchilarning tilning
ichki shakli haqidagi g‘oyalariga borib taqaladi. Dunyoning lingvistik manzarasi
xususiyatlari va uning tabiati til bilan belgilanadi, chunki aynan shu til insonning
atrofidagi dunyoni shakllantirish va bilishning eng muhim usuli bo‘lib, inson
atrofidagi olamni shu tafakkur orqali anglaydi va bu bilimlarini til orqali
boshqalarga yetkazadi. Lingvistik shaklda ifodalangan ushbu bilimlarning
yig‘indisi aynan dunyoning lisoniy manzarasi bo‘lib, u lingvistik oraliq dunyo ham
deyiladi. 21
Frazeologizmlar dunyoning lingvistik manzarasini yaratishda muhim rol
o‘ynaydi. Ular xalq hayotining ko‘zgusidir. Frazeologizmlar ma’nolari shaxs
20
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати: Тошкент, Турон замин
зиë, 2015. 10- б.
21
Дзагова З.В. Языковая картина мира с совремменной лингвокультурологи. Гуманитарные науки №11.
2018.
22

tajribasi, ma’lum bir tilda so‘zlashuvchi xalq folklori, an’analari bilan chuqur
bog‘langan. Frazeologik birliklar tomonidan yaratilgan dunyoning lingvistik
manzarasining eng muhim tomoni u inson bilan bog‘liq holda paydo bo‘lishidir.
Bir qator asosiy so‘z va frazeologik birliklarning ma’nosi olamni antroposentrik
tushunish asosida shakllangan. Bunday frazeologik birliklar dunyoning madaniy
va milliy manzarasini yaratadi, unda odamlarning necha ming yillik tarixi,
udumlari, urf-odatlari va xatti-harakatlari , dunyoga va bir-birlariga munosabati
aks etadi.
Dunyoning lingvistik manzarasi insonning dunyoga munosabatini
shakllantiradi. Bu dunyodagi inson xatti-harakatlarining normalarini belgilaydi va
uning atrofidagi dunyoga munosabatiga ta’sir qiladi. Har bir til dunyoni idrok etish
va tartibga solishning ma’lum bir usulini aks ettiradi. Unda ifodalangan ma’nolar
ma’lum bir yagona qarashlar tizimini keltirib chiqaradi, bu esa o‘sha tilda
so‘zlashuvchilar uchun majburiy. Bundan bilish mumkinki, til nafaqat xabar
yetkazadi, balki tartibga ham soladi. Tilda mustahkamlangan dunyo haqidagi
bilimlar, til jamoasining etnik-madaniy tajribasi bilan uzviy bog‘liqdir.
“Dunyoning lisoniy manzarasi” degan atama XIX asr oxiri XX asr
boshlarida paydo bo‘lgan. Uni birinchilardan bo‘lib nemis fizigi German Gerts
dunyoning fizik manzarasiga nisbatan qo‘llagan bo‘lib, u tashqi obyektlarning
ichki tasvirlari to‘plami sifatida talqin qilgan. Taxminan yigirmanchi asrning
o‘rtalaridan boshlab bu tushuncha filologiya fanida ishlatila boshlangan.
Dunyoning lingvistik tasviri bu bizning dunyoni va undagi o‘zimizni qanday‒
idrok qilishimiz va atrofimizdagi hodisalarni ongda aks etishi, shu bilan birga bu
bizning atrofimizdagi olam bilan o‘zaro munosabatimiz natijasi hamdir.
V.Maslova unga inson mavjudligini tavsiflovchi asosiy tushuncha deb izoh
beradi. 22

Keyingi yillarda xalqlarning etnik madaniyatini o‘rganish ancha jadallashdi.
Bu butun dunyoda yuz berayotgan globallashuv jarayonlari bilan ham uzviy
bog‘liq. Globallashuv etnomadaniyatlarga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirdi. Demak,
22
Дзагова З.В. Языковая картина мира с совремменной лингвокультурологи. Гуманитарные науки №11.
2018.
23

til madaniyatning ajralmas qismi va uning asosiy vositalaridan biri bo‘lib,‒
dunyoning etnik manzaralarini ifodalashda ham, uni shakllantirishda ham katta rol
o‘ynaydi.
Tildagi madaniy belgilarni o‘rganish tilshunoslikning bugungi kunga qadar
erishgan yutuqlari samarasidir.
Til, madaniyat, etnos o‘rtasidagi chambarchas aloqa va munosabatlar
sotsiologiya va falsafadan to etnolingvistika va lingvokulturologiyagacha bir-
birining uzviy kesishmasini tashkil qiladi.
Til madaniyat bilan bog‘liq, u madaniyatning ichida rivojlanadi.
Tilshunos D.Ashurova lingvokulturologiyaning eng muhim vazifalaridan
biri sifatida metodologik shart-sharoitlarni aniqlashtirish, tadqiqotlarning
konseptual qonun-qoidalari hamda madaniyat nuqtai nazaridan ajratib olingan til
birliklari bo‘lgan lingvokulturemalarni tizimga solish va tasniflash muammolarini
ishlab chiqish hisoblanadi deb qayd etib o‘tgan. 23
Xalqimiz madaniyatini ifodalagan juda ko‘p adabiyotlar taraqqiyot
bosqichiga qadam qo‘ygan yurtimizning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy hamda
madaniy hayotining kecha va bugunini yoritib beruvchi ekanligi uchun ham ularni
tadqiq etish, madaniyatning bir bo‘lagini tadqiq etish demakdir.
I bob bo‘yicha xulosa
Lingvokulturologiya (madaniy tilshunoslik) bu til va madaniyatning
‒
faoliyat jarayonida o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan murakkab ilmiy fan. U til
birliklarining milliy-madaniy semantikasini butun bir mazmuniy yaxlitlikda, biror
bir til va madaniyatdagi so‘zlashuvchi kishilar tushunishiga imkon qadar yaqin
bo‘lgan darajada o‘rganadi. Lingvokulturologiyaning eng asosiy maqsadi tilda
saqlanib kelinayotgan madaniyatni o‘zida mujassamlash, yig‘ish, saqlash va
uzatish usullarini o‘rganishdir.
Bir asrdan ko‘proq vaqt davomida til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro
tortishuvlar ko‘plab olimlarni jalb qilmoqda. Ba’zilari til madaniyat bilan
butunlikning bir qismi sifatida mavjud deb hisoblasa, boshqalari til faqatgina
23
Ашурова Д.У. Преспективы научных исследований в свете новых направлений лингвистики // Филология
масалалари . 2014, -№4 .
24

madaniyatni ifodalash shakli deyishsa, uchinchi taraf olimlari til madaniyatning
shakli ham, elementi ham emas deb aytib o‘tishgan. Misol tariqasida Amerika va
Rossiya etnolingvistika maktablarining asoschilari bo‘lgan ikki mashhur
shaxslarning so‘zlarini keltirish mumkin. E.Seperning fikricha “Madaniyat
jamiyatning nima haqda o‘ylashi, nima qilishi bo‘lsa, til esa qanday fikrlashi
xolos”. “Madaniyat va til o‘rtasidagi munosabat,-deb yozadi N.Tolstoy, - butun va
uning qismining munosabati deb hisoblanishi mumkin. Tilni madaniyatning
tarkibiy qismi yoki madaniyat quroli sifatida qabul qilsa ham bo‘ladi, ayniqsa,
adabiy til yoki folklor tili haqida gap ketganda. Biroq, til bir vaqtning o‘zida butun
madaniyatga nisbatan avtonom bo‘lib, uni madaniyatdan alohida yoki madaniyat
bilan taqqoslaganda ekvivalent va teng hodisa sifatida ko‘rish mumkin. Til
madaniyat mahsuli, uning muhim tarkibiy qismi va madaniyat mavjudligining
shartidir. U bundan tashqari, madaniyatning o‘ziga xos yashash usuli, madaniy
kodlarni shakllantirish omilidir. Ko‘rinib turibdiki, har bir ona tilida so‘zlashuvchi
madaniyat tashuvchisi bo‘lsa, lingvistik belgilar madaniyat belgilari vazifasini
bajarish qobiliyatiga ega bo‘ladi va shu bilan madaniyatning asosiy muhitini
ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun ham til o‘z
so‘zlovchilarining madaniy va milliy mentalitetini aks ettira oladi. Til nafaqat
madaniyat bilan bog‘liq, balki u o‘zida madaniyatning o‘sishini ham ko‘rsatib
beradi. Til ayni vaqtda o‘zida yaratish quroli, madaniyatning rivojlanishi va
saqlanishini ta’minlovchi uning bir bo‘lagidir. Shuning uchun til yordamida
ma’naviy madaniyat hamda borliqdagi ishlab chiqarish, materiallari real yaratiladi.
V.Teliya lingvokulturologiyani “til va madaniyat korrespondetsiyalarini
o‘zaro sinxron ta’sirlashuvlari miqyosida o‘rganish va talqin etish” deb nomlangan
tadqiqotida uni etnolingvistikaning bir qismi sifatida talqin etgan. 24
Har bir tilda uning butun borlig‘i, uning ruhi, milliy madaniyati, o‘ziga xos
dunyoni ko‘rish, idrok etish tarzi aks etishi bilan birgalikda, o‘zaro tillar o‘rtasida
obraz yaratishdagi shunday umumiy jihatlar borki, bular umumbashariy tafakkur
mahsuli sifatida yuzaga chiqadi.
24
Телия В.Н. Метафоризация и ее ролъ в создании языковой картины мира. М.: Наука, 1999. ‒ C 34.
25

Madaniyatni o‘rganish davomida har bir lingvokulturolog uning inson
fikrlash tarzi bilan bog‘liqligini sezadi. Lingvokulturologiyaning eng muhim
vazifasi til va madaniyatning bog‘liqligini, madaniyatga oid tushunchalarning tilda
va uning turli vositalarida aks etish usullarini tadqiq etish, til va xalq mentaliteti
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tavsiflashdan iborat.
Til va madaniyat butun bir xalqning ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan
ma’lumotlarni saqlash, avloddan avlodga uzatish, madaniyatlararo muloqotni
yuzaga keltirish va uni rivojlantirish xususiyatiga ega bo‘lgan mukammal hodisa.
Bundan kelib chiqadiki, u ham madaniyat mahsuli, ham uning mavjudligining
asosiy sharti sifatida madaniyat qiyofasini belgilovchi vosita vazifasini bajaradi.
Lingvokulturologiya tarixiy va zamonaviy til faktlarini ma’naviy madaniyat
ko‘zgusi ortidan tekshiradi. V.Teliya lingvokulturologiya til va madaniyat
munosabatlarini faqat sinxron aspektda o‘rganadi deb fikr bildirib: u jonli axborot-
aloqa jarayonlarini va xalqning hozirgi mentalitetiga mos til ifodalarning nutqda
qo‘llanishidagi aloqani tadqiq etadi deb hisoblaydi .

26

II BOB. LINGVOKULTUROLOGIK BIRLIKLAR MADANIY SEMA
IFODALOVCHILARI
2.1.Realiya va uning she’riyatda ifodalanishi
Realiya – moddiy madaniyat predmetlarini yoki hodisalarini, etnomilliy
xususiyatlarni, urf-odatlarni, marosimlarni, shuningdek tarixiy fakt yoki
jarayonlarni bildiruvchi leksemalar bo‘lib, bunday leksemalar boshqa bir tilda
ekvivalentga ega bo‘lmaydi.
Har bir xalq ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarini chuqurroq anglashga, o‘z
tarixini bilishga intiladi, shuningdek har bir millat va elatning o‘ziga xos urf-
odatlari, an’analari, milliyligi, qadriyati o‘sha xalqning xalq bo‘lib shakllangan
davridan boshlab taraqqiy etgandir. Xalqning xalqligi uning urf-odatlari,
ajdodlaridan meros milliy an’analari bilan ko‘rinadi.
Til xabar yetkazish, ta’sir etish, o‘zgalarning ruhiyatini so‘z orqali anglash
xususiyatiga ega. Til va madaniyatning asosiy tushunchalaridan biri esa bu –
realiya. Odatda, boshqa tilga bir so‘z bilan tarjima qilinmaydigan va boshqa
madaniyatlarda o‘xshashi bo‘lmagan tushunchalarni belgilashga xizmat qiladi.
Realiyalarni voqelikka munosabatiga ko‘ra qisqartmalar, so‘zlar, so‘z birikmalari
va jumlalarga bo‘lish mumkin. Ular ijtimoiy-siyosiy, geografik, etnografik
xarakterdagi ma’nolarni o‘zida aks ettirib, turli davrlarga tegishli bo‘lishi ham
mumkin.
D.Xudoyberganova milliy realiyaga shunday ta’rif bergan: “Muayyan
xalqning hayoti, turmushi, madaniyati, ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti uchun xarakterli
bo‘lgan predmetlar, hodisalar va obyektlarni nomlovchi, boshqa xalqlar uchun
unchalik tanish bo‘lmagan yoki begona bo‘lgan, ularning tillarida aniq muqobili
bo‘lmagan, milliy koloritni ifodalovchi so‘zlar yoki so‘z birikmalari; muqobilsiz
leksika turlaridan biri.” 25
R.Fayzullayev realiyaga quyidagicha izoh beradi: “Realiya – bir xalq tilida
paydo bo‘lib, millatning turmush tarzi, tarixi, madaniyatini o‘zida aks ettiradi va
25
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қ ис қ ача изо ҳ ли лу ғ ати. – Тошкент : Turon
zamin ziyo. 2015. 32-б.
27

o‘zga tilda uning aniq muqobili bo‘lmaydi”. 26
Realiyalar ma’lum bir xalqqa xos
bo‘lgan milliy-madaniy jihatlarni aks ettiruvchi birlik bo‘lib, ularda xalqning
ijtimoiy kelib chiqishi, milliy ruhi, tarixi va madaniyati bilan bog‘liq axborot zohir
bo‘ladi. Realiya lotincha so‘z bo‘lib, buyumga, predmetga oid degan ma’noni
bildiradi. Realiyalar haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borgan S.Vlaxov va S.Florinlar
unga shunday ta’rif berishadi: “Realiyalar – muayyan bir xalqning hayoti,
turmushi, urf-odati, madaniyati, ijtimoiy taraqqiyotiga oid narsa, predmet, voqea-
hodisalarni ifodalovchi so‘zlar bo‘lib, milliy va davriy xususiyatga egadirlar” 27
.
Milliy-madaniy birliklarga har bir xalqqa xos bo‘lgan etnik va boshqa
xalqda kuzatilmagan jihatlar, uning o‘z millatidan kelib chiqib shakllangan milliy
dunyoqarashi, urf-odat va an’analari, ota-bobolaridan meros qolgan xalq og‘zaki
ijodi, milliy qadriyatlari, muloqot me’yorlari, maqol, matal, ibora, majoziy ifodalar
kiradi. Lekin bu birliklarning har birida milliy belgi turlicha ifodalaniladi.
Ba’zilarida to‘g‘ridan to‘g‘ri milliylik belgisi ko‘rinib turadigan bo‘lsa, ba’zilarida
bu belgi o‘sha xalqning ongida aks etadi. Biz uchun non farovonlik, to‘kinlik,
azizlik bo‘lsa, boshqa millat uchun u shunchaki taom bilan yeyiladigan hamir.
Yoki beshik so‘zi. Bu so‘z o‘zbek xalqining ongida oilaning yana bir insonga
ko‘payishi, xursandchilik, milliy urf-odat bo‘lib gavdalanadi va milliy-madaniy
birlik hisobiga kiradi. Bunday so‘zlarga xos madaniylik belgisi uning lug‘aviy
atash ma’nosi orqali anglashiladi. Bu kabi birliklar millatning o‘zligini
assotsatsiyalaydi va boshqa xalqda kuzatilmaydi. Bular lingvokulturologiyada
realiyalar yoki ekvavalentsiz, o‘rnini bosib bo‘lmaydigan so‘zlar sifatida
o‘rganiladi. Xalqimizda qadimdan “beshik” chaqaloqni uxlatish uchun maxsus
yog‘ochdan tayyorlangan. Beshikni buyum realiyasi sifatida qabul qilish mumkin.
Uning atrofida esa turli-tuman milliy udumlarimiz aylanadi.
Sevinch birlan ochilsalar eshiklar,
Uyingizni tor aylasa beshiklar.
Yangrasalar armon bo‘lgan qo‘shiqlar,
26
Файзуллаева Р. К проблеме передачи национальново колорита художественном переводе .
дисс. .. канд.филол. наук. – Ташкент, 1972. −93 с.
27
Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе. − М.: Международные отношения, 1980. − 343 с.
28

Qiqirlasa ko‘rgan qizu o‘g‘lingiz.
To‘larmidi hech to‘lmagan ko‘nglingiz. ( Sirojiddin Sayyid)
O‘zbek tilining izohli lug‘atida “beshik” so‘zi chaqaloqni belab va tebratib
uxlatish uchun tut yoki tol yog‘ochidan yasalgan yo‘rg‘a oyoqli maxsus moslama
deb izohlanadi. 28
Beshik aynan o‘zbeklarning bolajo‘yligini ko‘rsatib beradigan
milliy realiyadir. Bu misrada beshik “farzand” ma’nosida kelgan. Beshik
realiyasini quyidagi misralarda “tilak” ma’nosida ham ko‘rish mumkin:
Ko‘chalardan ko‘tarib o‘tganing beshik bo‘lsin,
Uyingdan chiqqan ovoz alla ham qo‘shiq bo‘lsin.
Qiz ko‘rsang, Shirin kabi, shirin bo‘lsin ozoda.
O‘g‘il ko‘rsang, kamida, Farhodday oshiq bo‘lsin.
Muhammad Yusuf ijodida ham xuddi Sirojiddin Sayyid ijodida bo‘lganidek,
“beshik” realiyasini “ yaxshi tilak” ifodasida kelganini ko‘rish mumkin:
Beshikla rga to‘lib ketsin bir o‘zbeklar,
Tili chiqmay ko‘zi chaqnar hur o‘zbeklar.
“Beshik” leksimasining o‘zbek xalqi ongida gavdalanishi va uning tilda
keng tarqalishi va unda bolajonlik, quvonch, shirin tashvish semalarining berilishi,
bu realiyaning o‘zbek xalqi hayotida juda keng tarqalganligini ko‘rsatadi. Hattoki
o‘zbek xalq maqollarida beshik realiyasi ishtirok etgan o‘rinlar juda ko‘p: “Ona
yurting – oltin beshiging; Mard muhtoj beshigi, elga ochiq eshigi; Kimxob to‘ning
bo‘lguncha, oltin beshiging bo‘lsin; Inoq oilada beshik bo‘shamas; Eshik ko‘rgan
yurt buzar, beshik ko‘rgan yurt tuzar; Eshik ko‘rganni emas, beshik ko‘rganni ol;
Eshikli bo‘lding – beshikli bo‘lding; Bola beshikdan yiqulguncha, podsho taxtidan
yiqilsin; Bola bo‘lsa beshik topilar; Beshikdagi bolaning bek bo‘lishini kim bilar;
Beshikdagiga tegma, betingni yular; Beshikda tekkan, kafanda ketar. 29
O‘zbek xalqi uchun bu so‘z muqaddas bo‘lib, asosan “Vatan” ma’nosida
ishlatiladi. “Beshik” so‘zi milliy ruh bilan sug‘orilgan bo‘lib, lingvomadaniy birlik
hamdir.
28
Ўзбек тилининг изоҳли луғати (2007). – Тошкент. 245-б.
29
O‘zbek xalq maqollari. T. Mirzayev, A.Musoqulov, B.Sarimsoqov. – Т oshkent : Sharq. 2005.
29

O‘zbek xalqi uchun “beshik” xursandchilik. O‘zbek xalqi duoga qo‘l
ochganda ham aynan shu realiya orqali o‘zining ezgu niyatini bildiradi.
“Yaxshiliklar shahri” she’rida ham shu quvonchni ko‘rish mumkin:
Tiriklik bu – yarmi alvon,
Yarmi nafarmon qo‘shiq.
Har bir nasl o‘z navosin,
Bunga ketgaydir qo‘shib.
Nevaralar qulluq bo‘lsin,
Yangajon, oching eshik.
Rais buva bozorlardan,
Ko‘tarib kelgay beshik. (S.Sayyid)
Sen – G‘afur G‘ulomning hayot qo‘shig‘i,
Oybek, Shayxzodaning ko‘ngil eshigi.
Beshiklarg a to‘lsin uylaring, shahrim,
Ey ulug‘ zotlarning mangu beshigi.
Yuqoridagi misrada “beshiklarga to‘lsin uylaring” birikmasida uying
farzandlar bilan to‘lsin yaxshi niyati mujassam. Chunki o‘zbek millati boshqa
xalqlardan bolajonligi va ko‘p farzandligi bilan yuqori turadi.
She’riyatda shoirning ijod maydoni juda keng qirrali bo‘lib, u o‘zining ijod
sarhadida turli xil falsafiy ma’nolarni ham bera oladi:
Beshikdan boshlansa kimlar-chun hayot,
Kimlar uchun esa go‘rdan boshlanar.
Ushbu misrada beshik “tug‘ilish” ifodasini anglatib, chaqaloqning tug‘ilishi,
uning unib-o‘sishi beshik orqali berilib, ba’zi insonlarning hayoti esa go‘rdan
boshlanishi qarama-qarshi fikrlarni ifodalamoqda. Muhammad Yusuf ijodida ham
aynan shu “tug‘ilish” ma’nosida kelgan:
Hayot – manzil, mamot ham.
Biriga – beshikda, biriga – tobutda,
Boramiz, oshnam.
30

Sirojiddin Sayyidning quyidagi misralarida ham shu falsafiy fikrni ko‘rish
mumkin:
Bizlar kechagina beshikda edik,
Barcha uy ichra, biz eshikda edik.
Nechun ketmoqdamiz, ne uchun keldik.
Qolar yaxshi nomu yaxshiligimiz.
Shoirlar beshik realiyasiga shunchalik ko‘p ma’no berganki, uni ba’zan
oddiy o‘z ma’nosida chaqaloqni belab uxlatadigan buyum deb ko‘rsa, ba’zan
Vatan ma’nosida kelganini ko‘rish mumkin:
Qadim oltin beshik avlodi maskanisan,
Alisherlar, Ulug‘beklar Vatanisan.
Yashnagani – o‘z asliga qaytganisan,
Turon yurtda yonsin qayta so‘ngan chiroq, Inshoolloh. (Muhammad Yusuf)
“Xalq” ma’nosida kelganini ham ko‘rish mumkin:
Sen tebratgan beshigini Sohibqiron,
Sening bolang yulduzlarga qo‘ygan narvon.
Bir mayizni qirqqa bo‘lgan bir tanu jon,
Kunlaringga qaytay desang – xalq bo‘l elim. (Muhammad Yusuf)
O‘zbekning eng shoh taomi palov, boshqacha aytganda oshdir. Qay bir
millat egasidan so‘ramang, O‘zbekistonning eng yoqqan jihati va esda qolarli
bo‘lgani bu uning oshi ekanligini yuzida tabassum bilan aytib beradilar. O‘zbek
tilida osh ko‘p ma’noli so‘z bo‘lib u izohli lug‘atda shunday izohlanadi: “Osh –
fors. 1. Yovg‘on sho‘rva, xo‘rda; 2. Umuman, har qanday ovqat, taom; 3. Palov; 4.
Ba’zi munosabatlar bilan o‘tkaziladigan ziyofatlar nomining tarkibiy qismi,
masalan, qiz oshi, maslahat oshi, arvoh oshi.”
Kirib keldik, boshimizdan,
Onam sochdi tangalar .
Taomil deb, doyra chaldi,
O‘lan aytdi yangalar .
Otam avval arazlab so‘ng,
31

Ag‘dardilar ho‘kizni.
Ma’lum qilib osh berdilar,
Chaqirib el-ulusni.
Sirojiddin Sayyidning “Bir muhabbat qissasi” she’ridan olingan ushbu
parchada o‘zbekning go‘zal urf-odati aks etmoqda. Shoirning “ma’lum qilib osh
berdilar, chaqirib el-ulusni” misralarida o‘zbek xonadonida ikki yoshning nigohini
el-ulusga ma’lum qilish oldidan osh berilishi, oshning xursandchilik kunlarida
shoh taom sifatida katta qozonlarda pishirilishi, uning o‘zbek xonadonida katta
ahamiyatga ega ekanligidan dalolat beradi. Bu faqatgina o‘zbek xonadoniga xos
bo‘lgan sof urf-odatdir. Ayniqsa, o‘zbeklar to‘yini nahor oshsiz tasavvur qilib
bo‘lmaydi. Xuddi shu realiyani quyidagi misrada ko‘rish mumkin:
Dunyo cho‘lu tog‘u toshdan iboratdir,
Hayot asli qari, yoshdan iboratdir.
Kecha-kunduz yugurasan, ey odamzod,
Umring go‘yo nahor oshdan iboratdir. ( S.Sayyid)
Hatto o‘zbek xalq maqollarining ichida ham osh leksemasi ishtirok etgan
juda ko‘p o‘rinlarni ko‘rish mumkin: Doshqozonda pishgan osh xom bo‘lmas;
Eringanning oshi pishmas; Elda osh yesang, elga osh ber; Yomonga osh
berguncha, yaxshiga bosh ber; Osh kutsa ham, ish kutmas; Omon bo‘lsang osh
yeysan, yomon yursang tosh yersan; Yaxshi og‘izga osh, yomon og‘izga tosh;
Hunar oshxo‘rga osh berar, nonxo‘rga non; Ko‘rdingmi osh, ko‘tarma bosh;
Umringdan bir kun qolguncha osh ye, pulingdan bir tiyin qolguncha osh ye;
Bardoshliga yog‘lik osh, sabrsizga osh ham tosh; Elda er atalsang, el senga oltin
tovoqda osh berar; Osh – avliyo, non – payg‘ambar; Yo‘qcha guruch osh bo‘ladi,
mehmon ko‘ngli shod bo‘ladi.
Ba’zan maqollarda osh realiyasining o‘rnida “palov” so‘zi kelganini ko‘rish
mumkin: Pulingdan bir puling qolsa palov ye, kuningdan bir kuning qolsa xotin ol;
Palov desang payshanbaga, do‘lma desang dushanbaga; Har kun yema palovni, har
kun yoqqin olovni; Uzoqning palovidan, yaqinning sho‘rvasi yaxshi; Mehmon
kelsa pastga tush, palov bermoq ahdga tush; Boy bo‘lsang sholg‘om ye, kambag‘al
32

bo‘lsang palov; Pazandaning go‘jasidan osh chiqar, Noshudning palovidan tosh
chiqar; Nomardning palovidan, mardning yuvg‘on oshi yaxshi. Izohli lug‘atda
palovga shunday ta’rif berilgan: “Palov – fors. asosiy masallig‘i guruch, yog‘,
go‘sht va sabzidan iborat, qovurib, qaynatib, damlab tayyorlanadigan quyuq ovqat;
osh.” Etimologik lug‘atda unga milliy taom sifati beriladi. Palovning paydo
bo‘lishi Ibn Sino nomi bilan bog‘liq ekanligi tarixda aytib o‘tilgan. Aslini olganda,
palov so‘zi taom tarkibiga kiruvchi masalliqlarning qisqartmasidan tashkil topgan:
P-piyoz, A-ayoz – sabzi, L-lahm – go‘sht, O-olio – moy, B-vet – tuz. Uning
milliyligi dunyo tomonidan tan olingan bo‘lib 2016-yilda palov tayyorlash
madaniyati va an’anasi YUNESKOning nomoddiy merosi qatoriga kiritilgan.
Palov o‘zbek xalqidan tashqari hind (pulaka), qozoq (palau), qirg‘iz (paloo), qrim-
tatar (pilav), tojikcha (oshi palov), tatarcha (pilau), turkcha (pilav), turkman
(palov), uyg‘ur (polou) xalqlarida ham tayyorlanadi. Lekin ular o‘zbek palovidan
milliy semalari bilan farq qiladi.
Madaniyat bilan bog‘liq realiyalar jamiyat taraqqiyotidagi barcha
o‘zgarishlarga tezda ta’sir qiladi. Realiyalarda til va madaniyat o‘rtasidagi
bog‘liqlik yaqqol ko‘zga tashlanadi. Realiyalarning boshqa so‘zlardan farqi u
ifodalayotgan predmet, tushuncha, hodisaning bir tomondan xalq bilan va boshqa
tarafdan vaqtning tarixiy bo‘lagi bilan bog‘lanishidadir.
Realiyaning eng asosiy xususiyati , u faqat qaysi madaniyatga tegishli
bo‘lsa, o‘sha madaniyatda o‘ziga yuklatilgan vazifani bajara olishida ko‘rinadi.
Shunday realiyalardan biri bu – chopon:
O‘zgarmadi sira yirtiq choponing ,
Zirqiraydi goh o‘ng, goh chap yoning.
Paykalga suv tarading kechalar,
Oyni nonu, ko‘kni dasturxon ko‘rding. ( S. Sayyid)
Yuqorida keltirilgan misrada kelgan “chopon” so‘zi kiyim ustidan
kiyiladigan, ichiga paxta solib qavilgan uzun milliy ust-boshni bildiradi. Bu milliy
kiyim nafaqat xalqning milliyligi, balki tildagi o‘ziga xos madaniyatni ham aks
ettiradi:
33

Saboq oldim yanchilmagan somonlardan,
Umr isi kelib turgan choponlardan.
Chopon so‘zi izohli lug‘atda “to‘n” sifatida ham keltirilgan: “ Beqasam
chopon. Paxtali chopon. Bir choponi (yoki to‘ni) ikki bo‘lmadi. Qashshoqlikda kun
kechiradi. Kosasi oqarmadi. Choponini teskari kiymoq. ayn. To‘nini teskari
kiymoq”. 30
Muhammad Yusuf ijodida aynan shu to‘n realiyasini ko‘rish mumkin:
Alla aytsang ayvoningda uxlar quyosh,
Senga mudom iymon yo‘ldosh, islom yo‘ldosh.
Bor bo‘lsin shu qirq o‘rim soch, o‘smali qosh,
Oq yaktag-u beqasam to‘n, shohi belbog‘, Inshoolloh.
Ushbu misralarda shoir oq yaktak, beqasam to‘n, shohi belbog‘ orqali
o‘zbek xalqi erkaklarining ko‘rinishini, umuman olganda o‘zbeklarni
ifodalamoqda. Shoir keyingi misralarida o‘zbek xalqining mehribonligini,
mehmondo‘stligini aynan “to‘n” orqali ko‘rsatib bergan:
Bir qo‘lda belanchak, bir qo‘lda Qur’on, bir yelkada ketmon, birida iymon.
Barchaga barobar bir oftobsimon, yashnasin olam deb yashaydi o‘zbek.
Momolari tetik yuzga kirsa ham, bobolari qaysi yigitlardan kam?
Nabirasi bo‘lsa bitta uyga jam, to‘shak yetmay to‘nin to‘shaydi o‘zbek.
(M.Yusuf)
G‘ulom Mirzoning quyidagi misralarida to‘n orqali kuzning kirib kelgani
aks etmoqda:
Olislarda ko‘rinib oppoq qoyalar, dildiray boshladi hatto soyalar.
Dalalarda qolgay go‘zapoyalar, dehqon xayolini buzmoqda endi.
Kuz ochar sandiqning eshiklarini, olaman to‘n, telpak, etiklarimni.
Hatto moslayapmam bitiklarimni, axir, izg‘irinlar esmoqda endi.
Jamol Kamol she’rida esa ham to‘n, ham chopon realiyalarini uchratish
mumkin:
Necha bir to‘ning bor, ko‘rdim barchasin,
Choponim bitta deb turmaysan qarab.
30
Ўзбек тилининг изоҳли луғати (2008). 5-жилд. – Тошкент. 507- б .
34

Birini sha rt yechib tashlab boshqasin,
Kiyib olish senga bir lahzalik gap.
Men esam qishmi-yoz, issiqmi -sovuq,
Egnimda shu eski, juldur choponim.
Uni yechar bo‘lsam, boshqa to‘nim yo‘q,
Qahratonda qolib, qaqshaydi jonim.
O‘zbek xalq maqollarida choponning aynan “to‘n” varianti ishlatilgan
o‘rinlari juda ko‘p ko‘zga tashlanadi: “Bo‘yga qarab to‘n bich; Keng bichilgan to‘n
to‘zimas; Maslahatli to‘n tor kelmas; Ot minmagan ot minsa, chopa-chopa o‘ldirar,
To‘n kiymagan to‘n kiysa, qoqa-qoqa to‘zdirar; Otim ketsa toycham bor, To‘nim
ketsa, parcham bor; Har kimning bo‘yiga qarab to‘n bich; To‘nni ayagan to‘n
kiyar; Yaxshi to‘n to‘y savlati; Otga boqma, to‘nga boq, Ichidagi jonga boq;
Kiygan to‘ning eskirar, Kiydirganing eskirmas; To‘n kiyganniki, ot minganniki;
Onadan ko‘rgan to‘n bichar, otadan ko‘rgan o‘q yo‘nar; Yomondan to‘n kiysang,
to‘yda “to‘nim ber” deydi; It itligini etar, to‘n etagini yirtar; Oqko‘ngilning oti ham
horimas, to‘ni ham to‘zimas; Hunar to‘yg‘izar, ot mindirib to‘n kiygizar; El egasiz
bo‘lmas, to‘n yoqasiz; Tekin to‘n qimmatga tushar”.
Realiyalar o‘z xususiyatiga ko‘ra atamalarga va atoqli otlarga yaqin turadi.
Lekin realiyalar ma’lum bir xalqning madaniyati bilan bog‘lanib, aynan shu xalq
tilida ishlatiladigan va boshqa xalqlarda mavjud bo‘lmagan narsa-buyum
nomlaridir. D.Rozental, M.Telenkovalar uni “so‘zning nominativ ma’nosi uchun
asos bo‘lib xizmat qiluvchi, mavjud madaniyat predmetlari” deb ta’riflaydi.
N.Sobolev esa unga ekvavalentga ega bo‘lmagan maishiy va milliy so‘zlar hamda
boshqa tillarda mavjud bo‘lmagan milliy turmush tarzi deb izoh bergan. Eng
to‘g‘ri ta’rifni A.Fedorov berib, u realiya deganda “ijtimoiy hayot va o‘ziga xos
turmush tarzini anglatuvchi mahalliy ifodalar va boshqa millatlarning hatto
tushunchasida ham bo‘lmagan so‘z” deb aytadi. Boshqa bir tilshunos esa realiyani
muayyan millatga xos urf-odatlar, maishiy predmetlar sifatida talqin qiladi. Shunga
ko‘ra realiyalarni milliy va tarixiy kaloritni o‘zida mujassamlagan so‘z deyish
mumkin. Shunday so‘zlardan biri esa dasturxondir.
35

Sirojiddin Sayyid ijodida “ona portreti” she’rida aynan ushbu “dasturxon”
realiyasining ishlatilganligini ko‘rish mumkin:
Ko‘rpachada o‘tirgan quyosh,
Choynak to‘la za’faron umr.
Piyolada issiq xotira, hali sovimagan.
Atrofda gular, dasturxonda gular, guldir pardalar.
Dasturxon forscha-tojikcha so‘z bo‘lib, o‘zbek madaniyatini belgilovchi
realiyadir. Xalqimiz orasida “dasturxonga qaramoq, dasturxonga o‘tirmoq”
metonimiyasiga asoslangan ko‘chma ma’noli so‘zlar ham uchrab turadi. Dasturxon
so‘zi yana ko‘chma ma’noda “mamalakat, jamiyat boyligi”, “rizq-ro‘z” ma’nosida
ham kelib, “xalqimiz dasturxoni”, “fayzli xonadonning to‘kis dasturxoni”
iboralarida ham o‘z aksini topadi. Dasturxon so‘zi ibora tarkibida “yoymoq”
ma’nosida ham ishlatiladi. Masalan: “Dardini dasturxon qilmoq”. Bu realiyada
mato, taom, ovqatlanish, yoyish, boylik, qadriyat ma’nolarini ko‘rish mumkin.
Bundan tashqari “O‘zbek xalq maqollari” kitobida “Yomonning dasturxonidan,
yaxshining ustixoni yaxshi; Mehmon ko‘rki – dasturxon; Dasturxonga boqqan
do‘st emas; Dasturxon ustida dushman ham do‘st ko‘rinar” maqollarini uchratish
mumkin.
Dasturxon o‘zbek xalqi uchun xontaxta ustiga yoziladigan, oila a’zolarini bir
doira ustida birlashtirib turuvchi buyum:
Oftob o‘zi rizq sochar dalalaringga,
Maktablar qur, uylar qur bolalaringga.
Dasturxonda quyoshday nonu oshga gap yo‘q,
Vatanni sevish kerak, boshqa gap yo‘q.
Xalqimizda oila juda muqaddas bo‘lib, ularning birlashishi, suhbat qurishi,
bir-biri bilan diydorlashishi “dasturxon” realiyasi bilan uzviy bog‘liq. Xalqimizda
dasturxon uchun alohida udumlar bor. Masalan, katta yoshli kishilar dasturxonga
qo‘yilgan taomdan birinchi tanovul qilishlari kerakligi, kichik yoshdagilar
taomlanib bo‘lganidan so‘ng faqatgina katta yoshli keksalar ruxsat bersagina
undan turib ketishi mumkinligi, dasturxon yig‘ishtirishda alohida duo qilinishi,
36

dasturxonning rizqni saqlovchi ekanligi sababdan, uni pokiza joyda saqlanishi
aynan shu realiyaning boshqa madaniyatdan ajratib turadigan xususiyatidir. Shoir
aynan shularni hisobga olib, unga o‘zgacha joziba beradi:
Tashqarida titraydi kech kuz, dasturxonda – kechki uzumlar.
Ular so‘zlar, tinglayman beso‘z, ko‘z o‘ngimdan o‘tar uyurlar.
Yana bir she’rida aynan shu realiyani keltiradi:
Qushlar bunda oq dasturxon tuzatgaydir,
Qismat yana ne o‘yinlar ko‘rsatgaydir.
O‘choqdagi olov sizni isitgaydir,
Men shu yongan qo‘rchalik bo‘lolmadim.
Dasturxon xalq qadriyati darajasiga ko‘tarilgani bois u alohida ahamiyatga
ega va uni nopok joyga qo‘yish, ovqat yeb bo‘lgandan so‘ng unga qo‘l artish
ta’qiqlangan va dasturxonga har bir xonadonda baraka, fayz sifatida qaralgan.
Dasturxon realiyasida mato, taom, boylik, qadriyat, ma’nolarini ko‘rish mumkin.
Jamol Kamolning “Xivani ko‘rdim” misralarida ham “dasturxon” realiyasining
kelganini ko‘rish mumkin:
Dasturxonda shirin, issiq noni bor,
Mehnat ila shuhrati bor, shoni bor,
Taxt ustida Feruz degan xoni bor,
Ko‘rdim-ko‘rdim, og‘a, anqoni ko‘rdim,
Xorazmga borib, Xivoni ko‘rdim.
Realiyalarga milliy taomlar, kiyim-kechaklar, milliy cholg‘u asboblari,
ro‘zg‘or anjomlari, taxalluslar, nomlar, shahar va qishloq xususiyatlari,
me’morchilik, geografik nomlar, tabiat manzaralari, diniy marosimlar va boshqa
etnografik belgilarni ifodalovchi so‘z va iboralar kiradi 31
. Shunday milliy
realiyalardan biri ayollarning eng sevimli matosi, ularning ko‘rkiga ko‘rk
qo‘shadigan bir tomoni yaltiroq, mahalliy gazlama bu – atlas. O‘zbek tilining
izohli lug‘atida “atlas” arabcha “tekis, silliq, ipakdan to‘qilgan mayin mato”, “Bir
tomoni yaltiroq, guldor, mahalliy ipak gazlama” sifatida izohlangan. O‘zbek xalq
31
Fayzullaeva R . Yo ‘ llar yiroq , ko ‘ ngillar yaqin . // Tarjima san ’ ati ( maqolalar to ‘ plami ). – Toshkent . 1973. 257-б.
37

maqollarida ham atlas so‘zi ishtirok etgan maqollar bor: “Atlas yamog‘i atlasga,
shol yamog‘i sholga; Yomon atlas bilan ham yomon; Eshakka atlas to‘qim ursang
ham baribir eshak. ” Shoir aynan shu atlas matosini she’rida aks ettiradi:
Sarg‘arib qizlar sarig‘ las kiydilar,
Tovlaniblar so’ngra atlas kiydilar. (S. Sayyid)
Shoirlarning boshqa bir misralarida ham atlas realiyasining o‘z va ko‘chma
ma’nolarida kelganini ko‘rish mumkin:
O‘zbek atlas to‘qir ko‘kdan olib rang,
Juhud atlas deydi asl zotini.
O‘zbek kuy yaratar, samoviy ohang,
“Mo‘g‘ulchayi dugoh” qo‘yar otini.
Xalqim, saxovating bir olam-jahon,
Lekin o‘z-o‘zidan savol kelgusi:
O‘zbekcha, deb atlas to‘qiysan qachon?
O‘zbekchayi dugoh qachon bo‘lgusi?
O‘zbek xalqining milliy bosh kiyimlaridan biri bu “do‘ppi”. Asrlar
davomida do‘ppining turli xillari vujudga kelgan. Baxmalga, satinga, sidirga,
shoyiga, ip, ipak, zar bilan do‘ppi gullari tikilgan. O‘zbekistonda Toshkent, Chust,
Buxoro, Samarqand, Boysun, Shahrisabz do‘ppilari mashhur bo‘lib ular o‘zaro bir-
biriga o‘xshaydi. Uning iroqi, cho‘st do‘ppi, gilam do‘ppi, chakma to‘r, qizil gul,
piltado‘zi, zardo‘zi deb nomlanadigan turlari bor. O‘zbek tilining izohli lug‘atida
“do‘ppi” quyidagicha izohlangan: “Avra-astarli, ko‘pincha qavima, pilta urilgan,
tepa, kizak va jiyakdan tarkib topadigan guldor yoki gulsiz, to‘garak yoki
to‘rtburchak shakldagi bosh kiyim”. Shavkat Rahmatullayevning “O‘zbek tilining
frazeologik lug‘ati”da do‘ppi ishtirok etgan ko‘p o‘rinlarni ko‘rish mumkin:
“Do‘ppisini ol desa, kallasini olmoq; Do‘ppisini yarimta qilmoq; Do‘ppisini
osmonga otmoq; Do‘ppisi tor kelmoq; Do‘ppisi yarimta”. “O‘zbek xalq
maqollari” kitobida quyidagi do‘ppi ishtirok etgan o‘rinni ko‘rish mumkin:
“Yomon o‘g‘il boqquncha, etagingni qoq, yomon qizni boqquncha, do‘ppingni
38

qoq.” Sirojiddin Sayyidning “Bolalik balladasi” she’rida ushbu realiya ishtirok
etgan o‘rinlarni ko‘rish mumkin:
Sirli o‘rmon edi ertaklar unda,
Qarg‘alar do‘ppimni olib qochdilar.
Muhammad Yusuf ijodida ham bu realiya ishtirok etgan:
Do‘ppi kiymay qo‘ydi odamlar, bir shoir, bir nosirdan boshqa.
Sochlar silliq, silliq qadamlar, u og‘irlik qilyapti boshga.
Buyum realiyalari ichida o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan “so‘zana” bezak buyum
bo‘lib, u forscha “so‘zani” deb ham atalgan bo‘lib “igna bilan tikilgan” ma’nosini
beradi va u xonani bezatish uchun devorga ilib qo‘yiladigan buyum. So‘zana satin,
baxmal, shoyi yoki bo‘z matolarga kashta urib tayyorlanadi. Sirojiddin Sayyidning
quyidagi misralarida shu realiyani ko‘rish mumkin:
Otangning uyida yig‘lar devorlar,
Onangning yuzida selu seborlar.
Bunchalar munglidir nechun “ Yor-yor ”lar?
Baxting ochildimi, xolamning qizi.
Bir naqshin faryodga o‘xshar so‘zana ,
Topilmas onangday jigardo‘z yana.
Armonu ayriliq ko‘zma-ko‘z yana,
Baxting ochildimi, xolamning qoizi.
So‘zana o‘ziga xos badiiy ko‘rinishga ega. So‘zana qadimdan har bir bo‘yi
yetgan qizi bor xonadonda bo‘lgan, chunki har bir qiz turmushga chiqish oldidan
o‘zi uchun so‘zana tikkan. So‘zana bu kelinlarning sepi. So‘zana o‘rtasiga
ko‘pincha doirasimon gul tikilib atrofi guldor islimiy naqshlar bilan bezatilgan.
Samarqand, Nurota, Buxoro, Farg‘ona, O‘ratepa, Shahrisabz, Toshkentda
so‘zanalarning bir biridan go‘zal turlari bor. Aytishlaricha san’atning bu turi
O‘zbekiston va Toshkent, Tojikiston territoroyalarida keng tarqalgan. 32
Ko‘p yillar davomida umrini Amerika realiyalarini o‘rganishga bag‘ishlagan
va mintaqaviy tadqiqotlar bo‘yicha mualliflik qo‘llanmasini ishlab chiqqan G.D.
32
Bulatov S . S . O ‘ zbek xalq amaliy bezak san ’ ati . – T .: 1991. 67- bet .
39

Tomaxin realiyalarga faqat bir millatga xos bo‘lgan obyektlar, tarixiy jarayonlar,
milliy va xalq qahramonlarining nomlari, mifalogik mavjudotlarni bildirgan o‘ziga
xos nomlar deb ta’rif bergan 33
. Demak, xalqimizda qadimdan e’zozlanib keladigan
milliy qahramonlarimiz Alpomishu Barchinlar, buyuk sarkardamiz Amir Temur,
Zahiriddin Muhammad Boburlar ham realiyalar bo‘la oladi. Sirojiddin Sayyid
“Polvon” she’rida aynan tariximizda o‘chmas iz qoldirgan, buyuk sarkarda, o‘rta
asrlar islohatchisi, adolat uchun tolmas kurashchi, ilm-fan va madaniyat rahnamosi
Amir Temur nomini keltiradi:
Tuprog‘ida daryolari qo‘sh oqqan,
Boshlaridan zar yoqqan, kumush yoqqan.
Azal Temur buvalarga xush yoqqan,
Polvonlarning yuragidan or ketmas.
Muhammad Yusuf ijodida ham “Alpomish” nomini keltiradi:
Qadim yurtga qaytsin qadim navolarim,
Qumlar bosib qurimasin daryolarim.
Alpomishga alla atgan momolarim,
Ruhini shod etay desang – xalq bo‘l elim.
Ikrom Otamurodning ushbu misralarida ham milliy qahramon nomlari aks
etgan:
Alpomishmi, Shiroqmi dovli,
Bir sohib sog‘inchi yemirar.
Yo‘l bo‘yidagi eski hovli,
Armonini simirar.
Alpomish milliy qahramon bo‘libgina qolmay u xalqning mardligini, yorga
sadoqatini ko‘rsatadigan timsol hamdir:
Alpomish yig‘laydi qo‘llari bandi,
Yosumanning makri tig‘lab parchadi.
Vaqt – ruhim izosi taxlangan sandiq,
Yuragimda mehr yig‘lab charchadi.
33
Томахин Г. Д. Реалии – Американизмы, пособие по страноведению . – М.: Высшая школа, 1988. 239-с.
40

Milliy adabiyotimiz qahramonlari ham realiya bo‘la oladi:
Marg‘ilonda Kumushni ko‘rdim, ko‘ziga yosh to‘lib turibdi.
Sochlarini maydalab o‘rib, Otabekni izlab yuribdi.
D.Xudoyberganova lingvokulturologiyaga oid lug‘atida biror xalq
lingvomadaniyatiga xos bo‘lgan, nutqning turli ko‘rinishlarida ko‘p murojaat
qilinadigan mashhur nomlarni “milliy pretsedent nomlar” deydi. Ularga misol qilib
Amir Temur, Afrosiyob, Navoiy, Alpomish, Tohir, Zuhra, Nasriddin Afandi, Bog‘i
Eram kabi o‘zbek lingvomadaniyatiga xos bo‘lgan nomlarni keltirib o‘tadi. 34
Jamol Kamolning she’rlarida esa O‘zbekistonning eng qadimiy shaharlari
nomlari aks etgan:
Gohi Toshkent aro sayron gohi Farg‘onaga hayron,
Gohi shod, gohida giryon – tug‘ishgn elni ko‘rgaysiz.
Samarqandga shitob aylab, Buxoroni tavof aylab,
Gohi Urganch , gohi Surxon tomonga yo‘lni burgaysiz .
Realiya birliklari tadqiqi leksemalarning semantik taraqqiyotini tahlil etishda
ahamiyatli. Realiya birliklari ma’lum bir xalq turmush tarziga oid tushunchalarni
anglatar ekan, vaqtlar o‘tib semantik mundarijasida madaniy munosabatlarni,
kognitiv belgilarni qadriyat va bahoni namoyon etaveradi.
2.2. Lingvomadaniy birlik bo‘lgan urf-odat va marosimga doir so‘zlarning
lingvokulturologik xususiyatlari
Mamlakatimiz tarixan juda qadimiy davlatlardan bo‘lib, uning o‘tmishi
o‘zida juda katta madaniy merosni egallaydi. Bunday madaniy merosimiz
lingvokulturologiyada lingvomadaniy birliklar deyiladi. Lingvokulturologiyada
lingvomadaniy birliklarlar madaniyatning asosiy madaniy sema tashuvchilari
hisoblanadi va ular madaniy makonda mavjud bo‘ladi.
Madaniy makon – madaniyat vakillari ongidagi madaniyatning mavjud
bo‘lish shakli hisoblanadi.
34
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент : Turon
zamin ziyo. 2015.31-б.
41

Lingvomadaniy birlik – lisoniy belgining ma’nosi va madaniy mazmun
birikuvidan tarkib topuvchi, semantikasida madaniy axborot yaqqol namoyon
bo‘luvchi til birligidir. Frazeologizm, etalon, ramz, metafora, turg‘un o‘xshatish,
milliy realiyalar bilan bir qatorda urf-odat va marosimga doir so‘zlar ham
lingvomadaniy birlik hisoblanadi. Urf-odat va marosimlarga amal qilish, shu
madaniy qadriyatlarni ajdoddan avlodga yetkazish har bir o‘zbekman degan inson
uchun madaniy vorislik hissini beradi.
Insoniyatning ming yillik tarixi davomida turli-tuman madaniyatlar
shakllangan. Turli madaniyatlar ichida an’anaviy (arxaik) madaniyat ajralib turadi.
An’anaviy madaniyat deyilganda asrlar davomida bir necha avlod vakillarining
say-harakatlari bilan bir joyga to‘plangan, unutilmagan urf-odatlar majmui
tushuniladi. Urf-odat kishilarning turmushiga singib ketgan, ma’lum muddat
takrorlanib turuvchi xatti-harakat, ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan xulq-atvor
qoidalari ko‘nikmasidir. Har qanday urf-odat va marosimlar muayyan bir
millatning boshqa bir millatdan farqlanib turishini belgilaydi.
O‘zbek xalqining asrlar davomida sayqal topib, xalqning hayotida ajralmas
bir qism bo‘lib kelayotgan urf-odatlar, ularga amal qilish, ularni ajdoddan avlodga
yetkazish o‘zbek millatining tashkil topishida katta o‘rin tutadi. Ular xalqimizning
boy madaniy merosini tashkil qiladi. Madaniy meros – madaniyat uchun
ahamiyatli bo‘lgan madaniy boyliklarni, informatsiyalarning berilishi. Bunday
qadriyatlar, milliy an’analar madaniy universiyalar sifatida lingvokulturologiyada
muhim o‘rin tutadi. 35
Xalqning urf-odatlari uni xalq sifatida tanitadi. Izohli lug‘atda “urf” so‘ziga
shunday ta’rif berilgan: “Urf – [a. e’tirof, baho berish; rasm, odat, taomil;
o‘rganish] Umum tomonidan qabul qilingan va amal qilinadigan tartib-qoida;
rasm, taomil. Har bir xalqning o‘z urfi bor. Biz ko‘pincha ajoyib, ko‘rilmagan,
haligacha urf bo‘lmagan rango-rang gullarni dastalaganda…qaysi bog‘da bitgan-u
bog‘boni kim? deb surishtirib o‘tirmaymiz. Gazetadan.” 36
“Odat” so‘zi esa
35
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент : Turon
zamin ziyo. 2015. 37-б.
36
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008.298-б.
42

shunday izohlanadi: “[ a. udum, taomil; o‘rganish; malaka,odatlanish] 1. O‘rganish
bo‘lib qolgan harakat, qiliq. 2. Ota-bobolardan qolib kelayotgan va kishilarga
singib ketgan yoki yangitdan singib borayotgan rasm-rusum, udum, tartib.”
Marosim esa shunday izohlanadi: 1.“ [a. urf-odatlar, udum] Diniy yoki
an’anaviy urf-odatlar munosabati bilan o‘tkaziladigan tadbir, yig‘in. Diniy
marosim. To‘y marosimi. 2. Tantanalar bilan o‘tkaziladigan rasmiy yig‘in.
Kanalning ochilish marosimi.” 37
Bundan kelib chiqadiki, urf-odat marosimga
qaraganda kengroq tushuncha. Chunki urf-odat xalqning hayotidagi barcha rasm-
rusm, udum, marosimlarni ham qamrab oladi. Marosimda faqatgina xalq
hayotining ma’lum sohalari aks etadi. Ya’ni u maxsus kishilar tomonidan
uyushtirilgan namoyishlardan iboratdir. Ya’nada tushunarli qilib izohlansa, urf-
odat ma’lum muddat takrorlanib turuvchi, ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan
xulq-atvor qoidasi va urf-odatda ko‘pchilik ishtirok etadi, marosimda esa faqatgina
belgilangan shaxslar ishtirok eta oladi. Urf-odat muayyan xalq uchun o‘zgarmas
qoida bo‘lsa, marosim hududiy farqlanishi mumkin. Demak, marosim urf-odatning
tarkibiy qismi. “Marosim folklori” kitobida ikkisining farqi shunday farqlanadi:
“Har qanday marosim urf-odat, lekin har qanday urf-odat marosim bo‘la
olmaydi. 38
”
Ma’lumki, rasm-rusm – madaniy g‘oyalar, me’yorlar, tasavvurlar,
qadriyatlarni o‘zida aks ettirgan jamoada ma’lum bir hissiyotlarni uyg‘otadigan
jamoaviy harakatlarning yig‘indisi bo‘lsa, urf-odat – ma’lum bir jamoada ishlab
chiqilgan, o‘tmishdan davom etib kelayotgan, shu jamoaning a’zolari uchun odatiy
hisoblangan, insonlarning faoliyati va o‘zaro munosabatini ijtimoiy-madaniy
jihatdan tartibga solish shakli hisoblanadi. O‘zbekning xonadonini esa to‘y-
tomoshasiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Sirojiddin Sayyidning “Bir muhabbat
qissasi” she’rida o‘zbekning urf-odatlari chiroyli aks etgan:
Kirib keldik, boshimizdan,
Onam sochdi tangalar .
Taomil deb, doyra chaldi,
37
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008. 546-б.
38
Sarimsoqov B . Marosim folklori . – T .: Fan , 1986. 12- bet .
43

O‘lan aytdi yangalar .
Otam avval arazlab so‘ng,
Ag‘dardilar ho‘kizni.
Ma’lum qilib osh berdilar ,
Chaqirib el-ususni.
Urf-odatlarimizga ko‘ra o‘lan xalq og‘zaki ijodi janri bo‘lib, ayollar
tomonidan childirma jo‘rligida ijro etilgan. Izohli lug‘atda shunday izohlangan:
“O‘lan – Xalq og‘zaki ijodida, odatda to‘y, gap-gashtak va sh.k.da ijro etiladigan
ashula, qo‘shiq. “O‘lan aytmoq. Qora-qora qo‘zilar kuyni boshlar, yor-yor. Qalam
qoshli yangalar O‘lan boshlar yor-yor.” O‘lan aytuvchi “o‘lanchi” deyiladi. O‘lan
bilan birgalikda “yalla” ham ishlatilgan. Yalla – f.(yalali, yallali) – raqs bilan ijro
etiladigan yengil va sho‘x qo‘shiq, ashula. Yalla qilmoq – 1) yengil va sho‘x
qo‘shiq aytmoq. O‘rmonjon Qurbon ota bilan Siddiqjonni sozandalar yalla
qilayotgan davradan topdi. A.Qahhor. 2) ko‘chma vaqtini o‘yin-kulgi bilan
o‘tkazmoq, beg‘am va beparvo yurmoq. Yallachi – to‘y-tomoshalarda qo‘shiq
aytib, o‘yinga tushib yurishni kasb qilib olgan shaxs. 39
O‘lan xalq og‘zaki ijodida madaniy konnotatsiyani ko‘rsatib turadi. Madaniy
konnotatsiya – madaniyat kategoriyalaridagi denotativ yoki majoziy-motivlashgan
ma’no jihatlarining talqini. Madaniy konnotatsiya til belgisidagi madaniyat
darajasining ko‘rsatkichini ifodalaydi. 40
O‘lan yangragan ijro davomida kelin-
kuyovning ustidan turli xil sochqilar, tangalar sochiladi. Buning ma’nosi tangalar
badavlat bo‘lishlari uchun chiroyli tilak bo‘lsa, shirinliklar baxtli yashashlari uchun
niyatdir.
Ota uyning eshigiday eshik yo‘q,
Olamni kez Farhodingday oshiq yo‘q.
Bu kech toshu devorlaring sel bo‘lar,
Bu dunyoda “ Yor-yor” ingday qo‘shiq yo‘q.
Mayli, 7 iqlimlarda to‘y bo‘lsin,
39
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008. 107-
bet .
40
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент : Turon
zamin ziyo. 2015. 37-б.
44

Har qarich yer o‘lan bo‘lsin, kuy bo‘lsin.
Olamni kez, beshigingday beshik yo‘q ,
Bu dunyoda “ Yor-yor ”ingday qo‘shiq yo‘q.
Ushbu she’rdagi madaniy semalar yor-yor, o‘lan, beshik, to‘y orqali
ifodalanmoqda. Va bu so‘zlar orqali o‘zbek xalqining milliy urf-odatlariga ishora
qilinmoqda. To‘y keng ma’noda quyidagi ma’nolarni o‘z ichiga oladi: “To‘y –
1. Uylanish, turmushga chiqish, xatna qilish va b. munosabatlar bilan ziyofat
berib, bazm-tomoshalar bilan o‘tkaziladigan xalq marosimlarining umumiy nomi.
Nigoh to‘yi. O‘g‘il (xatna, sunnat) to‘yi. Beshik to‘yi. To‘y qilmoq. Ma’raka
mardniki, to‘y – xalqniki. Maqtanganning uyiga bor, kerilganning to‘yiga bor.
2. Qudalar o‘rtasidagi kelishuvga muvofiq, kuyov tomondan qiz tomonga
beriladigan pul, sarpo, masalliq va sh.k majmui.
3. Shu narsalar yuborilishi munosabati bilan kuyov xonadonida, kelishi
munosabati bilan qiz xonadonida o‘tkaziladigan marosim. To‘y bermoq 1) qudalar
o‘rtasidagi kelishuvga muvofiq belgilangan pul, sarpo, masalliq va b.ni kelin
tomonga yubormoq; 2) yurtga osh, ziyofat bermoq.
4. Biror voqea-hodisaga bag‘ishlab ziyofat va o‘yin-kulgilar bilan
o‘tkaziladigan tantanalar. Hovli to‘yi. Hosil to‘yi. Ko‘pga kelgan to‘y.
ko‘pchilikning boshiga tushgan ish, tashvish va sh.k haqida aytiladigan ibora.” 41

Osmon yerga engashib, bulut sog‘di kun bo‘yi,
Yolg‘onchi yor to‘yida , yomg‘ir yog‘di kun bo‘yi.
Yomg‘ir emas, bu halqob, kelinchak ko‘z yoshidir,
Yig‘lama yor, qiz bola, palaxmonning toshidir. (M.Yusuf)
Buxoroning to‘yi bo‘ldi … Hasharga
Kelgan-kelmaganning eslandi nomi.
Lekin eslamadik qadim shaharga,
Birinchi tosh qo‘ygan Elarslonni. ( Jamol Kamol)
Yorug‘ yuzim , ko‘k yorishib,
Ketgaydir bir jilmaysang.
41
Ўзбек тили изоҳли луғати. 1-5-томлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008. 107-
bet.
45

Dunyolarni oqqa o‘rab, qo‘yganingni bilmaysan.
Uyingda ham, to‘yingda ham,
Paykalingni o‘ylaysan,
Soddadil iymonim mening,
Bobodehqonim mening. (M.Yusuf)
Qismat menga
bo‘ron misol bir tulporni ep ko‘rganida,
chavandozlik shuhratini etganda ato –
seni o‘g‘irlardim, olib ketardim.
Seni o‘g‘irlardim qismatlaringdan
To‘yingdan.
To‘yinga aytilgan
“Yor-yor” lardan olib ketardim,
Seni o‘g‘irlardim hasratlaringdan. (S.Sayyid)
Shaftolilar bargidan ranglar ketar yor-yor,
Hovlimizda oppoq, oydin tonglar otar yor-yor,
Yoshlik ham bir to‘y singari, o‘tar-ketar yor-yor,
Siz kelsangiz ko‘nglimizdan zanglar ketar yor-yor.
O‘zbek xalq maqollari ichida ham to‘y haqida aytilganlari anchagina
salmoqni tashkil qiladi: “ O‘lanni to‘y ko‘tarar, semizlikni qo‘y; Atala bo‘lsa ham
to‘y bo‘lsin; Kelinning keldisi yaxshi, to‘yning bo‘ldisi yaxshi; Siyrak elak kunda
kerak, paxta elak to‘yda kerak; To‘y ginasiz bo‘lmas; To‘y – to‘nliniki; To‘y
siltovi bilan to‘n bitar; To‘yga borsang, to‘yib bor, yomonliging qo‘yib bor;
To‘yga borsang burun bor, burun borsang, o‘rin bor; To‘ylikning to‘ycha tashvishi
bor, uylikning uycha tashvishi bor; To‘yning bo‘ldi-bo‘ldisi qiziq; O‘g‘ilning to‘yi
– o‘yin, qizning to‘yi – qiyin; Har kim to‘ygan to‘yini maqtar; Xasis to‘y qilsa,
bakovul bo‘lma; Dong tortganning to‘yini ko‘r, mang urganning uyini ko‘r;
Kerilganning to‘yiga bor, maqtanganning uyiga; To‘y o‘pkasiz bo‘lmas, yor –
firoqsiz; Shavla ketsa qo‘lingdan, ketganiga rozi bo‘l, obro‘ qolsa o‘zingda,
46

xursand bo‘lib to‘ylar qil; Egachili qizga to‘y qayda, echkili qo‘yga suv qayda;
O‘lganiga chidasang qo‘y qil, yeganiga chidasang to‘y qil.”
O‘zbek xalqining bunday qimmatli urf-odatlari, udumlari, nigoh to‘yi, xatna
to‘yi, fotiha, sovchilik, nigoh to‘yidagi urf-odatlar va to‘ydan keyingi urf-odatlar
haqida izlanishlar olib brogan olimlar sirasiga I.Jabborov, M.Ibragimova,
S.Davletova, X.Ismoilov, A.Ashirov, O.Bo‘riyevlar kiradi.
Shunday to‘ylarda ijro etiladigan milliy qadriyat va milliy udumlardan biri
yor-yordir. “Yor-yor” asli xalq qo‘shig‘i. Izohli lug‘atda yor-yorga shunday ta’rif
berilgan: “Kelin uzatishda ijro etiladigan, har bayti “yor-yor” iborasi bilan
tugaydigan qo‘shiq nomi. Qadimdanoq turkiy xalqlar ichida keng tarqalgan.
Misralarida kelinning, shu xonadon egalarining xususiyatlari aytilib, yosh kelinga
yaxshi niyatlar tilanib qutlanadi. Yor-yorning ta’sirchanligi shundaki, unda ham
mungli ohang, ham ko‘tarinki ruh aks etadi.
G‘ulom Mirzoning ushbu misralarida esa yor-yor har bir yoshning taqdirida
bor bo‘lgan marosimni ifodalamoqda:
Ibtidosi bordir olamning
Va olamning intihosi bor.
Shu ikki tut belanchagida,
Ulg‘aymoqda avlodim yor-yor .
Shoirlarning she’rlarida “yor-yor” oshiqning ohu nolasini tarannum etuvchi
qo‘shiq sifatida tarannum etiladi:
Hay-hay o‘lan, jon o‘lan,
Jonim qaqshar yor-yor.
Qayda bo‘lsang sen bilan,
Sevgim yashar, yor-yor. (M.Yusuf)
Ushbu misralarda esa Vatanning bir bo‘lagi sifatida “yor-yor” tilga olinadi:
Sokingina yonayotgan gulxanlar – Vatan,
“Yor-yor”lar ham o‘lanlar – Vatan.
Sirojiddin Sayyidning quyidagi misralarida ota uyini qiz ko‘z yoshlar bilan
tark etayotganda hatto devorlarning ham yig‘lashi aks etgan:
47

Otangning uyida yig‘lar devorlar,
Onangning yuzida selu seborlar.
Bunchalar munglidir nechun “ Yor-yor”lar?
Baxting ochildimi, xolamning qizi.
Qadimdan yor-yorlar o‘zida juda katta ma’naviyatni jamlab kelmoqda.
Aslida turkiy to‘ylar tangriga atalgan marosimlarning yig‘indisidan iborat bo‘lgan.
Unda kelin-kuyovlarga atalgan yor-yorlar muhim o‘rin egallagan. Yor so‘zi
polisemantik bo‘lib, dastlabki ma’nosida “jar”, ya’ni to‘y haqida xabar bersa,
ikkinchidan, ikki yorning bir-biriga bog‘lanishini anglatgan. Uchinchi ma’nosi
ham bor bo‘lib, bu ma’nosi “yor” so‘zining qadimgi turkiylarning an’anaviy diniy
e’tiqodida muqaddaslashtirilgan so‘zlardan biri bo‘lib, shimol xalqlarining
quyoshga yoki shimol yog‘dusiga sig‘inishi bilan bog‘liq hisoblangan.
Tangrichilik dinida “Yor” tangrining ismlaridan biri bo‘lib, undan “yaratgan”
(jaratqan), yaratuvchi (jaratuvchi) kabi teonim paydo bo‘lgan. 42
Yor-yorning
mantiqiy davomi sifatida kelinlarning yuz ochdi marosimini olish mumkin. Bu
qadimiy urf-odatimiz she’riy misralarda shunday keladi:
Yuzin ochsa kelinchaklar ayvonlarda,
Quyosh o‘zi tushib kelar osmonlardan.
Boj so‘raydi zulflari yuz ming jonlardan,
Zulf ostida xollarining qorasi bor. ( S.Sayyid)
O‘zbek oilasining asosiy o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bo‘lgan
mehmondo‘stligi aynan shunday milliy urf-odatlarda ko‘rinadi. Izohli lug‘atda
shunday ta’rif berilgan: “Yuz ko‘rar marosimi – nigohning ertasi kuni ko‘rmana
bilan kelin ko‘rish marosimi.” Yuz ko‘rdi – nigohning ertasi kuni ko‘rmana bilan
kelin ko‘rish, shuningdek, yangi chaqaloqni ko‘rish (ko‘rsatish) marosimi. 43
Bu marosimda to‘ydan keyingi kun kuyov xonadoniga qarindosh-urug‘,
qo‘ni-qo‘shnilar yig‘ilib, o‘zlari olib kelgan sovg‘ani kelin yuzini ko‘rib berishadi.
“Yuz ochdi” yana “Yuz ko‘rsatar”, “Bet ochar”, “Ro‘kushon” (t. ro‘ – yuz, kushon
42
Bo‘ronov A. Yorga yetar kun bormu, yoronlar? Maqola. Ma’naviy hayot jurnali. 2022. 3-son.
43
Ўзбек тили изоҳли луғати . 1-5-томлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008. 147-
bet.
48

– ochar) deb ham ataladi. Kelinning yuzi oq ro‘mol bilan berkitilgan, uning yuzini
o‘qlov yoki mevali daraxtning shoxi bilan yosh bola ochgan. Mevali daraxtning
shoxidan foydalanishdan maqsad, daraxtning serpushtligi kelinga ham o‘tsin,
serfarzand bo‘lsin degan yaxshi niyatning bir ko‘rinishi.
O‘zbek xalqi bola tug‘ilishi bilan turli xil marosimlarni o‘tkazadi. Ularga
qulog‘iga azon ayttirish, aqiqa to‘y, soch (kokil to‘yi), beshik to‘yi va yana bir eng
muhimlaridan biri bu “o‘g‘il to‘yi.” Bu marosimlarda ko‘plab an’analar saqlab
qolingan.
O‘g‘il to‘yni nishonlash milliy mentalitetdan kelib chiqadi. Milliy mentalitet
– millat an’analari, madaniyati, ijtimoiy tuzilmasi, turmush tarzi asosida
shakllangan milliy ong va faoliyatning o‘ziga xos xarakteri. Chunki o‘zbek xalqi
uchun o‘g‘il bu millatning, avlodning davomiyligi.
Do‘stlar kelib ul kun bag‘rim tilsalar,
Bo‘g‘zim yulib, andin bir nay qilsalar.
Hammalari qatorlashib chalsalar,
Ovozalar bo‘lsa, o‘g‘il to‘yingiz,
To‘larmidi hech to‘lmagan ko‘nglingiz. ( S.Sayyid)
O‘g‘il to‘yi madaniy an’ana bo‘lib, toq yoshlarda, ya’ni uch, besh, yeti,
to‘qqiz yoshlarida o‘tkazilishining sababi, toq yosh bolaning umri uzoq bo‘lishi va
ota-onaning xursandchiligi davomiy bo‘lsin degan niyatning ifodasi hamdir.
Chunki toq narsa doimo juft bo‘lishga intiladi. Juftlikka to‘lish esa kamolot va ayni
paytda intihoning ramzi hamdir. 44
Xatna to‘yi yana chipron to‘yi, chupron,
chukron, qo‘lini halollash, musulmonlikka kirish deb ham ataladi. Xatna to‘yida
to‘ybolaning ona tarafidan bobosi va buvisi bolaning otasi taraf qarindoshlarini har
xil toy va sarpolar bilan siylaydi va toybola kelajakda shu yurtga xizmat qilishi,
xalqning duosini olish uchun katta dasturxon yozib, doshqozonlarda osh ham
tayyorlab, elga tarqatadi.
Shoira Usmonova “Lingvokulturologiya” darsligida “Madaniy an’ana”ga
shunday izoh bergan: “Jamiyatda to‘planadigan va qayta tiklanadigan ijtimoiy
44
Ashirov A. O‘zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi nashriyoti. – T.: 2017. 82-bet.
49

stereotiplashgan guruhlar tajribasini ifodalaydigan integral hodisa. Madaniy
an’analar – ijtimoiy va madaniy merosning qimmatli unsurlari majmuyi.”
Lingvokulturologiyada xalq madaniyatining tilda aks etishi muhim o‘rinda
turishini oladigan bo‘lsak xalq an’ana va qadriyatlari, udumlari, urf-odatlari
chindan xalqning madaniy tafakkrini ko‘rsatib beradi. Milliy qadriyatlar –
muayyan xalq, millat, elat hayoti, turmush tarzi, o‘tmishi, kelajagi, ayni vaqtdagi
ijtimoiy muhiti bilan bog‘liq bo‘lgan, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar uchun
foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, hatti-harakatlar majmui. Shaxslar va ijtimoiy
guruhlar faoliyatini tegishli me’yorga soladigan ma’naviy hodisa. 45
II bob bo‘yicha xulosa
O‘zbek xalqi uch ming yillik tarixga ega. Tilda milliy madaniyat shunchaki
to‘g‘ridan to‘g‘ri aks etmaydi, unga o‘sha so‘zlovchi gapirayotgan tilining
madaniyat haqidagi tasavvur va qarashlari, his-tuyg‘ulari, bilimlari, ko‘nikmalari
ham qo‘shiladi. Til nafaqat madaniyatning bir bo‘lagi, balki uni inson tasavvurlari
bilan bog‘lovchi hodisa. Tilda millatning madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi
birliklar bo‘ladi. Bu birliklarga muayyan xalqqa xos etnik, ijtimoiy-madaniy
qarashlar, milliy an’analar, urf-odatlar, udumlar, odob-axloqni ham ifodalaydigan
so‘zlar kiradi. Aynan shular milliy-madaniy birliklar hisoblanadi. Millatga xos
madaniy qadriyatlar milliy so‘z tasviridagi madaniy iz bo‘lib, shu xalqning
tasavvurida yotadi. Shunday birliklardan biri realiya ekanligi yuqorida qayd etib
o‘tildi.
Do‘ppi, atlas, yaktak, karnay-surnay leksemalarida madaniy sema ularning
lug‘aviy ma’nosi bilan gavdalanadi. Bu orqali o‘zbek xalqining milliy-urf odatlari
ochib beriladi.
Butun dunyoga o‘zbek xalqining o‘ziga xosligini bildirib turuvchi kiyimlar
ham bor bo‘lib, ularga chopon, do‘ppi, atlas, belbog‘, yaktak kabilar kiradi.
45
Худойберганова Д . Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати . – Тошкент : Turon
zamin ziyo. 2015. 32-б.
50

Realiyalar ma’lum bir xalq turmush tarziga oid tushunchalarni ifodalab, vaqt
o‘tgach semantik ma’nosida madaniy munosabatlarni, kognitiv belgilarni, qadriyat
va bahoni namoyon etadi.
Beshik realiyasida oilaning yana bir insonga ko‘payishi, tug‘ilish,
xursandchilik, bolajo‘ylik, farzand, tilak, quvonch, shirin tashvish semalari bor
bo‘lib, uning eng ko‘p tarqalgan semasi esa “Vatan”dir. Beshik orqali o‘zbek xalqi
ko‘pincha Vatanning bir bo‘lagini ifodalashini ikkinchi bob misolida ko‘rib o‘tdik.
Bu realiyada shu bilan birgalikda muqaddaslik semasi ham bor. Ba’zi o‘rinlarda
“xalq” ma’nosida ham kelganini ko‘rish mumkin.
Osh realiyasining ifodalanishida esa mehmonga bo‘lgan hurmat, eng
qadimiy urf-odatlardan biri to‘yda osh berish udumini va mehmondo‘stlikni
ko‘rish mumkin.
O‘zbek xalqiga xos bo‘lgan chopon, yaktak, atlas, do‘ppi, dasturxon,
so‘zana kabi realiyalarida madaniy sema yarq etib ko‘rinib turishidan tashqari,
unda o‘zbek xalqining tildagi o‘ziga xos madaniyati aks etadi.
Lingvokulturologiyada madaniy makon degan tushuncha bor bo‘lib, aynan
shu madaniy makonda urf-odat va marosimlar juda katta ahamiyatga ega. Har
qanday urf-odat va marosimlar muayyan bir millatning boshqa bir millatdan
farqlanib turishini belgilab beradi. O‘lan, yalla, yor-yor, yuz ochmoq, o‘g‘il to‘y
kabi marosim va urf-odatlarda xalqning turmush tarzi va dunyoqarashini ko‘rish
mumkin. Chunki xalqning xalqligi uning urf-odatlari, ajdodlaridan meros milliy
an’analari bilan ko‘rinadi.
Xulosa sifatida yuqorida aytilganidek realiyalar – u yoki bu xalqning tarixi,
madaniyati, maishiy hayoti yoki yashash davriga xos predmet, tushuncha va
voqea-hodisalarni ifodalovchi so‘zlar bo‘lishi mumkin. Realiyalarda milliy o‘ziga
xoslik, tarixiy kalorit o‘z aksini topadi. Lekin realiya sifatida olingan so‘zlar o‘sha
madaniyat doirasida ma’lum ma’noni anglataveradi.
51

III BOB. SHE’RIYATDA LINGVOKULTUROLOGIK VOSITALAR
3.1.Metaforalar – lingvkulturologiyaning bir bo‘lagi sifatida
Tilimizda shunday obrazli ifodalar, turg un birliklar borki, ularniʻ
lingvomadaniy yondashuvda tadqiq etish o zbek tilining ochilmagan qirralarini
ʻ
ochib berishga xizmat qiladi. O‘xshatish – badiiy tasvir vositalaridan biri bo‘lib,
obyektni obrazli, ta’sirchan, konkret va ixcham ifodalash xususiyatlari bilan ajralib
turadi. O‘xshatishlar o‘ziga xos obrazli tafakkur tarzining mahsuli sifatida yuzaga
keladi. Shuning uchun ham ular nutqda hamisha badiiy-estetik qimmatga ega
bo‘lib, nutqning emotsional-ekspressivligi, ifodaliligi, ta’sirchanligini ta’minlashga
xizmat qiladi. Tilimizda o‘xshatishga nisbatan ham metafora atamasi ko‘p
qo‘llaniladi. Lekin metafora va o‘xshatish orasida ma’lum farqlar bor. Bu farqlarni
“Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari” asari muallifi M.Yo‘ldoshev
shunday taqqoslaydi: “Metafora doimo ko‘chma ma’noga asoslanadi; o‘xshatishda
esa so‘z o‘z ma’nosida keladi; metaforada maxsus ko‘rsatkichlar bo‘lmaydi;
o‘xshatishda esa o‘xshatilayotganda maxsus vositalar ko‘rsatkich sifatida ishtirok
etadi; metafora bir komponentli bo‘ladi ya’ni unda faqat o‘xshovchi obyektning
o‘zi metaforani hosil qiladi; o‘xshatishda ham o‘xshatiluvchi obyekt, ham
o‘xshovchi obyekt keladi; metafora kengayish imkoniyatiga ega emas; o‘xshatish
esa kengayishi mumkin. 46
A.Potebnya metaforaga nisbatan qisqargan o‘xshatish
ta’rifini beradi. Arastu esa siqiq o‘xshatish degan ta’rifni ishlatadi. Metafora
narsa-buyum, voqea-hodisalar, belgilar o‘rtasidagi o‘zaro o‘xshashlikka
asoslangan ma’no ko‘chishi, ya’ni metafora ko’chma ma’no hosil qilishning eng
keng tarqalgan usullaridan biridir 47
. Boshqacha aytganda ko‘chma ma’noning keng
tarqalgan turi metaforadir. Ko‘chma ma’nolarni atroflicha tadqiq etgan
M.Mirtojiyev metaforalarning denotat o‘xshashligi belgisiga ko‘ra uch guruhga
bo‘ladi 48
: oddiy metafora, personifikatsiya, sinesteziya. Bunda oddiy metafora
46
Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили асослари. – Тошкент: Фан, 2007. 45- бет.
47
Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р ., Рустамов Ҳ. Ўзбек тили стилистикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1983,–
Б.246.
48
Миртожиев М. Лингвистик метафоралар таснифи. // Ўзбек тили ва адаби ё ти. – Т., 1973.- № 4. – Б. 33-37 .
52

belgilarga qarab oddiy qiyoslash, personifikatsiya – jonlantirish orqali qiyoslash,
sinesteziyada esa subyektiv holatda qiyoslash o‘xshatish uchun asos bo‘ladi.
Lingvokulturologiyaga asoslangan ko‘plab darsliklarda tilning
lingvomadaniy birliklari bo‘lmish maqol, ibora, o‘xshatishlar bilan bir qatorda
metaforalar ham tilga olinadi.
D.Xudoyberganova metaforaga shunday ta’rif beradi: “Metafora – (yun.
Metaphora – ko‘chirish) bir obyekt nomini ikkinchi obyektga o‘xshatish asosida
ko‘chirish, konseptuallashtirish turlaridan biri. Metaforalar nutqda so‘z, birikma,
gap va matn shaklida ifodalanadi”. 49
Metaforalardagi obrazli so‘zlar madaniy
semani o‘zida mujassamlashtiradi. Lingvokulturologiyada aynan shu jihat muhim
hisoblanadi. Madaniy semalar – bu muayyan bir so‘zning o‘sha madaniyatga
tegishli bo‘lgan va ularning ongida madaniy kod sifatida saqlanadigan sema ya’ni
ma’nolardir. Shoirlarning she’rlarida ana shunday madaniyatga xos bo‘lgan
so‘zlarni ko‘rib chiqamiz:
Umr – uchqur tulpor erur,
Umr otdir – shoshag‘on.
Inson asli chavandozdir,
Inson asli – chopag‘on.
Nechun kelib-ketdi bilmas,
Kimsalarning ko‘plari.
Hayot asli bir uloq dir,
Yashamoq – bir ko‘pkari . (Sirojiddin Sayyid)
Metaforaga olingan so‘zlar o‘zbek xalqining milliy o‘yinlari bo‘lmish
“uloq” va “ko‘pkari”. O‘zbek tilining izohli lug‘atida “uloq”ga shunday ta’rif
berilgan: “Har bir otliq o‘rtaga so‘yib tashlangan uloqni (odatda echki yoki
kichikroq bir buzoqni) bir-biridan kuch bilan tortib olib, tezroq marraga eltib
tashlash uchun kurashishdan iborat milliy sport o‘yini; ko‘pkari”. Bu yerda
hayotning tinmay harakatlanishi “uloq”qa mengzanib, yashashdagi gohi yutish,
gohi yutqazish ko‘pkaridagi ot choptirishga o‘xshatilmoqda. O‘zbek millatining
49
Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент : Turon zamin
ziyo. 2015. 31-бет.
53

milliy o‘yini bo‘lgan “uloq” katta tarixiy maqomga ega. Abulqosim Firdavsiy
“Shohnoma” asarida “uloq” so‘zini juda ko‘p tilga olgani tarixdan ma’lum.
Mahmud Koshg‘ariy o‘zining eng qimmatli asarida chavandozlik va tirandozlikka
doir: o‘q otishga usta odam – mergan, ot poygasida va chavgon o‘yinida maydon
qirg‘og‘idagi otliq otni qattiq choptirdi – yo‘rtdi, ot anjomi – yo‘gan kabi so‘zlarni
keltiradi. Tarixdan uloq (ko‘pkari) o‘yini asosan chorvadorlar orasida keng
tarqalgan. 50

Beshik ham xalqning asriy va milliy o‘zligini namoyon etadigan buyum
bo‘lib, u metafora sifatida shoirlarning ijodida ko‘p qo‘llaniladi:
Buxoroi sharif, muqaddas beshik,
Ne-ne allomalar dunyoga kelgan.
Bunga shohlar kirgan kavushin yechib,
Bu joyga amirlar piyoda kelgan. ( Muhammad Yusuf)
Buxoro qadimdan ilm-fan, san’atning markazi bo‘lib kelgan. Buxorodan
Abu Ali ibn Sino, Imom al-Buxoriy, Imom al-Termiziy, Abu Bakr Narshaxiy kabi
juda ko‘plab dunyoga ilm ta’mal toshini qo‘ygan allomalar yetishib chiqqan.
Bundan tashqari islom dinining keng tarqalishida Buxoro juda katta o‘ringa ega
bo‘lgan. Shoir Buxoro va beshik so‘zlarida umumiylik ko‘rib, shu umumiylikni
beshikka ko‘chiradi. Shuning uchun ham shoir ko‘chma ma’noda Buxoroni
beshikka mengzamoqda.
Sirojiddin Sayyid ijodida ham “beshik” metaforasi o‘zgacha izohlangan
bo‘lib, uning misralarida metafora orqali beshik “sharq” ma’nosini ham bildirib
kelmoqda:
Sariosiyo osmonlari, meni unuting,
Ammo esda tuting qaytaman.
Onamga tiriklik salomin ayta,
Singillarim – gul-rayhonlarim.
Quyosh beshigidan uyg‘ongan paytda.
50
Usmanxodjayev T . S ., Isroilov Sh . X ., Pulatov A . A . Milliy va harakatli o ‘ yinlar . – Toshkent iqtisod - moliya . 2015.
20- bet .
54

V.Maslova metaforalar haqida shunday degan: “Metaforalar – madaniy
qadriyatlarni aks ettiradi chunki u milliy dunyoqarashga asoslangan bo‘ladi”. 51
Yuqoridagi she’rda Buxoroni beshikka metaforik o‘xshatishda ham aynan shu
milliy dunyoqarash ustun kelmoqda. Chunki metafora xalqning tafakkuri bilan
ham bog‘langan.
Metafora – obyektiv ( yoki subyektiv ) borliqdagi o ‘ xshashlikning lisoniy aksi
bo ‘ lmish mutanosib semalar asosida bir narsa nomining ikkinchi bir narsa nomi
o ‘ rnida qo ‘ llanilishi . 52
Metafora asosida nom ko‘chishi predmet, belgi, harakat, holatlarning bir-
biriga o‘xshashligiga asoslanadi. Metaforada o‘xshashlikdan tashqari so‘zlovchi
mansub bo‘lgan jamiyatda tafakkur qilish, madaniyat, tarix, atrof-muhitning ta’siri
ham muhim hisoblanadi. Ana shunday metaforaga madaniyatning ta’siri ushbu
misralarda ko‘rinadi:
Boshing uzra chotqol tog‘dek viqoring,
Bo‘zsuving bor, Soloring bor, Anhoring.
Kuzing atlas, kelinchakdir bahoring,
Bahoringda ajab atru iforing,
Yer yuzida yagonasan, Toshkentim,
Turkistonda taronasan, Toshkentim. ( Jamol Kamol)
Kuzning milliy matomiz bo‘lmish atlasga metaforik holda o‘xshatilishi
atlasning rang-barang ipak matolardan to‘qilishidan kelib chiqmoqda. Bu
misralarda metaforaga asos bo‘lgan milliy mato metaforaning tushunilishini
obrazli holda milliy semada ifodalamoqda.
Shoir Ikrom Otamurod o‘zbekka xos bo‘lgan milliy kiyim bo‘lgan to‘nni
she’rida o‘zgacha qo‘llaydi:
Poyida sog‘inchlar uxlagan uyning,
Eshigi g‘iyqillab ochilar bir kun.
Yirtilib sog‘inchning qirq yamoq to‘ni,
51
Маслова В.А. Лингвокультурология . Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений – М.: Академия,
2001. – 88 с.
52
Qobuljonova G.K. Metaforaning sistemaviy lingvistik talqini. filol. fan. nomz. diss. – T., 2000.
55

Baridan tirqirab sachraydi sukun.
Millatimizga xos bo‘lgan milliy kiyimlar orasida to‘n-choponlar eng ko‘p
tarqalgan. To‘nlar tikilishiga ko‘ra avra to‘n, astarli to‘n, paxtali to‘n deb
ajratilgan. Tikilgan matosiga qarab ular kalami to‘n, banoras to‘n, beqasam to‘n,
kimxob to‘n deb atalgan. Shoir aynan to‘n tasvirini milliy sema orqali she’riga olib
kirgan. Sog‘inchning to‘ni tasvirida, shoir qalbidagi sog‘inch, ilinj kabi
tuyg‘ularini his qilish, to‘nning yirtiqligi, uning qirq yamoqligi obrazida esa
sog‘inishning naqadar azobligini ko‘rish mumkin. Bu yerdagi metaforik ifoda
sog‘inchning qirq yamoq to‘ni orqali, kitobxonni o‘sha holatga olib kiryapti. Uni
his qildirishga urinyapti. Parchadagi sog‘inchlar uxlagan uy, sog‘inchning qirq
yamoq to‘ni so‘zlari betakror bir tarzda metaforik qo‘llangan. She’rdagi yaxlit
badiiy mazmunning tugal ifodalanishida bu so‘zlardagi metaforalar badiiy ustunlar
vazifasini bajargan. “To‘n” milliy kiyim bo‘lganligi sababli, shoir aynan milliy
sema orqali fikrini o‘zbekona ifodalab bermoqda. Shoir to‘n tasvirini yana bir
misrada, yangicha ma’noda beradi. Bu safar u tunga nisbatan qora chopon
metaforasini ishlatadi:
“Uzoq cho‘zildi o‘n besh kun,
O‘n besh kun cho‘zildi uzoq.
O‘n besh kun osmon kiydi,
Tunning qora choponin ”.
Bu yerda zaminga tun kirishini osmonning qora chopon kiyishi orqali aks
ettiryapti. Yana bu misralarda “Oyning o‘n beshi yorug‘ bo‘lsa, o‘n beshi
qorong‘u” maqoliga ham ishorat bor. Metafora mohiyatan o‘xshatish bo‘lgani
tufayli, unda o‘xshatilayotgan narsa tilga olinmasa ham, uning ma‘nosini
o‘xshatayotgan narsa, uni ifodalayotgan so‘z orqali ham anglash mumkin.
Yuqoridagi misralarda ham aynan shuni ko‘rish mumkin.
She’riyatda metaforaning qo‘llanilishi uch xil unsurni talab qilib, ulardan
birinchisi obyektiv yoki subyektiv borliqdagi narsalar o‘rtasida o‘xshashlik,
ikkinchisi o‘xshashliklarning lisoniy aksi bo‘lgan bir-biriga yaqin bo‘lgan ma’no
56

ya’ni semalar va o‘xshatilayotgan ikki narsaning birining nomi yo‘qligi. 53
Quyidagi
misrada aynan birinchi obyektiv borliqdagi narsalar o‘xshashligi metaforada aks
etgan:
Yobonlarda uxlar bir bola, oyning choponiga o‘ralib,
Olislarda, qadim o‘zani nola – Qashqadaryo yotar buralib. ( I.Otamurod)
Oyning qop-qora tunda nur sochishi, o‘zbek xalqining milliy kiyimi chopon
orqali aks etmoqda. Choponda milliy sema bor bo‘lib, uning she’rda
ishlatilayotganligi shoirning shu xalqqa mansubligi va xalqning milliy qiyofasini
aks ettirmoqda.
Jamol Kamol she’rida ham “chopon” metaforasini ko‘rish mumkin:
Elim rizqi, mudom sening,
Peshonangning terida,
Elim rizqi yetilgaydir,
Yuragingning qo‘rida.
Savlat to‘kib o‘tirganim,
Qurultoylar to‘rida.
Beqasam choponim mening ,
Bobodehqonim mening.
Beqasam – yo‘l-yo‘l gazmol bo‘lib, undan erkak, ayollar uchun kundalik
kiyiladigan chopon, to‘n tikishdan foydalanilgan. Dehqonga nisbatan “beqasam
chopon” metaforasining ishlatilayotganligi dehqonlarning sodda, hashamga o‘ch
emasligi semasini ham yuklamoqda.
Badiiy adabiyotda metafora o‘xshatishning qisqargan formasi bo‘lib, u
predmetning nomi bo‘lish vazifasini bajarmaydi. Chunki bunda shu nutqiy
parchada ilgari hech qachon anglatmagan predmet yoki hodisani anglatadi. Ya’ni
so‘zni hamma bilgan ma’noda emas, boshqa bir ma’noda qo‘llaydi. L.Timofeyev
badiiy metaforaning ana shu xususiyatini ko‘rsatib shunday deydi:
53
Тохиров З. Метафора лексема-семемасининг прагматик семьи. // Ў збек тили ва адабиёти. 1984. №1. – С.
72-76.
57

“Metaforada...o‘xshashlikka yoki zidlikka ko‘ra real (voqea) aloqa va bog‘liqlikka
ega bo‘lmagan asosiy va qo‘shimcha ma’nolar kesishgan bo‘ladi”. 54
Sirojiddin Sayyid she’rlarining o‘z tashbehlari bor. U goh hayot
go‘zalliklaridan so‘zlasa, goh umr o‘tkinchiligidan ozorlanadi. Tiriklik hayot
gultoji ekanligini his etgan holda, ba’zida u insonni turli xil vaziyatlarda qoldirishi
mumkinligini ham nazardan qochirmaydi:
Hayot ostonasin bosmagay xazon,
Tiriklik goh tuproq, goh osmoniydir.
Salomlar abaddir, onajon,
Vidolar foniydir, foniydir.
Ikrom Otamurod ijodida o‘z qishlog‘ini sog‘inish, unga talpinish, o‘zbek
madaniyatining bir bo‘lagi bo‘lgan turli xil buyumlarni aks ettirish ham muhum
o‘rin tutadi. Shoir bir she’rida: “ Mehr – momolarim to‘qigan tumor, oqibat–
bobolar yigirgan tasbeh” deydi. Qadimda momolarimiz turli xil balo-qazolardan
nabiralarini asrash, ularga ko‘z tegishini oldini olish maqsadida, har xil qalampir-u
munchoqlarni olib, o‘z qo‘llari bilan tumorlar yasaganlar. Bu tumorlarda
momolarning mehri jo bo‘lgan. Bobolarning qo‘llarida esa doimo tasbeh bo‘lgan.
Kimgadir oqibat qilinsa, u aylanib qaytishi bobolar qo‘lidagi tashbehga qiyos
qilinyapti. O‘zbek tilining izohli lug‘atida “tumor” – “o‘rog‘liq xat; noma; yozuv”
ma’nolarini bildirib, xalqona tasavvurga ko‘ra, go‘yo egasini ko‘z tegishidan, balo,
ofat, ins-jinsdan saqlaydigan, ichiga duo bitilgan qog‘oz joylangan uchburchak
narsa deyilgan. Odatda bo‘yinga taqilgan. Muhammad Yusuf ijodida ham tumor
metaforasini ko‘rish mumkin:
Sen shoxlari osmonlarga,
Tegib turgan chinorim,
Ota desam, o‘g‘lim deb, bosh egib turgan chinorim.
Qo‘ynimdagi iiftixorim, bo‘ynimdagi tumorim ,
O‘zing meni ulug‘lardan ulug‘imsan, Vatanim.
54
Усмонов С. Метафора // Ўзбек тили ва адабиёти. – 1964. - № 4. – Б. 34-36.
58

Tumorning yana bir turi bo‘lib, u xotin-qizlarning kiyim ustidan bo‘yinga
osiladigan yoki yelkaga osib yuradigan buyum ham. Bunday tumorlar kumushdan
ishlangan uchburchak va to‘rtburchak shakldagi boytumor bo‘lib, uning ichida
muqaddas suralar ham saqlangan. Tumorlar xalqning o‘tmishdan qolgan milliy
buyumi ham hisoblanadi. 55
Shoir ana shunday milliy buyumni metafora sifatida
she’rlarida tilga olmoqda:
Bul qarosh aylandi jonimga xummor,
Bul qarash boylandi jonimga tummor. (Ikrom Otamurod)
Arastu yaxshi metafora yarata olish, o‘xshashlikni ko‘ra olish iste’dodning
belgisi deb bejiz aytmagan. Chunki o‘xshashlik voqelikda mavjud bo‘lsa, uni ko‘ra
olish ijodkor shaxsi bilan bog‘liq, yaxshi metafora esa shu ikkisining
hamjihatligida yaratiladi. Bundan tashqari ham shoirlarning juda ko‘plab ana
shunday metaforalarini misol qilib keltirish mumkin. Ular osmonni mijiqlab
tashlangan quroq; xotiralarni chaqilgan vujud, qaytarilmas tush; ruhni darchalari
darz ketgan xona; mehrni momolari to‘qigan tumor; oqibatni bobolari yigirgan
tasbeh; ko‘ksini armonlarning tosh bandargohi; bardoshni lolagun; sabrni qoq;
diyonatni tomiri kesilgan paykon; vaqtni sandiq; o‘limni darcha; tunni basir;
dardni tog‘; oftobni Xudoning o‘ti deya metaforik o‘xshatish qiladi. Bu metaforik
o‘xshatishlarning har biri mualliflarning ijodiy izlanishlari mahsulidir.
3.2. O‘xshatishlar – milliy madaniyat ko‘rsatkichi
Insonlarning dunyoni anglashlarida o‘xshatishlarning o‘rni juda muhim
hisoblanadi. Ikkita predmetni yoki inson tafakkurida hosil bo‘lgan tushunchani bir-
biriga tamoman o‘xshash yoki bir-biridan farq qiluvchi jihatlarini aniqlash
maqsadida qiyoslash, taqqoslash bu olamni bilishning eng faol tarqalgan
usullaridan biri sifatida inson faoliyatining barcha jabhalarida foydalaniladi va til
orqali ifoda etiladi. “Qiyoslash vositasida bilingan narsa-xususiyat, bilinmagan
narsa-xususiyatni osonlik bilan anglash imkoniyatini beradi. Masalan toshning
qattiqligi bilingan xususiyat bo‘lsa, endi boshqa narsalarning shu xususiyati toshga
55
Rahmatullayeva D ., Xodjayeva U ., Ataxanova F . Libos tarixi . Sano-standart nashriyoti. – Toshkent . 2 015. 211-
bet.
59

qiyosan (toshdan qattiq) yoki toshga o‘xshatish orqali (toshday qattiq) osonlik
bilan idrok etilaverishi mumkin.” 56
N.Mahmudov shunday deydi: “Tilshunoslikda qiyosning ikki turi farqlanadi.
Agar ikki predmet yoki tushuncha ular o‘rtasidagi farqni ko‘rsatish maqsadida
qiyoslangan bo‘lsa, sof qiyosiy konstruksiya shakllanadi (masalan, yer toshdan
qattiq), qiyoslash o‘xshatish maqsadini ko‘zda tutganda esa o‘xshatish
konstruksiyasi shakllanadi (masalan, yer toshday qattiq). Eramizdan oldingi IV asr
Panini grammatikasidan boshlab qadimgi hind poetik-grammatik traktatlarida
o‘xshatishlar poetik figura sifatida o‘rganilgan va uning doimiy to‘rt unsurdan
tarkib topishi ta’kidlangan: 1) o‘xshatiladigan narsa yoki subyekt; 2) unga
o‘xshash bo‘luvchi narsa yoki obyekt; 3) o‘xshatish belgisi yoki o‘xshatish asosi;
4) o‘xshatishning formal ko‘rsatkichi. O‘zbek tilida ham, boshqa barcha tillarda
bo‘lgani kabi o‘xshatishlar to‘rt unsurli bo‘ladi: o‘xshatish subyekti, o‘xshatish
etaloni, o‘xshatish asosi va o‘xshatish ko‘rsatkichi.” 57
O‘xshatishlar obrazli o‘ylash
orqali yuzaga keladi. O‘xshatishlar ikkiga bo‘linadi. Biri muallif o‘xshatishlari
bo‘lsa, ikkinchisi turg‘un o‘xshatishlardir. Muallif o‘xshatishlari o‘zining
kutilmaganligi, originalligi bilan ajralib turadi. Turg‘un o‘xshatishlar esa, asosan,
bir qolipga tushib qolgan bo‘lib, u ijodkorlar tomonidan o‘z asarlarida qalamga
olinsa-da, vaqtlar o‘tib til egalarining hayotida qo‘llanilib, doimiy ifodalar sifatida
qotib qolib, xalq ichida aynan o‘zi beradigan ma’noda qo‘llanilaveradi. Eng
asosiysi ular tayyor birliklar sifatida ishlatilinadi. Ularga tulkiday ayyor, qo‘yday
yuvosh, zahari chayonday, itday sadoqatli, cho‘chqaday nafsi buzuq an’anaviy
o‘xshatishlari kiradi.
Tilimizda o‘xshatish hosil qiluvchi leksik va grammatik va hatto sintaktik
vositalar bor. Leksik vositalarga kabi, singari, qadar, yanglig‘, bamisoli, bamisli,
misoli, monand, misli, xuddi, go‘yo, naq, teng, o‘xshatmoq, ayni, o‘zi kiradigan
bo‘lsa, grammatik vositalarga -dek, -day, -dag‘, -dayin, -dan, -dir, -noma, -simon,
--ona, -li, -cha, (-larcha, -chalik, -chasiga), sintaktik vositalarga izohlovchi-
izohlanmish munosabatli qurilmalar kiradi.
56
Маҳмудов Н. Тил тилсими тадқиқи. – Toshkent: Mumtoz so‘z. 2017. 160-bet.
57
Маҳмудов. Тил тилсими тадқиқи. – Toshkent: Mumtoz so‘z. 2017. 161-bet.
60

Xalqlarning tiynati va tabiati, uning ruhiyati va mentalligi tildagi birliklar
bo‘lmish obrazli so‘z, metafora, o‘xshatishlarda ifodalaniladi. Chunki bunday
obrazli ifodalar xalqning obrazli nigohi, idroki va tafakkuri orqali yuzaga chiqadi.
Lingvokulturologik jihatdan o‘xshatishlarning aynan turg‘unlashgan ko‘rinishlari
asosiy obyekt bo‘ladi. Chunki V.Maslova aytganiday: “Turg‘un o‘xshatishlar
milliy ong jumbog‘ini yechishga yordam beradigan yorqin obrazli vositalardan biri
hisoblanadi va dunyoni o‘ziga xos, milliy tarzda ko‘rish uning o‘xshatish
semantikasida aks etadi”.
Turg‘un o‘xshatishlar tarkibida o‘xshatish obrazi, ya’ni o‘xshatish etaloni
muhim hisoblanadi. Bu unsur o‘xshatishning markazini, mag‘zini tashkil qilib,
boshqa unsurlar (o‘xshatish subyekti, o‘xshatish asosi) ayni shu etalon atrofida
birlashadi. Unda lingvokulturologiyada eng muhim bo‘lgan xalqning dunyoni
ko‘rishi va milliy-konnotativ ma’lumotlari shu etalonda aks ettiriladi.
O‘zbek xalqi ayyorlik obrazini tulkida ko‘radi. Buni Muhammad Yusufning
quyidagi misralarida ko‘rish mumkin:
Tulkidayin tutqich bermas tullakni,
Tulki quvib tutolmagan o‘rdakni,
O‘rdak qo‘ngan sahrodagi ko‘lmakni,
Hovuzni ham Vatani bor dunyoda,
Nega yig‘lat qrim-tatar dunyoda.
Tulkining ayyorlik, aldoqchilik, chopqirlik kabi salbiy sifatlari uning
tasavvur olamida saqlanib qolgan. Shuning uchun ham “tulkiday ayyor”, “tulkiday
tilyog‘lama” iboralarivujudga kelgan. Tulki obrazi nafaqat bizda, balki rus va
ingliz xalqlarida ham xuddi shunday salbiy munosabatni ifodalash uchun
ishlatiladi.
Sirojiddin Sayyid ijodida ham tulkining ana shunday salbiy obrazda ifoda
etilganligini ko‘rish mumkin:
Xudoyim, quyosh - u yerlar yaratding,
Ming bir sinoat - u sirlar yaratding.
Chittaklarga mute sor - u burgutlar,
61

Tulkilar singari sherlar yaratding.
Turli lingvomadaniyatlarda hayvon obrazlari ba’zan turli xil qarama-qarshi
obrazlarda gavdalanishi mumkin. O‘zbek xalqi ongida “it” o‘xshatishi ham salbiy,
ham ijobiy tarzda ifoda etiladi:
Siz itlar birovni sevsangiz agar,
Itdek sodiqdirsiz, balki bir umr.
Bizlar-chi, eh, qara, qo‘llarim titrar,
Bo‘yningni qisvordim, shekilli, uzr. (Muhammad Yusuf)
Ushbu misralarda itning sodiqligi hatto insonlardan ham a’loroq ekanligi,
misralardagi “itdek” o‘xshatishi orqali ifodalanyapti. O‘zbek xalq maqollarida “it”
ishtirok etgan juda ko‘p o‘rinlarni ko‘rish mumkin: “It – vafo, xotin – jafo; El tinsa
ham it tinmas; etning yaxshisi – qazi, itning yaxshisi – tozi”. 58
Bundan tashqari
itlar xonadonni qo‘riqlashda juda katta yordam beradi. Tilimizda it bilan birgalikda
kuchuk, ko‘ppak so‘zlari ham aynan bir xil ma’noda ishlatiladi. Quyidagi
misralarda itga sinonim bo‘lgan kuchuk o‘xshatishini ko‘rish mumkin:
Oftobsan, sendan bir soyaman ota,
Sochda oq, bag‘rimni esa bosar g‘am.
Ona, senga nafim tegmadi hatto,
Ostonang qo‘rigan kuchuging kabi .
It o‘xshatishi nafaqat ijobiy, balki salbiy ma’noda ham she’rlarda ifoda
etiladi. Salbiylik haqida gap ketganda ularning qopog‘onligi, ba’zan insonlarga
tashlanib qolishi ko‘zda tutiladi:
Egasiga tashlangan qopog‘on itdek,
Tongga qadar talab chiqdi
Meni tushlarim.
Boshqa g‘arb xalqlarda itlar har xil ma’nolarda ishlatiladi. Yahudiylar uchun
itlar faqatgina uyni qo‘riqlaydigan hayvon, Xitoyliklar uchun esa u xuddi o‘zbek
xalqi kabi sodiqlik, cheksiz sadoqatni anglatadi. Qadimgi Xitoy hujjatlarida
ma’lum qilinishicha ular keyingi dunyoda hayotning davomchilari ekan.
58
O‘zbek xalq maqollari. T. Mirzayev, A.Musoqulov, B.Sarimsoqov. – Toshkent: Sharq. 2005.
62

O‘zbek xalqi dunyoqarashida “eshakdek”, “eshak kabi” o‘xshatishlari bor
bo‘lib va bu orqali eshakning qaysarligi, mehnatsevarligi aks etadi. U salbiy
ma’noda tinmay mehnat qilib, lekin hech nimaga erishmagan kimsalarni ham
ifodalaydi:
Musulmonlar, – dedi Eshonqul,
Shu ham insofdanmi?
Bir umr eshak kabi ishlab yag‘ir eshakdan,
Boshqa narsa orttirmagan bo‘lsam?
Bola-chaqam o‘zimniki, mayli.
Biroq…
Qirza etik kabi eskiribman,
Qarang:
Shunday xarobmanki,
Go‘yo bir umr kimdir meni
Eshak qilib minganga o‘xshar. (Sirojiddin Sayyid)
Rus xalqlarida eshak axmoqlik va o‘jarlik ramzi bo‘lib, u moslashuvchanlik
shu bilan birga dangasalikni ham o‘zida mujassamlashtirgan.
Milliylik, har bir xalqning yashash sharoiti, an’ana va marosimlari shu
xalqning tarixiy kelib chiqishi davomida shakllanib, shu xalqqa mansub bo‘lgan
milliy belgi va xususiyatlarining muhim jihatlarini o‘z ichiga oladi. Turmushning
an’analari va ijtimoiy hayotning bir qismi bo‘lgan ust-bosh, urf-odat, milliy oziq-
ovqatlarda shu xalqning qaysidir ma’noda o‘zligi aks etadi. O‘xshatishlarda ham
shunday milliy kaloritni ko‘rish mumkin:
Chaqnar samo yulduzlari, tun yarimmi yo sahar.
Hasanjonning sho‘x ko‘zlari, ochiladi bir mahal.
Ochilar-u… to‘nib-to‘nib, boqar o‘ngu so‘liga.
Derazaning oynagida lovillaydi shu’lalar,
Yaproq-yaproq yog‘dudandir, oluchaning butog‘i.
Atlas kabi jivir-jivir, paxsaning loy suvog‘i. (Jamol Kamol)
63

Atlas – bu tekis, silliq, ipakdan to‘qilgan o‘zbek ayollarining eng sevimli shu
bilan birga eng qimmatbaho matosidir. Unga shunchalik ko‘p ishlov
berilganligidan u tovlanib, ko‘zni qamashtiradi. Atlas uchun barcha ranglar tabiiy,
bo‘yoq beruvchi giyohlar orqali tayyorlanadi. Shoir ham shunga ishora qilib “atlas
kabi jivir-jivir, paxsaning loy suvog‘i demoqda.” She’rda o‘xshamish (subyekt)
“paxsaning loy suvog‘i”, o‘xshatilmish (etalon) “atlas”, o‘xshatish belgisi (asos)
“jivir-jivirligi”, formal ko‘rsatkichi (vosita) “kabi”. Xuddi shunday ifodani
Sirojiddin Sayyid ijodida ham ko‘rish mumkin:
To‘kiladi, to‘kiladi, o‘kinchlar to‘kiladi,
Iztiroblar, pushaymonlar, o‘tinchlar to‘kiladi.
Qora atlas kabi asta, daraxtlardan sirg‘alar,
Gala-gala bo‘lib yerga, to‘kilmoqda qarg‘alar.
Milliy-ma’naviy qadriyatlarni, yillar davomida shakllangan urf-odatlarni
o‘zida aks ettirgan ona tilimizning lug‘at boyligini shoirona ong bilan tafakkur
qilgan shoir o‘zining har bir she’rida ana shunday so‘zni qo‘llashga harakat qiladi.
Shoirning favqulotda hosil qilgan obrazli ifodalari o‘quvchini o‘ziga jalb qilmay
qolmaydi. O‘zbekona va ayni paytda xalqona mahalliy kaloritni ifodalovchi
g‘oyalar va tushunchalar shoirlarning ichki dunyosi nozikliklarini ochib beradi.
Baqo.
Abadiyat – yulduz, yo do‘ppidek.
Shundoqqina bosh uchingdaki,
Qo‘l uzatsang kifoya. (G‘ulom Mirzo)
Do‘ppi – qadimdanoq eron va turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan.
O‘zbekiston va Tojikiston hududlarida milliy kiyim hisoblanadi. Do‘ppi uch
qismdan iborat bo‘lib, tepa – aylana va to‘rtburchak shaklida bichiladi; kizak –
gardish shaklida bo‘ladi va jiyakdan iborat. Do‘ppi asosan baxmal, sidirg‘a shoyi,
ipak, zar ipdan tikiladi. Do‘ppining oq-qora rangi tun-kun bilan; to‘rt qirrasini
dunyoning to‘rt tomoni bilan; to‘rt tarafidagi uchtadan aylana dumaloq ko‘rinish
jami o‘n ikkita aylana dumaloq esa o‘n ikki burjni bildirgan. Dumaloq do‘ppi –
64

samo gumbazi ko‘rinishi va ifodasi; uning jiyagi harakatni ifodalaydi; Do‘ppidagi
shakl alomatlari tunu-kun harakatdagi makon va zamonni ifodalaydi. 59
Do‘ppi ishtirok etgan do‘ppisini osmonga otmoq, do‘ppisi tor kelmoq
iboralari ham mavjud. Shoir ushbu misralarda “do‘ppi” so‘zini milliyligimizni
ko‘rsatuvchi leksema sifatida ko‘rsatadi o‘xshatish orqali. Do‘ppi bizning milliy-
ma’naviy qadriyatimizni eslatib turadi.
Shoirlar ijodida qo‘llanilgan milliy qadriyat va urf-odatlarni ifodalovchi
so‘zlar, tushunchalar millatning asrlar davomida shakllangan, meros bo‘lib
kelayotgan milliy xususiyatlarini to‘laligicha ko‘rsatib beradi. Quyidagi misrada
ham milliy kiyim-bosh bo‘lgan “yaktak” o‘xshatish etaloni bo‘lib kelmoqda:
Oq yaktaklar misol suzib kelar edi bulutlar,
Tepalar ko‘p edi bunda.
Yana kichik bir tepa,
Paydo bo‘lib qolganini ko‘rdi ko‘kda burgutlar.
Yaktak – bir qavatli astarsiz kiyim bo‘lib, uzun erkaklar ko‘ylagi
hisoblanadi. O‘zbek va tojiklar uni “yaxtak” han deyishgan. Qozoqlarda “jeyde”,
“jegde”, “jelde” deyilib, ular yaktakka o‘xshab bichilgan. U sidirg‘a, oq rangli,
ba’zan gul bosilgan ipli gazlamadan tikilgan. Bugungi kunda milliy kiyimlar hayot
tarzimiz va iqlim sharoitlarimizga moslangan bo‘lganligi sababli, qishloq xo‘jaligi
bilan mashg‘ul kishilar hozirgacha yaktakdan ish kiyimi sifatida foydalanadilar. 60

An’anaviy o‘zbek libosi, asosan, ustki ko‘ylak, ishton va chopondan, boshga
do‘ppi, oyoqqa mahsi-kalish yoki etikdan iborat bo‘lgan. Chopon ochiq yoqali,
yaktak shaklida astarli va paxtali qilib tikilgan. Odatda, chopon belidan belbog‘
bilan bog‘langan. O‘zbek choponlari rangi, uzunligi, kengligi va kiyish uslubiga
ko‘ra farqlangan. Buxoro, Qashqadaryo, Surxandaryoda paxta yoki yarim ipak
rangli matoli chopon, Farg‘ona va Toshkentda yashil va ko‘k chopon kiyilgan.
Keyinchalik qora chopon keng tarqalgan. Aynan shu milliy ust kiyim Sirojiddin
Sayyid ijodida o‘xshatish etaloni bo‘lib kelgan:
59
https://uz.m . Wikipedia.org.
60
Rahmatullayeva D., Xodjayeva U., Ataxanova F. Libos tarixi. Sano-standart nashriyoti. – Toshkent . 2015. 195-
bet.
65

Meni kuy uyg‘otdi –
Abadiy umid.
Bir zum bu kuy ichra ko‘zimni yumib,
So‘ng ayvonga chiqdim.
Ravoqlar – nigun,
Choponday qorayib turar edi tun.
Misralarda o‘xshatilayotgan subyekt – bu tun, etalon – bu chopon, vosita
ya’ni formal ko‘rsatkich – bu “-day” grammatik vositasi, asos esa qoraymoqdir.
Xuddi shu milliy o‘xshatish ushbu misrada ham bor:
Ota, bu dunyoda har so‘z sotildi,
Begona sotildi, har do‘st sotildi.
Yaxshilik istabon o‘tgan umringiz,
Choponday eskirdi, to‘zdi, sitildi.
She’riyatda qaysidir ma’noda qofiyaga tushish, she’rning ohangdorligi va
eshitilishga yoqimli bo‘lishi uchun “kabi” leksik vositasi keng qo‘llaniladi.
Ko‘plab grammatik kitoblarda “kabi”, “singari” yordamchi so‘zlarning o‘xshatish-
qiyoslash ma’nolarini ifoda eta olishi aytib o‘tilgan. “Kabi” leksik vosita
o‘xshatishning asosiy komponentidan biri – o‘xshovchi obrazdan keyin
qo‘llaniladi. “Kabi” orqali ifodalangan o‘xshatishning o‘xshovchi obrazini ifodalab
kelgan so‘z ko‘plik, egalik qo‘shimchalarini, fe’lning sifatdosh, harakat nomi
lug‘aviy shakllarini ham oladi. Boshqacha qilib aytganda o‘xshatish hosil qiluvchi
to‘rt unsur o‘xshatish subyekti, o‘xshatish etaloni, o‘xshatish asosi va
o‘xshatishning shakliy ko‘rsatkichini oladigan bo‘lsak “kabi” o‘xshatish leksik
shakli o‘xshatish asosidan keyin keladi:
Tog‘larda ohu kabi o‘ynoq shamoldir,
Tog‘lar aro baxmal libos bog‘larda boldir,
Bog‘larida tunlar barqut, tonglar ziloldir,
Tonglarida shirin navo, nurli xayoldir. (G‘ulom Mirzo)
66

Keltirilgan misolda o‘xshatilgan predmet shamol (subyekt), o‘xshatilayotgan
predmet ohu (etalon), o‘xshatish asosi o‘ynoqi ekanligi (asos), o‘xshatish vositasi
kabi (shakily ko‘rsatkich).
“Go‘yo” leksik vositasi o‘xshatish-chog‘ishtirish bog‘lovchisi bo‘lib keladi.
U boshqa vositalar bilan kelib, o‘xshatishni kuchaytirishga, bo‘rttirishga yordam
bersa, bir o‘zi qo‘llanganda o‘xshatish munosabatini yuzaga chiqarib,
o‘xshatishning boshqa leksik vositalari bo‘lgan “bamisli”, “xuddi”ga sinonim
bo‘adi:
Lo‘kidon – go‘yoki
To‘yxonaga ochiq darvoza,
Barcha to‘zonlarga tarqab ovoza,
Chang-chung kirib kelar
Bashing, serhasham.
Joy band qilib changxonimu,
Changchalarga ham. (G‘ulom Mirzo)
“Bamisli” o‘xshatish vositasi doim o‘xshovchi obraz kelgan so‘zdan oldin
keladi, ba’zan esa o‘xshatishni ifodalovchi asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. U
“-day”, “-dek”, “kabi”, “singari”, “xuddi” leksik va grammatik vositalarga sinonim
bo‘la oladi:
Sochlaring bamisli zimiston ko‘chki,
Boshingda qoyalar mag‘rurligi bor.
Kel, mendan kechgan sen –
Men senga hech kim,
Ustimdan ko‘chkingni ag‘darib yubor.
“Misli” leksik vositasi “go‘yo”, “xuddi” o‘xshatishning leksik vositalari
kabi o‘xshovchi obrazdan keyin kelib, o‘xshatishning ma’nosini yanada
kuchaytirishga, uni bo‘rttirib ifodalashga xizmat qiladi:
Yashnab yonar ko‘k sahnida,
Yulduz misli oq lola,
Xayol surib ostonada,
67

O‘ltiribdi bir bola. ( Jamol Kamol)
Ushbu shoirlar ijodini sinchiklab o‘rganadigan bo‘lsak ularning milliy-urf-
odatlarimiz va ma’naviy qadriyatlarimizni yaxshi bilishi va ularni o‘z she’rlarida
mahorat bilan qo‘llay olganligining guvohi bo‘lamiz.
3.3. She’riyatda rang va qaldirg‘och ramzlarining ifodalanishi
Olamning lingvistik manzarasini anglashda rang bildiruvchi so‘zlarning
ishtiroki ularning shoirlar tomonidan she’riyatda qayta va qayta ishlatilishidan
namoyon bo‘ladi. Olimlar ranglar olamni his etish va unda badiiy matnlarda
foydalanishda lingvokulturologik va antroposentrik yondashuvlarning ahamiyatli
ekanligini qayd etadi. Tadqiqotchilar ranglar olamni idrok etish va undan badiiy
matnlarda foydalanishda lingvokulturologik va antroposentrik yondashuvlarning
ahamiyatli ekanligini aytib o‘tgan.
Ranglar, rang ramzlari qadimdan boshlab, to hanuzgacha maxsus o‘rganilib
kelinmoqda. Xalqning hayotida, adabiy dostonlarida, she’rlarida, badiiy
adabiyotda 7 xil asosiy rang aks etadi. Ularga oq, sariq, qizil, ko‘k, yashil, jigar
rang va qora. Bu ranglar his-tuyg‘uni ifodalovchi, holatni bildiruvchi ranglardir.
Xalqning eng qadimiy qarashlari asosida har bir rang o‘ziga xos ma’no kasb etgan.
Masalan: oq – ezgulik, qizil – quvonch, yashil – tiriklik, sariq – ayriliq.
Ranglar turfa xil xalqlarning ijtimoiy-madaniy hayoti, urf-odati, marosimi,
qadimiy qarashlarini ham ifoda etadi. Qadimda dunyoning qutblari 4 xil rangda
tasavvur etilgan: sharq – yashil, janub – qizil, shimol – qora, g‘arb – oq rangda.
Shu bois shu mintaqalarda yashovchilar uchun bu ranglar muqaddas hisoblangan.
Tilimizda oq, qora, qizil, ko‘k, zangori, yashil, moviy kabi so‘zlar alohida
leksik-semantik guruhni tashkil etadi. Ranglar belgi bildirishi bilan birga turli
ramziy ma’nolarni ham anglatadi. She’riyatda ranglarning ramziyligi yanada turfa
ma’nolarda ifoda etiladi. Ranglar – bu har bir xalqning o‘z boshidan kechirganlari,
yashash tarzi, urf-odatlari, milliy udumlari, olam haqidagi tasavvurlari orqali ham
bog‘lanib, ularning turmush hayoti chambarchasligini ham aks ettiradi. Buni
ranglardagi ifodaviylik orqali ham ko‘rish mumkin. Eng qadimgi kitob bo‘lmish
68

Avestoda oq – yaxshilik, ezgulik ramzi bo‘lsa, qora – zulmat, qorong‘ulik
ma’nolarini aks ettirgan. 61
Navoiy esa qora rangni buyuklik sifatida bilgan.
Qadimdan “ Qoraxoniylar ” davlatining butun bir shakl-shamoyili shu buyuklik
rangini beruvchi qora rang orqali xalqning ongiga singdirilgan. Buni Navoiyning
“ Sabbai sayyor ” dostonidan olingan ushbu parcha orqali ham bilib olish mumkin:
Qora rang elga toji tarakdur,
Kim bu rang ichradur, muborakdur. 62
Ya’ni qora rang saltanatning ramzi ekanligi va qora rangda kiyinganlar
saltanatni boshqarishga aloqador bo‘lgan shohlarning avlodiligi ushbu misralarda
keltirilmoqda.
O‘zbek tilshunosligida ranglar sifatlar tarkibida o‘rganilib M.Sodiqova,
R.Qo‘ng‘irov, H.Tojimatov, Z.Pardayev, S.Umirova kabi olimlar tomonidan tadqiq
etilgan. 63

Ranglar turli madaniyatlarda turlicha ifodalanishi mumkin. Shoir Sirojiddin
Sayyid ijodida ranglar alohida o‘rin tutadi. Uning she’rlarini o‘qigan she’riyatning
chinakam ixlosmandi, shoirning “oq”, “qora”, “yashil”, “zangori” ranglar
palitralarini ishlatganligini bee’tibor qoldira olmaydi. Shoirning :
“Yoshlik o‘tdi−ketdi, ul oppoq tulpor,
Undan qirlar aro qolmish oq g‘ubor”, 64
−
misralarini o‘qiganda yoshlikning beg‘uborligi, yoshlik faslining butun inson
hayoti davomidagi eng go‘zal xotiralari muxrlangan davr ekanligi, undagi eng pok
tuyg‘ularning mavjlanishi shu palla bilan uzviy bog‘liqligi kitobxon ko‘z oldida
gavdalanadi. Oq rang azaldan poklik, xotirjamlik ramzi bo‘lib kelgan. Bundan
tashqari bu rang kamtarlik, oddiylik, soddalik ramzi hamdir. Oq rang, shuningdek
tenglikni ham ifodalay oladi, aynan shu rangdan boshqa barcha ranglarni hosil
qilish mumkin.
61
Ibrohim Haqqul. Yana qora rang talqini haqida. Xurshid Davron kutubxonasi. 2017. https://kh-davron.uz .
62
Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma jildlik. 10-jild. – Toshkent, 1992.
63
Содиқова М . Ҳозирги ўзбек тилида сифатлар . – Т .: Фан , 1974. , Пардаев З . Н . Ўзбек тилида сифатларнинг
семантик - услубий хусусиятлари . филол . фанлари номз . ... дис . автореф . – Самарқанд . 2004.
64
Sirojiddin Sayyid. Asarlar. I, II jild. – T.: Sharq, 2018.
69

“O‘zbek tilining izohli lug‘atida” oq sifati qor, sut, paxta ranglarini bildirib,
oq doka, oq qog‘oz, oq non kabi narsa va predmetlarning belgisini bildirishi qayd
etib o‘tilgan. 65
Oq so‘zi ibora, matal, maqollarda ko‘chma ma’noda qo‘llaniladi: oq
ko‘ngil, oq qilmoq; oq yuvib, oq taramoq; oq-qorani tanigan; ko‘zining oq-u
qorasi; manglayi oq bo‘lsin; oq sutini oqqa, ko‘k sutini ko‘kka sog‘moq; kosasi
oqarmagan; oq degani olqish, qora degani qarg‘ish; Ig‘vogarga oq sut ham qora;
Oq ko‘ngilning oti ham ozmas, to‘ni ham to‘zimas.
Shoirning yoshlikni oq tulporga mengzashida yuqoridagi ma’nolardan
tashqari uning go‘zalligiga, shiddatkorligiga ham ishorat bor.
Z.Pardayev oq rangning semalari qatorida eng birinchi bo‘lib, uning
ramziylik ma’nosi ustunligini aytib o‘tadi va “oq sut”ni poklik, halollik ramzi
sifatida ko‘rsatadi. Bundan tashqari ma’noni kuchaytirish (oppoq bo‘zalar); yurt-
mamlakat (oq podsho); beg‘ubor, pokiza (Ertasi… Ishongum, baxt kabi oppoq);
pok, beg‘ubor (o‘n sakkiz yoshimda oppoq singlim); yorug‘lik (oq oqpar
kunduzlar qorong‘u bo‘ldi) ma’nolarini anglatishini dissertatsiyasida qayd etib
o‘tgan. 66
Xalqimizda keksalardan biror ishni boshlashdan oldin “fotiha olish” udumi
bor. Bu kattalarning rozi-rizoligini olib biror yangi ishni boshlash, yoki yangi bir
hayotga qadam qo‘yish demakdir.
Men bunda har dildan navolar oldim,
Har giyoh, har guldan sabolar oldim.
Oq fotiha oldim, oppoq tog‘lardan,
Azim chinorlardan duolar oldim.
She’rda ifoda etilgan oq fotiha oldim misralari va shu misra tarkibida
keltirilgan fotiha olmoq iborasi oldidan oq rangning keltirilishi misra mazmunini
yanada kuchaytirgan. Ijobiylikka ijobiylik qo‘shib, oq rangning ifoda ko‘lamini
oshirgan. Ushbu misralarda ham shunday ma’noni ko‘rish mumkin:
Esayotgan barcha yellar oq,
65
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 томли. Т.: Ўзб. Мил. Энцик., 2006–2008. 175-б.
66
Пардаев З.Н. Ўзбек тилида сифатларнинг семантик-услубий хусусиятлари. филол. фанлари номз. ... дис.
автореф. – Самарқанд. 2004.
70

Qumlaringiz oqdir, sahrolar.
To‘lqinlarning oppoq duolarida,
Dalalarning orzusi bordir,
Yo‘ling oydin bo‘ladi daryo.
Ikki sahifaday ochilgan kaftlar
Yuzlarga silaydi oq bir duoni.
She’rda keltirilghan “oq duo” duoning ijobiyligidan, uning yaxshiliklarga
yog‘rilganligidan nishon bermoqda.
Xalqimizda dasturxon alohida ahamiyatga ega. Chunki o‘zbek xalqi o‘zining
mehmonnavozligi-yu mehmondo‘stligi, shirinsuxanligi-yu qo‘li ochiqligi,
dasturxoni hamisha to‘kin-sochinligi bilan boshqa xalqlar orasida katta hurmat
qozongan. Dasturxonning to‘kisligi mehmonga bo‘lgan hurmatni ham bildirgan.
Shoir “Mehr” she’rida aynan shu udumga ham alohida e’tibor qaratgan.
Bugun sizga oq dasturxon to‘shar hayot,
Taronani tog‘oraga qo‘shar hayot,
Ham singil, ham yoringizga o‘xshar hayot,
Mehringizni qizg‘onmang bir-biringizdan.
Hayotning insonlar oldiga oq dasturxon to‘shashida ramziylik bor.
Dasturxonning oppoqligi uning muqaddasligidan, pokligidan dalolat. Hayotning
har bir inson oldiga aynan oq dasturxon to‘shashi va har bir inson o‘zi xohlagan
nozu ne’matlar bilan uni to‘ldirishi bor gap. Demak oq dasturxon tenglikning ham
ramzi.
Qora rang oqning zidi bo‘lib, har doim oq rangni assotsialashga xizmat
qilgan. O‘zbek tilida qora so‘zining eng ko‘p qo‘llanganligini qadimiy yozma
yodgorliklardan ham bilsa bo‘ladi. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da “qora”ga
rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan to‘q, shu tusga moyil, to‘q rangli
qoramtir; is-qurum bosgan; qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan;
qorong‘u, nursiz, ziyosiz kabi yana bundan boshqa o‘ndan ortiq ma’nolarni
bildiruvchi so‘z sifatida izoh berilgan. 67

67
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 томли. Т.: Ўзб. Мил. Энцик., 2006–2008. 335-б.
71

O‘zbek xalq maqollarida ham qora so‘zi ishtirok etgan juda ko‘p
paremiyalarni uchratish mumkin: Dili qoraning – tili qora; Dili qoraning qilmishi –
qiyiqlik; Yomonga yaqinlashsang, balosi yuqar, qozonga yaqinlashsang qorasi;
Ko‘ngli qoraning yuzi qora; Oq degani – olqish, qora degani – qarg‘ish; Oq it, qora
it, bari – bir it; Yaxshiga qora yuqmas, yomonga el boqmas.
Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati”da ham “qora”
so‘zi ishtirok etgan o‘rinlarni ham ko‘rish mumkin: Oq-qorani tanimoq; oq-qorani
tushunmoq, yuragi qora; qorasini ko‘rsatmaslik; qorasi o‘chmoq; qora terga
botmoq; qora yurak; yuragi qora.
Rus tilshunosligida A.Kononov qora rangning ma’nolarii tadqiq etib, shu
so‘z bilan “katta”, “yirik”, “muhtasham”, “ulug‘”, “qudratli”, “kuchli”, “pokiza”,
“musaffo” kabi mazmunlar ifodalaganini ko‘plab misollar bilan izohlab bergan. 68
Qora rang bilan bog‘liq ramziylik qadimdan qo‘llanilib, aksariyat hollarda qora
rang yovuzlik, qo‘rqinch, tun, umidsizlik ma’nolarini iste’foda etgan. Bugungi
kunda qora rang she’riyatda shoirning mahoratiga qarab salbiy yoki ijobiy ma’noni
o‘zida tashimoqda.
Siymin yulduzlarning jaranglarida,
Dunyoning vidoli yalanglarida,
Oyning yarqiragan yalanglarida,
Qora sochlaringni suzib ber menga.
Shoir uchun yorning sochlari qoraligi uning go‘zalligi, yoshligidan dalolat.
Sirojiddin Sayyid ijodida qora rang yorning qoshi, ko‘zi, sochiga nisbatan ko‘p
tilga olingan:
Qoshlaring qarosida, bilmam ne fasod bo‘lgay.
Sochlaring bozorida, bozorim kasod bo‘lgay.
Ijodkorning ayni she’rida qoshning qaroligi navqironlik ramzi bo‘lib kelgan.
Mumtoz adabiyotda qora soch, qora qosh, qora ko‘zlar go‘zallikning o‘lchovi
bo‘lib, hozirgacha yorning go‘zallik mezoni qora rang bilan o‘lchanadi.
68
Кононов А.Н. Семантика цветообозначений в тюркских языках// Тюркские сборник. – Москва, 197 5 . – c
161.
72

Bog‘larim mung‘aydi orzularimni,
Qarolig‘ chulg‘adi uyqularimni.
Quvnab, to‘y-to‘ylashib qayg‘ularimni,
Ey siz, qaro sochlar, yulduz qarog‘lar,
Nima topdingiz.
O‘zbek tilshunosi Z.Pardayevning “O‘zbek tilida sifatlarning semantik-
uslubiy xususiyatlari” dissertatsiyasida qora rang haqida “Qora leksimasi”
so‘zlovchi yoki yozuvchining o‘z nutqi qaratilgan shaxsga bo‘lgan munosabati
nuqtai nazaridan matnga bog‘liq holda ijobiy yoki salbiy ekspressivlikni ifodalashi
mumkin”,- deb aytadi.
Qaro zulfing qaro qildi, kunimni, tunlarimni ham,
Kuyuk ko‘ngil isi kelgay tunim ham, kunlarimdan ham.
She’riyatda eng azaliy o‘xshatishlar qora rang bilan bog‘liq. Yorning zulfi
qora va shu zulfi oshig‘ining kun-tunini qaro qilgan. Tilshunos Z.Pardayev qosh,
ko‘z, soch kabi a’zolarga nisbatan qora leksemasi epitet sifatida qo‘llanilganda
ijobiy munosabat semasi ma’lum darajada aks etishini ifoda etgan. 69
Qora rang misralarda ko‘rilganday buyuklik, qosh-ko‘z tasvirini
mukammallashtiruvchi yoshlik, nafosat epkinlarini beruvchi, ba’zida alam, hasrat
tuyg‘ularini anglatuvchi rang bo‘lishi bilan birgalikda, uning salbiyligi ushbu
misralarda yanada ko‘rinadi:
Men bu olam ahvolining har rangiga tushunmadim,
Men bu odam avlodining nayrangiga tushunmadim.
Men bu ichi to‘la riyo ko‘ngli qaro yoronlarning,
Kiyib yurgan choponining zar rangiga tushunmadim.
Xalqimizning “ichi qora” iborasi azaldan bor. Bu ibora zamirida keltirilgan
qora rang yaxlit bir kompozitsiyaning yuzaga kelishiga imkon bergan. Qora rang
ko‘rolmaslik, g‘azab kabi salbiy illatlarning birlashmasi bo‘lib, ma’noni yanada
konkretlashtirgan. Z.Pardayev qora rangning motam, qayg‘u, kun, shom, holat,
69
Muqimova G . R. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida sifatlarning semantik-funksional xususiyatlari. Magistrlik
dissertatsiyasi. Buxoro, 2018. 34-b.
73

daraja, yorug‘lik-qorong‘ulik darajasi, bid’at, zararli, yomon, gunohkor semalarida
ham kela olishini alohida qayd etib o‘tgan. 70
Bahor yashil rangda jannatni chizur,
Oppoq bulutlardan varrak yasar bod. (G‘ulom Mirzo)
Dunyoning deyarli barcha madaniyatlarida yashil bitta umumiy ma’noga
ega. Avvalo, u tiriklik va farovonlik ramzi. Aynan shu ongimizda tabiatning bahor
uyg‘onishi tushunchasi bilan bog‘liq.
Insoniyat paydo bo‘libdiki,uning tabiat bilan aloqasi har jabhada ko‘zga
tashlanadi. Yashil rang – tiriklik, hayot, tabiat, uyg‘unlik va muvozanat ramzi. Bu
rang bahor kabi qayta tug‘ilish bilan bog‘liq bo‘lib, shu rang orqali tabiatning
yangilanishi, qaytadan yangi davrni boshidan kechirayotganligini ifodalash
mumkin.
Qadimgi Misrda yashil rang tirilish, o‘lim ustidan g‘alaba qozonish ramzi
bo‘lgan. Hindistonda esa yashil rang tinchlik va umidni bildirgan. Qadimgi
Yunonistonda yashil va ko‘k ba’zan bir-birining o‘rnida ishlatilib va bir xil so‘z
orqali ifoda etilib, ba’zan dengiz rangini ham, ba’zan esa daraxtlarning rangini
ifodalay olgan. Ko‘pgina xalqlarning asriy dunyosida yashil rang betakror yoshlik
va hayotning quvonchini ham anglatgan. Xitoy e’tiqodlarida tushida yashil rangni
ko‘rish yaxshilik alomati hisoblangan.
Umuman olganda, o‘zbek she’riyatida ham yashil rang ijobiylik
ottenkalariga ega bo‘lib, bu rang assotsiativ ravishda tabiatga bo‘lgan muhabbatni,
u bilan samarali harakat qilish qobiliyatini ham anglatishi mumkin.
Do‘stlarim, bor edi mening bir shahrim,
Bir parcha o‘tlog‘i bor edi –yashil.
Bir parcha o‘tlog‘i ichra bir davrim,
Yashil davrim qoldi, do‘stlarim, axir.
Yoshlikning bunday rang bilan tarannum etilishi umrning eng gullagan
pallasi bilan mushtarak. Shoir uchun umr go‘yoki bir yashil bog‘.
70
Muqimova G.R. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida sifatlarning semantik-funksional xususiyatlari. Magistrlik
dissertatsiyasi. Buxoro, 2018. 35-b.
74

Nechun munglug‘dirsan, ey yashil bog‘im,
O‘tmish mening faslim, mening gul chog‘im.
Endi chirqiragan qushchalaringga,
Bittadan in bo‘lgay har bitta dog‘im.
Insonning ko‘plab ehtiyojlari orasida uni hayvonlardan keskin ajratib
turadigan narsa bu – timsolga bo‘lgan ehtiyoj. Inson shunchaki jismoniy muhitda
yashamaydi, u ramziy olamda yashaydi. Ramzlar orqali olinadigan bilimlar,
tushunchalar madaniyatni egallash darajasini va shaxsning ijtimoiy ahamiyatini
belgilab beradi. Ularning to paydo bo‘lgandan hozirgacha bo‘lgan davriga
qaraydigan bo‘lsak, ramzlar o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgan emas, balki u inson
ongining mahsuli ekanligining guvohi bo‘lishimiz mumkin. Inson katta olamning
kichik bir qismi sifatida – dunyoning tasvirini, o‘zi yashayotgan olamni,
ko‘rayotgan narsalarini o‘z dunyoqarashidan kelib chiqib ramzlarga soladi. Bu
orqali esa dunyoni anglashi oson kechadi. Ramz so‘zining o‘zida insonlar orasida
bo‘lgan o‘zaro aloqa mavjud. Bunga qadimda ramz so‘zining do‘stona
munosabatlar belgisi bo‘lib xizmat qilganidan bilish mumkin. Gyote ramzni ilohiy
ma’noni bilishning bir usuli sifatida talqin qiladi. 71
“Ramz” atamasini adabiyotshunoslar, tilshunoslar turlicha tushunib, uni
turlicha talqin qilishadi. Y.S.Stepanov ramz ilmiy tushuncha emas, balki poetik
tushuncha ekanligiga urg‘u beradi. Ramz har jihatdan ma’lum bir she’riy tizim
doirasidagina mazmunli bo‘lib, aynan she’rda o‘zi anglatgan ma’noning to‘liq
aksini topishini aytib o‘tadi. She’riyatda ramziylik go‘zal misralar orqali she’riyat
ixlosmandlari qalbiga yetib boradi.
Qaldirg‘ochni o‘zbek madaniyatida bahor, omad, baxt, trinchlik,
xursandchilik ramzi sifatida qadrlashadi. Boshqa xalqlarda esa qaldirg‘och ezgulik,
baxt, ibtido, umid, ijobiy o‘tish, qayta tug‘ilish, tong, bahor, quyosh chiqishi,
mehnatsevarlik, xonadon farovonligi, otalik merosining xabarchisi ramzi sifatida
ifodalanar ekan. Hatto Ermitaj muzeyida saqlanayotgan yunon idishida qaldirg‘och
71
Маслова В.А. Лингвокультурология. Учебное пособие для студентов высших учебных заведенийю – М.:
Изд. Центр Академия, 2001. 65- стр.
75

tasvirining borligi, bu qushning turli xalqlar uchun ramziyligi borligidan dalolat. 72
Ko‘pgina slavyan xalqlari qaldirg‘och uyni balo-qazolardan himoya qilishiga
ishonishadi. Ko‘plab qo‘shiqlarida uni uyning bekasi sifatida ifodalaganini ko‘rish
mumkin. U dengizning narigi tomonidan oltin kalitlarini olib kelib, bahor
darvozalarini ochib, qishning darvozalarini yopadi deb ham bilishadi. 73
U kirgan
xonadonda hamisha tinchlik, xotirjamlik bo‘lishiga o‘zbek xalqi ishonadi.
Qaldirg‘ochni xosiyatli qush sifatida e’zozlashadi. Shuning uchun ham agar
kimningdir xonadonida qaldirg‘och in qurayotgan bo‘lsa, bundan faqat va faqat
xursand bo‘lishib, uyimizga baraka olib kelayapti deb, qushni alqab ham
qo‘yishadi. Keksa bobo-buvilarimiz bahorning ilk kunlarida qaldirg‘ochni ko‘rsa,
xuddi yangi to‘lin oy chiqqanida qanday qo‘llarini juftlab duo qilgan bo‘lsa, xuddi
shunday bu bahorning darakchisini ko‘rib shukronalik duosini ado etadilar.
Shoirlarning she’rlarida qaldirg‘och bahorning darakchisi ekanligi shunday
keltiriladi:
Bahor. Qaldirg‘och lar xas, loy cho‘qiydi,
O‘rgimchak yangi bir gilam to‘qiydi.
Gulzor tepasida bir mulla to‘rg‘ay,
Bulbul bilan gulga nikoh o‘qiydi.
Qaldirg‘ochning bahor bilan assotsialanishi, bahorning yosharish,
yangilanish, yangidan tug‘ilish ma’nosi bilan birgalikda qaldirg‘ochning aynan o‘z
inini qurishga harakat qilishi bilan ham ifodalanyabti:
Qaldirg‘ochlar tinmaydi, ko‘zga qo‘yib surmalar,
Tashigani tashigan, faqat loy-u guvalak.
Yana bir to‘rtligida shoir shunday deydi:
Kiygin eng chiroyli ko‘ylaklaringni,
Ifor et umrimning yo‘laklarini.
Bu tong qaldirg‘ochlar ayvonimizga,
Keltirgay qalbimning bo‘laklarini.
72
Гура А.В. Ласточка//Славянская мифология. Энциклопедическая словаръю – М.: Междур. Отношения,
2002. 87-стр.
73
Топоров В. Ласточка // Мифы народов мира. Энциклопедия : в 2-х т. / Гл. ред. С. Токарев. – М: Сов.
Энциклопедия, 1991.
76

Shoir ushbu misralarida yoriga murojaat qilib bugun eng chiroyli
ko‘ylaklaringni men uchun kiy, eng xo‘shbo‘y iforlar bilan iforlan deya yangi oila
qurilishiga shama qilyapti. Bu yerda qaldirg‘ochning ayvonlarga in qurishi,
qaldirg‘ochning ini mustahkam bo‘lishi, doimo uyiga nimadur tumshug‘ida olib
kelishi yangi uyning bunyod bo‘layotganligiga dalolat. Demak qaldirg‘och bu
o‘zbeklar uchun nafaqat bahor ramzi, balki doimo uyim-joyim deydigan, topganini
uyiga tashiydigan o‘zbek xalqining ajoyib xislatlaridan biri bo‘lgan “oilaparvarlik”
ramzi hamdir. Sirojiddin Sayyidning “Pushaymon ayvonida” she’rida:
Qaldirg‘ochlar bunda hargiz in qurmas,
Imoratmi va yo ko‘ngil vayroni,
Na aynondir pushaymonning ayvoni?! –
degan misralarini ko‘rish mumkin. O‘zbek xalqi tushunchasiga ko‘ra qaldirg‘och
hech qachon urush bo‘ladigan, oilasi notinch bo‘ladigan xonadonning ayvoniga in
qurmaydi. Shu bois kimning xonadoniga qaldirg‘och in qursa, demak ularning
xonadoni pokiza va mehr-muhabbatli ekanligi tushuniladi. Demak qaldirg‘ochni
“pokizalik” ramzi ham deyish mumkin. Qaldirg‘och qarasak juda kichkina va
nimjon ko‘rinadi. Uning shu jussasi bilan loy, xas tashiyotganligini ko‘rib ularga
rahmingiz ham kelib ketadi. Qaldirg‘ochlarning bitta in qurishi qanchadan qancha
azob-uqubatlar orqali amalga oshadi. Shoir shuning uchun ham qaldirg‘ochda
“sabr” timsolini ko‘radi:
Hayot esa goh osh tutar, goh qirmoch,
Suygandan ham kuygandan ham so‘rar boj.
Shiftingizga kelgan bir juft qaldirg‘och ,
Tortgan azob-uqubatdan o‘rganing.
Muhammad Yusuf esa qaldirg‘ochda “dard”ni ko‘radi:
Qarab tursam, sen ham bir dardli qushga o‘xshaysan.
Ko‘nglingda ne savoling, nega aytmay yig‘laysan?
So‘ra, so‘ra qaldirg‘och , ko‘zi qora qaldirg‘och .
77

Sirojiddin Sayyid xatto qaldirg‘ochning go‘zalligi, uning o‘ziga xosligini
e’tirof etib, endi bo‘yi yetib kelayotgan, qalbida muhabbat kurtak otayotgan qizlar
ramzi sifatida ham ko‘radi:
Hijronlarga to‘liq she’riy daftarimni,
Sen varaqlab, shamo meni axtardingmi?
Bir boychechak, bir qalamqosh qaldirg‘ochga,
Almashdim men bor alam, bor dardlarimni.
Muhammad Yusuf esa aynan qaldirg‘ochda “yoshlik, yetuklik” ramzini
ko‘radi:
Sabo silab sochini, bir juft qaldirg‘ochini,
Qirq yonga uchirgan qiz, o‘n sakkizga kirgan qiz.
Qadimdan qora soch yoshlik ramzi bo‘lib kelgan. Shoir bitta qaldirg‘och
ramzi orqali ham sochning qoraligini, ham qizning oshiqlari qirq yonda saf tortib
turganligini ifodalamoqda. Shoir qaldirg‘ochda hayotning ma’nosi bo‘lgan
“muhabbat” ga qiyos etadi. Qaldirg‘ochda “muhabbat” ramzini ko‘radi:
Bahor payti asta silkinib, tuyg‘ularing ko‘targanda bosh,
Qutlar seni birinchi bo‘lib, erta kirib kelgan qaldirg‘och .
Mutaxassislar bu qushni o‘rganib chiqib uning ko‘plab g‘aroyib
xususiyatlarini kashf etganlar, ulardan biri uning sadoqatli ekanligidadir. Sadoqat
bobida oqqushlardan so‘ng qaldirg‘ochlar turar ekan. Ular o‘zlari in qurgan
xonadonni esdan chiqarmas, qishda uchib ketgan qaldirg‘ochlar, bahorda yana
o‘sha xonadonlariga adashmay qaytib kelishar ekan. Sirojiiddin Sayyid aynan
qaldirg‘ochning shu xislatini o‘zining to‘rtligida aks ettirgan:
Dunyoda eng aziz, ko‘z-u qoshlarday,
Har bir hovling menga qarindoshlarday,
Ko‘nglimni ming bo‘lib olamga sochsam,
Yana qaytib kelgay qaldirg‘ochlarday .
O‘zbek xalqi uchun hurlik, ozodlik eng qadimdan eng katta ne’mat bo‘lib
kelgan. Bizning qon-qonimizga bo‘yin egmaslik, hurlik uchun doimo kurashda
bo‘lish singib ketgan. Sirojiddin Sayyid “Egasi bor yurt” she’rida aynan shu
78

ma’nolarni qalamga olib, qaysidir ma’noda hurlik ramzini shu mitti
qaldirg‘ochlarda ko‘radi:
Qaldirg‘ochlarga ber ayvonlaringni,
Qushning ham bek bilan bekasi bordir.
Singiljon, ekaver rayhonlaringni,
Egasi bor yurtning – ertasi bordir.
Qaldirg‘och o‘zbek xalqi uchun muqaddas hisoblangan Vatanning ham
ramzi:
Sening beshigingni tebratdi yellar,
Giyohlar bezatdi uyqularingni.
Anov cho‘qqilardan ohular tongda,
Ko‘rdi labingda ilk kulgularingni.
Bularning barchasi Vatandir, Vatan.
Tovoning o‘pajak har bir tosh – Vatan.
Sen hali bilmaysan – yangi ayvonning,
Shiftini tanlagan qaldirg‘och – Vatan.
Bundan kelib chiqadiki, qaldirg‘och xalqimizning va she’riyatimizning eng
go‘zal ramzlaridan biri. Uning kichik bir tilsim ekanligi, nega aynan ahil oilalar
xonadonlarida in qurishi, uning bahorni o‘z yelkasida boshlab kelishi-yu turli
xalqlarda turlicha ramzlar orqali unga tavsif berilishi hali ko‘plab izlanishlar olib
borilishi kerakligidan dalolat beradi.
III bob bo‘yicha xulosa
O‘xshatishlar lingvokulturologiyada tilning lingvomadaniy boyligi sifatida
e’tirof etiladi. Chunki madaniy birlik bo‘lgan o‘xshatishlar o‘sha etnosga xos
bo‘lgan mentallikni aks ettiradi.
Metafora shoirga dilidagilarni kutilmagan o‘xshatishlar orqali kitobxonga
yetkazish uchun yordam beradi. Shoirlar she’riyatda badiiy metaforadan unumli
foydalanishini uchinchi bob misolida ko‘rib o‘tdik. Metafora usulida ma’no
ko‘chishini izohlash uchun komponent tahlil usulining ahamiyati juda muhimdir.
79

Bu leksemalar tarkibini semalarga bo‘lib o‘rganish usuli bo‘lib, metafora
hodisasini izohlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun ham asosan shoirlar
o‘xshatishning bir turi bo‘lgan metaforalarga ko‘p to‘xtaladi.
Ikrom Otamurod, Sirojiddin Sayyid, Muhammad Yusufning ijodida
metaforalar alohida e’tiborga loyiq. She’rlarida individual, hech bir ijodkorda
kuzatilmagan metaforalarni ko‘rishimiz mumkin. 74
Xususiy-muallif metaforalari
yangi va okkazional, kutilmagan bo ‘ ladi. Ularni yozuvchining o ‘ zi estetik maqsad,
ya ’ ni borliqni subyektiv munosabatini ham qo ‘ shib obrazli ifodalab nomlash
asosida yaratadi. Ular uslubiy jihatdan bo ‘ yoqdorlikka va voqelikni obrazli
tasvirlash xususiyatiga ega bo ‘ ladi. Chunki har bir yozuvchi o‘z mentaletitidan
kelib chiqib, o‘z tasavvur dunyosi doirasidan foydalanib o‘xshatishlar qiladi.
Metaforik munosabat ma’lum sharoitda, ma’lum voqea-hodisani tasvir etishda ikki
predmet yoki hodisa o‘rtasidagi umumiy ko‘rinishlar, hislatlar biridan ikkinchisiga
ko‘chiriladi. Masalan, II bobda ko‘rib o‘tilgan she’rlarda milliy metaforalarni
ko‘rib o‘tdik. Unda hayotni uloqqa, yashashni ko‘pkariga, sharqni beshikka, kuzni
atlasga, sog‘inchni milliy kiyim bo‘lmish to‘nga, tunni qora choponga, dehqonni
beqasam choponga o‘xshatgan shoirlar bu metaforalar orqali milliy koloritni o‘z
misralariga olib kirgan va shu orqali o‘zbekka xos bo‘lgan milliylikni aks ettirgan.
She’riyatda shoir ichki ruhiyatini ochishda, uning tashqi olamni qay
yo‘sinda ifodalashini ko‘rsatishda ham o‘xshatishlar muhim hisoblanadi.
Lingvokulturologik jihatdan olib qaraganda shoirning tanlagan so‘zi nimani
ifodalashga xizmat qilishi, nimaga o‘xshatilayotganligi, unda qanday o‘xshatish
hosil qiluvchi vositalar ishtirok etayotganligi muhim hisoblanadi.
Shoirlar she’rlar orqali gaplashganda so‘zlarida, o‘xshatishlarida o‘zi
yashayotgan muhitning ta’siri sezilib turadi. She’rlarda milliy ruhning aks etishi,
uning ta’sirchanligini oshirib qolmasdan, shoirning millatga bo‘lgan mehrini ham
ifodalaydi. Sirojiddin Sayyid, G‘ulom Mirzo, Muhammad Yusuf, Jamol Kamol
kabi shoirlarning she’rlarida ona tilining keng imkoniyatlaridan foydalanilib, xalq
74
Икром Отамурод. Харитага тушмаган жой. –Тошкент: Шарқ, 2011.
80

tilida qo‘llanilib kelayotgan milliylik ufurib turgan so‘zlar keng qo‘llanilganligi
shoirlarning misralar misolida tadqiq etildi va ko‘rsatib berildi.
Milliylik, har bir xalqning yashash sharoiti, an’ana va marosimlari shu
xalqning tarixiy kelib chiqishi davomida shakllanib, shu xalqqa mansub bo‘lgan
milliy belgi va xususiyatlarining muhim jihatlarini o‘z ichiga oladi. Turmushning
an’analari va ijtimoiy hayotning bir qismi bo‘lgan ust-bosh, urf-odat, milliy oziq-
ovqatlarda shu xalqning qaysidir ma’noda o‘zligi aks etadi.
Shoirlarning ijodida milliy qadriyatlar, urf-odatlarni ifodalovchi so‘z va
iboralarning qo‘llanilganligi, ma’lum bir tarixiy voqealar, xalq ruhiyatida sodir
bo‘layotgan o‘zgarishlar va hatto milliy qahramonlarning nomlarini keltirilishi
ham milliy kaloritni aks ettiradi.
O‘zbek tilida ramzga bo‘lgan qiziqish madaniyat doirasi bilan chegaralanadi,
shu nuqtai nazardan ramzni har qanday madaniyatga xos bo‘lgan stereotep
hodisalariga bog‘lash mumkin. Turli madaniyatlarda ramzlar turlicha ma’noga ega
bo‘ladi.
Mana shunday shoirlar she’rlarda rang bilan bog‘liq ramziy obrazlar o‘zbek
she’riyatida inson ruhiyat dunyosida yuz berayotgan turfa holatlarini, talotumlarini,
o‘zgarishlarini, evrilishlarini his qilish mumkin bo‘lgan darajada ifodalay oladi.
Tabiatda mavjud bo‘lgan ranglar jilvasi har qanday ijodkorning e’tiborini jalb
etmasdan qolmaydi.
81

UMUMIY XULOSA
O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyatlarini o‘rganish natijasida
quyidagi xulosalarga keldik:
1. Tilshunoslikning jadal rivojlanishi natijasida XX asrning 90-yillarida
yangi bir yo‘nalish lingvokulturologiya vujudga keldi. Bu fan tilshunoslik va
madaniyatshunoslikning integratsiyasidan paydo bo‘lib, til va madaniyatni uzviy
bog‘liqlikda o‘rganmoqda. Bugungi kun tilshunosligida antroposentrik yo‘nalish til
egalarining qiziqishlari, ruhiyati, ichki olamini to‘liq aks ettirgani uchun ham katta
e’tirof qozonmoqda. Antroposentik yo‘nalishlardan biri esa lingvokulturologiya
ekanligi va uning tilda o‘z birliklari orqali aks etishi esa III bob misolida ko‘rib
chiqildi.
2. Lingvokulturologiya jamiyatning yangicha turmush tarzi, yangicha
tafakkuri va mamlakat madaniyatining turli sohalaridagi madaniy hayoti haqida
axborot beradi va madaniy qadriyatlarning yangi tizimini o‘zida aks ettirgan til
birliklari asosida ish yuritadi. Dissertatsiyaning I bobida aynan
lingvokulturologiyaning til va madaniyat doirasidagi aloqasi tahlil etib o‘tildi.
3. Har qaysi millat o‘zida ma’lum bir milliy an’analarni aks ettiradi. Ya’ni
bir xalqning, millatning o‘z milliy an’analari, urf-odatlari mavjud. Shu ma’noda
har bir inson ana shu milliylikni o‘zida aks ettiruvchi muayyan madaniyat, til,
tarix, adabiyotga aloqador bo‘ladi.
4. She’rlarda milliy ruhning aks etishi, uning ta’sirchanligini oshirib
qolmasdan, shoirning millatga bo‘lgan mehrini ham ifodalaydi. Sirojiddin Sayyid,
G‘ulom Mirzo, Muhammad Yusuf, Jamol Kamol kabi shoirlarning she’rlarida ona
tilining keng imkoniyatlaridan foydalanilib, xalq tilida qo‘llanilib kelayotgan
milliylik ufurib turgan so‘zlar keng qo‘llanilganligi dissertatsiyaning uch bobida
metafora, o‘xshatish, ramz, realiya, urf-odatga oid so‘zlar misolida tadqiq etildi.
5. Milliylik, har bir xalqning yashash sharoiti, an’ana va marosimlari shu
xalqning tarixiy kelib chiqishi davomida shakllanib, shu xalqqa mansub bo‘lgan
milliy belgi va xususiyatlarining muhim jihatlarini o‘z ichiga oladi. Turmushning
an’analari va ijtimoiy hayotning bir qismi bo‘lgan ust-bosh, urf-odat, milliy oziq-
82

ovqatlarda shu xalqning qaysidir ma’noda o‘zligi aks etadi. O‘zligimizni namoyon
etuvchi do‘ppi, chopon, yaktak, atlas kabi kiyimlar zamirida ularning xalq bilan
bog‘liq qarashlari, yashash tarzi, mental xususiyatlari milliy semada aks etishi va
uning she’riyatda yuqori ruhiyat bilan ifodalanishi ikkinchi va uchinchi bob
misolida tadqiq etilganligini ko‘rish mumkin.
6. O‘zbek tilida metafora leksik ma’no taraqqiyot yo‘llaridan biri sifatida
qaraladi, hamda ko‘chimning o‘xshashlikka asoslangan turi sifatida baholanadi.
Ikkinchi bobda keltirilgan misollarda metaforaning turg‘un va mualliflarning
milliy o‘xshatishlar orqali milliylikni she’rlarida ko‘rsatib berganligi aks etdi.
Ko‘pkari, uloq kabi milliy o‘yinlarning she’riyatda aks etishi, yoki Buxoroi
sharifning beshikka mengzanishi orqali beshik semasining ifodalanganligini va
uning xatto sharqqa mengzanishi metaforaning ijodiy imkoniyatini yanada
kengaytirganini ko‘rish mumkin.
7. Har bir xalqning dunyoni anglash darajasi, uni tilda ifodalay olish
imkoniyati turli xil ifoda etiladi. Aynan xalqqa xos bo‘lgan, uning an’ana va
marosimlari, urf-odatlari milliyligini yaqqol ko‘rsatadi. Milliylik esa ijtimoiy,
ruhiy tafovutlarni ko‘rsatishga qaratilgan ya’ni: Milliylik – tarixan tashkil topgan
millat va elatlarni, barqaror ijtimoiy-etnik birliklarni, aynan millatlar va elatlarni
boshqa barqaror ijtimoiy birliklardan farqlovchi ma’naviy, ruhiy va madaniy,
ma’naviy tomondan farqlovchi o‘ziga xosliklar va tafovutlar majmui. Tarix
davomida yillardan yillarga o‘tib shakllanib kelayotgan urf-odat, marosim va
an’analarimiz xalqning o‘zligini ko‘rsatishga hali ham xizmat qilmoqda. Milliy urf
odatlarimiz bo‘lgan yor-yor, o‘lan, o‘g‘il to‘yi, kelin salom kabilarda milliylik
semasi eng yuqori cho‘qqida ko‘rinishi uchinchi bobda ko‘rilgan.
Yuqorida tilga olingan lingvokulturologik birliklarni o‘rganish, ularni tahlil
qilish, madaniyat doirasidan kelib chiqib xulosalar berish lingvokulturologiyaning
keyingi taraqqiyotiga zamin yaratadi.
83

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
I. Siyosiy adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш . Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз
билан бирга қурамиз . – Тошкент : Ўзбекистон , 2017.
2. Ў збекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 окт я брдаги
ПФ -5850- сонли “ Ў збек тилининг давлат тили сифатидаги нуфу з и ва
мавқеини ошириш чора - тадбирлари т ў ғрисидаги ” фармони
//htpp://lex.uz/docs/4561730.
II. Lingvokulturologiyadan adabiyotlar ro‘yxati:
1) Milliy nashrlar
3. Ashirov A. O‘zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. – T.: 2017. 190 b.
4. Bulatov S . S . O ‘ zbek xalq amaliy bezak san ’ ati . – T .: 1991. 92 b.
5. Sarimsoqov B. Marosim folklori. – T.: Fan, 1986. 120 b .
6 . Сабитова З.К. Лингвокул ь турология . Учебник. – Флинта: Наука,
201 3. 230 c.
2) Xorijiy nashrlar
7 . Алефиренко Н.Ф. Современные проблемы науки о языке: Учеб.
пособие. 2-е изд. – М.: Флинта: Наука, 2009. − 402 c.
8 . Алефиренко Н.Ф . Лингвокультурология. Ценностно-смысловое
пространство языка: учебное пособие. – Москва : Наука . 2010. − 224 c.
9 . Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе. −М.:
Международные отношения, 1980. − 343 с.
1 0 . Гумбольдт, В. фон. Избранные труды по языкознанию / В. фон
Гумбольдт. – М. : Прогресс, 1984. – 397 с.
1 1 . Кононов А.Н. Семантика цветообозначений в тюркских языках//
Тюркские сборник. – Москва, 1978.
1 2 . Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш.
учеб, заведений. – М.: Издательский центр Академия, 2001. 208 с.
84

1 3 . Ричард Джонсон. Так что же такое культурные исследования?
Логос №1 [85] 2012. Перевод с английского Артема Смирнова.
1 4 . Тайлор Э.Б. Первобытная кул ь тура. – М.,1989. С134.
15 . Телия В.Н. Метафоризация и ее рол ь в создании языковой картины
мира. М.: Наука, 1999.‒ 220 c.
16 . Терри Иглтон. Идея кул ь туры. Второе издание. Высшая ш. 2018.
17. Томахин Г. Д. Реалии – Американизмы, пособие по страноведению.
– М.: Высшая школа, 1988. − 239 с.
III . Lug ‘ atlar :
18 . Ўзбек тили нинг изоҳли луғати. 1-5-томлар. Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2006-2008.
19 . Mahmudov N ., Xudoyberganova D . O ʻ zbek tili o ʻ xshatishlarining izohli
lug ʻ ati . – Toshkent : Ma ’ naviyat , 2013. – 320 b .
2 0 . Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача
изоҳли луғати: Тошкент, Турон замин зиë, 2015. 44 b.
IV . Badiiy adabiyotlar :
2 1 . Гулом Мирзо. Отамнинг бо ғ и. Янги аср авлоди. Тошкент. 2019. 230
б.
2 2 . Икром Отамурод. Харитага тушмаган жой. –Тошкент: Шарқ, 2011 .
140 б .
23. Ibrohim Haqqul. Yana qora rang talqini haqida. Xurshid Davron
kutubxonasi. 2017. https://kh-davron.uz .
24 . Жамол Камол. Ёнаётган дала. Сайланма. Янги аср авлоди. –
Тошкент. 2018. 444-б.
25 . Сирожиддин Саййид. Асарлар. I-II-III жилд. − Тошкент: Шарқ,
2018.
26 . Muhammad Yusuf. Saylanma: she’rlar, dostonlar, xotiralar – T.: Sharq.
2014. 288 bet .
85

V . Dissertatsiya va avtoreferatlar :
27 . Файзуллаева Р. К проблеме передачи национальново колорита
художественном переводе: дисс. …канд.филол. наук. – Ташкент, 1972.
28 . Худойберганова Д. Ўзбек тилидаги бадиий матнларнинг
антропоцентрик талқини: филол. фан. док. … дисс. – Тошкент, 2014.
VI . Maqolalar :
29 . Ашурова Д.У. Преспективы научных исследований в свете новых
направлений лингвистики // Филология масалалари – 2014, -№4.
3 0 . Бархударов Л.С. Текст как единица перевода // Лингвистика текста:
Материалы научной конференции. Ч. 1. − М., 1974. – 280 с.
31 . Гашимов Э.А., Куровская А.Е. Язык и культура. От общего к
частному. Современный лингвистический взгляд//Современный наукоемкие
технологии. №7. 2010.
3 2. Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи й ў лларини излаб…//
Ў збек тили ва адабиëти.-Тошкент, 2012. №5.
3 3. Mahmudov N . O ʻ xshatishlar – obrazli tafakkur mahsuli // O ʻ zbek tili va
adabiyoti . – Toshkent , 2011. – № 3. – B . 19-24.
3 4. Мўминова А. Лингвокул ь турологиянинг замонавий
тилшуносликдаги ўрни хусусида. Ўзбекистонда хорижий тиллар. №4.2014.
3 5. Fayzullaeva R . Yo ‘ llar yiroq , ko ‘ ngillar yaqin // Tarjima san ’ ati
( maqolalar to ‘ plami ). – Toshkent . 1973. −257 б .
3 6. Xalimova M. T. Olam milliy lisoniy manzarasi tasvirida til va madaniyat
mushtarakligi. Academic research in educational sciences. 2021. www.ares.uz .
37. Shayxislamov N. Lingvokulturologiyaning fanlar sistemasidagi maqomi
va uning…Academic Research in Educational sciences. Vol.1. №2,2020.
VII. Internet saytlari:
40. http://www.edu.uz .
41. http://google.uz .
42. https://uz.m . Wikipedia.org.
86

O‘zbek she’riyatining lingvokulturologik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish