O‘zbek shevalari leksikasi va leksikografiyasi
![Dialektal so‘z maqomi . Bilamizki, o‘zbek xalq sh е valari lug‘ati va uning
ko‘p tomli yangi variantlari, shuningd е k, ularni yaratish muammolari murakkab.
O‘zbek sh е valari fon е tik, grammatik xususiyatlari bilan birga l е ksik xususiyatlarga
ham ega. Ular sh е valarni adabiy tildan hamda ularning o‘zini o‘zaro farqlashga
yordam b е radi.
“O zbek tili leksikologiyasi” nomli kitobning “Semasiologiya” bo‘limidaʻ
adabiy til nuqtayi nazardan so‘zlarning ma’no turlari haqida gapirilgan, ammo
dialektal ma’no to‘g‘risida mulohaza yuritilmagan. Bu haqida fikr yuritish uchun
dialektal lek s ikani to‘la yig‘ib olish lozim edi, biroq bu hol amalga oshmagan. Bir
o‘ r inda “dialektal xususiyatli so‘z” degan jumla uchra y di 1
. Bu esa dialektal
so‘zlarga e’tibor kam bo‘lsa ham borligini isbotlab turibdi.
Sheva so‘zlari uslubiy xususiyatlarga ko‘ra takroriylikning oldini olish
uchun ikkinchi nom bilan dialektal so‘z deyiladi. Ularning ikkinchi bir ko‘rinishi
esa dialektizmlar deyiladiki, ular sheva so‘zlarining badiiy asarlarda qo‘llanishidan
shakllangan [ I.3.7 7 (17 7 ).203-211- ] . Bundan anglashilib turibdiki, so‘zning
maqomi uning boshqa so‘zlar o‘rtasidagi mavqe y i va ahamiyatidir. Dialektal
so‘zlar maqomi esa bu – o‘ziga o‘xshagan boshqa so‘zlar ichidagi va adabiy tildagi
so‘zlarga nisbatan dialektal ma’nolari bilan ma’no munosabatlari strategiyasidagi
betakroriy mavqeyi nazarda tutiladi. Shuning uchun ham “Jonli shevalar
leksikasining adabiy til leksik qatlamlariga munosabati masalasi
tekshiruvchilarning diqqatini o‘ziga jalb qilish tabiiydir” [ I.1.36(36) 80 ].
Xullas, dialektal so‘z maqomi sheva so‘zlari ichida uning leksik-semantik
va semantik (dialektal ma’no) xususiyatlari bilan farqlanishi, adabiy tildagi
so‘zlarga nisbatan orfoepik va orfografik me’yorlari bilan adabiy til me’yori va
talablariga bo‘ysunmasligi, unda kam ishlatilishi yoki umuman qo‘llanmasligi,
ularning tarkibidagi leksik ma’no esa ma’nolar tizimida kam uchraydigan dialektal
ma’no ekanligi bilan adabiy tildagi leksik birliklardan farqlanishi jihatlari bilan
ajralib turadi. Ushbu fikrni misollar tahlilida ham ko‘rish mumkin. Albatta, bunda
“ O zbek xalq shevalari lug ati
ʻ ʻ ”da berilgan dialektal so‘zlarning lug‘at maqolalari
1
Ўзбек тили лексикологияси . –To шкент: Фан, 1981. 247 -б.](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_2.png?v=1)
![bilan birga o‘zimiz tayyorlagan dialektal so‘zlarning lug‘at maqolalari bilan
qiyoslab boramiz 2
:
3
АВСАН (Жўш) // АВСАР (Қашқадарё) фаросатсиз “ недогадливый,
несобразательный (1971, 12.12-) 4
. Bu lug‘at maqolada negadir dialektal
so‘zning transkripsiyasi berilmagani kabi u ifodalaydigan dialektal ma’noning
ruscha berilishi ham bahsli, chunki uning o‘zi hali faollashmagan dialektal
so‘zlardan biri. Ularning transkripsion holati quyidagi tarzda bo‘lishi lozim edi:
[авсан // avsan] // [авсар // avsar]. Ushbu dialektal so‘zning “hech narsani
tushunmaydigan, e’tiborsiz” degan ma’nolari Shahrisabz shevasida mavjud
(axborotchi...). Sof dialektal so‘zlardan biri hisoblanadi.
АБЗАЛ I (Хоразм) – афзал (яхши, аъло) “лучшой, пренмущественый”.
(1971, 12.4-). U fors-tojikcha afzal (f > b) so‘zining shevada fonetik o‘zgargan
holda qo‘llangan shakli. Ushbu lug‘at maqolada negadir dialektal so‘zning
transkripsiyasi berilmagani kabi u ifodalaydigan dialektal ma’noning ruscha
berilishi ham bahsli, chunki uning o‘zi hali faollashmagan dialektal so‘zlardan
biri. Ularning transkripsion holati quyidagi tarzda bo‘lishi lozim edi: [абзал //
abzal] . Ayni vaqtda (Shah.) bu so‘zning dialektal ma’nolari oydinlashgan: abzal,
yaxshi, a’lo, tuzuk, durust. (axborotchi...). O‘zlashgan so‘zdan shakllangan
dialektal so‘zlardan b iri sanaladi .
АБЗАЛ II (Хоразм) – от анжоми “сбруя, упряжь” (1971, 12.5-). Bu
lug‘at maqolada negadir dialektal so‘zning transkripsiyasi berilmagani kabi u
ifodalaydigan dialektal ma’noning ruscha berilishi ham bahsli, chunki uning o‘zi
hali faollashmagan dialektal so‘zlardan biri. Ularning transkripsion holati
quyidagi tarzda bo‘lishi lozim edi: [абзал // abzal] . Mazkur (abzal) so‘z fors-
tojikcha afzal (f > b) so‘zining shevada fonetik o‘zgargan holda qo‘llangan shakli
2
Misollardagi (1971, 12.12-) gacha bo‘lgan fikrlar shu so‘zga 1971-yilda nashr etilgan “Ўзбек халқ
шевалари луғати”da berilgan. Qolgan qismi esa shu so‘z talqiniga biz tomondan qo‘shilgan fikrlar .
3
Quyida namuna uchun berilayotgan lug‘at maqolalarning yozuv shakli o‘zgarsa, matn boshqa holatga
kelib qolishining oldini olish uchun tayyorlanayotgan dialektal lug‘atda ular qanday berilgan bo‘lsa, shu
tarzda o‘zgarishsiz qayd etildi.
4
Qavsda berilgan (1971, 12.12-) dan keyin keltirilgan fikrlar uchala lug‘at maqolaga biz qo‘shgan
qo‘shimchamiz.](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_3.png?v=1)
![hisoblanadi. Bu so‘zning (Shah.) ma’nosi real(aniq)lashgan: otning to‘qimi,
otning egar-jabdug‘i. O‘zlashgan so‘zdan shakllangan dialektal so‘zlardan biri.
Bulardan ko‘rinib turibdiki, dialektal so‘zlarning talqinlariga biz qo‘shgan
qo‘shimchalar ma’lum ma’noda asoslidir. Albatta, bu fikrimiz va keltirib o‘tilgan
misollarning to‘g‘ri hamda aniqligini asoslashda sheva vakillari nutqidan yozib
olingan matn(dialektal matn)larning o‘rni beqiyos kattadir. Chunki har qanday
so‘zning, xususan, sheva so‘zlarining ma’nosi va ma’no munosabatlari o‘zaro
muloqot jarayonidagi gaplar misolida reallashadi. Masalan, kal so‘zi adabiy tilda
sochi tushgan kishiga nisbatan aytilsa, shevada esa hech narsa o‘smaydigan dalaga
nisbatan “ Шу жерл ə рд ə ллънəн ͻ бър ͻ р гъй ͻ ҳ унм ə йдъ, ҳ ͻ зъй ə м. Шу учун унъ
к ə л д ə л ə дейъш ə дъ ”. - Bu jerlarda biror giyoh unmaydi, shu uchun uni kal dala
deyishadi. Ushbu gapda kal so‘zi dala so‘zi bilan birikib kelib, birikib, o‘tlar ham
o‘smaydigan yer boshqa yerlardan farqlangan. Lekin adabiy tilda kal dala iborasi
umuman ishlatilmaydi. Chunki u sheva vakillari nutqida qo‘llanadiki, dialektal
ma’no munosabatiga egaligi bilan giyohsiz yerni adabiy tilda umuman
qo‘llanmaydigan tarzda gap ichida nomlanishi ham dialektal semantika va
dialektal sintaksis jarayonlarining o‘zaro muvofiqlashuvi bilan yuzaga kelgan.
Demak, sheva so‘zining dialektal maqomini oydinlashtirish uchun eng birinchi
vosita dialektal matnlar hisoblanadi.
Yana misol: g‘ilvindi sheva so‘zi (Shahrisabz sh.) bo‘lib, somsaning bir turi
sanaladi. U gap ichida qo‘llanganda unga dialektal ma’no yuklaydi:
[“ Эн ə м беч ͻ р ə , этт ə туръп, х ə мър қоръп, сут пъшъръп, шърън в ə
гошлъ масаллықла бъл ə ғылвъндънъ ъккъ турънъ ёққа т ə шл ə п, пъшъръп
ͻ птъ. ͻ т ə м эс ə тушд ə н со ᶇ п ə л ͻ вд ə н ͻ лдънр ͻ қ н ͻ ёб ͻ вқ ə т бог ə н ячмиччъ
ъссъқ н ͻ н ва с ə рёғд ə н тайёрл ə п бедъл ə ”.
Onam bechora, erta turib, xamir qorib, sut pishirib, shirin va go‘shtli
masalliqlar bilan g‘ilvindining ikki turini yoqqa tashlab, pishirib olibtilar. Otam
esa tushdan palovdan oldinroq noyob ovqat bo‘lgan yachmichni issiq non va
saryog‘dan tayyorlab berdilar .] Ushbu matndan shu narsa anglashilib turibdiki,
g‘ilvindi va yachmish so‘zlari sheva vakillaridan birining nutqida qo‘llangani](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_4.png?v=1)
![uchun hamda ularni shevaning boshqa vakillari tushunishgani uchun ham u
dialektal so‘z maqomiga, ya’ni dialektal ma’noga ega bo‘lgan. Demak, dialektal
so‘z o‘zicha shakllanmaydi, balki dialektal matn(lar) va u(lar)ning tarkibida
shevaga xos xususiyatli so‘zlar bilan birga qo‘llangani uchun u faqat bir (yoki bir
necha) sheva vakillari tushunadigan dialektal ma’noga ega bo‘ladi. Mana shu
jarayonlardan keyingina u dialektal so‘z hisoblanadi. Dialektolog olimlar sheva
leksikasi haqida gapirganda dialektal so‘z, dialektizm va dialektal
xususiyatlarining xilma-xilligi haqida gapirishgan. Ammo shevaning dialektal
leksikasidagi ma’no(lar) haqida to‘xtalishmagan. Bizningcha, sheva leksikasi
birliklarida dialektal ma’no mavjud. Shuning uchun ular sheva va lahjalararo
farqlangani kabi adabiy til leksikasidan ham tubdan farqlanib turishi tabiiydir. Shu
sababli ham Alibek Rustamov bunday ma’noni “el ma’no” (elga, ya’ni shevaga
xos ma’no) deb atagan [I.3. 53 (1 53 ).94-] . Demak, sheva so‘z lar ida dialektal
ma’no (lar) borligi uchun bemalol dialektal so‘z maqomi haqida gapirish o‘rinli.
Dialektal matn va diale k tal so‘ z tur lar i masalasi talqini . Oldinlari
faqat dialektal so‘zlardan sof dialektal so‘zlarini savol-javob mazmunidagi
anketalashtirish usuli bilan yig‘ishga va ulardan foydalanishga e’tibor qaratilgan.
Shuning uchun ham XX asrning 40-70-yillarida sheva vakillari nutqidan yozib
olinib, yig‘ilgan dialektal matnlar tahlil va talqinsiz, ya’ni o‘rganilmasdan
kitoblarda va qo‘lyozmalarda qolib ketgan. Shuningdek, dialektal so‘zlarning
asosiy qismlaridan biri bo‘lgan onomastik birliklar, ya’ni xalq tilida faol
qo‘llanadigan atoqli otlar va joy nomlari oldin dialektal so‘zlar hisoblanmagan.
Xalq vakillari qo‘llaydigan barcha so‘zlar, aniqrog‘i, dialektal so‘zlarning o‘n bitta
turi (ular quyiroqda berilgan) hamda mavjud barcha nomlar dialektal so‘zlar
ekanligi ilmiy tadqiqotlarda asoslab bergan.
Hozirgi kunda sheva vakillari nutqidan yozib olingan dialektlogik matnlar
asosida sheva materiallarini yig‘ish, jamlash, tavsiflashu tasniflash bo‘lishi
maqsadga muvofiq. Dialektologik matnlar va so‘zliklarda na faqat sheva so‘zlari,
shular bilan birga xalq ongi-yu dili va tilidagi ma’naviyat, ma’rifat, madaniyatga
tegishli bilim, malaka hamda tajribalar o‘z ifodasini topgan. Shuning uchun](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_5.png?v=1)
![7 ) frazeologik-dialektal iboralar dan iborat dialektal so‘zlar;
8 ) atoqli ot (toponim) hamda joy nomlari shaklidagi dialektal so‘zlar;
9) etnografik dialektal so‘zlar;
10) ba’zi bir umumistemol so‘zlarining badiiy adabiyotda faol qo llanishiʻ
natijasida dialektal ma’no ga ega bo‘lishidan shakllangan dialektizmlar.
Odatda, dialektal so‘zlar bir necha xil bo‘lishini e’tiborga olib, turli dialektal
lug‘atlar tuzish uchun mukammal ko‘rsatmali ko‘rinishidagi dialektal leksikografik
qo‘llanmalar tayyorlashni amalga oshirish lozim. Faqat Ahmad Ishayevning
“O zbek dialektal leksikologiyasi” nomli monografiyasi mavjud [I.1.27(27).3-67-].
ʻ
Cababi dialektal lug‘atlar tuzish uchun mukammal ko‘rsatmali qo‘llanmalarsiz
tayyorlangan lug‘atlar qo‘lyozma darajasidagina ahamiyatli hisoblanadi. Ular
uchun mukammal o‘quv qo‘llanmalar tayyorlansa, bunday dialektal lug‘atlarni
turli mavzularda yaratish ham mumkin.
So‘zsiz, DL (dialektal lug‘at) tuzish uchun shevalardan maxsus so‘roqlik
yoki savolnoma asosida yig‘ilgan dialektal materiallar kerak, degan fikr ham bor.
Ammo ular yig‘iladigan dialektal materiallarning miqdori pasayib, umumiy
saviyani tushurib yuboradi. Shuning uchun dialektal materiallarni yig‘ishni sheva
vakillari nutqidan yozib olingan dialektal matnlarni to‘plashdan boshlash lozim.
Chunki yozib olingan dialektal matnlardan shevaning fonetik, leksik, morfologik
va sintaksisi bo‘yicha asosiy ma’lumotlarni olish mumkin. Albatta, bular maxsus
metodika, metodalogiya va metodlarni talab etadi. Lekin shevalarni o‘rganmasdan
tayyorlangan lug‘at va so‘zliklardan ehtiyot bo‘lish shart. Sababi, bugungacha
shevalarni o‘rganish metodikasi hamda metodlari; shevalarimizni tadqiq etish
metodikasi; lahja va shevalarni ilmiy-nazariy hamda ilmiy-amaliy asoslardagi
tadqiqining metodologiyasi kabi dolzarb masalalariga e’tibor juda kam bo‘lgan.
Shevalardan adabiy tilga so‘z o ‘zlashtirish masalasi . Mazkur masala
ham ancha bahslidir. Shu o‘rinda “O‘zbek dialektologiyasi” va “O‘zbek folklori”
fanlari orasiga sun’iy to‘siq qo‘yishdan voz kechish vaqti keldi. Axir folklordagi
hech bir janr sheva so‘zlarisiz shakllana olmasligini e’tirof etish kerak. Sababi,
dostonlar ham, maqollar ham, tez aytishlar ham, ertaklar ham, alla - yu yor-yorlar](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_7.png?v=1)
![anglashilib turibdiki, ular 1971-yilda nashr etilgan “O‘zbek xalq sh е valari lug‘ati”
ga kirmay qolgan.
Sh е valarda mavjud bo‘lgan dialektal so‘zlarning guruhlari. Sh е valarda
mavjud bo‘lgan dialektal so‘zlarning guruhlari ham bor (bizningcha, bular uchun
o‘z nomlari bilan atalgan alohida-alohida DLlar tuzish kerak):
1. Etnografik-dial е ktal so‘zlar yoki etnografik so‘zlar. “O‘zbek adabiy tilida
ham, sh е valarimizda ham xalqimizning asrlar davomida shakllangan juda qadimgi
turmush tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma’naviy madaniyati bilan aloqador
ko‘pgina so‘z, t е rminlar mavjud. L е kin bu xil so‘zlar – adabiy tildagi
etnografizmlar ham, adabiy til va sh е valar uchun mushtarak bo‘lgan adabiy-
dial е ktal etnografizmlar ham, faqat sh е va, dial е ktlarga xos etnografik so‘zlar ham
bir-birlaridan farqlangan holda tadqiq etilmagan. Xullas, DLga faqat
sh е valardagina qo‘llanadigan etnografizmlar kiritiladi va ular qanchalik ko‘p
bo‘lsa, DLning qimmati shunchalik ortadi” [I.3.3 7 (13 8 ).37-42-]. Bunday so‘zlar
adabiy tilda kam, shevalarda anchagina. Demak, etnografik-dial е ktal so‘zlarning
DLlarini tuzish lozim.
2. L е ksik-s е mantik dial е ktal so‘zlar yohud semantik dialektal so‘zlar.
”Sh е va, dial е ktlardagi so‘zlar adabiy tildagi, shuningd е k, boshqa biror sh е va,
dial е ktdagi xuddi o‘sha xil so‘zlardan ma’nosiga ko‘ra farqlanadigan bo‘lsa, ular
l е ksik-s е mantik dial е ktal so‘zlar guruhini tashkil etadi. Masalan, adabiy til va
sh е valarda mavjud bo‘lgan aka so‘zi ayrim sh е valarda “ota” va hatto “pochcha”
ma’nolarida qo‘llanadi. Yoki adabiy tildagi va sh е valardagi “d ə rs” (urok) so‘zi
Xorazm va Qoraqalpog‘istondagi o‘z-bek sh е valarida “ mahalliy o‘g‘it, go‘ng ”
ma’nolarida uchraydi. Ko‘pchilik hollarda bu xildagi so‘zlarning har ikkalasi ham
sh е va vakillari tomonidan qo‘llanadi va ularning ma’nolari nutq jarayonida
tushinarli bo‘ladi.
Qiyoslang, pəshə (Sayram, Chimk е nt, Forish, Andijon) ~ pəshshə (Xorazm-
qipch., QQASSR-o‘zb., Buxoro, Farg‘ona) ~ p е shsh е (Xorazm-o‘g‘uz) ~ pə:shə
(Iqon) - chivin (komar), ch ъ b ъ n (Xorazm-qipch., QQASSR - o‘zb.) ~ ch ъ v ъ n
(Xorazm-o‘g‘uz) ~ ch ы b ы n // ch ы v ы n (Buxoro) ~ chi:vin (Qoramurt) ~ chu:n](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_16.png?v=1)
![(Shahrisabz) - pəshshə (muxa). Sh.Rahmatullay е v “dial е ktizm-ma’no” d е b atagan
bu xil so‘zlar 6
l е ksik-s е mantik dial е ktal so‘zlar sifatida DLga kiritiladi”
[I.1.2 7 (2 7 ).31-46-].
3. L е ksik-fon е tik dial е ktal so‘zlar, ya’ni shevada jiddiy fonetik
o‘zgarishlarga uchragan so‘zlar. F.A.Abdullay е v “...fon е tik o‘zgalik ma’nodagi
o‘zgalik bilan bog‘liq bo‘lsa, bunday so‘zlar lug‘atga kiritilishi k е rak”, – d е ydi.
Ayrim dial е ktologlarimiz esa DLda “fon е tik o‘zgarishli, ammo ma’no o‘zgaligiga
ega bo‘lmagan so‘zlar mustaqil so‘z sifatida b е rilmaydi”, – d е yishadi. Bu fikrga
qo‘shilish qiyin, chunki sh е valarimizda mavjud bo‘lgan xilma-xil fon е tik
hodisalar sababli adabiy tildagi ba’zi so‘zlar shu qadar o‘zgarib k е tadiki, hatto
ularning qanday so‘z ekanligini izohsiz aniqlab bo‘lmaydi. Masalan:
a) Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqa sh е valarda jdav so‘zi bor. Bu so‘z
y->dj- hamda –g‘ > -v tovushlari o‘zgarishi tufayli sodir bo‘lgan adabiy tildagi
yog‘ so‘zining aynan o‘zidir;
b) Oshobo sh е vasida burgult е , olta kabi so‘zlar mavjud. Aslida ular -tl- -lt-
m е tat е zasi va so‘zlar oxiridagi -r undoshining tushishi natijasida sodir bo‘lgan,
ma’noda farqlanmaydigan burgutlar, o‘tlar (trav ы ) so‘zlaridir. Xo‘sh, djav, olta
singari fon е tik o‘zgarishga uchragan so‘zlarni DLga kirtimaslik k е rakmi? Bu xil
so‘zlar DLlarda b е rilmasa, qaysi xildagi lug‘atlarda b е riladi? Umuman sh е vala-
rimizdagi k е ry е -qariya, koy е g-kuyov kabi fon е tik qiyofasi o‘zgargan so‘zlar ham-
da lap ы da - rapida, z ə l ə l - zarar singari dial е ktizmlar DLdan o‘rin olmog‘i
lozim”.
4. L е ksik-d е rivatsion dial е ktal so‘zlar, ya’ni so‘z yasalishi bilan shakllangan
dialektal so‘zlar. “Adabiy tilda yoki faqat sh е valarda mavjud bo‘lgan xilma-xil
so‘z yasovchi affikislar sh е valardagi so‘zlarga yoki adabiy til va sh е valar uchun
mushtarak so‘zlarga qo‘shilishi natijasida sh е va, dial е ktlarda adabiy tilda
uchramaydigan dial е ktal so‘zlar vujudga k е ladiki, ularni “l е ksik-d е rivatsion
dial е ktal so‘zlar” d е b atagan ma’qul”.
6
Турсунов У., Мухторов Ж., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Т ошкент: Ўқитувчи ,
1975. 50 -б.](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_17.png?v=1)
![5. Morfologik-dial е ktal so‘zlar yoki morfologik o‘garishlarga uchragan
dialektal so‘zlar. “Adabiy til va sh е valardagi so‘z o‘zaklariga forma yasovchi
affikslarni qo‘shish orqali vujudga k е lgan morfologik-dial е ktal so‘zlar turli xil
bo‘lib, ular, odatda, forma yasovchi affikslarning birgalikda qo‘llanishi, turli xil
fon е tik o‘zgarishlarga uchrashi yoki faqat sh е valarga xos forma yasovchi
affikslarning qo‘shilishi natijasida sh е valarda (adabiy tilda uchramaydigan)
ɔ p ə ngъl ə – opanglar; ɔ t ə luvъ // ə t ə luyъ – otalari; h ə mm ə lъysъ – hammalari singari
anchagina marfologik dial е ktal so‘zlar paydo bo‘lgan”.
6. Dialektal fraziologizmlar. “O‘zbek sh е va, dial е ktlarida mavjud bo‘lgan,
adabiy tilda uchramaydigan yoki uchrasa ham ma’noda farqlanadigan fraz е ologik
iboralar, birikmalar bir butun, yaxlit holdagina biror ma’noni, odatda, qo‘shimcha
ko‘chma ma’noni anglatadiki, ularni DLda qay tarzda b е rmoq k е rak? Qozoq,
boshqird, qoraqalpoq tili sh е valariga o‘zi r ее str so‘z sifatida b е rilgan. Tatar, yoqut
sh е valariga oid lug‘atlarda esa ular bir butun holda b е rilmay, odatda, undagi
birinchi so‘z tariqasida b е rilgandan k е yin fraz е ologik iboraning o‘zi qayd etilgan.
Xullas, lug‘atlar tuzish qiyin, l е kin savobli ish. L е ksikologiya sohasida qilingan
ishlar ba’zan unitilishi mumkin, biroq l е ksikografiya bo‘yicha bajarilgan ishlar -
tuzilgan yaxshi lug‘atlar h е ch qachon unutilmaydi. Shunga ko‘ra, DL tuzuvchilari
oldida turgan eng muhim vazifa sh е valarimizdagi mavjud dial е ktal so‘zlarni
xalqimiz so‘z boyligini o‘ziga xos xazinasi bo‘lgan DLlarda qayd etib, k е lgusi
avlodlar uchun saqlab qolishdan iborat” [I.1.2 7 (2 7 ).31-46-].
7. Kitobiy uslubga xos bo‘lgan so‘z hamda terminlar.
8. Sheva vakillari ma’nosiga tushunmaydigan diniy aqidalarga oid
(o‘zlashgan) so‘zlar va iboralar.
9. Varvarizm, parnografik (ma’nodagi) so‘zlar.
10. Adabiy tildagi professionalizmlar va terminologik leksika.
11. Fonetik (o‘zgarishga uchragan) dialektizmlar [I.1.2 7 (2 7 ).37-] yoki
fonetik-dialektal so‘zlar.
Shuningd е k, sh е valarimizning hozirgi ahvolida sh е valararo l е ksik farqlarni,
bir tushunchani ifodalovchi sh е valararo so‘zlarning adabiy tilga munosabatini](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_18.png?v=1)
![katta metod sanaladi: 1) dialektal matn(lar)ni yozish metodi; 2) u(lar)ni
transkripsiya qilish metodi; 3) dialektal matnlarni dialektal leksik tahlil talablari
asosida dialektal so‘z turlarini aniqlash metodi; 4) dialektal so‘z turlarini dialektal
matnlar asosida tahlil etish orqali o‘qitish metodi. “Xullas, lahjalar va shevalar
tilimizdagi bitmas-tuganmas boylikdir. Ularni mumkin qadar tezroq va to‘liqroq
yozib olishga harakat qilish asosiy burchimizdir” 13
.
Dialektal so‘z maqomi . Dialektal so‘z maqomi haqida gapirganda
quyidagilar e’tiborga olinishi lozim bo‘ladi: Shevalarga xos so‘z, so‘z birikmasi va
iboralar adabiy tilda juda kam qo‘llanishi yoki umuman qo‘llanmasligi bilan ajralib
turadi.
S heva so‘zlari termini u slubiy xususiyatlarga ko‘ra takroriylikning oldini
olish uchun ikkinchi bir termin bilan dialektal so‘z deyiladi. Ularning badiiy
asarlarda qo‘llanish shakllari esa dialektizmlar hisoblanadi. Shuning uchun ham
O. Madrahimovning “ Jonli shevalar leksikasining adabiy til leksik qatlamlariga
munosabati masalasi tekshiruvchilarning diqqatini o‘ziga jalb qilish tabiiydir ” [4,
80. ], degan fikrlari ham e’tiborga loyiq. “ O‘zbek tilining o‘g‘uz lahjasi leksikasi ”
nomli monografiyasida muallif o‘zi tuzgan lug‘at o‘g‘uz lahjasining so‘zlarini
qardosh turkiy tillar bilan qiyosiy o‘rgangani uchun ham sof dialektal lug‘at
emasligini ta’kidlab o‘tgan.
Shu o‘rinda ta’kidlashni istardikki, dialektal so‘z maqomi terminini bir
necha yillik amaliy dialektal kuzatishlar asosida “ Dialektologiya metodologiyasi ”
nomli monografiyada 2020-yilda qo‘llangan [5,24-27-]. D ialektal so‘z maqomi
sheva so‘zlari ichida uning leksik-semantik va semantik (dialektal ma’no)
xususiyatlari bilan farqlanishi, adabiy tildagi so‘zlarga nisbatan orfoepik va
orfografik me’yorlari bilan adabiy til me’yori va talablariga bo‘ysunmasligi, unda
kam ishlatilishi yoki umuman qo‘llanmasligi, ularning tarkibidagi leksik ma’no esa
ma’nolar tizimida kam uchraydigan dialektal ma’no ekanligi bilan adabiy tildagi
leksik birliklardan farqlanishi bilan ajralib turadi. Ushbu fikrni misollar tahlilida
ham ko‘rish mumkin. Albatta, bunda “ O zbek xalq shevalari lug atiʻ ʻ ”da berilgan
13
Ражабов Н. Ўзбек шевашунослиги.-Тошкент: Ўқитувчи, 1996. 294-б.](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_27.png?v=1)
![dialektal so‘zlarning lug‘at maqolalari bilan birga o‘zimiz tayyorlagan dialektal
so‘zlarning lug‘at maqolalari bilan qiyoslab olib boramiz [6, Qarang:]:
АВСАН (Жўш) // АВСАР [ Izoh ] (Қашқадарё) фаросатсиз
“ недогадливый, несобразательный (1971, 12.12-) [ [ 7 , Qarang:] ] . Bu lug‘at
maqolada negadir dialektal so‘zning transkripsiyasi berilmagani kabi u
ifodalaydigan dialektal ma’noning ruscha berilishi ham bahsli, chunki uning o‘zi
hali faollashmagan dialektal so‘zlardan biri. Ularning transkripsion holati
quyidagi tarzda bo‘lishi lozim edi: [авсан // avsan] // [авсар // avsar]. Ushbu
dialektal so‘zning “hech narsani tushunmaydigan, e’tiborsiz” degan ma’nolari
Shahrisabz shevasida mavjud (axborotchi...). Шунинг учун sof dialektal
so‘zlardan biri hisoblanadi.
АБЗАЛ I (Хоразм) – афзал (яхши, аъло) “лучшой, пренмущественый”.
(1971, 12.4-). U fors-tojikcha afzal (f > b) so‘zining shevada fonetik o‘zgargan
holda qo‘llangan shakli. Ushbu lug‘at maqolada negadir dialektal so‘zning
transkripsiyasi berilmagani, u ifodalaydigan dialektal ma’noning ruscha berilishi
ham bahsli, chunki uning o‘zi hali faollashmagan dialektal so‘zlardan biri.
Ularning transkripsion holati quyidagi tarzda bo‘lishi lozim edi: [абзал // abzal] .
Ayni vaqtda (Shah.) bu so‘zning dialektal ma’nolari oydinlashgan: abzal, yaxshi,
a’lo, tuzuk, durust. (axborotchi...).O‘zlashgan so‘zdan shakllangan dialektal
so‘zlardan b iri sanaladi .
АБЗАЛ II (Хоразм) – от анжоми “сбруя, упряжь” (1971, 12.5-). Bu
lug‘at maqolada dialektal so‘zning transkripsiyasi berilmagan, u ifodalaydigan
dialektal ma’noning ruscha berilishi ham bahsli, chunki uning o‘zi hali кам
faollashgan dialektal so‘zlardan biri. Ularning transkripsion holati quyidagi
tarzda bo‘lishi lozim edi: [абзал // abzal] . Mazkur (abzal) so‘z fors-tojikcha afzal
(f > b) so‘zining shevada fonetik o‘zgargan holda qo‘llangan shakli hisoblanadi.
Bu so‘zning (Shah.) ma’nosi real(aniq)lashgan: otning to‘qimi, otning egar-
jabdug‘i. O‘zlashgan so‘zdan shakllangan dialektal so‘zlardan biri.
Bulardan ko‘rinib turibdiki, dialektal so‘zlarning talqinlariga biz qo‘shgan
qo‘shimchalar ma’lum ma’noda asosli. Albatta, bu fikrimiz va keltirib o‘tilgan](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_28.png?v=1)
![misollarning to‘g‘ri hamda aniqligini asoslashda sheva vakillari nutqidan yozib
olingan matn(dialektal matn)larning o‘rni beqiyos katta. Chunki har qanday
so‘zning, xususan, sheva so‘zlarining ma’nosi va ma’no munosabatlari o‘zaro
muloqot jarayonidagi gaplar misolida reallashadi. Masalan, kal so‘zi adabiy tilda
sochi tushgan kishiga nisbatan aytilsa, shevada esa hech narsa o‘smaydigan dalaga
nisbatan [8, Qarang:]: “ Шу жерл ə рд ə ллънəн ͻ бър ͻ р гъй ͻ ҳ унм ə йдъ, ҳ ͻ зъй ə м.
Шу учун унъ к ə л д ə л ə дейъш ə дъ ”. Bu jerlarda biror giyoh unmaydi, shu uchun
uni kal dala deyishadi. Ushbu gapda kal so‘zi dala so‘zi bilan birikib kelib, o‘tlar
ham o‘smaydigan yer boshqa yerlardan farqlangan. Lekin adabiy tilda kal dala
iborasi umuman ishlatilmaydi. Chunki u sheva vakillari nutqida qo‘llanadiki,
dialektal ma’noлар munosabatiga egaligi bilan giyohsiz yerni adabiy tilda umuman
qo‘llanmaydigan tarzda gap ichida nomlanishi ham dialektal semantika va
dialektal sintaksis jarayonlarining o‘zaro muvofiqlashuvi bilan yuzaga kelgan.
Demak, sheva so‘zining dialektal maqomini oydinlashtirish uchun eng birinchi
vosita bu – dialektal matnlar hisoblanadi.
Yana misol: g‘ilvindi sheva so‘zi (Shahrisabz sh. Saksonkapa q. ) bo‘lib,
somsaning bir turi sanaladi. U gap ichida qo‘llanganda unga dialektal ma’no
yuklaydi [ 9 , Qarang:] :
[“ Эн ə м беч ͻ р ə , этт ə туръп, х ə мър қоръп, сут пъшъръп, шърън в ə
гошлъ масаллықла бъл ə ғылвъндънъ ъккъ турънъ ёққа т ə шл ə п, пъшъръп
ͻ птъ. ͻ т ə м эс ə тушд ə п ə л ͻ вд ə н ͻ лдънр ͻ қ н ͻ ёб ͻ вқ ə т бог ə н ячмиччъ ъссъқ н ͻ н
ва с ə рёғд ə н тайёрл ə п бедъл ə ”.
Onam bechora, erta turib, xamir qorib, sut pishirib, shirin va go‘shtli
masalliqlar bilan g‘ilvindining ikki turini yoqqa tashlab, pishirib olibtilar. Otam
esa tushda palovdan oldinroq noyob ovqat bo‘lgan yachmichni issiq non va
saryog‘dan tayyorlab berdilar .] [Izoh] Ushbu диалектал matndan shu narsa
anglashilib turibdiki, g‘ilvindi va yachmish so‘zlari sheva vakillaridan birining
nutqida qo‘llangani uchun hamda ularni shevaning boshqa vakillari tushunishgani
uchun ham u dialektal ma’noga ega bo‘lgan. Demak, dialektal so‘z o‘zicha
shakllanmaydi, balki dialektal matn(lar) va u(lar)ning tarkibida shevaga xos](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_29.png?v=1)
![to‘liq asoslab berishda taniqli dialektolog olim professor Xudoyberdi
Doniyorovning ham xizmatlari beqiyosdir. Mustaqillik davrida bu dostonning
mazmun-mohiyatini ifodalovchi dialektal so‘zlarning anchagina qismi avvalgi
holatga keltirilib, qayta nashr etilgani o‘rinli bo‘lgan. Demak , xalq folklori
materiallari va matnlarisiz dialektal so‘zlar maqomi haqida gapirish mumkin emas
Aslida o‘zbek dialektal leksikasi 20 ga yaqin turkiy tillarning so‘zlarini
arabcha izohlab berilgan Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘at-it turk”i bilan
boshlangan bo‘lsa-da, XX asrda dialektal so‘zlar o‘rniga o‘zlashgan so‘zlar
izohlanganligi esa sho‘ro mafkurasining ta’sirida amalga oshirilganki, sheva
so‘zlarini ishlatish ham, qo‘llash ham bu davrda millatchilik hisoblangan. Xuddi
shu holat tufayli katta ilmiy xodim, filologiya fanlari nomzodi Ahmad Ishaev eshik
yoki deraza ochilganda kirib kelayotgan mayin shamol, shabodani “ yelvizak ” so‘zi
bilan atash mumkinligini o‘zining bir maqolasida bayon qilgani uchun XX asrning
70-yillari boshida millatchilikda ayblanib, ishdan haydalganligini shu olimning
o‘zi biz yoshlarga aytib bergandi.
X - X I X asrlarda , xususan , XX asrning 50- yillarigacha yaratilgan lug‘atlar ,
aniqrog‘i , dialektal lug‘atlar ma’lum darajada sheva so‘zlarining ko‘p berilishi
bilan muhrlangan . Masalan, Abdulla Qodiriy singari ham ijodkor, ham
lug‘atshunoslarning tuzgan lug‘atlarida ham ko‘p miqdorda sheva so‘zlari
berilganligi maxsus ilmiy tadqiqot asosida o‘rganilgan [10,19-21]. Xullas , dialektal
so‘z va dialektal ma’no masalasi X I X asrning oxirigacha qisman amaliy tadbiq
etilgan . Shu sababli ham Alibek Rustamov bunday ma’noni “el ma’no” (elga, ya’ni
shevaga xos ma’no) deb atagan [11,94-] . Demak, sheva so‘z lar ida dialektal
ma’no (lar) borligi uchun bemalol dialektal so‘z maqomi haqida gapirish o‘rinli.
Ijtimoiy siyosiy holat tufayli XX asrning 20-50- yillarigacha dialektal so‘zlar
haqida gapirish mumkin bo‘lmagan . Faqat XX asrning 50- yillarining ikkinchi
yarmidan dialektal so‘zlar masalasiga amaliy jihatdan e’tibor berish boshlangan .
Natijada, yosh dialektolog olimlarning sheva so‘zlarini jamlagan katta-kichik
ilmiy maqolalari o‘sha davr mafkurasi tomonidan va mavqeyi o‘sha davr ilmiy
jurnallari darajasida e’tirof etilgan ilmiy to‘plamlarda birin-ketin nashr etila](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_31.png?v=1)
![boshlangan. Shu ilmiy to‘plamlarda bosilgan ko‘p maqolalar o‘rganilayotgan
sheva(lar)ning fonetikasi va morfologiyasiga oid materiallar bilan birga shu sheva
leksikasiga oid dialektal so‘zlarning talqini, tavsifi va ilmiy tahlillarga asoslangan
izohlari berilganki, go‘yo shevaning fonetikasi, leksikasi va morfologiyasining
materiallarini ilmiy kitob bo‘ladigan hajmdagi katta hajmli bir maqolada jamlay
olishgani ham dialektal so‘z maqomining masalasiga oydinlik kiritadigan
dalillardan biridir.
Mana shu davrda dialektal so‘z maqomining asosiy muammosi bo‘lgan
“ Sheva(lar) lug‘ati qanday bo‘ladi ?”, “ Dialektal lug‘at qanday tuziladi ?” degan
savollarga F. Abdullayev, M. Mirzayev, A. G‘ulomov va A.Ishayev kabi taniqli
olimlarning tavsiya va mulohaza mazmunidagi maqolalari ham e’lon qilingan
[12,36-41;114-126,14,37-42, 4-42]. Xuddi mana shu maqolalarning mohiyatida
sheva so‘zi, dialektal so‘z, dialektal so‘z turlari, dialektal lug‘at maqola va
dialektal lug‘at kabilarning qisman nazariy va ko‘proq amaliy ahamiyatga molik
bo‘lgan fikr-mulohazalari mavzu doir ilk tezislar shaklida berilgan. 1971-yilda bu
jarayon “O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”ning qisqa hajm va qisqa mazmunda
berilishi bilan yanada kuchaygan. Bu lug‘atda dialektal so‘zlar bir xil emasligiga
amaliy asoslanib, 1) ya’ni shunday so‘zlarni aniqlash, boshqa so‘zlardan farqlash
va dialektal ma’nolariga to‘xtalish; 2) bunday so‘zlarni jamlash, guruhlash va
ularni ma’lum bir so‘z turlariga ajratish asosida dialektal so‘zlarga xos qoida,
nazariy umumlashmani amalga oshirish lozim edi. Bu haqida fikr yuritish uchun
o‘zbek xalq shevalaridagi dialektal leksikani to‘la yig‘ib olish lozim edi, biroq bu
hol haligacha amalga oshmagan.
Bundan keyin nashr etilgan dialektal lug‘atlar mualliflarning mablag‘iga
chiqqani sababli leksik va leksikografik nuqsonlari bo‘lsa ham sohaga, qishloq,
mahalla, guzar, shahar va viloyatlarning shevalariga oidligi bilan individullashib
borgan [13,122; 466; 22; 196; 222].
To‘g‘ri, 1971-ilda nashr etilgan “ O‘zbek xalq shevalari lug‘ati ”da sheva
lug‘atlaridagi so‘z boshi va lug‘atga oid termin va tushunchalarga to‘xtalish](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_32.png?v=1)
![barovarida dialektal so‘z turlariga va ularning maqomiga qisqacha to‘xtalgan
muallif ham mana shu Ahmad Ishayev bo‘lgan.
XX asrning 80-yillari oxirida, aniqrog‘i, 1988-yilda “ Shevalar lug‘atiga
kiritiladigan so‘zlar ” nomli maqola va 1989-yilda “ O‘zbek dialektal
leksikografiyasi ” nomli monografik tadqiqot katta ilmiy xodim Ahmad Ishayev
tomonidan tayyorlanib, nashr etilgan [14,37-42-;140 б.]. Ularda biz kutgandek,
“ Dialektal so‘z, aniqrog‘i, dialektal so‘z maqomi va dialektal lug‘at nima? ”degan
savolga muallif XX asrning 2-yarmidagi o‘zbek dialektologiyasi sohasida
erishilgan bir qancha muvaffaqiyatlar asosida fikr yuritadi. Shu sababli muallif
o‘zbek tilshunosligi sohasida birinchi bo‘lib dialektal so‘z maqomi va dialektal
so‘z turlari haqida o‘z fikr-mulohazalarini o‘zbek shevashunosligida erishilgan bir
qancha ilmiy muvaffaqiyatlarga asoslanib, qardosh turkiy tillarning dialektal
materiallariga tayanib bayon qilgan. Muallif o‘zining dialektal so‘z, dialektal
leksika, dialektal leksikografiya to‘g‘risidagi fikrlarini bu monografiyada me’yor
darajasiga keltirishga harakat qilgan.
Dialektal so‘zlar maqomi masalasida gapirganda Mahmud Koshg‘ariy
shunday so‘zlarning ko‘chma ma’nolari yo‘go‘ro‘g, yΐldΐzlan, tal, qachach so‘zlari
misolida, ulardan ba’zilarining etimologiyasi to‘msa, chaxshi, xasnΐ, tovΐl so‘zlari
misolida yoritishga harakat qilingan bo‘lsa-da [15, 26-27, 27-28.], ayni kunlarda
ushbu so‘zlarga oid bu masalalar ham unutilgan.
Dialektal so‘z maqomining nazariy tomoni unga xos me’yor va
tamoyil ( qonun ) larning ishlab chiqilishidir . Bu masala tayyorlab e’lon qilingan
dialektal lug‘atlarda qanday bayon qilinganligiga e’tibor qaratsak . Yana Mahmud
Koshg‘ariyning “ Devonu lug‘at - it turk ” asarining ma’no - mohiyatiga diqqat qilsak .
Asar arab lug‘atchiligi talablariga muvofiq bir necha yillik dialektologik
kuzatishlar asosida yaratilgan . U vaqtlarda adabiy til haqida so‘z bo lmagani kabiʻ
muallif sheva so‘zlarining turi va ma’nolari haqida to‘liq gapirmasdan, arab
lug‘atchiligi talablari asosida turkiy tillar so‘zlarining leksik va leksikografik
tadqiqlarga asos bo‘ladigan lug‘at maqolalarga ham e’tibor bergan [16, Qarang:].](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_33.png?v=1)
![“Alpomish” dostonining “Eng ko‘p yozib olingani qoraqalpoq va o‘zbek
tillaridagi namunalaridir. Qoraqalpoq tilidagi sakkiz varianti, o‘zbekcha varianti
esa o‘ttizdan ortiq xalq dostonchisidan to‘la holda, parcha, bayoni tarzda o‘ttiz
besh marta yozib olingan”. To‘ra Mirzayev boshchiligida tuzilgan “ Alpomish ”
dostonining izohli lug‘atida ham qipchoq lahjasi hamda sheva so‘zlarining
o‘rinsiz , noto‘g‘ri o‘zgartirilishi va noo‘rin tuzatilishi yoki noto‘g‘ri izohlanishi
[17, 5-87 ] bunga misol bo‘ladi .
Dialektal so‘z maqomi masalasiga e’tibor qaratilishiga sabab ham mana shu
lug‘atdagi lug‘at maqolalar asos bo‘lgan desak, fikr-mulohazalar asosliroq bo‘ladi.
Chunki undagi lug‘at maqolalarni o‘qib, uqib, o‘rganib bu sohaga kirib kelganimiz
singari dialektal so‘z maqomi to‘g‘risidagi mulohazalarimizning yuzaga kelishiga
ham mana shu asardagi turkiy tillar leksikasiga oid lug‘at maqolalar turtki bo‘lgan.
Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, ushbu asardagi lug‘at maqolalar keyingi davrda
yaratilgan dialektal lug‘atlardagi lug‘at maqolalardan mazmun-mohiyat va katta
hajmligi jihatlaridan farqlanib turadi.
Agarda keyingi davr lug‘atlariga dialektal so‘z maqomi nuqtayi nazardan
e’tibor qaratiladigan bo‘lsa, ulardagi lug‘at maqolalar ikki-uch qatordan nari borsa,
ba’zi bir so‘zlardagina 7-8 qatorgacha bo‘lishi kuzatildi (bu haqida sal yuqoriroqda
dialektal lug‘at maqolalardan namunalar keltirilgan). Bu esa ularga oid
materiallarning kamligi, bor materiallardan maqsadga muvofiq
foydalanilmaganligi va oxir-oqibat ularga tegishli dialektal leksikografik me’yor
va talablarning ishlab chiqilmaganligi bilan bog‘lash mumkin. Dialektal so‘z
maqomi masalasida gapirganda quyidagi aksiomani ham ta’kidlash lozim: adabiy
til leksikasiga bag‘ishlangan lug‘atlar, ularning ichki tuzilishi va lug‘at
maqolalarining ifodalanishi dialektal lug‘atlar hamda dialektal lug‘at maqolalardan
tubdan farq qilishi tabiIV.
Biroq bu holat ham nazariy jihatlardan haligacha o‘rganilmagan . Ushbu hol
esa dialektal so‘z maqomining leksikografik talqini va tahlilining bo‘sh jihatlarini
tadqiqotchilarga ko‘rsatib turadi . Va yana o‘zbek adabiy tili terminining XX
asrning 2-yarmidan qo‘llanilganligini e’tiborga olsak, to XX asrning 50-](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_34.png?v=1)
![8 4 . O‘zbek dialektologiyasi terminlarining izohli lug‘ati.
8 5 . O‘zbek dialektologiyasi terminlarining mukammal izohli lug‘ati.
8 6 . O‘zbek shevalarining elektron o‘quv dasturiy lug‘ati.
87 . O‘zbek shevalarining elektron dasturiy lug‘ati.
88 . O‘zbek shevalarining elektron mukammal dasturiy lug‘ati.
Bunday lug‘atlarning har biri bitta ilmiy loyihaga asos bo‘lishi mumkin.
Ammo sheva vakillaridan yozib olingan dialektal matnlar majmu y isiz bunday
miqyosi keng va katta ishlarni boshlab bo‘lmaydi. Shu o‘rinda quyidagi bir fikrni
ta’kidlashni istardim: O‘zbek adabiy tili qoidalari rasman maxsus tasdiqlanguncha
bo‘lgan XI asrdan XX asrning ikkinchi yarmigacha o‘zbek tilida yaratilgan
lug‘atlar, so‘zsiz, tarixiy dialektologiya bo‘lganidek tarixiy dialektal lug‘atlardir.
Endi o‘zbek dialektologiyasi tarixining yangi sahifasini ochishi kerak, ya’ni
bu sohada tayyorlab, amalga oshiriladigan ilmiy loyihalar, albatta, dialektal
matnlarsiz bo‘lishi mumkin emas. Va yana quyidagi “O‘zbek xalq shevalarining
dialektologik atlaslari”ni yaratish ham sheva vakillaridan yozib olingan dialektal
matnlarsiz hamda ularning mukammal tahlillarisiz amalga oshirib bo‘lmaydi:
1) o‘zbek shevalarining o‘quv dialektologik atlaslari; 2) o‘zbek shevalarining
dialektologik atlaslari; 3) o‘zbek shevalarining mukammal dialektologik atlaslari.
Shuningdek, d ialektologiya va e timologi yaning munosabatlari doimiy, yaqin
va xilma-xil. E timologiya so‘zn i ng kelib chiqishi haqidagi fan . Sheva va d ialektlar ,
shuningdek, dialektologiya fani haqidagi ma ’ lumotlar etimologik izlanishlarda
foydalaniladi. Shuning uchun ham taniqli olim Y. V. Otkupshikova, “...dialektlarni
o‘rganish so‘zlarning etimologiyasidagi eng muhim jihatlardan biri ” , degan
[II.1.33 (248).38-39-].
Albatta, yangidan tuziladigan ko‘p tomli “O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”da
yangi-yangi dialektal matnlar asosida aniqlangan dialektal so‘zlarning turlari
majmuyidan va o‘tkazilgan dialektologik amaliyotlar davrida to‘plangan dialektal
so‘zlardan foydalaniladi, shuningdek, mavjud dialektal lug‘atlardagi so‘zlar,
olimlar e’lon qilgan maqola, kitob, tadqiqotlardagi sheva so‘zlari va folklor
asarlarida qayd etilgan dialektizmlar, shu jumladan, toponim, antroponim,](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_41.png?v=1)
![etnonim, oykonim, oronim, fitonim, gidronim, dromonim kabi xalq tilidagi bir
qancha nomlarning kiritilishi ham maqsadga muvofiq.
Albatta, bu holda ham Fattoh Abdullayevning Xorazm shevalari bo‘yicha
yaratgan monografiya va lug‘ati hamda Ahmad Ishayevning “O‘zbek dialektal
leksikografiyasi” nomli kitobidagi fikrlar rivojlantiriladi. Shuningdek, “O‘zbek
shevashunosligining dolzarb masalalari haqida” nomli maqoladagi fikrlar ham
e’tiborga olingan holda ish olib boriladi [I.3.107(207).21-38-], ya’ni dialektologik
metodologiyaning tamoyil va me’yorlariga amal qilish lozim.
Demak, shevalar leksikasi dialekt va lahja leksikasiga ham, milliy til
leksikasiga ham, adabiy til leksikasiga ham asos – zamin bo‘la oladi. Bu haqida
quyidagi jadvalga qarang:
Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, sheva leksikasida ham quyidagi leksik
birliklar bor: shevaga xos dialektal so‘zlar, adabiy tilda qo‘llanadigan, ammo
dialektal ma’no(lar)i bilan farqlanadigan so‘zlar kelib chiqishi umumturkiy bo‘lgan
dialektal so‘zlar va turli tillardan ehtiyojga qarab o‘zlashgan so‘zlar.
O‘zbek xalq sh е valarida so‘z yasalishi. Bu mavzu o‘zbek sh е valariga
bag‘ishlangan har bir dial е ktologik ilmiy ishda ma’lum ma’noda o‘z ifodasini topa
olgan. Sh. Shoabdurahmonov, X. Doniyorov, F. Abdullay е v, A. Aliy е v, B.
Jo‘ray е v, Y. Jumanazarov, N. Rajabov, K. Sharipova, U. Ibragimova singari
dial е ktolog olimlarning ishlarida mazkur mavzu qisqa bo‘lsa ham b е rilgan.Adabiy til leksikasi
Milliy til leksikasi
Dialekt va lahja leksikasi
Sheva leksikasi](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_42.png?v=1)
![Adabiy tilimizda sheva so‘zlarini ko‘proq qo‘llash uchun dialektal so‘zlarni
so‘z o‘zlashtirish me’yorlarini mavjud uchala lahjaning eng umumiy
xususiyatlariga mos keladigan holda yangilash kerak. Bugungacha amal qilayotgan
so‘z o‘zlashtirish qoidalari sho‘ro va ruslashtirish davrlarining qoldig‘idir. Chunki
haligacha shevalardan qanday qilib so‘z o‘zlashtirish kerak degan savolga javob
berilmagan. Dialektal so‘zlarni saqlab qolish uchun so‘z o‘zlashtirish me’yori va
talablariga jiddiy yondashuv kerak, xolos. Chunki boshqa tillardan so‘z
o‘zlashtirish me’yorlari ishlab chiqilmagan. Xuddi shu tarzda shevalardan so‘z
o‘zlashtirish me’yorlarini ham tayyorlash shart.
XX asrning 20-80-yillarida rus tili va u orqali boshqa tillardan so‘zlarni
o‘zlashtirilaverilgani uchun adabiy tilida shevalarning qon tomiri bo‘lgan
singarmonizm hodisasi juda passivlashdi...Bu hodisa ona tilimizning latofatini
ham, latifligini ham, layoqatiyu salohiyatini ham ko‘zsata oladi... Shu o‘rinda
qardosh turk tilidagi so‘z o‘zlashtirishga e’tibor qaratishimiz lozim. Ularda
singarmonizm hodisasi amalda bo‘lgani uchun o‘zga til so‘zlari shu fonetik
hodisaga mos kelsagina, u o‘zlashtirilar ekan. Ya’ni singarmonizm hodisasi tilning
so‘z o‘zlashtirishdagi himoya qobig‘i bo‘lib qolgan. Biz ham shunday qilishimiz
uchun tajribali va malakali mutaxassislar kerak. Masalan, quqίm [Samarqand,
Qashqadaryo v. sh.] dialektal so‘zini rus tilidan o‘zlashgan musir so‘zi o‘rnida,
bίᶇ [Smarqand, Qashqadaryo v. sh.] so‘zini rus tilidan o‘zlashgan uk l ͻ so‘zining
o‘rnida qollash mumkin. Shevalarda bunday so‘zlar ko‘p.
Natijada, adabiy tilimiz bilan shevalarimiz o‘rtasida ko‘zga ko‘rinmas katta
g‘ov paydo bo‘ldi. Ayni vaqtda bu holni ko‘pchilik e’tiborga ham olmaydi, ammo
ular sheva so‘zlari adabiy tilga o‘zlashtirilmayotganligini aytib ham
charchashmaydi. Va yana boshqa turkiy tillarning adabiy tillari ularning o‘z
shevalariga moslashganki, o‘zbek adabiy tilini ham ma’lum darajada shu holatga
olib kelish milliy mafkuramiz va milliy manfaatlarimiz nuqtayi nazaridan ham
zarur. Zero, biz (ya’ni o‘zbek xalqi) sho‘ro davridan ham va yana ruslashtirish
davridan ham o‘tdik, mamlakatimizning mustaqilligi davrida yashayapmiz.](https://docx.uz/documents/098e7653-63d6-4782-b1a9-40cbc404660e/page_45.png?v=1)
O‘zbek shevalari leksikasi va leksikografiyasi