O‘zbek shevalarini tasnif qilish tamoyillari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	824.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbek shevalarini tasnif qilish tamoyillari

Купить

Reja:
1. 0‘zbek shevalarini tasnif qilish tamoyillari.
2. K.K.Yu daxin, E.D.Polivanov
tasniflari.
3. G‘ozi Olim Yu nusov va A.K.Borovkov tasniflari.
4. V. V. Reshetov tasnifi.
5. O‘zbek dialektologlari.

1 .O‘zbek shev alarini t asnif qilish t amoy illari.
O'zbek shevalari
asosan 20-30 yillardan boshlab, ilmiy asosda o‘rganila boshlandi va
uning dastlabki tasniflari paydo bo‘la boshladi. Inqilobgacha bo‘lgan
davrda V. Nalivkin, M.Nalivkina, A.Starchevskiy, A.Vishnegorskiy,
Z.Alekseev, N.Ostroumov, T.Giyosbekovlar jonli til faktlari asosida
o'zbek tili lug'ati, qisman fonetik va morfologik xususiyatlarini
yoritgan ishlani amalga oshirganlar. Ularni sof dialektologik ishlar
deb ham, adabiy til faktlari deb ham qarash qiyin, lekin inqilobdan
keyingi yillarda o‘zbek adabiy tiliga asos bo‘ladigan sheva va
dialektlami aniqlash, milliy tilning imkoniyatlarini belgilash
shiori bilan o‘zbek shevalari keng miqyosda o‘rganila boshlandi. Shu
jarayonda o‘zbek shevalari tasnif qilindi .

O ‘zbek shevalarini tasnif qilishda bir necha tamoyillardan foydalaniladi. Ular
quyidagilar:
-o‘zbek (turkiy) tiliga xos bo‘lgan unli va undosh tovushlaring mavjudligi yoki amalda bo‘lishi;
- ma'lum fonetik qonuniyatlarga amal qilishi, jumladan singarmonizim va umlaut.
-tarixiy qatlamga oid leksik birliklaming miqdori, o‘zlashgan qatlam so‘zlarining ishtiroki.
-o‘zbek shevalariga qarindosh va qarindosh bo'lmagan til va shevalaming ta’siri.
-shevaning asosiy xususiyatini belgilovchi xarakterga ega bo'lgan tovush yoki
fonemaning tarqalish darajasi.
-so'zning fonetik strukturasi va boshqalar.

O'zbek shevalarini tasnif qilishda bir qator olimlar
qatnashgan. 0 ‘zbek shevalarini professor I.I.Zarubin
tasnif qilishga harakat qilgan va uning Xiva, Farg‘ona,
Toshkent va Samarqand-Buxoro kabi to'rt guruhga
bo'linishini ta'kidlaydi, lekin ularga xos bo‘lgan asosiy
tamoyillami bayon qilmaydi va hatto «j»lovchi va
shimoliy o'zbek shevalari uning e'tiboridan
chetda qoladi

2. 0‘zbek shevalari
tasnifi.
O‘zbek shevalarini
dastlab professor
K. K.Yu daxin tasnif
qilishga musharraf
bo‘ldi. U o‘zbek
shevalarining
tojik tili bilan
munosabati va
singarmonizmni saqlash
darajasiga qo‘ra
tasnif qilib, 4 ta guruhni
belgilaydi: - asl turkiy
tovush tizimi
va
singarmonizmn
i saqlagan
o‘zbek
shevalari; - eron tili
unlilar tizimini
saqlagan
o‘zbek
shevalari;
- o‘z tovush
tarkibini
qisman
o'zgartirgan,
singarmonizmn
i yo'qotgan
shevalar - o‘zbek va
tojik tillarida
so‘zlashadigan
tojik shevalari .

Professor E.D.Polivanov o‘zbek shevalarining birinchi ilmiy tasnifini
yaratgan. Keyingi davr dialektologlari E.D.Polivanov o‘zbek sbevalarini
tasnif qilishda 2 tamoyil - birinchisi - metisatsiya (qardosh tillarning
chatishuvi) va ikkinchisi - gibridizatsiya (qardosh bo‘lmagan tillarning
aralashuvi)ni hisobga olgan holda tasnif qilgan degan fikrni ilgari
suradilar. Bu e'tibordan chetda qoladigan fikr emas, lekin E.D.Polivanov
tasnifinii metisatsiya va gibridizatsiya bilan bog'lab qo'yish mumkin
emas, balki E.D.Polivanov turkiy tillar, o‘zbek tili va uning eroniy tillar
bilan munosabati kabi holatlani hisobga olgan. Aslida, u deyarli barcha
o‘zbek shevalarini o‘rganib chiqib, uning taraqqiyot tarixi, urug', qabila
davri xususiyatlarining saqlanib qolishi nuqtai nazardan shevalami tasnif
qiladi hamda o‘zbek tili tarkibida uch yirik lahja mavjudligini belgilab
beradi: Professor E.D.Polivanov o‘zbek shevalarining birinchi ilmiy
tasnifini yaratgan. Keyingi davr dialektologlari E.D.Polivanov
o‘zbek sbevalarini tasnif qilishda 2 tamoyil - birinchisi -
metisatsiya (qardosh tillarning chatishuvi) va ikkinchisi -
gibridizatsiya (qardosh bo‘lmagan tillarning aralashuvi)ni
hisobga olgan holda tasnif qilgan degan fikrni ilgari suradilar.
Bu e'tibordan chetda qoladigan fikr emas, lekin E.D.Polivanov
tasnifinii metisatsiya va gibridizatsiya bilan bog'lab qo'yish
mumkin emas, balki E.D.Polivanov turkiy tillar, o‘zbek tili va
uning eroniy tillar bilan munosabati kabi holatlani hisobga
olgan. Aslida, u deyarli barcha o‘zbek shevalarini o‘rganib
chiqib, uning taraqqiyot tarixi, urug', qabila davri
xususiyatlarining saqlanib qolishi nuqtai nazardan shevalami
tasnif qiladi hamda o‘zbek tili tarkibida uch yirik lahja
mavjudligini belgilab beradi:

1. Chig‘atoy lahjasi. Bu lahjani 7 tipga ajratadi :
1. SamarqandBuxoro
2. Toshken
3. Qo‘qon-Marg‘ilon
4. Andijon-Shahrixon
5. Namangan guruh shevalar
6. Shimoliy o‘zbek shahar shevalari
7. Shimoliy o'zbek qishloq shevalari

2. Qipchoq lahjasi. Uni bir necha tipga ajratadi:
1.0‘rta
Xorazm
(Gurlan,
Bog‘ot,
Shobboz)
shevalari 2. «A»lovchi
qozoq-
nayman,
Farg‘ona-
Qoraqalpoq
shevalari. 3. Qurama
shevalari 4.
Shimoliy
o‘zbek
(Sa'zoq
Cho‘laqo‘r
g‘on) 5. 0‘rta o‘zbek
(qipchoq)
shevalari va
janubiy
0‘zbftk
shevalari
(laqay,
Afg‘onistondag
i qipchoq-
o‘zbek
shevalari).

3.0‘g‘uz lahjasi.
U 2 tipdagi shevalarni o‘z ichiga oladi:
1. Janubiy Xorazm (Xiva, Yangi Urganch,
Shovot, G‘azavot,Xazorasp, Yangiariq)
shevalari.
2. Shimoliy o‘g‘uz guruh, (Iqon, Qorabuloq)
shevalari .

Professor G ‘ozi
Olim tasnifi. U
shevalarni leksik,
morfologik va
F onetik
xususiyatlariga ko‘ra
tasnif qilish
lozimligini uqtirgan
holda shevalarni 1)
o'zbek-qipchoq, 2)
turk-barlos, 3) Xiva-
Urganch lahjalariga
ajratadi. Professor A.K.Borovkov tasnifi. A.K.Borovkov shevalaming fonetik
xususiyatlarini hisobga olib, dastlab «a»lovchi va «3» lovchi shevalami
farqlaydi. «3»lovchi shevalarga Toshkent, Xonobod, Xos, Taqachi,
Ya ngiyo‘l, shevalarini; «a»lovchi shevalami esa o‘z navbatida «y»lovchi
va «j»lovchi shevalarga ajratadi. «y»lovchilarga Chimkent, Mankent,
Turkiston; «j»lovchilarga Shimoliy Xorazm, Surxondaryo, Samarqand
viloyati qishloq shevalari kiritiladi. A.K.Borovkov o‘zbek tili shevalarining
tarixiy taraqqiyotini hisobga olib, uni yana 4 dialektga ajratishni tavsiya qiladi:
1.0‘rta o‘zbek dialekti.
Uni ikki guruhga – 1) 0 ‘rta 0 ‘zbekiston
shevalari: Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona va boshqalar;
2) Shimoliy o‘zbek shevalari:
Chimkent, Sayram, Jambul, Marki va boshqalar.
2. Shayboniy o‘zbek yoki «dj»lovchi dialekti.
Bunga Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Ohangaron vodiysi,
Shimoliy Xorazm va Farg‘ona vodiysidagi «j»lovchi shevalami kiritadi
3. Janubiy Xorazm dialekti.
Bunga Xonqa, Xazorasp, Shovot, Ya ngiariq, Gazovot, Sho'raxon kabi shevalami
kiritadi.
4. Alohida gruppa shevalarga
1) Qorabuloq, Iqon, Mankent; 2) umlautli shevalarga (Namangan)ni kiritadi.

Professor V. V. Reshetov tasnifi (tasnif to'liq keltirilmoqda). Hozirgi O‘zbekiston territoriyasida mavjud bo'lgan
o‘ziga xos etnogenetik protsess hamda qardosh va qardosh bo‘lmagan xalqlar tilining bir-biriga ta'siri o‘zbek
tilining juda murakkab dialekt kompleksini vujudga keltirdi. Tarixiy-lingvistik jihatdan bu kompleks uchta
komponentdan iborat:
1) shimoli-garbiy gruppa - o‘zbek tilining qipchoq lahjasi. Bu gmppaga o'zbek tilining qipchoq shevalari;
territorial yondosh qozoq, qirg‘iz va qoraqalpoq tillari kiradi.
2) 2) janubi-g‘arbiy gruppa - o‘zbek tilining o‘g‘uz lahjasi. Bu gmppaga territorial yondosh turkman tili
taalluqlidir.
3) 3) janubi-sharqiy gmppa - bu gmppaga qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasini tashkil qiluvchi ko'pchilik o‘zbek shahar
shevalari, hozirgi o‘zbek adabiy tili va eski o‘zbek tili; qardosh turkiy tillardan esa yangi uyg‘ur tillari kiradi.
Mazkur lahjaga kimvchi shevalaming ko'pchiligi uchun shu narsa xarakterliki, ular tojik tili bilan juda qadimdan
aloqador. Bundan ko‘rinadiki, o‘zbek tilining dialekt kompleksi haqiqatan ham murakkab bo‘lib, u O‘rta Osiyo va
Qozog‘iston territoriyasidagi xalqlar tilining kichik lingvistik xaritasini eslatadi.
4) 4.O‘zbek dialektologlari. 0 ‘zbek shevalarining o‘rganilishi va tasnif qilinishida jahon ahamiyatiga molik
bo‘lgan professor E.D.PoIivanov, mashhur professorlar K.K.Yu daxin, G‘ozi Olim, A.K. Borovkov, V. V. Reshetov
kabi olimlaming buyuk xizmatlah bor. Bu olimlar rahbarligida mahalliy o‘zbek olimlari yetishib chiqdi. 0 ‘zbek
shevalari akademik Sh.Shoabdurahmonov, professor va fan doktorlari M.Mirzaev, FAbdullaev, S.Ibrohimov,
X.G‘ulomov, Y. G‘ulomov, A.Aliev, A.Shermatov, A.Jo‘raev, O.Madrahimov, T.Yo‘ldoshev, N.Rajabov,
X.Doniyorov, T.Nafasov, Q.Muhammadjonov, Y. Ibrohimov va boshqa olimlarimiz tomonidan tadqiq etilgan. Bu
professor va fan doktorlari bilan birga 50ga yaqin fan nomzodlari, dotsentlar o'zbek shevalari bo‘yicha ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib bo’rganlar va olib bormoqdalar. Bu olimlar ishlan tufayli o'zbek dialektologiyasi fan
sifatida shakllandi va deyarli barcha lahja va shevalar sinxronik tarzda o‘rganib chiqildi, lug‘atlari tuzildi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. S.ASHIRBOYEV "O‘ZBEK DIALEKTOLOGIYA SI" TOSHKENT–2021.
2. SH.S.MAHMADIYEV, T.J.ENAZAROV "O‘ZBEK DIALEKTOLOGIYASI",– SAMARQAND–2021.
3. B.TO‘YCHIBOYEV, B.HASANOV "O‘ZBEK DIALEKTOLOGIYA SI" TOSHKENT "ABDULLA QODIRIY NOMIDAGI
XALQ MEROSI NASHRIYOTI" 2004

O‘zbek shevalarini tasnif qilish tamoyillari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish