O‘zbek shevalarining o‘rganilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek shevalarining o‘rganilishi

Купить

O‘ZBEK SHEVALARINING O‘RGANILISHI.
Reja:
1. O‘zbek shevalarining tarqalish hududlari.
2. Turkiy tillar va lahjalarni o‘rganishda Mahmud Koshg’ariyning “Devonu
lug’atit turk” asarining ahamiyati.
3. O‘zbek xalq shevalarini o‘rganishda yaratilgan dialektologik tadqiqotlar.

O‘zbek adabiy tili xalq shevalaridan o‘ziga kuch oladi, chunki sheva
bo‘lmasa, adabiy tilimizning kelajagi bo‘lmaydi. Hayotiy ozuqa olib turadigan
asosi bo‘lmasa, har qanday adabiy til o‘lik til hisoblanadi. S h uning uchun ham
shevalar har qanday adabiy tilning asosi hamda rivojlanish poydevoridir. U(lar)ni
ilmiy adabiyotlarda dialekt va sheva terminlari bilan atash kuzatiladi. Biz u(lar)ni
sheva deb atashni o‘rinli hisoblaymiz. Shu o‘rinda shevashunosligimizning buguni
hamda kelajagi haqida o‘ylab ko‘rib, shuningdek, bu sohaga oid ilmiy ishlari bilan
tanilgan bir qancha tadqiqotchi olimlarning fikr-mulohazalari e’tiborga loyiqdir.
S h evashunosligimizning tarixi X I asarning mashhur tilshunosi Mahmud
Koshg‘ariyga borib taqaladi . Uning « Devonu lug‘otit turk » asari turkiy xalqlar
shevalarining so‘zligini arab tilida izohlab , o‘zida jamlagan mukammal va bebaho
lug‘atlardan biri sanaladi . Shu asarining “ Indeks lug‘ati ” ham olimlarimiz
tomonidan tayyorlangan . Mana shu lug‘at bahona turkiy qabila - urug‘larning tillari
bir bobo tildan rivojlanib , taraqqiy etganiligi haqidagi ilmiy - nazariy qarash dalillar
asosida tasdiqlandiki , bu hol ona tilimizning o‘ziga xos nufuzini va tarixiy
taraqqiyotini tasdiqlab turibdi . Shu bilan birgalikda Beruniyning dialektologya
sohasiga oid fikrlari mavjud. Shevashunoslikka qo‘shgan hissasi shuki, u o‘zining
“Saydana” asarida dorivor moddalarning bir necha tillardagi nomlarini keltirib
o‘tadi. Asarida bir o‘simlik yoki moddaning nomini turli shevalarda turlicha
nomlanishini yoki aksincha bir nom turli shevalarda turli o‘simlik nomini bildirishi
mumkinligini yozib o‘tadi. Beruniy dorivor moddalarning turlicha nomlanishi
amalda foydalanishni ancha qiyinlashitirishini aytib o‘tadi. Aholiga foydalanish
oson bo‘lishi uchun modda nomining dialektal variantlarini ham ko‘rsatib o‘tadi.
Hazrat Alisher Navoiy ham bundan sal kam olti asr oldin mana shu turkiy tilda ,
ya’ni eski o‘zbek adabiy tilida she’rlar yozib , olamni qurolsiz holda , qalam bilan
egallagan allomalardan biri sanaladi . Mana shuning natijasida o‘sha vaqtda
Xuroson hukmdori bo‘lgan Husayn Boyqaro tilimizga Davlat tili darajasini berish
to‘g‘risidagi tarixiy farmonini e’lon qilishga majbur bo‘lgan . Xonliklar davrida
ham garchi o‘sha vaqtda tilimiz bo‘yicha chuqur ilmiy asoslarda tadqiqotlar olib

borilmagan bo‘lsa - da , tilimiz ijtimoiy hayotda o‘z mavqeini saqlay olganligi
tarixda o‘z ifodasini topgan .
XX asrning 20-80 yillarida tilimizga yanada taraqqiy etish uchun katta
huquqlar berilmagan bo‘lsa hamki, bir qancha rus sharqshunos olimlarining
harakatlari bilan ona tilimiz hamda uning asosiy manbasi bo‘lgan shevalarimizni
ham ilmiy, ham amaliy asoslarda o‘rganishni boshlashgan edi. Bu olimlar
shevalarimiz haqidagi ilmiy ishlari bilan adabiy til haqida gapirish uchun uning
shevalarini o‘rganish lozimligi masalasini dalillar asosida ko‘ra olishdi. Natijada,
E.D.Polivanov, K.K.Borovkov, I.I.Zarubin, K.K.Yudaxin kabi o‘nlab sharqshunos
hamda dialektolog olimlarining shevalarimiz to‘g‘risidagi ilmiy tadqiqotlari
maxsus tashkil etilgan dialektologik ekspeditsiyalar vaqtida yaratilgan va bugungi
kunda shevalarimizni o‘rganish bo‘yicha bebaho manbalar qatoridan ularning
ilmiy ishlari o‘rin olganligini tan olish shart. 60-yillar o‘zbek dialektologiyasi
taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan, ko‘plab dialektologik kadrlar etishtirib bergan
Rossiya va O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining muxbir a’zosi A.K. Borovkovdir.
U faqat o‘zbek dialektologiyasida emas, umuman, o‘zbek tilshunosligi fanining
taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Chunki o‘zbek tilshunosligining hamma sohalari
bo‘yicha chuqur ilmiy asosga qurilgan asarlar yaratdi.
Olim o‘zbek dialektologiyasining ulkan mutaxassisi sifatida ko‘pgina asarlar
yaratdi, o‘zbek shevalarini tasnif qildi. Uning sof dialektologik asarlariga
«Voprosnik dlya sobiraniya materialov po uzbekskom govoram», «K xarakteristike
uzbekskix «umlautnmx» ili «uygurizovannix»govorov», «Voprosg klassifikatsii
uzbekskix govorov», «Uzbekskoe govoram Namanganskoy oblasti» kabilarni
klritish mumkin.
Mazkur ishlarda olim o‘zbek shevalarining g‘oyat xilma-xilligini, ularni tasnif
qilish masalalarini yoritdi. «Voprosnik dlya sobiraniya materialov po uzbekskim
govoram» da esa birinchi tajriba sifatida savol-javoblardan iborat anketa usulini
qo‘llab ko‘rdi. Bu bilan olim o‘zbek shevalarini lingvo-geografik usulda o‘rganish
ishiga ham asos qo‘ydi. A.K. Borovkov o‘z qarashlarida o‘rta o‘zbek dialekti
vakillari bilan qipchoq lahjasi vakillarining qadimgi vaqtlardayoq aralashuvi

jarayoni o‘tganiga ishora qiladi.
30 yillardan boshlab professorlar E.D. Polivanov, G‘ozi Olim, K.K.
Y g daxin, A.K. Borovkov bilan birga o‘zbek shevalarini o‘rganishda juda katta
ishlarni bajarishgan. Rossiya Pedagogika Fanlar Akademiyasining haqiqiy a’zosi,
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, professor V.V. Reshetovdir. V.V.
Reshetov olib borgan ilmiy dialektologik tadqiqotlar ikkinchi jahon urushidan
keyingi davrning xarakterli xususiyatlaridan bo‘lib, ko‘plab dialektologik kadrlarni
tayyorladi.
V.V. Reshetov xilma-xil o‘zbek shevalarining fonetik, morfologik hamda
leksik xususiyatlarini o‘zida aks ettirgan «Nekotoryu zamechaniya po
konsonantizmu i morfologii margelanskogo govore uzbekskogo yazika», «K
voprosu o termine «Kurama» i o «kuraminax», «Klassifikatsiya uzbekskix govorov
Angrenskoy doling», «K voprosu ob izuchenii uzbekskix narodnix govorov», «O
dialektnoy osnove uzbekskogo literaturnogo yaznka», «Kuraminskie govoro
Tashkentskoy oblasti. Foneticheskaya i morfologicheskaya sistema», «O
Namanganskom govore uzbekskogo yaznka», «Sostoyanie i zadachi uzbekskoy
dialektologii», «O dialektologicheskom atlase uzbekskogo yaznka», «O‘zbek
dialektologiyasi», «O‘zbek tilining qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi», «O‘zbek
shevalarining tasnifi» bir qancha asarlarida o‘zbek dialektologiyasining
taraqqiyotiga xos xususiyatlarni yoritdi.
Olimning bevosita rahbarligida dialektolog olimlar yetishib chiqdi. V.V.
Reshetov yozgan ilmiy-dialektologik asarlar o‘zbek tilining ikki yirik va yyetakchi
komponenti: qarluq-chigil-uyg‘ur va qipchoq lahjasini yoritishga bag‘ishlangan
bo‘lib, mazkur lahjalarning taraqqiyotiga doir original fikrlarni olg‘a suradi. U o‘z
asarlarida o‘zbek tili dialektal komponentlarining o‘zaro munosabatiga ma’lum
darajada e’tibor bilan qaraydi.
Xullas, o‘zbek dialektologiyasining Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr
taraqqiyotining butun yo‘nalishi V.V.Reshetov faoliyati bilan chambarchas
boglangandir.
O‘zbek dialektologiyasida o‘zining umumlashtiruvchi xarakterdagi ilmiy

tadqiqotlari bilan muhim ahamiyat kasb etgan olimlardan biri - O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasining akademigi Sh. Shoabdurahmonovdir.
Sh. Shoabdurahmonov markaziy shahar shevalarining o‘zbek adabiy tiliga
munosabati masalasini yoritish bilan birga, shevalarning adabiy tilga ta’siri
masalasini ham ishlab chiqdi. Ba’zi bir olimlar shevalarning adabiy tilga ta’siri,
hatto shevalardan adabiy tilga «hech oladigan narsa qolmagan» deb aytishga jur’at
etgan bir vaqtda shevalarning ta’siri, adabiy tilni boyitish kuchi saqlanib qolajagini
olim ta’kidlaydi. Bizning fikrimizcha ham, o‘zbek shevalari o‘zbek adabiy tilining
rivojlanishida ichki yyetakchi imkoniyatlarning asosiy bazasi bo‘lib qoladi.
Sh. Shoabdurahmonov o‘zining «O‘zbek shevalarining leksik sostavini
o‘rganish masalalariga doir», «Izuchenie i zadachi uzbekskoy dialektologii»,
«O‘zbek dialektologiyasi» (V.V. Reshetov bilan birga), «O‘zbek adabiy tilining
shevalarga munosabati», «Shahar shevalari leksikasidan», «Uzbekskiy literaturnga
yazmk i ego vliyanie na govoro», «Undoshlarning o‘rin almashuvi» (metateza),
«Tayanch shevalar fonetikasidan», «O‘zbek adabiy tili va o‘zbek xalq shevalari»,
«Dialektnoe chlenie uzbekskogo yazika», «O‘zbek dialektologiyasi va navbatdagi
vazifalar», «Razvitie dialektologicheskoy nauki v Uzbekistane», «O‘zbek shahar
shevalari tasnifi», «O‘zbek shevalarida leksik moslik va ularning adabiy tilda
normasini belgilash», «O‘zbek tilining dialektologik atlasi», «Ob atlase uzbekskix
narodnmx govorov» kabi muhim ilmiy asarlari va ilmiy maqolalari bilan
dialektologiya fanining keyingi taraqqiyoti yo‘nalishini belgilashga ulkan hissa
qo‘shdi.
Hududiy dialektlarni atroflicha o‘rganish ishlarini amalga oshirishda
professorlar F.A. Abdullayev, M. Mirzayev, A.Aliyev, A. Shermatov, B.Jo‘rayev
bajargan ishlar g‘oyat muhim ahamiyatga egadir. O‘zbek shevalari leksikasini
o‘rganishning yo‘nalishini belgilashda S.I.Ibrohimovning ishlari yetakchi rol
o‘ynaydi.
O‘zbek dialektologiyasida qipchoq lahjasi o‘zining dialektal va hududiy
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Qipchoq dialektlari bo‘yicha yirik ilmiy-tadqiqot
ishlarini olib borgan olim X. Doniyorov va N. Rajabovlardir.

O‘zbek dialektologiyasining turli sohalari bo‘yicha ish olib brogan va olib
borayotgan dialektologlardan N.Rajabov, Q. Muhammadjonov, O.Madrahimov,
A.Jo‘raev, Sh. Nosirov, Y. Ibrohimovlarni ham alohida ta’kidlash lozim. Chunki
nomlari qayd etilgan dialektolog olimlar Toshkent, Samarqand, Qo‘qon,
Qashqadaryo, Xorazm (o‘g‘uz), qo‘shni Qozog‘iston, Qirg‘iziston va
Qoraqalpog‘iston respublikasidagi o‘zbek shevalarining fonetik, morfologik
strukturasi, leksikasi, dialektal leksikasining ayrim qatlamlarini qiyosiy-tarixiy
usulda yoritish bo‘yicha ish olib bordilar.
Shu bilan birga, o‘zbek tilining dialektologik atlasini tuzish bo‘yicha ham
jiddiy tayyorgarlik ishlari davom etmoqda. 1989 - yilning 21 - oktabrida o‘zbek tiliga
Davlat tili maqomi berildi. Ushbu maqomni bergan qonun ona tilimizga,
shuningdek, o‘zbek xalq shevalariga jiddiy e’tibor berib, ilmiy tadqiqotlar olib
borishga imkoniyatlar yaratib berdi.
Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng davlatimiz miqyosida dunyo
jamoatchiligi lol qoladigan darajada xalq manfaati nuqtayi nazaridan juda ko‘p
ishlar amalga oshirildi va amalga oshirilmoqda. Ammo ba’zi bir sohalar
e’borimizda n chetda qolmoqda. Mana shunday sohalardan biri, albatta, o‘zbek
shevashunosligi sanaladi. Bunga sabab nima? Bu holga, bizningcha, quyidagi
hollar sabab bo‘ldi:
So‘zsiz, m ustaqillik bizga ko‘p narsa berdi . A mmo Mustaqillikka
erishganimizdan so‘ng shevalarimizni ilmiy asoslarda nazariy va amaliy
jihatlardan o‘rganish masalasiga jiddiy e’tibor kerak bo‘lib qoldi . Shevalarimiz
ham tilimiz singari taraqqiyotda ekan, demak, ularni ma’lum davrlarda amaliy,
ham nazariy jihatlardan o‘rganish, ular asosida ma’lum nazariy xulosalarga
kelishning zarurligi tabiiy hol. Axir Mahmud Koshg‘ariy o‘z asarida qayd etgan
so‘zlar va hatto, XX asrning 70-yillarida qayd etilgan dialektal so‘zlar bugun
shevalarimizda kam qo‘llanmoqda va ba’zilari iste’moldan chiqqan. C h unki ba’zi
bir shevalarimizni XX asrning 50-70-yillaridan turib o‘rganilganiga ham mana 40
(qirq) yildan oshib ketdi. Demak, shevalarimizni XXI asr nazari bilan o‘rganish
zaruriyati kun tartibida turibdi. Ona tilimizning o‘zagi – qon tomiri bo‘lgan

shevalarimizni o‘rganib, ilmiy-nazariy asoslarda tadqiq etish uchun bamaslahat
holda ish yuritib, xalq ommasiga ham, rahbariyatimizga ham tushuntirishimiz
lozim. Shunda ilmiy mavzular bo‘yicha e’lon qilinayotgan ilmiy konkurslarning
tashkilotchilari ham o‘zbek xalq shevalarini o‘rganish ayni shu kunlar uchun juda
zarur va muqaddas ish ekanligini anglashib, tadqiqot ishlariga mablag‘ ajratishlari
tabiiy holdir.
Shevalarimizni ilmiy hamda amaliy jihatlardan tadqiq etuvchi
shevashunoslarimizga ham e’tiborni kuchaytirish lozim. S h evalarimizni XXI
asrdan turib mukammal o‘rganish va ilmiy asoslarda tadqiq eta olish bugungi
zamon talablaridan biri hisoblanadi. S h evashunoslarni ham, ular to‘plagan sheva
materiallarini ham shu soha bo‘yicha bor ilmiy ishlarini amalga oshiradigan
tashkilotga jamlash lozim.
Shevashunosligimiz bo‘yicha keng qamrovli yangi ilmiy tadqiqotlar olib
borish zaruriyati sezilmoqda. Chunki oldin, ya’ni XX asrni 40-80-yillarida
o‘rganilganda shevalarimiz hududiy jihatdan atroflicha holda to‘liq tadqiq
etilmagan edi. To‘g‘rirog‘i, to‘liq tadqiq etishning imkoniyati ham yo‘q edi. O‘sha
vaqtlarda shevalarimiz tizimidan ba’zi bir shevalar umuman o‘rganilmay qolib
ketgan edi. Bu esa shevalarimizni har tomonlama to‘liq o‘rganish, ta’limning
magistratura bosqichida ham davom ettirish lozimligini ko‘rsatib turibdi.
S h evalarimiz o‘zbek adabiy tilining poydevori va o‘sish-o‘zgarishining
o‘zagi sanaladi. Demak, shevalarimizni ilmiy asoslarda o‘rganishga, albatta,
ijtimiy, ma’naviy, ma’rifiy va ilmiy-nazariy jihatlardan ehtiyoj sezilmoqda. Sababi,
shevalarimiz o‘zbek milliy tilining va o‘zbek milliy tilshunosligimizning asosi va
doimiy poydevori hisoblanadi. Ammo bu sohada hali juda ko‘p ishlar amalga
oshirilmagan. Ularga quyidagilarni ham kiritish mumkin:
Tan olish kerak, hozirgacha lahjalar va shevalararo dilektologik lug‘atlar
mukammal holda yaratilmagan. O‘zbek xalq shevalarining lug‘aviy boyligini
o‘zida jamlagan va umumiy holda ifodalaydigan bor-yo‘g‘i bittagina “O‘zbek xalq
shevalari lug‘ati” yaratilgan (T.,Fan,1971). Unda filologiya fanlari nomzodi,
yetakchi ilmiy xodim Ahmad Ishaev (marhum) tuzgan “O‘zbek shevalarida

qarindosh-urug‘ nomlari” bilan birga 9500 (to‘qqiz yarim ming) atrofidagina xalq
shevalarimizga oid dialektal so‘z mavjud. Bu lug‘atning sobiq sho‘ro davrida
yaratilganiga e’tibor bersak, bunday lug‘atning yaratilishi ham o‘sha vaqtdagi
dialektolog olimlarimizning katta muvaffaqiyatlaridan biri bo‘lganligini e’tirof
etish kerak. Shu bilan birga tadqiq etilgan har bir sheva bo‘yicha so‘zlar o‘sha
tadqiqotlarda hali hanuz qolib ketmoqda, ularning miqdori o‘ttiz ming atrofida
ekanligi Ahmad Ishaev tomonidan birma-bir ko‘rsatib berilgan 1
. Bizningcha, ular
leksikografik nuqtayi nazardan saralangan holda kelajakda yaratiladigan ko‘p tomli
“O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”da qayd etilishi maqsadga muvofiqdir.
S h evalarimizning dialektologik atlaslari yaratish bo‘yicha XX asr-ning 60-
80-yillarida ilmiy ishlar olib borilgan. Turli ilmiy manbalarda prof. V. V. Reshetov
dialektologik atlas tuzgan degan fikr bor, ammo shunday atlasning o‘zi yo‘q, bu
bor haqiqat. Shevashunosligimizni o‘rganuvchi tadqiqotchilarning ishlari
markazlashtirilmagani uchun shevalarimizning dialektologik atlaslarini yaratish
ishlarini boshlash ancha og‘ir bo‘lmoqda. Sheva so‘zlariga leksik-dialektizmlar
nuqtayi-nazaridan qarasak, dialektologik atlaslarini yaratib bo‘lmaydi. Shuning
uchun A.Ishaev tomonidan ilgari surilgan sheva so‘zlarini lug‘atlarga kiritishning
yetti jihatini ham birday e’tiborga olish lozimligi sezilib turibdi. Buning uchun
shevalarni to‘liq o‘rganish lozim.
Bugungi kun nuqtayi nazaridan shevalarimizning fonetikasi, leksikasi, so‘z
yasalishi, sintaksisini jiddiy o‘rganish, ilmiy nazariy, ilmiy amaliy jihatlardan
tadqiq etish lozim bo‘lmoqda. Ehtimol, shevalarimizning yuqorida ko‘rsatilgan
jihatlari misollar vositasida qayta tahlil va talqin etilganda, ular to‘g‘risida sho‘ro
davridagidan ko‘ra mukammal ilmiy xulosalarga kelish mumkin bo‘ladi.
O‘zbek shevalarining bugungi kunda o‘rganishning ahvoli va kelajagi
masalasini ham o‘ylab ko‘rish kerak. Agar bu masalada biz qancha befarq bo‘lsak,
kundalik ishlar-u tashvishlar bilan o‘ralashib qolaversak, shevalarimizning bugungi
dialektal boyligi va betakror nufuzini ilmiy manbalarda saqlab qolishdan ojiz
1
Ишаев А. Ўзбек диалектал лексикографияси.-Т.,Фан, 1990. 20-45-бетлар.

bo‘lib qolamiz. Buni ona tilimizga hurmati, muhabbati bo‘lgan kishilar umuman
xohlashmasa kerak.
Shevashunosligimizning buguni va kelajagi taraqqiyotiga oid bu kabi
amalga oshirilmagan, biroq amalga oshirishni mustaqilligimiz va milliy
mafkuramiz talab qilib turgan muammolarning optimal yechimi masalasi juda
og‘ir va murakkab ishlardan bo‘lib, uni quyidan tashabbus bilan olib chiqib
bo‘lmaydi. Balki mamlakatimiz hukumatining ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning
tarmoqlariga e’tibor berayotganidek, shevalarimizni XXI asrdan turib ilmiy va
amaliy asoslarda o‘rganish uchun ularning homiyligi hamda ko‘magidagina
bunday ulug‘, muqaddas hamda miqyosi benihoya katta bo‘lgan ishni amalga
oshirishimiz mumkin.

Adabiyotlar:
1. G‘azi Alim. O‘zbek şevalari tasnifida bir tacriba. – Taşkent, 1935.
2. Қодиров Қ . Қ . Ўзбек шеваларини ўрганиш ва тасниф қилиш масаласи .
– Фарғона, 1949.
3. Боровков А.К. Вопросы классификация узбекских говоров //
Известия АН УзССР. 5. – Тa шкент , 1953.
4. Решетов В.В. Ўзбек диалектларининг монографик ўрганиш // Ўзбек
тили ва адабиёти масалалари. 1. – Т ошкент , 1960.
5. Решетов В.В., Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек диалектологияси. –
Т ошкент: Ўқитувчи, 1962.
6. Решетов В.В. Ўзбек шеваларининг классифика ц ияси // ЎТА.1-сон.
1966.
7. Алиев А. Наманган гуруҳ ўзбек шевалари // ЎТА. 5. 1969.
8. Ражабов Н. Ўзбек шевашунослиги. – Т ошкент: Ўқитувчи, 1996.
9. Тўйчибоев Б ., Ҳасанов Б . Ўзбек диалектологияси . – Т ошкент:
Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти , 2004.
10. Муродова Н. Ўзбек диалектологияси. 5111200 – Ўзбек тили ва
адабиёти таълим йўналиши талабалари учун дарслик. – Т ошкент: Barkamol
fayz media, 2019.

O‘zbek shevalarining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish