O‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rganilishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	85.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

O‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rganilishi

Купить

Mavzu: O’zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining
o’rganilishi
Reja:
I. Kirish
II.Asosiy qism
1. Abdulla Qodiriy-yangi o’zbek adabiyotining asoschilaridan biri.
2. Abdulla Qodiriyning adabiy-tanqidiy qarashlari.
3. Mustaqillik yillarida Abdulla Qodiriy ijodining o’rganilishi
III. Hulosa.
IV.Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish

Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz o’z mustaqilligini qo’lga
kiritgandan keyin,barcha sohalarga jiddiy e’tibor berildi. Shu bilan bir
qatorda,o’zbek adabiyotida o’chmas iz qoldirgan adiblarimizning buyuk
nomlariga,o’lmas adabiy meroslariga ham alohida diqqat qaratildi.
Birinchi prezidentimiz I.Karimov ta’kidlaganlaridek insonni,uning
ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki,u ham
bo’lsa,so’z san’ati,badiiy adabiyotdir.Adabiyotning insonshunoslik deb
shoir va yozuvchilarni esa inson ruhining muhandislari,deb ta’riflanishi
bejiz emas. Buyuk iste’dod sohibi,go’zal romanlar muallifi Abdulla
Qodiriy haqida o’nlab kitoblar,yuzlab adabiy-tanqidiy maqolalar
yozilgan. Ularda adib ijodi,hayotiga tegishli ma’lumotlar turlicha talqin
qilingan. Abdulla Qodiriyning badiiy olami,adabiy-estetik ideali bilan
talqinchining ilmiy qarashlari orasidagi munosabat,hukmron
siyosatining adabiy talqinga ta’siri,va boshqa qator masalalarni yangicha
ilmiy asosda o’rganish muhim.Shuningdek,masalaning yangicha estetik
qarashlar asosida o’rganish,bu nihoyatda dolzarb ekanligi bilan
farqlanadi.
Shu ma’noda adabiyot va siyosat juftligi filologiya ilmida har vaqt
yonma-yon keladi. Adabiy asrni, ma’lum bir ijodkor merosini,
shaxsiyatini bor holicha tushunish va tushuntirishda arxiv xujjatlari
muhim ahamiyat kasb etadi.Zotan,biografik ma’lumotlarning ilmiy
muomalaga olib kirish nafaqat badiiy asarning o’zini,balki uning
muallifini,aniq bir inson qalbini,dardu dunyosini his etishga ham
ahamiyatlidir.Ayni masalalarni mantiqiy,izchil va asosiy ravishda
qodiriyshunoslik misolida yoritish,o’zbek adabiyotshunosligining
umumiy va xususiy holatini tasavvur etishda yordam beradi. Bir
tomondan,qodiriyshunoslik tarixining umumiy manzarasi ko’zga
tashlansa, ikkinchidan,talqindagi xilma-xillik negizi,badiiy talqin va
ilmiy talqin muvozanati,badiiy asarni tushunish va tushuntirish,ilmiy
talqin va unga boshqa omillarning ta’siri oydinlashadi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi
o’zbek tanqidchiligi tarixida Abdulla Qodiriyning hayoti va
ijodiga,asarlariga tegishli ma’lumotlar turlicha talqin qilinganligi,o’tgan
davrda Abdulla Qodiriyning badiiy olami,adabiy-estetik qarashlari
orasidagi munosabatlarni, qolaversa, bu munosabat istiqlol yillarida

qanday tarzda o’z aksini topganligi,eng muhimi bu munosabatlar o’zbek
munaqiqdlari tomonidan qanchalik haqqoniy yoritilganligini ochib
berishdi. O’zbek romanchiligi asoschilaridan biri Abdulla Qodiriy
asarlarining o’rganilishida juda ko’plab ilmiy tadqiqot ishlari olib
borildi.Xususan,adib ijodida,bir nechta kitoblar,yuzlab adabiy tanqidiy
maqolalar yozilgan.
Abdulla Qodiriyning badiiy olami,adabiy-estetik ideali bilan
talqinchining ilmiy qarashlari orasidagi munosabat,hukmron siyosatning
adabiy talqinga ta’siri,talqin va tahlillardagi vul’gar
sotsioligizm,subyektivizm va boshqa qator masalalarni yangicha ilmiy
asosda o’rganish muhim.Shuningdek,masalaning yangicha estetik
qarashlar asosida o’rganish,bu nihoyatda dolzarb ekanligi bilan
farqlanadi.

Abdulla Qodiriy (Julqunboy)-yozuvchi, shoir, tarjimon, dramaturg,
XX asr o’zbek adabiyotining ulkan namoyondalaridan biri, o’zbek
romanchiligi asoschisi.O’zbek tarixiy romanchiligining asoschisi
Abdulla Qodiriy 1894 yil 10 aprelda Toshkent shahrida bog‘bon oilasida
tug‘ilgan. Adibning otasi Qodirbobo (1820-1924) xon,beklar qo’lida
sarbozlik qilgan, rus bosqini paytida Toshkent mudofaasida qatnashgan.
Adib o’z tarjimai holida shunday deydi: ”Har holda bemavridroq
bo’lsa kerak,kambag’al,bog’bonlik bilan kun kechirguvchi bir
oilada ....tug’ilg’onman. yoshim to’qqiz-o’nlarga borg’ondan so’ng
meni maktabga yubordilar. Maktabda ikki-uch yil chamasi eski usulda
o’qib,keyin vaqtlarda oilamizning nihoyatda qashshoq kun kechirgani
vajhidan o’n ikki yoshimda meni bir boyga xizmatchilikka berdilar.
Xo’jayinim o’zi savdogar kishi bo’lib,o’rischa yozuv-chizuv
bilaturg’on odamga muhtoj edi.Shu ta’ma bo’lsa kerak,meni o’ris
maktabga yubordi...1912 yilda manafaktur bila savdo qiluvchi bir
kishiga yiliga 50 so’m barobariga prikazchik bo’lub kirdim...”.
Tokichilik hunarini o‘rganadi, bog‘dorchilik bilan shug‘ullanadi.
1904-1906yillarda bo’lajak adib musulmon maktabida ta’lim oladi.
1908-1912-yillarda rus-tuzem maktabida,1916-1917-yilda
Abulqosim shayx madrasasida arab va fors tillaridan saboq oladi. 1924-
1925 yillarda V.YA Bryusov nomidagi Moskva adabiy kurslarida
o’qiydi.1918-yil eski shahar oziqa qo’mitasining sarkotibi. 1919-yil
“Oziq ishlari” gazetasi bosh muharriri. 1920-yil Kasabalar sho’rosining
sarkotibi. 1923-1926 yillarda “Mushtum” jurnali tashkilotchilardan biri
va tahrir hay’ati a’zosi sifatida faoliyat yuritgan.

1912 yilda Abdulla rus-tuzem maktabini tugatib, ikki yil o‘tgach,
Toshkentdagi Abulqosim madrasasiga o‘qishga kiradi. U 1912 yilda
Rasulmuhammadboy ismli savdogarga prikazchik bo‘lib ishga kiradi,
1914 yilda boyning katta qizi Rahbaroyga uylanadi va Nafisa,
Habibulla, Adiba, Anisa, Mas’ud nomli farzandlarni tarbiyalaydi.
Abdulla Qodiriy ijodiy faoliyatining boshlanishi ham o‘sha davrga
to‘g‘ri keladi. «Shu miyonalarda, - deb eslaydi A.Qodiriy, - bozor
vositasi bilan tatarlarda chiqadirg‘on gazetalarni o‘qib, dunyoda gazeta
degan gap borlig‘iga imon keltirdim. 1913 yilda o‘zbekcha «Sadoyi
Turkiston», «Samarqand», «Oina» gazetalari chiqa boshlag‘och, menda
shularga gap yozib yurish fikri uyg‘ondi». Abdulla Qodiriy 1919 yilda
«Oziq ishlari» gazetasiga muharrir bo‘ladi, so‘ngra «Ro‘sta» gazetasiga
muxbir, «Ishtirokiyun» va «Qizil bayroq» gazetalarida xodim,
«Inqilob», «Kommunist yo‘ldoshi» majmualarida sarkotib va xodim
bo‘lib ishlaydi.
Adib o‘z asarlarini «Qodiriy», «Julqunboy», «Kalvak Maxzum»,
«Toshpo‘lat», «Ovsar», «Dumbul», «Shig‘oy» degan imzo-taxalluslar
bilan e’lon qilgan. Abdulla Qodiriy 1926 yilda «sho‘ro rahbarlarini
matbuot orqali obro‘sizlantirdi» degan tuhmat bilan sudlanadi, 1927
yilda qatag‘onga uchraydi va 1938 yil 4 oktyabrda otib tashlanadi. 1958
yildan boshlab Qodiriyning qutlug‘ nomi, asarlari xalqqa qaytarila
boshlandi.
Qodiriyning katta o‘g‘li Habibulla Qodiriy (1919-1987) shifokor,
yozuvchi bo‘lib yetishdi, «Otam haqida», «Abdulla Qodiriyning so‘nggi

kunlari» kabi asarlar muallifi sifatida tanilgan.
Abdulla Qodiriy «Amir Umarxonning kanizi», «Namoz o‘g‘ri»,
«Dahshat» kabi romanlar yaratish orzusida ham bo‘lgan.
Abdulla Qodiriy XX asr o’zbek adabiyotining yirik
namoyondalaridan biridir.Qodiriyning o;zbek adabiyoti rivojida o’rni
beqiyos. “O’tkan kunlar”,”Mehrobdan chayon”asarlari bilan u ozbek
romanchiligiga asos soldi.
Qodiriyning dastlabki mashqlari 1913-1914-yillarida ilk bora
nashriyot yuzini ko’rdi.Yozuvchining ilk she’rlari
“Millatimga”,”Ahvolimiz”,”To’y”dir.Unda Qodiriy g’aflatda,jaholat
botqog’iga qolgan xalqining ahvolini alam bilan yorqin detallar orqali
ta’riflaydi.
«... Yozmoqqa niyatlanganim yangi zamon romanchiligi bilan
tanishish yo‘lida kichkina bir tajriba, yana to‘g‘risi, bir havasdir».
Abdulla Qodiriy («O’tkan kunlar»)
Adibning ijodiy faoliyati haqida.
Qodiriy – jurnalist.
1914 yilda boshlangan birinchi jahon urushi Rossiyaning qonli
janglar girdobiga tortilishi tufayli undagi shuningdek uning mustamlaka
o’lkasi Turkistondagi vaziyat keskinlashdi. O’lkada yuz berayotgan
iqtisodiy siyosiy tanglik, sabr kosasi to’lgan xalq orasidagi ommaviy
noroziliklar hususan 1916 yilgi mardikorv olish, 1917 yilgi fevral
inqilobi voqealari Qodiriyning ijtimoiy siyosiy qarashlariga kuchli ta’sir
etdi.

U endi ijtimoiy-siyosiy ishlarga aralasha boshladi. 1917 yil fevral
inqilobidan keyin xalq milisiyasiga ko’ngilli bo’lib yozildi, so’ng
Toshkentning eski shahar qismida ochilgan oziq komitetiga MIrza bo’lib
kirdi. “Nikolayning taxtdan yiqilib, Huriyat bo’lg’oniga xursandligim
albatta dunyoga sig’mas edi va sig’masligi tabiiy edi. Ayniqsa, 1916 yil
rabochiy olish masalasidan keyin umuman Turkiston ishlarida
Uyg’ongan istibdodga nafrat menda ham kuchli edi”– deb yozdi adib.
Qodiriy matbuot, jurnalistika sohasidagi bilimi va malakasini
oshirish maqsadida 1924 yil va 1925 yillarda Moskvadagi oily
jurnalistika Institutida ta’lim oladi. Qodiriy 1919-1925 yillar orasida
matbuotda yuzlab maqola hajviyalar bilan qatnashdi. Bu asarlarini u har
xil – Qodiriy, Julqunboy, Kalvak Maxzum, Toshpo’lat, Ovsar, Dumbul,
Chig’oy degan imzo-tahalluslar bilan e’lon qilgan.
Adibning ijodiy faoliyati haqida.
Qodiriy – jurnalist.
1914 yilda boshlangan birinchi jahon urushi Rossiyaning qonli
janglar girdobiga tortilishi tufayli undagi shuningdek uning mustamlaka
o’lkasi Turkistondagi vaziyat keskinlashdi. O’lkada yuz berayotgan
iqtisodiy siyosiy tanglik, sabr kosasi to’lgan xalq orasidagi ommaviy
noroziliklar hususan 1916 yilgi mardikor olish, 1917 yilgi fevral inqilobi
voqealari Qodiriyning ijtimoiy siyosiy qarashlariga kuchli ta’sir etdi.
U endi ijtimoiy-siyosiy ishlarga aralasha boshladi. 1917 yil fevral
inqilobidan keyin xalq milisiyasiga ko’ngilli bo’lib yozildi, so’ng
Toshkentning eski shahar qismida ochilgan oziq komitetiga Mirza bo’lib
kirdi. “Nikolayning taxtdan yiqilib, Huriyat bo’lg’oniga xursandligim

albatta dunyoga sig’mas edi va sig’masligi tabiiy edi. Ayniqsa, 1916 yil
rabochiy olish masalasidan keyin umuman Turkiston ishlarida
Uyg’ongan istibdodga nafrat menda ham kuchli edi”– deb yozdi adib.
Qodiriy matbuot, jurnalistika sohasidagi bilimi va malakasini
oshirish maqsadida 1924 yil va 1925 yillarda Moskvadagi oily
jurnalistika Institutida ta’lim oladi. Qodiriy 1919-1925 yillar orasida
matbuotda yuzlab maqola hajviyalar bilan qatnashdi. Bu asarlarini u har
xil – Qodiriy, Julqunboy, Kalvak Maxzum, Toshpo’lat, Ovsar, Dumbul,
Chig’oy degan imzo-tahalluslar bilan e’lon qilgan.
Adibning ilk chiqishi “Sadoi Turkiston” gazetasining 1914 yili 1
aprel sonida Abdulla Qodiriy imzosi bilan “Yangi masjid va madrasa”
nomli xabari bo’ladi.
Adibning 1917 yili Oktyabr to’ntarishlaridan keying faoliyati
asosan matbuat,ya’ni publitsistika bilan bog’liq.U 1919-1925 yillar
oralig’ida 300 ta turli maqolalar,piblitsistik asralar yaratgan. Abdulla
Qodiriy jurnalistik faoliyati haqida:”Xulosa-boshqalarning xizmati
daftar bilan sobit bo’lsa,menim xizmatlarim matbuot bilan
ravshandir…”deydi.
Abdulla Qodiriy “Ahvolimiz”she’rini 21 yoshida yozgan. She’rda
ko’tarilgan muammo o’zbek xalqi uchun hamon dolzarb.Adibning bu
kabi she’rlari millatparvarlik,ma’rifatparvarlik ruhida yozigan bo’lib
jadidchilik g’oyalari bilan sug’orilgan. Muallif unda millatning zabun
holatidan kuyunib so’zlaydi,uyg’onishga da’vat etadi,fikrlashga
undaydi.

AHVOLIMIZ
Ko’r bizning ahvolimiz,g’aflatda qanday yotamiz,
Joyi kelgan chog’ida vijdonni pulga sotamiz.
O’g’limizga na adab,na fan,na yaxshi so’ylamak,
Na xudoni buyrug’I bo’lgan ulum o’rgotamiz.
Korimiz shundan iborat bo’ldi ushbu vaqtda,
O’ntadin bedona boqib yozu qish sayrotamiz.
Hamda har kun takyalarda nasha ko’knori chekib,
Bachchag’a kokil solib,oh-voh ila o’ynotamiz.
Qarimiz,boyonimiz,balki bu vaqt oqvondamiz,
Nogahon ko’rsak agar bir besoqolni qotamiz.
O’rtadan chiqsa agar millatni yaxshi suyguchi,
Biz ani dahriy sanab,to’fangcha birla otamiz.
Kelingiz yoshlar,ziyolilar bu kun g’ayrat qiling,
Uxlaganlarni agar qodir esak uyg’otamiz.
Adibning 1916 yilda yozilgan “Uloqda”hikoyasi o’zbek realistic
hikoyasining eng yaxshi na’munalaridan hisoblanadi.Bundan so’ng adib
birin-ketin”Kalvak mahzunning xotira daftaridan”,”atoshpo’lat tajang
nima deydi”,”Obid ketmon” kabi nasriy asarlarini yaratadi.

1926-yili “Mushtum”jurnalida Qodiriyning “Yig’indi gaplar”
nomli hikoyasi bosilib chiqadi.Hikoya asosantanqidiy ruhda bo’lgani
uchun “aksilinqilobiy harakat qilganlikda” ayblanib qamoqqa olinadi.
Adib o’zini mardonavor himoya qila oladi,shuning uchun qisqa
muddatdan so’ng ozod etiladi.Shundan so’ng ha tanqidiy
asarlar,hajviyalar yozishdan to’xtamaydi.
Moziyga qarab ish ko’rmoq xayrlidir
Abdulla Qodiriy qalamiga mansub”O’tkan kunlart” romani o’zbek
adabiyotining roman janridagi ilk asaridir.Shu bilan yozuvchi o’zbek
romanchiligiga asos solgan. 1922 yil “Inqilob”jurnalida romandan
boblar e’lon qilinadi.1924-1926 yillarda har bir bo’limi alohida kitob
holida nashr etiladi.Roman orqali Abdulla Qodiriy xalqaning milliy
ongini uyg’otmoqchi,”tariximizning eng kir,qora kunlari””xon
zamonlari”ning mudhish tarixiy jarayonlari haqida so’z ochib,bundan
xalqqa saboq bermoqchi bo’ladi. Adib taraqqiyparvar ziyolilar qatorida
turib millat taqdiri ustida astoydil qayg’uradi,najot yo’lini esa
adabiyotda ko’rgani bois milliy ruhdagi asarlar yozishga kirishadi.
“O’tkan kunlar” romanining ma’no mundarija g’oyasi nihoyatda
keng.Unda xilma-xil insoniy taqdirlar,ijtimoiy-siyosiy,ma’naviy-
axloqiy,oilaviy-ishqiy muammolar qalamga olingan. Muallif asar orqali
Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli,qora kunlarini
gavdalantirgan. Asarning markaziy qahramonlari bo’lmish Otabek va
Kumush hamda Yusufbek hoji,O’zbek oyim,Zaynab kabi obrazlar
o’zbek adabiyotining tom ma’noda yorqin qahramonlar namunasidir.
Roman to’qima qahramonlarning hayotiylik kasb etishi va tarixiy

voqealarga uyg’unligi jihatidan ham,tilning nafosati jihatidan ham
o’zbek adabiyoti xazinasini eng durdona asarlaridan biridir.
1969-yili roman asosida resissyor Yo’ldosh A’zamov tomonidan
film suratga olingan.
“Mehrobdan chayon”romani
O’zbek adabiyotining ikkinchi yirik romani ham Abdulla Qodiriy
qalamiga mansub.”Mehrobdan Chayon” romani 1928-yili fevralda yozib
tugatilgan.1929-yili Samarqand shahrida bosilib chiqqan.
Bu roman mavzui ham “O’tkan kunlar”mavzuiga monand “xon
zamonlari” davridagi o’zboshimchaliklar tasvirlangan. Asarning nomi
ham ramziy,chunki unda adib ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlab
sajdagohdan chiqqan,unga nomunosib munofiq,qallob,tuban
kimsalarga ,e’tiqodsiz,hasadgo’y kishilarga nishonadir.Maktabdor Solih
Mahdumning yumoristik obrazi yozuvchining jiddiy yutug’I sifatida
e’tirof etilgan. Romanda Anvar va Ra’noning sevgi sarguzashtlari
shoirona tarzda tarannum etilad.
Go’zallik,halollik,oliyjanoblikka intiluvchi Ra’no xalq fe’l-
atvoriga xos,ajoyib qiz,samimiy,toza niyatli,manan soda va ochiq. U
Anvarni yorqin sevgi ila beg’araz va sadoqat bilan yaxshi ko’radi.
Anvar-mardlik timsoli,adolatli,cheksiz vijdon egasi. “Mehrobdan
chayon” romani asosida ham film suratga olingan.
Asarlari:
«Jinlar bazmi» (mavhum hikoya), «Baxtsiz kuyov» («Padarkush»
p’esasidan ta’sirlanib yozilgan. Qodiriy o‘z tarjimai holida bu haqda

quyidagicha yozgan: «1913 yillarda chiqqan «Padarkush» pesasi
ta’sirida «Baxtsiz kuyov» degan teatr kitobini yozib yuborg‘onimni
bilmay qoldim (1915 yilda)». Bu dramada amakisining maslahati bilan
Solih ismli yetim yigit katta qarz ko‘tarib dabdabali to‘y qilib, boy
xonadon qiziga uylanadi. Vaqtida qarzini uzolmay, garovga qo‘yilgan
hovli-joyidan ajralish oldida sharmandalikdan o‘zini-o‘zi o‘ldiradi,
sadoqatli umr yo‘ldoshi ham o‘ziga pichoq uradi), «Juvonboz»
(«Padarkush» pesasiga taqlidan yozilgan, bu hikoyada o‘qishni tashlab
buzuq, shaltoq yo‘llarga kirib ketgan boyvachcha otasining mol-mulkini
sovuradi, sindiradi; oxiri jinoyatga qo‘l uradi, qamaladi), «Obid
ketmon» (1934, qahramonlari: Obid ketmon, Berdi tatar, Xatib domla,
mulla Muhsin va boshq. Asarda mulla Obid qaynotasi in’om etgan besh
tanob yerda tadbirkorlik bilan halol ishlab, katta boylik, shuhrat topadi.
Oybek yezuvchining mahoratiga tan berib shunday yozadi:
«Domlalarning obrazini chizishda yozuvchi san’atkor. Domlalarning
yurish - turishi, so‘zlari, fikr yuritishi, xalqni aldaish va hokazo butun
sifatlari o‘quvchining ko‘z oldida jonlanadi. Asarda domlalarni yozuvchi
yetaklamaydi, ular o‘zlari domlalarcha yuradilar. Ularning og‘ziga
yoeuvchi o‘z so‘zlarini tiqmaydi, ular o‘zlaricha so‘zlaydilar... »),
«O’tkan kunlar» romani (1926), «Mehrobdan chayon» (1928), «O’tgan
kunlar» ham «O’tgan kunlar» tanqidi ostida ba’zi mulohazalar» (Sotti
Xusaynga javob), «Yig‘indi gaplar», «Kalvak Mahzumning xotira
daftaridan» (1923-27), «Toshpo‘lat tajang nima deydi?», «Uloqda»
(1915, bosh qahramoni Turg‘un. Muallif bu asar haqida «Bolalik
davrimning yodgori bo‘lganligi uchun ortiqcha o‘zgartirishlar
kiritmadim» deb yozgan. Bu hikoya oktyabr inqilobigacha bo‘lgan

o‘zbek adabiyotidagi realizmning cho‘qqisi, realistik hikoyaning eng
yaxshi, yetuk namunasi bo‘lib, unda uloq voqeasi tasvirlangan. Oybek
bu asarga yuksak baho berib: «Uloqda» hikoyasida tashviqotchining,
voizning o‘g‘lini san’atkor oladi. Yozuvchi bu asarda voqealar ustidan
muhokama qilmaydi, tushuntirmaydi, isbot qilmaydi, balki obrazlar
bilan ko‘rsatadi» - degan. «Ahvolimiz», «To‘y» va «Millatimga»
she’rlari, «Ravot qashqirlari», «1918 yil yodgori», «Yangi masjid va
maktab» («Sadoyi Turkiston» gazetasining 1914 yil 1 aprel sonida
bosilgan).
Ayni paytda o’tmishdan olingan yirik asar “O’tgan kunlar” romani
ustida ish olib borardi. Bu asarni muallif 1919 yilda yoza boshlagan.
Romandan parchalar 1922 yilda inqilob jurnallarida bosilgan. 1925 yili
asarning bo’limlari alohida-alohida, so’ng 1926 yili yaxlit holda kitob
bo’lib chiqqan. Yozuvchi bu romanda holis turib o’tgan XIX asr
o’rtalaridagi Turkiston tarixining, O’zbek xalqi hayotining haqqoniy
manzarasini gavdalantirdi, muhim tarixiy-ijtimoiy jarayonlarni chuqur
badiiy tahlil etadi. Davrning etkchi ijtimoiy kuchlari mohiyatini ochadi.
O’sha zamon kishilari ahvol ruhiyati, orzu-intilishlari, quvonch va
tashvishlarini zo’r mahorat bilan yorqin obrazlar orqali ko’rsatadi.
Qodiriyning boshqa faoliyatlari
Adib qizg’in yozuvchilik faoliyati bilan birga tarjima bilan ham
shug’ullangan. U 1928 yili tatar fizik olimi Abdulla Shunosiyning
“Fizika”asarini,rus yozuvchisi Nikolay Gogolning “Uylanish”,Anton
Chexovning “Olchazor” asarlarini o’zbek tiliga mahurat bilan tarjima

qiladi.1934-yili Qozon shahrida nashr etilgan “To’la-ruscha-o’zbekcha
lug’at”ni tuzishda ishtirok etadi.
Shubhasiz,Abdulla Qodiriyning o’z asarlari ham bir qancha dunyo
tillariga tarjima qilingan. Uning “O’tkan kunlar”romani 1928 yildayoq
ozarbayjon tiliga,”Mehrobdan chayon”asari 1935 yilda tojik tiliga
tarjima qilinadi. Abdulla Qodiriyning asarlari ko’plab Sharq va Yevropa
mamlakatlarida e’tirof etiladi. Kitoblari hamon
rus,qozoq,uyg’ur,nemis,tatar,arab,italyan,ingliz tillariga tarjima qilinib
kelmoqda.
Qodiriy O’zbek romanchilarining asoschisi. Adibning fojeaviy
qismati.
Abdulla Qodiriy 1937-yilning 31-dekabrida “xalq
dushmani”sifatida hibsga olinadi. 1938-yilning 4 oktyabrida yozuvchi 9
oylik xo’rliklardan so’ng Cho’lpon,Fitrat kabi maslakdoshlari bilan
birgalikda otib tashlanadi. Toshkentdagi Xo’ja Alambardor
(Kamolon)qabristoniga dafn etiladi.
Adib qamoqqa olingandan so’ng,uning asarlari “zararli”deb
topildi.O’tda yoqildi,kutubxonalardan yo’qotildi,o’qish
taqiqlandi.Kimning qo’lida “O’tkan kunlar” romani ko’rib
qolishsa,darhol qamashdi. 1957-yilda Abdulla Qodiriy rasman
oqlandi.Ammo uning otib tashlanganligi haqida ma’lumot uzoq yillar
mobaynida sir saqlandi.

Abdulla Qodiriyning habibullo,Adiba,Anisa,Nazifa,Ma’sud ismli
farzandlari bo’lgan. Abdulla Qodiriyga qo’yilgan “xalq dushmani”
tuhmatidan so’ng,uning to’ng’ich o’g’li Habibulla Qodiriyga 1945 yil
25-kuni”xalq dushmanining o’g’li” aybi qo’yiladi.Uzoq qiynoq va
so’roqlardan so’ng uni Sibirga surgun qilishadi. 1953-yil Stalin
vafotidan so’ng,Habibulla Qodiriy ozod qilinadi,biroq 2 yil
Qozog’istonning Qarag’anda viloyatida qolib ketadi,chunki Toshkentga
qaytishga ruxsat berilmaydi. 1955-yil Qodiriyning o’g’li 37 yoshida
nihoyat Toshkentga qaytadi.
Habibulla Qodiriy otasini otgan askar bilan
suhbatlashadi.Askarning xotirlashicha,Qodiriy so’nggi iltijo sifatida
askarning tunuka idishidagi suvni so’raydi. Askar rozi bo’ladi. Qodiriy
suvni ichmaydi,o’sha bir kaft suv bilan tahorat oladi va ikki rakat nafl
namozini o’qib keyin uni otaverish mumkinligini aytadi. Askarning
so’zlab berishicha,Qodiriy o’limidan qo’rqmagan,kiprik ham qoqmagan.
Bu xotiralar adibning”Men haqiqat yo’lida hech qanday
jazodan,qiynoqdan qo’rqmayman,agar otmoqchi bo’lsalar ko’kragimni
kerib turaman” degan so’zlari isbotlaydi.
1991-yilda Abdulla Qodiriyga “Mustaqillik”ordeni,Alisher Navoiy
nomidagi Davlat mukofoti berilgan. Shuningdek,Abdulla Qodiriy
nomidagi Davlat mukofoti ta’sis etilgan. Toshkent Davlat madaniyat
institutiga,madaniyat va istirohat bog’lariga, davlat muassasalari hamda
metro bekatiga Abdulla Qodiriy nomi berilgan.
Yaqinda Bahodir Karimning uzoq izlanishlari hosilasi bo’lmish
“Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur” kitobi nashrdan chiqdiki,bu

ham qodiriyshunoslikda izlanishlar izchil davom etayotganidan darak
beradi. Munaqqid Abdulla Qodiriy ijodining talqini misolida bugungi
badiiyatga yondashish konsepsiyasiga to’xtaladi. Abdulla Qodiriy
ijodiga dunyo adabiyotshunoslari tomonidan e’tirof etilgan badiiyat
tamoyillaridan kelib chiqib munosabat bildiradi. Sho’ro
tanqidchilarining Abdulla Qodiriy va uning salaflari ijodiga bir yoqlama
baho berganligiga o’zining salbiy munosabatini bildiradi. Bir “ong”
tomondan yaratilgan matn bir “sub’yekt” orqali ilmiy tilga
ko’chirilishini sharhlar ekan,”Badiiy asar matnini to’g’ri,o’z
holicha,hech qanday mafkuraviy-siyosiy ta’sirlarga berilmasdan
tushunib olish natijasida,unda tasvirlangan voqea hodisalar,his-
tuyg’ular”ni aniqlash,munaqqidning asosiy vazifasi ekanligini
ta’kidlaydi. Badiiy adabiyotga sinfiylik nuqtai nazaridan
yondashish,yozuvchining maqsadi va niyatini
tushunmaslik,adabiyotning mafkuraviy qurolga aylantirishi oqibatida
paydo bo’lgan salbiy illatlar 30-yillar adabiyotida,xususan, Abdulla
Qodiriy ijodiga nechog’liq ta’sir etganligini dalillar bilan isbotlaydi.
Olim to’g’ri ta’kidlaganidek:”Asarni jiddiy tahrir etishga
chanqoqlik,yozuvchining dunyoqarashi bilan hisoblashmaslik,o’z
san’atining nozik va nafis spetsifikasini nazar-pisand qilmaslik, har
qanday adabiy voqelikka firqaning siyosiy-mafkuraviy pozitsiyasidan
sinfiy yondashish,o’zgani xatokor,o’zini mutloq haqgo’y deya tasavvur
etib,boshqaga yo’l ko’rsatish va aql o’rgatishga ishtiyoqmandlik-
bularning barcha-barchasi vulgar sotsiologizm illati negizidagi bir
yoqlama siyosiy talqinlarning asosiy xususiyatlari edi,”. Yetakchi
mafkura bilan qurollangan tadqiqotchilar Fitrat,Cho’lpon ijodiga qanday

yondoshgan bo’lsalar,Abdulla Qodiriy ijodiga ham shunday
munosabatda bo’lganlari bugun barchaga ayon.
Bahodir Karim Abdulla Qodiriy ijodiga,xususan,”O’tkan
kunlar”,”Mehrobdan chayon” romanlariga munosabat bildirgan Mixail
Sheverdin,Sotti Husayn,Oybek,Miyon Buzruk Solihov,Izzat Sulton
chegaralangan fikrlarni xolislik bilan tahlil qiladi. Adabiyotga
mafkuraning kirib kelish bosqichlari,sho’ro siyosati va asta-sekinlik
bilan badiiyatning siyosiylashuvi dalillar bilan ochib beriladi.
“ Yozuvchining estetik idealini ham ,asar mohiyatidagi nafosatni
ham aniq-tiniq tushungan holda, siyosatning moneliklari tufayli ularni
tushuntirishning imkoni bo’lmasa, albatta,g’ayritabiiy talqinlar”
aytilishini yuqorida nomlari tilga olingan munaqqidlar fikrlari asosida
dalillaydi.
Abdulla Qodiriy ijodini har davr munaqqidlari siyosiy-mafkuraviy
posongidan turib talqin qilganligi,undan siyosatga oid ma’nolar
chiqarishga uringanlari va nimalarnidir kashf etganliklari holda,asarning
sof estetik mohiyatini inkor etmaganliklari tarixiy haqiqat.30-yillar
tanqidchilari Abdulla Qodiriy ijodidan sinfiylik alomatlarini qidirgan
bo’lsalar,60-80-yillarda adib sotsiolizm tarafdorlariga aylantirildi.
Munaqqidlar Abdulla Qodiriy ijodi haqida gap ketganda, aksariyat
hollarda,yozuvchining romanlarini esga oladilar xalos. Uning jahon
hajviyoti bilan bo’ylasha oladigan hajviy asarlari chetda qolib
ketaveradi. Bahodir Karim Abdulla Qodiriyning satiric asarlariga kenh
to’xtaladi.Kitobning “Satirik talqin qirralari”deb nomlangan bo’limida
adib qo’llagan taxalluslar, ijodkor tabiatidagi voqelikka tanqidiy

munosabat tahlil qilinadi. Unda “maxfiy taxalluslarni qo’llash”
natijasida paydo bo’lgan ayrim chalkashliklarga aniqlik kiritiladi.
Jumladan,20-yillar adabiy jarayonida,ilmiy hayotida faol bo’lgan
Cho’lpon,G’ozi Yunus,Ashurali Zohiriy,Vadud Mahmud kabi
ijodkorlar” ning shartli imzolari natijasida “asarning qaysi ijodkorga
tegishli ekanligi”,”birovning asari boshqaga nisbat berilishi” holatlari
aniqlanadi. “Vov” taxallusi bilan “Turkiya matbuoti” maqolasini yozgan
Abdulla Qodiriy emas,balki Vadud Mahmud ekanligi faktlar asosida
ilmiy izohlanadi. Olimning ta’kidlashicha:”Shu paytgacha Abdulla
Qodiriyga nisbat berib kelingan va adibning”To’la asarlar to’plami”ni
nashrga tayyorlash munosabati bilan shubha ostiga olingan yana bir
imzo bor: Shapaq maxzum. Mazkur birinchi jilddagi “Izohlar”ga ko’ra
“Kichik asarlar”ga kiritilgan “Lahmi qadid”,”G’rvonlik Mallavoy” da
e’lon etilgan “Lahmi qadid”,”Ihiy,bazmimiz tarala gijdang!”,”joying
jannatda bo’lsi”,”Bechora Roziqboy aka”,”Maymunlarimiz” degan besh
hajviya Abdulla Qodiriy qalamiga mansub emas. Shapaq maxzum
imzosi bilan bitilgan bu besh hajviyaning kitoblardan o’rin olishi xató”
ekanligi ta’kidlandi.
Bahodir Karim adibning hajviy asarlari talqinidagi matnosti
ma’nolariga e’tibor bermaslik natijasida paydo bo’lgan yuzaki qarashlar,
“hajviy qahramonlarning salbiy ekanliklarini ta’kidlaganliklari
holda,Abdulla Qodiriyni ham faqatgina yangi jamiyat yo’lidahi
kurashchi,sotsiolistik jamiyat targ’ibotchisi,eski jamiyat,din-diyonatning
ashaddiy dushmani” sifatidagi qarashlarga yangicha mezonlar asosida
fikr bildiradi. Ma’lumki, Abdulla Qodiriy asarlari metodini aniqlash
30-yillardayoq adabiyotshunoslarda qiziqish uyg’otgan. 60-80- yillarda

bu jarayon ancha faollashgan. Olim bahs-munozaralar tafsilotini sharhlar
ekan,davr adabiyotshunoslari ustidan hukm surib turgan mafkuraviy
siyosatning ta’sirini unutmaydi. U asosiy diqqatini bahslar bahona
“Abdulla Qodiriyning dunyoqarashi,ijtimoiy fikri,qahramonlarining
holati,tasvirlash san’atidagi yetakchi xususiyatlar borasidagi fikr-
mulohazalar”ga qaratadi. Badiiy asar talqinidan ko’zlangan asosiy
maqsad ham shunda. Bahodir Karim o’zining “Abdulla Qodiriy va
germenevtik tafakkur” kitobining kirish qismida germenevtika istilohi
haqida so’z yuritadi. Germenevtika “tushunish”,”tushuntirish”
ma’nolarini bajarar ekan, bu holat bevosita matn bilan bog’liq holda
amalga oshiriladi. Matnga chuqur kiraolmaslik yoki matndan chiqib
ketish tushuntiruvchini yanglishtiradi. Matn ijodkorning xususiy mulki
ekan, talqinchi unga kirish uchun,albatta,uning hasbu holiga razm
solishga majbur. Dunyo adabiyotshunosligida biografik metodga qayta-
qayta murojaat qilinayotganligi ham bejiz emas. Olim to’g’ri
yozganidek:”Abdulla Qodiriy qahramonlarining ma’naviy-axloqiy
dunyosini adibning estetik olamidan ayrilgan holda tasavvur etish
qiyin”. Kitobda adibning yaqinlari,o’g’li Xondamir Qodiriyning “Otam
haqida” kitobi,matbuot materiallaridagi kichik detallar ham inobatga
olingan va ishga jalb qilingan. Ayniqsa, Abdulla Qodiriy ijodining
xorijda o’rganilishiga doir ma’lumotlar qodiriyshunoslikda yangicha
qarashlar boshlanayotganligidan darak beradi. Eden Nabi
(AQSH,Kolumbiya), Xristafor Maykel Murfi (AQSH,Vashington),
Ingeborg Baldauf, Zigrid Klaynmixel (Germaniya,Gumbold) kabi
olimlarning o’zbek adabiyoti,xususan,Abdulla Qodiriy ijodi haqidagi
tadqiqotlariga batafsil to’xtalgan. “Xorijdagi olimlarning bu xizmatlari

o’zbek adabiyotini, Abdulla Qodiriy ijodini dunyo adabiy
jamoatchiligiga tanishtirishda katta ahamiyat kasb” etganligiga e’tibor
qaratilgan.
Bahodir Karimning “Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur”
kitobi xalqimizning ma’naviy mulkiga aylangan san’at durdonalarining
turli davrlardagi talqinlari, ularga bugungi kun nuqtai nazaridan
yondoshganligi va kelgusidagi qodiriyshunosliok oldida turgan dolzarb
muammolarni ilm ahliga havola qilganligi bilan ahamiyatlidir.
Xulosa
Adabiyot deb atalmish buyuk tafakkur ummoniga qo’shilgan har
tomchining qadri o’z vaqtida anglamasligi tabiiy. Faqat uning
nechog’liq qimmatga ega ekanligini kuzatib turganlar yoki his qilganlar
bilishlari mumkin. Abdulla Qodiriy ijodi ham adabiyot ummoniga o’z
vaqtida tomgan va ummondan o’ziga xos to’lqinlar hosil qilishga
sababchi bo’lgan hodisa edi. Salkam bir asr oralig’ida havaskor
adabiyotshunoslardan tortib,qalami toblangan munaqqidlargacha
barchasi tomchidan paydo bo’lgan to’lqinchilar zalvarini anglashga
intiladilar. Va har kim olgan taassurotlarini o’z hissiy olami ko’lamidan
kelib chiqib sharhlanadi. Zero,anglanishga mansub bo’lgan qadriyatgina
yillar qa’ridan eskirmay o’zining mavjudligini namoyon qilaveradi.
Abdulla Qodiriy ijodi mafkuraviy tazyiqlar girdobida turlicha talqin
qilingan bo’lsa-da, uning asl badiiy qimmatidan hech kim ko’z
yumolmadi. Sovet davri adabiyotshunoslari yozuvchi ijodiga siyosiy tus

bergan bo’lsalar,mustaqillikdan keyin adib ijodining sof badiiy estetik
tomonlari talqin qilina boshlandi.
Adabiyotshunos olim Bahodir Karim “Qodiriy qadri”,”Qodiriy
sog’inchi”, “Abdulla Qodiriy:tanqid,tahlil va talqin”kabi kitoblari va bir
qator zalvarli maqolalari bilan qodiriyshunoslikda yangicha talqin
usullarini namoyon etgan.

O‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish