O‘zbek terminologiyasida amalga oshirilayotgan islohotlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	182.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek terminologiyasida amalga oshirilayotgan islohotlar

Купить

O’ZBEK TERMINOLOGIYASIDA AMALGA
OSHIRILAYOTGAN ISLOHOTLAR
Reja:
1. O’zbek terminologiyasida amalga oshiriladigan ishlar.
2. O’zlashma terminlarning tilga kirib kelish yo’llari.
1

Terminologiya, ayniqsa, ilmiy-texnik terminologiya til vakillarining
nisbatan oz qismi mashg’ul bo’lgan fan va texnologiyalarning ajralmas
unsuridir, terminologiya, asosan, olimlar va texnik mutaxassislar muloqoti
uchun xizmat qiladi. Shuning uchun ham termin yaratishda olimlarning
ongli aralashuvi, ilmiy faoliyati, subyektiv omillar kuchliroq amal qiladi 1
.
Ayni soha mutaxassislari terminlarning «tilning tabiiy taraqqiyot yo’liga
insonning sun’iy aralashuvi natijasi» ekanligini aytadilar va shuning uchun
ham maxsus leksika butunicha ikkilamchi ekanligini, haqiqiy, o’ylab
chiqarilgan yoki o’zlashtirilgan so’zlardan sun’iy yaratilganligini
ta’kidlaydilar 2
. Dunyoning turli tillarida termin yaratish va boshqa tildan
termin o’zlashtirishning shakllangan o’ziga xos an’analari mavjud. Masalan,
Hindistonda yangi va butun mamlakat uchun yagona terminologiya
yaratishda sanskritga asoslanish zaruriy shartlardandir 3
. Xitoy va fin
tillaridagi terminologiyaning aksariyat qismini o’z so’zlar tashkil etadi,
o’zlashma terminlar esa juda kam 4
. Tabiiyki, xitoy yozuvining o’ziga
xosligi, ya’ni fonetik emasligi tovush o’zlashmalarining bu tilga erkin
kirishi uchun monelik qiladi. Xitoy tilining harbiy terminlari izohli
lug’atidagi 4961 ta terminning faqat qirqqa yaqinigina tovush o’zlashmalari
ekanligi 5
ham ayni shu holat bilan bog’liq. Yevropa tillaridagi
terminlarning asosini yunon-lotin tillari birliklari, yunoncha-lotincha
terminoelementlar tashkil etadi. Mutaxassislar yunoncha-lotincha
terminoelementlar o’ziga xos neytral terminologik fondni tashkil etishini
qayd etadilar. «Haqiqatan ham, ular kunimizda biron-bir tirik tilga mansub
emasligi uchun barcha tillarga (kamida, yevropa lingvomadaniy arealiga
1
Никольский Л.Б. Язык в политике и идеологии стран зарубежного Востока. –М.: Наука, 1986. – С. 64.
2
Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая терминология. Вопросы теории. –М.: Наука,
1989. – С.26.
3
Зарубежн ый Восток. Языковая ситуация и языковая политика. –М.: Наука, 1986. – С.20.
4
Никольский Л.Б. Кўрсатилган асар. - Б.65.
5
Кленин И.Д. Заимствования в современном китайском языке / Лексические заимствования в языках
зарубежного Востока. –М.: Наука, 1991. – С.94.
2

mansub tillarning barchasiga) birday tegishlidir 6
” . Ayni paytda yunon-lotin
tillarining o’lik tillar ekanligi bu tillar materiallari asosida yaratilgan
terminlarning stabilligi, bir ma’noliligining saqlanishi, o’zgarmasligi uchun
muhim omildir. Avvalo, aytish kerakki, yunon-lotin tili materiali asosidagi
termin yasalishining barchasi qachonlardir shu tillarda voqye bo’lgan
hodisalar emas, balki fan va texnika rivojida paydo bo’lgan yangi
tushunchalarni nomlash ehtiyojiga ko’ra u yoki bu tirik tilda o’sha o’lik
tillar materiallari asosida termin yasashdir. Bu jarayonni V.P.Grigoryev
«teskari kalkalash» deb nomlaydi 7
, ya’ni yangi tushunchaning asosiy
belgilarini ifodalovchi so’z birikmasi yunon yoki lotin tiliga kalkalanadi,
paydo bo’lgan «ifoda» leksik birlik sifatida zamonaviy tilning fonetik va
orfografik me’yorlariga muvofiq tarzda qayd qilinadi. Masalan, mikrofon
so’zi yunoncha mikro va fon elementlaridan tarkib topgan, ammo u
yunonchada shu tarzda tarkib toptirilgan emas, bu takriblash jarayoni rus
tilida va shu til qonuniyatiga muvofiq tarzda amalga oshgan.
Yunoncha-lotincha terminoelementlar aynan neytral terminologik
baza bo’lganligi uchun ham nafaqat Yevropa tillari, balki dunyodagi boshqa
tillar uchun ham alohida ahamiyat kasb etib bo’lgan, ular xalqarolik sifatini
kasb etgan. Albatta, xususan, o’zbek tili uchun ham ular xalqaro
terminoelementlar sifatida xizmat qilib kelmoqda. Ilgari bunday termin va
terminoelementlar o’zbek, ozarbayjon va boshqa tillarga, asosan, rus tili
orqali qabul qilingan bo’lsa, bugun ayni paytda Yevropa tillaridan ham
qabul qilinmoqda, bu jarayon jadallashmoqda 8
.
6
Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Кўрсатилган асар, 204-бет; Гак В.Г.
Сопоставительная лексикология. –М.: Международ ные отношения, 1977.–С.53.
7
Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Кўрсатилган асан, - С.204.
8
Şükürova T. Azerbayjan ve özbek dillerinda müsteqillik dövünda termin yaradıcılığının esas meyilleri. –Bakı,
2010 . – S . 178.
3

Xorijiy o’zlashma terminlar, xalqaro terminoelementlar, ularning ona
tilidagi me’yori haqida gap ketganda, bunday terminlarning qo’llanish
sohalariga, mazkur terminlardan foydalanadigan fanlarga farqli yondashuv
zarur. Aniq fanlar, tabiiy fanlar sohalaridagi mazkur terminlar me’yori bilan
ijtimoiy-gumanitar fanlardagi ana shunday me’yor bir-biridan tamoman farq
qilishi tabiiy bir talabdir. Masalan, matematika tili ijtimoiy-mafkuraviy
omillar bilan minimal bog’liq fan tili sifatida anchayin bir xillikka ega, ya’ni
ona tilidagi matematik terminologik sistemada boshqa tillardagi bilan
muqobillikka ega bo’lgan xorijiy terminlar ko’p. Ammo ijtimoiy-gumanitar
fan sifatidagi, masalan, tilshunoslik fanida aynan shunday bo’lishi mumkin
emas 9
. Ta’bir joiz bo’lsa, aytish mumkinki, tabiiy-aniq fanlar milliylik
chegarasidan chiqib ketgan, ijtimioiy-gumanitar fanlarni esa milliylikdan
tashqarida tasavvur etish mahol. Shuning uchun ham xorijiy o’zlashmalar,
aniqsa, bugungi dunyoda umummilliylikning o’ziga xos ko’rsatkichlari
sifatida tabiiy-aniq fanlarning atributlariga aylangan, ijtimoiy-gumanitar
fanlar insonning ruhiy-milliy olami tadqiqiga yo’nalganligi uchun xorijiy
o’zlashmalarning keragidan ortiq ko’p bo’lishi bu fanlarning milliy-
mantiqiy muvozanatini muallaqlashtirishi mumkin.
Shuni ham aytib o’tish kerakki, tildagi har qanday o’zlashmaga
g’ashlik bilan qarash, kerak-nokerak, uni almashtirish, o’zbekchalashtirish
payidan bo’lish maqsadga muvofiq emas. Akdemik A.Hojiyev juda to’g’ri
ta’kidlaganidek, o’zbek tili tarqqiyotiga mos holda, o’zbek tilida o’rnini
bosa oladigan so’z bo’lmagani, uni yasashning imkoni yo’qligi uchun
boshqa tillardan qabul qilingan yadro, lampochka, elektr, radio kabi
minglab so’zlarni o’zbekchalashtirish, almashtirishga hyech qanday asos va
ehtiyoj yo’q. Yaqin tariximizdagi tarktor, samovar kabi so’zlarni o’tomoch,
9
Гвишиани Н.Б. Язык научного общения. –М.: Высшая школа, 1986. –С.15.
4

o’ziqaynar shaklidagi so’zlar bilan almashtirishga urinishlar samarasiz
yakunlanganini eslatar ekan, olim bunday harakatlar hozir ham ba’zan
bo’layotganini, ammo foydasiz ekanini aytadi. 10
Tilimizga kirib, o’zlashib bo’lgan har qanday xorijiy so’z yoki
terminga o’zbekcha muqobil izlash aqldan emas. Masalan, futbol, voleybol,
tennis, basketbol, boks, menejer, lizing innovasiya, internet, kompyuter,
menejment, monitoring kabi so’zlar o’zbekchaga kirib bo’ldi, hatto faol
so’zlar sirasidan joy olib ulgurdi. Turk tilshunoslari, masalan, futbol ni aya k
topu ( «oyoq to’pi»), voleybol ni uçan top («uchadigan to’p)», tennis ni alan
topu («maydon to’pi»), basketbol ni sepet topu («savat to’pi»), boks ni
yumruk oyunu («musht o’yini"), lizing ni kiralama («kira qilish») va sh.k.
tarzda nomlashni tavsiya qiladilar 11
. Tabiiyki, bunday jo’n yo’l biron-bir
tilning taraqqiyoti uchun hyech narsa bermaydi. Xorijiy terminlarni tartibga
solishda ularning ma’nosini o’zbek tilida yuzaki tavsiflash yo’lidan borish
ma’qul emas, amaliyotga kirib bo’lgan terminga o’zbekcha muqobil izlash
va almashtirish tilda bosh-boshdoqlikka yo’l ochadi. Xorijiy terminga
munosabat, eng avvalo, u o’zlashtirilgunga qadar bo’lishi zarur, o’zlashtirib
bo’lingandan keyin esa kech bo’ladi. Bugun tilshunoslar ham, tegishli soha
mutaxassislari ham ana shuni hisobga olgan holda hamkorlikda jadal va
samarali ish olib borishlari maqsadga muvofiq .
10
Ҳожиев А. Термин танлаш мезонлари. –Тошкент: Фан, 1996, –С.13 – 14.
11
Yabancı Sözlere Karşılşklar Kılavuzu. - Ankara , 2008 .
5

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ahmedov, Bektemirov H. Ruscha-o’zbekcha yuridik atamalar
lug’ati.
- Toshkent: Adolat, 2002.
2. Bekmuhamedov X.Yu. Tarix terminlari izohli lug’ati. - Toshkent:
O’qituvchi, 1978.
3. Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug’ati. - Toshkent, 2007.
4. Ismoilov M., Sharopov A. Tarix atamalari lug’ati. - Toshkent,
Akademnashr, 2013.
5. Muqimov Z., Tursunova O. O’zbek davlatchiligida qo’llangan
tarixiy-huquqiy atamalar. - Samarqand 2007.
6. Usmon O., Doniyorov. Ruscha-internasional so’zlar izohli lug’ati.
- Toshkent: o’zbekiston, 1972.
7. Xudayberganova D. Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha
izohli lug’ati. - Toshkent, 2015.
8. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati. - Toshkent:
Fan, 2012.

6

AMALIY MASHG’ULOTLARNING TEXNOLOGIK XARITASI
1-mavzu: “ « O’zbek terminologiyasi » ning boshqa fanlar bilan
aloqadorligi ” mavzusi bo’yicha amaliy mashg’ulotlarni olib
borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
7

Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min) 2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi. (3-
ilova).
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. (4-ilova) 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
8

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar
Keyslar
Keys 1. ‘‘ O’zbek terminologiyasi ’‘ fani uchun ma’lumotlar yig’ish uchun
talabalarga topshiriq berildi. Talabalar materiallarni topishga nima qilish
kerakligini bilmay qolishdi. Qanday harakat qilish kerakligini aniqlang.
Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar:
1. Ma’lumotlar izlash usullarini aniqlang. (guruhlarda)
2. Izlash usullari bo’yicha qanday vositalardan foydalanish kerakligini
toping. (individual holda)
Mustaqil ta’lim mavzulari:
1. “ O’zbek terminologiyasi ’‘ fanining o’rganish ob ’ yekti.
2. “ O’zbek terminologiyasi ’‘ fanining predmeti.
3. “ O’zbek terminologiyasi ’‘ fanining vazifalari.
4. “ O’zbek terminologiyasi ’‘ fani bo’yicha internetdan ma’lumotlar
yig’ish.
2-mavzu: “ Terminologiya tarmoqlari ’‘ mavzusi bo’yicha amaliy
mashg’ulotlarni olib borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
9

Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min) 2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi. (3-
ilova).
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
10

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar
11

.

12Мавзуни жонлантириш учун блиц сўров саволлар и
« Terminologiya tarmoqlari » fanining maqsad va vazifalari nimalardan iborat?
Bu fanning o’qitilishi qanday sharoitlarda yordam beradi?
Fanning yuzaga kelishi haqida nimalar bilasiz?
Ayrim kishilar terminlarni, ilmiy tadqiqotlarda qo’llash jarayonidagi kamchiliklardan ikkita sababini
ayting va izohlang.

3-mavzu: ‘‘ Eski turkiy til terminologiyasi. Eski o’zbek adabiy tili
terminlogiyasi ’‘ mavzusi bo’yicha amaliy mashg’ulotlarni olib
borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
13

Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min) 2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi. (3-
ilova).
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
14

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar

15Мавзуни жонлантириш учун блиц сўров саволлар и
1.« O‘zbek terminologiyasi»da yozma manbalarni o‘rganishdan maqsad nima?
2. Forobiy tilshunoslik fanining qaysi sohalari bilan shug‘ullangan?
3. Forobiyning qaysi asarida terminologiyaga oid masalalar ko‘rsatilgan?
4. Beruniyning «Saydana» asari haqida nimalarni bilasiz?
5. Ibn Sinoning terminologiyaga qo‘shgan hissasi nimalardan iborat?

4-mavzu: ‘‘ Sho’rolar davri o’zbek tili terminologiyasi ’‘ mavzusi
bo’yicha amaliy mashg’ulotlarni olib borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
16

Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min) 2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi.
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
17

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar
UMKga qaraydilar.
Topshiriqlar.
1. ‘‘Umumiy tilshunoslik’‘ va ‘‘O’zbek tilshunosligi tarixi’‘
fanlarining majmuasini olib undagi terminlarni daftaringizga ko’chiring.
2. Internet manbalaridan mavzuga oid yangi ma’lumotlar toping.
Mustaqillik davri o’zbek terminologiyasi va leksikografiyasi
Ishdan maqsad : O’zbek tili ijtimoiy-siyosiy,iqtisodiy, harbiy,
ilmiytexnikaviy va h.k terminlar tizimi bo’yicha asosiy ko’nikmalarni
takrorlash. Tub terminlar, yasama terminlar (sodda yasama), qo’shma
terminlar, terminbirikmalarni farqlash ko’nikmasiga ega bo’lish.
Masalaning qo’yilishi: Ushbu amaliy ish davomida tinglovchi
quyidagilarni bajarishi lozim : -’‘Kul tegin bitiktoshi”da qo’llangan davlat
quruliga oid terminlarni sharhlashi;
- tarixiy-an’anaviy terminlar xususida mulohaza yuritishi;
-o’zbek terminologiyasining boyishiga sabab bo’lgan nisbatan yangi
terminlarni mahalliy m atbuot organlarida qo’llanishini kuzatishi;
-o’zbek tili asosida voqyelangan tilshunoslik terminlarini izohlashi;
18

-o’zlashmalar ishtirokida paydo bo’lgan ilmiy terminlarni izohlashi
- lug’atlar yordamida qurol-yarog’ nomlarini ifodalovchi terminlarga baho
berishi;
- tibbiy terminlar tizimida qo’llanuvchi yunoncha va lotincha
terminlarni
farqlashi;
-terminologik lug’atlardagi termin-birikmalarning o’rnini belgilashi.
Ishni bajarish uchun namuna.
Ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, harbiy, ilmiy-texnikaviy va h.k.terminlar
tizimi.
2-vazifa
Tub terminlar, yasama terminlar (sodda yasama), qo’shma
terminlar, termin-birikmalar. O’zbek terminologiyasi tizimida tub
terminlar qatori derivativlarning ham roli salmoqli lidir. Tub terminlar
o’zbek terminologiyasi tizimining barcha shakllanish va rivojlanish
bosqichlarida ko’zga tashlanadi. Xususan: el, yurt, yoq, o’q, to’ra, tamg’a,
qin, boy, kung, qul, yov, qorin, jag’, o’pka kabi tubterminlar deyarli barcha
terminologik tizimlar uchun xosdir. Yasama terminlar, shubhasiz, o’zbek
terminlogiyasining ulkan qismini tashkil etadi. Yasama terminlar
morfologik va sintaktik yo’l bilan hosil qilinishi jihatidan umumleksikadan
farqlanmaydi.
Affiksasiya termin yasashning eng mahsuldor usuli bo’lib, bu usul o’zbek
terminlogiyasi qaror topishining biz bilan yuqoridagi bosqichlarida
yetakchilik qilgan. Fikrimizni quyidagi faktik misollar bilan tasdiqlaymiz.
Nazorat savollari
19

O’zbek tili ilmiy terminlarining nechta turi mavjud?
O’zbek tili materiallari asosida paydo bo’lgan terminlar nechta guruhga oid?
Istiqloldan keyin ilm-fan tilining taraqqiyotida ‘‘Davlat tili haqida’‘gi
Qonunning roli bormi?
Tilning lug’at tarkibi qancha mustaqil qatlamdan tashkil topadi?
XI-XIV asrlarda ishlatilgan IS terminlarning hozirgi qardosh turkiy
tillarda qo’llanish darajasi qanday?
Hozirgi o’zbek tili harbiy terminologiyasi tizimida VII-XIX asrlarga oid
istilohlar saqlanib qolganmi?
O’zbek tili diplomatik terminologiyasi tizimida ko’hna so’zlarning ulushi
qay darajada?
Ismlardan sifat-terminlar yasovchi mahsuldor qo’shimchalar xususida
mulohaza yuriting.
Sifat-termin yasashda o’zlashma qo’shimchalarning o’rni qay darajada?
-(v)iy qo’shimchasining hozirgi paytda termin yasashdagi ishtirokiga
to’xtaling.
20

9-mavzu: ‘‘ Terminologik lug’atlar ’‘ mavzusi bo’yicha amaliy
mashg’ulotlarni olib borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min)
2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi. (3-
ilova).
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
21

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar
Keyslar
Keys 1. Kitobiy lug’atlarni elektron lug’atlarga aylantirish ustida ish
boshlandi. Jamoa ishni nimadan boshlash kerakligi to’g’risida o’ylanib
qoldi.
Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar:
1. Elektron lug’atlar yaratish yo’llari va dasturlarini toping. (guruhlarda)
2. Elektron lug’atlarning ishlash algaritmini tuzing. (individual holda)
Nazorat savollari :
1. Tezaurus lug'at deganda qa nday lug'at tushuniladi?
2. Kompyuter leksikografiyasining rivojlanish tendensiyasi haqida yo-
zing.
3. O'quv kompyuter lug'atlari haqida gapiring.
4. Kitobiy va elektron lug'atlar orasidagi mushtarak nuqtalar qaysilar?
5. Kitobiy va elektron lug'atlar orasidagi farqli jihatlar qaysilar?
Terminlarning yasalishi: terminologik lug’atlar.
22

Ishdan maqsad : O’zbek tili terminologik tizimining morfologik,
sintaktik
va semantik usullar hisobiga boyishi va kengayishi bo’yicha asosiy
ko’nikmalarni takrorlash. Umumadabiy so’zlarning terminologik leksika
tizimiga ko’chishi, umumadabiy leksikaning ma’noviy o’zgarishlar bois
terminlar safiga o’tishi, so’z-ot va termin-otning turli denotatlarni ifodalashi
bilan farqlanishi borasida ko’nikmaga ega bo’lish.
Masalaning qo’yilishi: Ushbu amaliy ish davomida tinglovchi
quyidagilarni bajarishi lozim :
- umumiste’molga xos leksikaning terminlashuviga misollar keltirishi ;
- terminologiya tizimiga ko’chgan umumadabiy so’zlarni terminologik
lug’atlar yordamida talqin qilishi ;
- birlamchi ma’nosini yo’qotib, yakka ma’noli ilmiy terminga aylangan
so’zlarni izohlashi ;
- o’tgan asrning ikkinchi yarmida tuzilgan terminologik lug’atlarda
keltirilgan siyosiy terminlarni bugunchi kun nuqtai nazaridan talqin qilishi ;
- muayyan lug’atning tuzilish prinsiplariga baho berishi ;
- lug’atlarda sininim terminlarning berilishiga munosabat bildirishi ;
- terminlogik lug’atlarda berilgan terminlarning etimologiyasini
izohlashi ;
- istiqlol davri soha terminologik lug’atlardan xabardor bo’lishi.
2-vazifa.Terminologik lug’atlar, ularning mazmuni va sifatini aniqlash.
O’zbek terminologik lug’atlari, ta’bir joiz bo’lsa, fan sohalarining deyarli
barchasini qamrab olgan deyish mumkin. Aniq fan sohalari kabi
ijtimoiygumanitar fan sohalari doirasida qo’llanuvchi terminlarning ma’no-
mohiyatni
23

ifodalashga yo’naltirilgan lug’atnavislik ishlari respublika ilmiy-tadqiqot
institutilari yetakchi olimlari, oliy o’quv yurtlari professor-o’qituvchilari
tomonidan tuzilgan. Terminologik lug’atlarning aksariyatida rus
tilidano’zlashgan terminlarning o’zbek tilida ifodalanishiga bag’ishlangan.
Nazorat savollari
Terminologiya qanday manbalar hisobiga shakllanadi?
Terminlogiyaning voqyelanishida qanday jihatlar harakatga keladi?
Terminlarning qaror topishida umummilliy qatlamning roli qay darajada?
Ilmiy terminlar tizimida qadimgi sof turkiy qatlamning o’rni bormi?
Terminologik leksika va umumadabiy leksika o’rtasidagi munosabatga baho
bering.
Terminlarning ma’no-mazmunini anglab yetishda terminologik
lug’atlarning qanday roli bor?
O’tgan asrda o’zbek tilida qanday fan sohalari bo’yicha terminologik
lug’atlar yaratild?
Istiqlol davri terminologik lug’atlar yaratish borasida qanday ishlar amalga
oshirildi?
Tarix terminlari lug’atlari nima uchun zarur?
24

10-mavzu: ‘‘ O’zbek terminologiyasida amalga oshirilayotgan
islohotlar ’‘ mavzusi bo’yicha amaliy mashg’ulotlarni olib borishning
TEXNOLOGIK XARITASI
25

Ish
bosqichla
ri O’qituvchi faoliyatining mazmuni Tinglovchi faoliyatining
mazmuni
1-bosqich
(20 min) 1.1O’quv mashg’uloti savollarni
tahlil qiladi va o’quv faoliyati
natijalarini aytadi.
1.2.Tinglovchilarning
mashg’ulotdagi faoliyatini baholash
ko’rsatkichlari va mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova).
1.3.Mavzu bo’yicha tayyorlangan
topshiriqlarni tarqatadi.(2-ilova).
1.4.Savollar berib suhbat tarzida
tinglovchilar bilimlari jonlantiriladi Tinglaydilar.
Tinglaydilar.
Topshiriqlar bilan
tanishadilar
Javob beradilar
2 -
bosqich
Asosiy
bo’lim.
(50 min)
2.1.Topshiriqlarni aniqlaydi va
guruhda ishlashni tashkil etadi.
Echimni tekshiradi va baholaydi. (3-
ilova).
2.2.Topshiriqlar mazmunini
tushuntiradi va bajarish bo’yicha
maslahatlar beradi. 2 ta kichik guruhga
ajraladilar. Topshiriqda
keltirilgan savollarga 1-2
javob tayyorlaydi.
Prezentatsiyani amalga
oshiradi lar.
26

3-
bosqich.
YAkun
lovchi
(10 min) 3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi
xulosalar qiladi.
3.2.Mavzu maqsadiga erishishdagi
tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi
va baholanadi.
3.3.Mavzu bo’yicha bilimlarni
chuqurlashtirish uchun adabiyotlar
beradi. Savollar beradilar
Keyslar
Keys 1. Bugungi kunda terminologiya sohasida turli o’zgarishlar
yuz bermoqda. Turli sohalarga terminlar o’zlashmoqda. Ammo hamma
terminlar ham tilimizga kirib o’z o’rnini topa olmoqdami? Ushbu
jarayonni SWOT tahlil qiling.
S - кучли томони O - имкониятлари
W – кучсиз томони T - тўсиқлар
Nazorat savollari:
1. O’zbek terminologiyasi bo’yicha dastlabki tushunchalar qach ondan
kirib kela boshlagan?
2. O’zbek terminologiyasining rivojida inson ishtiroki?
3. Terminlarning ishonchlilik darajasi haqida mustaqil mulohazalar
yuriting?
4. O’zbek terminologiyasida terminlarning to’laqonli bo’lishiga to’siq
bo’luvchi omillarni sanang ?
KEYSLAR BANKI
27

1-keys. Qadimgi turkiy bitiktoshlari tilida qo’llangan ijtimoiy-siyosiy
terminlarni aniqlang.
2-keys. Eski turkiy tilda ishlatilgan harbiy terminlarni
aniqlang(‘‘Qutadg’u bilig’‘ pandnomasi misolida).
3-keys . Eski o’zbek tili terminologiyasida qo’llanishda bo’lgan
mo’g’ulcha o’zlashmalarni izohlang.
4-keys. O’tgan asr o’zbek ilmiy-texnik terminologiyasi nafaqat tub
balki
Ruscha-baynalminal o’zlashmalar hisobiga boyidi. Fikringizni ashyoviy
materiallar bilan tasdiqlang.
5-keys. Istiqlol davrida ijtimoiy-siyosiy terminlar tizimida
arxaizmlarning qayta jonlanishi ko’zga tashlanadi. Fikringizni dalillar bilan
asoslang.
6-keys. Hozirgi o’zbek terminologiyasida termin yasash modellarining
rangbarangligi. Fikringizni ashyoviy materiallar bilan isbotlang.
8-keys. O’zbek tilining etimologik lug’ati o’zbek tili leksik fondida
qo’llanayotgan tub, arabcha va forscha-tojikcha o’zlashmalar va ularning
hosilalariga yo’naltirilgan. Fikringizni Sh.Rahmatullayevning 2000-2008
yillarda e’lon qilingan lug’atiga asoslangan holda sharhlang.
9-keys. ‘‘O’zbek tilining izohli lug’ati’‘ (5 jildlik) da totalitar tuzum
mafkurasi bilan bog’liq so’zlar ifodasini topgan emas. Fikringizni 5 jildlik
lug’at va 1981 yilda Moskvada chop etilgan 2 jilddan iborat ‘‘O’zbek
tilining izohli lug’ati’‘ bilan muqoyasa qilgan holda isbotlang.
10-keys. ‘‘O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi’‘ tomlarida sobiq
sho’rolar
davrida nomi ta’qiqlangan buyuk ajdodlarimiz haqida kerakli ma’lumotlar
berilgan. Fikringizni ‘‘O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi’‘(12 tom) va
28

‘‘O’zbek sovet ensiklopediyasi’‘(14 tom) bilan qiyoslagan holda bayon
eting.
Mustaqil ta’lim mavzulari:
1. Terminologiya va leksika.
2. Terminlar mohiyati.
3. Terminologiyaning lingvistika obyekti siftida o’rganilishi.
4. Terminologiyaning hozirgi o’zbek tili leksik strukturasidagi o’rni.
5. Terminologiyadagi o’zgarishlarning umum adabiy tildagi jarayonlar
bilan bevosida bog’liqligi.
6. Terminologiyaning fan tili sifatida talqin qilinishi.
7. Fan tilining leksik tarkibi.8. Noterminlogik leksika.
9. Umumilmiy leksika.
10. Terminologik leksika.
11. Terminologiyaning leksik-genetik tavsifi.
12. Terminologiyaga tayyor holda olingan so’zlar.
13. Maxsus nom sifatida hosil qilingan so’zlar.
14. Terminologiyaning leksik-semantik tavsifi.
15. Terminologiyada umumtil semantik jarayonlari.
16. Terminlar tizimidagi polisemiya.
17. Terminologiyadagi omonimiya.
18. Terminologiyadagi sinonimiya.
19. Terminologiyadagi antonimiya.
1. Terminlarning semantik yo’l bilan yasalishi.
21. Terminlarning sintaktik usulda yasalishi.
22. Soha terminologiyasini tartibga solishning lingvistik asoslari.
29

23. Standartlashtiriladigan terminlarga qo’yiladigan me’yoriy talablar.
24. O’zbek leksikografisi shakllanishi tarixida ‘‘Devonu lug’otit
turk’‘ning o’rni.
25.Alisher Navoiy asarlariga tuzilgan lug’atlar.
26. O’zbek tilida yaratilgan izohli lug’atlarning tuzilish prinsiplpri.
27. O’zbek tili etimologik lug’atining tuzilishi.
28. O’zbek tilida yaratilgan ensiklopedik lug’atlar.
29.Zahiriddin Muhammad Bobur ensiklopediyasi.
30

LUG’AT
ABBREVIATURA (ital.abbreviatura<lotyuabbrevio - qiskartaman) -
q. Qisqartma so’zlar.
ABBREVIASIYa (lot. abbrevio- qisqartaman)-q. Qisqartmalash.
ABZAS (nem. Abzatz<abzetsen- surmoq, nari surmoq). 1. ayn. Xat
boshi.
2. Matnning bir xat boshidan keyingi xat boshigacha bo’lgai qismi:
ikki abzasni tashlab o’qimoq.
ASOSIY LUG’AT FONDI. Leksikaning juda ko’p davrlardan beri
qo’llanib kelayotgan, barqaror, hayot uchun, kundalik turmush uchun eng
zarur, muhim va faol bo’lgan, shu tilda so’zlashuvchilarning hammasiga
tushunarli bo’lgan, yangi so’zlar yasalishi uchun asos (baza) bo’la oladigan
qatlami. Mas, otlar: suv, xavo, quyosh, yer, yomg’ir, ish, turmush, ekin;
sifatlar: oq ko’k, sariq, qizil; fs’llar: ol, kel, so’ra, ber, o’yna va b.
ASOSLANUVChI SŶZ. Yasovchi asosga ega bo’lgan, ma’nosi
yasash asosi va yasovchi affiks ma’nolari orqali ifodalanib turadigan so’z.
Mas, ishsiz, ishsizlik, ishchan, ishchanlik so’zlari. Q. Yasama asos.
ASOSLOVChI SŶZ. So’z yasalish asosi bo’lib kelgan so’z. Mas,
ishchi, ishla so’zlaridagi ish qismi. Q. Yasovchi asos
31

ASOS MA’NO. 1. Biror ma’noning yuzaga kelishida asos bo’lib
xizmat qiladigan ma’no. Mas, o’yin so’zining «ko’ngil ochish, dam olish
maqsadidagi erkin (ermak) harakat» ma’nosi o’yinga tushmoq, futbol o’yini
birikmalaridagi ma’nosining kelib chiqishiga asos bo’lgan ma’nodir. Qiyos.
Hosila ma’no.
2. Yasama so’zning asosiga (so’z yasalish asosiga) oid ma’no. Mas,
terim so’zining ter, terimchi so’zining terim qismiga oid ma’no.
AFFIKS (lot. affixus- birlashtirilgan, biriktirilgan). So’zga
(leksemaga) zid qo’yiladigan (leksik ma’noga ega bo’lmagan), o’zi
qo’shiladigan asosving lug’aviy yoki grammatik ma’nolarining
shakllanishiga xizmat qiladigan morfema; qo’shimcha. Mas, ish-chi-lar-
imiz-ni. Affikslar vazifalariga ko’ra ikki asosiy turga bo’linadi: 1) so’z
yasovchi affikslar (q.); 2) forma (shakl) yasovchi affikslar (q.). Affikslar
so’zning boshiga, o’rtasiga yoki oxiriga qo’shilishi mumkin. So’zning
boshiga qo’shiladigan affikslar
p r ye f i k s (q.), o’rtasiga qo’shiluvchilari infiks (q.), oxiriga
qo’shiladiganlari s u f f i k s (q.) deyiladi. Ӯ zbek tilidagi affikslar aso-:
san so’zning oxiriga, ba’zilari so’z oldiga qo’shiladi, ya’ni suffiks va prefiks
holida bo’ladi.
AFFIKSAL ANTONIMIYa. Affikslar orasidagi antonimiya: -li va -siz
(kuchli - kuchsiz) kabi.
AFFIKSAL MORFEMA- ayn. Affiks.
AFFIKSAL OMONIMIYa. Affikslar orasidagi omonimiya: -ik
(ko’pik - ot yasovchi), -ik (egik - sifat yasovchi) kabi.
AFFIKSAL SINONIMIYa. Affikslar orasidagi sinonimiya: -siz va -be
(farqsiz - befarq) kabi.
32

AFFIKSAL SŶZ YaSALIShI. Asosga affiks qo’shish yo’li bilan so’z
yasalishi: terim (ter+im), terimchi (terim+chi), so’zla (so’z+la) ko’rik
(ko’r+ik) kabi. Q. Derivasiya.
AFFIKSASIYa. 1. Umuman, asosga affiks qo’shish, affiks yordamida
so’z yoki shakl yasalishi: (so’roq (so’ra+q)- so’z yasalishi, so’radi
(so’ra+di) shakl yasalishi.
2. ayn. Affiksal so’z yasalishi.
AFFIKSNING VARIANTI. Affiksning fonetik (tovush) tarkibi
jihatidan turi. Mas, obro’yi - obro’si, uyg a - te-rak ka - buloq qa, kuz gi -
kechki, kelguncha - birikkun-cha - chiqquncha kabi.
AFFIKSOID (lot. affixus yun. eidos- tur). Affiks vazifasida
qo’llanuvchi morfema: ishxona, darsxona kabi so’zlardagi xona.
AFFRIKATA (lot. affricata- ishqalangan). Qorishiq undosh tovush;
paydo bo’lish o’rniga va ovozning ishtirokiga ko’ra bir xil bo’lgan
portlovchi tovush bilan sirg’aluvchi tovushning yaxlit bitta tovush sifatida
talaffuz qilinishiga teng keladi. Mas, choy so’zidagi ch, joy so’zidagi j, sirk
so’zidagi s tovush-lari affrikatalardir.
BADIIY USLUB. Funksional uslubning turlaridan bo’lib, u tilning
kommunikativ va estetik vazifalarining birligi bilan, boshqa uslublarga xos
unsurlardan keng foydalanishi, ekspressiv va tasviriy vositalarning keng
qo’llanishi, so’zlarning obrazli, ko’chma-metaforik qo’llanishi va sh. k.
belgilari bilan ajralib turadi. Q. Uslub.
BAJARUVChI ShAXS. Harakatni bajaruvchi shaxs Q. Sub’skt.
BAYNALMILAL LEKSIKA. Qardosh bo’lmagan tillarda bir xil
ma’noda, shuningdek, aynan bir fonetik tarkibda yoki qisman o’zgarish
bilan qo’llanadigan, ana shu tillar uchun umumiy bo’lgan so’zlar. Bunday
33

so’zlar asosan fantexnika, iqtisodiyot va b. sohalarga mansub terminlar
bo’ladi: matematika, telegraf, import, opera va b.
BELGILASh OLMOShLARI. Shaxs - predmet, uning belgisi, soni va
boshqa xususiyatlarini jamlab yoki ajratib ko’rsatuvchi (shu tarzda
belgilovchi) olmoshlar: hamma, barcha, har, har narsa, har qaysi, har qancha
kabilar.
BELGILI. Affiks qatnashgan: Belgili qaratqich kelishigi (Q.). Belgili
tushum kelishigi (q.). Qiyos. Belgisiz.
BELGILI TUShUM KELIShIGI. Tushum kelishigining shu kelishik
qo’shimchasi (-ni)ni olgan shakli: Mehmoyalarni kuzatdik. Rejani
muddatidan ilgari bajardilar. Qiyos. Belgisiz tushum kelishigi.
BELGILI QARATQICh KELIShIGI. Qaratqich kelishigining shu
kelishik ko’rsatkichi (-ning)ni olgan shakli: Akamning do’stlari.
Qishloqning yoshu keksasi. Qiyos. Belgisiz qaratqich kelishigi.
BELGISIZ. Affiks qatnashmagan, yashiringan: Belgisiz qaratqich
kelishigi (q.). Belgisiz tushum kelishigi (q.). Qiyos. Belgili.
ORFOGRAFIYa (yun. orthos - to’g’ri+grapho- yozaman) - ayn. Imlo.
ORFOGRAFIYaNING MORFOLOGIK PRINSIPI - ayn;
Imloning morfologik prinsipi.
ORFOGRAFIYaNING TARIXIY PRINSIPI - ayn. Or-fografiyaning
an’anaviy prinsipi.
ORFOGRAFIYaNING AN’ANAVII PRINSIPI - ayn. Imloning
an’anaviy prinsipi.
ORFOGRAFIYaNING FONEMATIK PRINSIPI - ayn. Imloning
fonematik prinsipi.
ORFOGRAFIYaNING FONETIK PRINSIPI - ayn. Imloning fonetik
prinsipi.
34

ORFOEPIK LUG’AT - q. Talaffuz lug’ati.
ORFOEPIK NORMA - q. Talaffuz me’yori.
ORFOEPIK TAHLIL. So’z fonetik qurilishining talaffuz nuqtai
nazaridan tahlili.
ORFOEPIYa (yun. orthos - to’g’ri+epos - nutq). 1. Tilshunoslikning
me’yoriy adabiy talaffuzni o’rganuvchi bo’limi.
2. Biror tilda qabush «qilingan talaffuz me’yorlariga mos xolda byr xil
talaffuzni belgilovchi qoidalar tizimi.
ENKLITIKA (yun. entlitike<enklino-egilaman, engashaman). Urg’uli
so’zdan keyin kelib, urg’u jihatdan unga qo’shnlib ketadigan urg’usiz so’z.
Mas, rus: za noch, pod ruki (enklitikalar: noch’, ruki); o’zb.: erta bilan
(enklitika - bilan) va b. Qiyos. Proklitika.
ENSIKLOPEDIK LUG’AT- q. Qomusiy lug’at.
EPENTEZA (yun. epenthesis -kiritish). So’z ichida tovush orttirilishi.
Mas, sinif (sinf o’rniga) kabi. Qiyos. Proteza. Epiteza.
ELENTETIK TOVUSh. So’zda avval bo’lmagan, ma’lum sabab-
sharoitlar bilan paydo bo’lgan tovush. Q. Epenteza.
EPITEZA (yun. yepi -keyin+thesis-holat). Ma’lum fonetik cabablarga
ko’ra so’zning oxirida tovush orttirilishi: otpuska (otpusk o’rniga), kioska
(kiosk o’rniga) kabi. Qiyos. Proteza. Epenteza.
EPITET (yun. yeritheton - ilova, qo’shimcha) - Q. Sifatlash.
EPIFORA (yun. yeriphore<yeri -keyin+rhoros -keluvchi). Parallel
tuzilgan nutq parchalari (mas, misralar) oxirida ayni bir elementning
takrorlanishidan iborat nutq figurasi:
Orzu bilan tirikdir odam
Ishi bilan buyukdir odam.
(Shuhrat).
35

EPONIM (yun. eponymos - o’z ismini beruvchi). Ismi (familiyasi) xalq,
joy va boshqalarga k.o’yilgan, ularning atamasiga aylangan shaxs Kolumb
(Kolumbiya), Jambul va b.
36

O‘zbek terminologiyasida amalga oshirilayotgan islohotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish