O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari

Купить

O‘ZBEK TERMINOLOGIYASINING SHAKLLANISH
BOSQICHLARI
Reja:
1. O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari.
2. Qadimgi turkiy til terminologiyasi
3. Qadimgi qabilalar adabiy tili (miloddan avvalgi VII asrdan milodiy
VI asrgacha bo’lgan davr).
4. Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili (VI-X asrlar).

Muayyan adabiy tilning so’z boyligi o’z tarkibida maxsus
tushunchalarni ifodalovchi terminologik leksikani u yoki bu darajada qamrab
olishi lingvistikada e’tirof etilgan voqyelik hisoblanadi. O’zbek
terminologiyasi tizimi ham bundan mustasno emas. Umumiste’mol
so’zlardan farqli ravishda doim maxsus tushunchalarni anglatish, ifodalash
uchun xizmat qilishga yo’naltirilgan terminlar o’zbek adabiy tilining
shakllanish va taraqqiy etish bosqichlari zaminida tarkib topdi va
takomillashdi. O’zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangan
terminologik leksika tarixini qadimgi turkiy til (VII-X) terminologiyasi, eski
turkiy til (XI-XIV) terminologiyasi, eski o’zbek adabiy tili (XV-XX asr
boshi) terminlogiyasi, sho’rolar davri o’zbek tili terminologiyasi va istiqlol
davri o’zbek tili terminologiyasi tarzida davrlashtirish salkam o’n to’rt asrlik
vaqt mobaynida terminlogik leksika tizimida ekstralingvistik va
intralingvistik omillar negizida sodir bo’lgan jarayonlarni anglab yetish
imkonini beradi 1
.
Hozirgi qardosh turkiy tillar, jumladan, o’zbek tili leksik xazinasida
muayyan darajada qo’llanishda davom etayotgan yoki bugun iste’moldan
butunlay chiqib ketgan qadimgi turkiy tilga taalluqli leksik birliklar tarkibida
terminologik leksika ham sezilarli o’rinni egallaganligi bilan xarakterlidir.
Qadimgi turkiy til terminologiyasi
Markaziy Osiyo va Qozog’iston hududida topilgan yozma yodgorliklar
turkiy qabilalarning qadimdan o’z madaniyati va o’z adabiy tiliga ega
bo’lganligidan guvohlik beradi.
Turkiy xalqlarning moddiy-madaniy hayoti va yozuv tarixi haqidagi
tarixiy, arxeologik ma’lumotlar turkiy tilda so’zlovchi urug’ hamda
qabilalarning miloddan ilgari mavjud bo’lganligini, jamiyat bo’lib tashkil
topganligini va birgalikda turmush kechirganligini ko’rsatadi. Shunga
1
Дадабоев Ҳ. – Тошкент,

qaramasdan, qadimgi turkiy til deganda ko’pchilik adabiyotlarda milodiy
VII-VIII asrlarni o’z ichiga oladi, degan fikrlar bildiriladi 2
. Boshqalarida V-X
asrlarni o’z ichiga qamrab olishi ta’kidlanadi 3
. Lekin Mustaqillik sharofati
bilan qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytiruvchi omillar aniqlandi. Yozuv
madaniyatiga nazar tashlansa Markaziy Osiyoda yashagan qabilalar va
xalqlar yagona alifbo bilan cheklanib qolgan emaslar. Chunonchi, so’g’dlar
o’z tarixi mobaynida oromiy, milliy so’g’d, moniy, suryoniy yozuvlaridan
foydalanganlar. Qadimgi sak tili turk-run yozuvidan foydalangan.
Qadimgi Xorazmiy adabiy tili uchun xorazmiy, arab alifbolari amalda
bo’lgan. Bular ba’zi ishlarda «Avesto» tili, qadimgi Xorazm tili va yozuvi,
Baqtriya tili va yozuvi, so’g’d tili va yozuvi, sak (shak) tili va yozuvi degan
nom bilan ataladi 4
.
Sak (shak) qabilalari turk-run yozuvidan foydalangan bo’lib, u oromey
yozuvi asosida shakllangan va unda 26 harf mavjud. Uning yodgorliklari
1970 yildan so’ng Qozog’istonning Issiq qo’rg’oni, Afg’onistoninng Dashti
Novur, Surxandaryoning Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Andijonning
Lo’mbitepa degan joylaridan topildi. Bu narsa Urxun-Enasoy yozuvining
shakl va tovush birligi uning uzoq turkiy jarayonni bosib o’tganidan dalolat
beradi 5
. Chunki Urxun-Enasoy atamasi turk-run yozuv yodgorliklarining
mahalliy guruhinigina anglatadi.
Shunday ekan, qadimgi turkiy til tarixi Markaziy Osiyo (Issiq, Dashti
Naur, Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Lo’mbitepa) yodgorliklaridan
boshlanadi. Bu yodgorliklar miloddan oldingi davrlarga tegishli bo’lib, u I
Turk hoqonligi va undan G’arbiy turk hoqonligi ajralgan davrga oiddir. Buni
arxeologik qatlamlar tasdiqlamoqda 6
. Xullas, qadimgi yodgorliklarning
2
Мухторов А., Санақулов У, Ўзбек адабий тили тарихи. –Тошкент. 1995, 26-бет.
3
Алиев А., Содиқов Қ. Ўзбек адабий тили тарихидан. –Тошкент, 1994, 48-бет.
4
Сагдуллаев А. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. –Тошкент. 1996, 10-12-бетлар.
5
Ўринбоев Б. Ўзбек тилшунослиги тарихи. –Самарқанд. 1999, 4-6-бетлар.
6
Абдулғозиева Б., Исоқов М., Содиқов К. Янги топилган қадимги туркий битик // Ўзбекистон
адабиёти ва санъати. 1993, 18 июнь.

mahalliy guruhini anglatgan turk-run yozuvi Urxun-Enasoy tomondan
G’arbga emas (bunda 38 harfiy belgi bor), balki Markaziy Osiyodan (bunda
26 harfiy belgi bor) Sharq tomonga tarqalgandir 7
. Markaziy Osiyodan
topilgan yodgorliklar qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytirishga imkon
beradi. Shunga ko’ra, qadimgi turkiy til miloddan avvalgi VII asrdan milodiy
X asrgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davrni o’rganish darajasi va
yodgorliklarining xususiyatlariga ko’ra, o’z navbatida, ikki davrga ajratish
mumkin:
a) Qadimgi qabilalar adabiy tili (miloddan avvalgi VII asrdan milodiy
VI asrgacha bo’lgan davr).
b) Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili (VI-X asrlar).
a) Qadimgi qabilalar adabiy tili haqida
Qadimgi qabilalar adabiy tili miloddan avvalgi VII asrdan milodiy VI
asrgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davrda so’g’dlar, baqtriylar,
xorazmiylar va sak (shak)lar haqida ayrim ma’lumotlar qadimgi yozma
manbalarda saqlangan. Lekin bu manbalar kam bo’lsa-da, ular qadimgi
madaniy, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy jarayonlarni o’rganishda katta
ahamiyatga egadir.
Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida yurtimizda
joylashgan turli qabilalar qadimgi sharq-eroniy tillar shevalarida gapirganlar.
Ularning etnik qiyofasi va tillari bir-biriga yaqin bo’lgan. Shuning uchun ham
so’g’dlar, baqtriylar, xorazmiylar va saklar qarindosh xalqlar bo’lib, bir-
birlarini yaxshi tushunganlar.
Qadimgi sharq-eroniy tillarni o’rganishga oid ilmiy adabiyot mavjud
bo’lib, ular asosida o’sha davr tilini o’rganish mumkin.
7
Ўринбоев Б. Ўзбек тилшунослиги тарихи. –Самарқанд. 1999, 5-бет.

«Avesto» tili va yozuvi. «Avesto» - zardushtiylik dinining muqaddas
kitobi bo’lib, shu dindagi xalqlarning shariat qonunlari majmuasidir.
«Eng mo’tabar, qadimgi qo’lyozmamiz «Avesto»ning yaratilganiga
3.000 yil bo’layapti, - dedi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tarixchi
olimlar bilan uchrashuvda. - Bu nodir kitob bundan XXX asr muqaddam ikki
daryo oralig’ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning
biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir. «Avesto» ayni
zamonda bu qadim o’lkada buyuk davlat, buyuk ma’naviyat, buyuk
madaniyat bo’lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki, uni hyech kim
inkor eta olmaydi» 8
. «Avesto»ga qarshi hujum Aleksandr Makedonskiy
davrida boshlangan bo’lib, u 12 ming qoramol terisiga yozilgan bu kitobning
bir qismini kuydirtiradi. Lekin uning qolgan qismlari miloddan avvalgi III
asrda kitobat qilingan.
Zamonamizgacha yetib kelgan «Avesto» qismlari milodning III-VII
asrlarida tahrirlangan. «Avesto» boblari «Pahlaviy» - o’rta asr alifbosida
(unda 48 harfiy belgi bor) ko’chirilgan. U o’rta fors tilidan «Apastak» yoki
«Asos» nomi bilan tarjima qilinadi.
«Avesto» tili eroniy tillarning eng qadimgi shevalaridan biri bo’lgan
qadimgi fors tiliga nisbatan ancha oldingi bosqichda miloddan avvalgi II
ming yillikning oxiri I ming yillikning boshlarida paydo bo’lgan.
‘‘Avesto’‘ning qismlari yozuvsiz zamonga oid tasavvurlarni o’zida
saqlagan, bular qadimgi qabilalarning og’zaki ijodidir. ‘‘Avesto’‘ning
qo’shiqlari (gohlari) tabiiy kuchlarga, quyosh, yulduzlarga va afsonaviy
qahramonlarga bag’ishlangan.
Hozirgi Markaziy Osiyo tillarida mavjud bo’lmagan qadimgi terminlar
‘‘Avesto’‘ tilida uchraydi. Masalan, goh (qo’shiq), ashah (haq, haqiqat, qoida,
qonun), zashra vayrayah (shahriyor), daina (fikrlamoq, din tanimoq),
8
Авесто. Тарихий-адабий ёдгорлик. –Тошкент: Шарқ, 2001, 358-бет.

havraravot (xurdod, komillik, to’g’rilik), gavronmona (qo’shiq va toat-ibodat
ijro etiladigan joy), puruchista (ilmli), vyasya<vik (qishloq), xvari xshayta
(xurshid, yorug’ doira, quyosh), antarivayu (havo), surush (tinglamoq,
itoatkorlik), movinagha (oy), chista (bilim, ogohlik), boj (so’z, kalom),
oturbon (olovni qo’riqlovchi), podiyob (g’usl, yuvinmoq, poklanmoq),
Doityo (Amudaryo), jam (shohona) kabilar.
«Avesto»ni birinchi bo’lib, XVIII asrda fransuz olimi Anketil Dyuperron
tomonidan tarjima qilingan. Undan so’ng «Avesto» K.Geldner, X.Bartolome,
V.V.Struve, X.Xumbax, Ye.E.Bertels, V.I.Abayev, S.N.Sokolov, V.A.Livshis,
I.M.Oranskiy, I.S.Braginskiy, I.M.Steblin-Kamenskiy va boshqalar
tomonidan o’rganilgan.
Mustaqillik sharofati bilan «Avesto» Asqar Mahkam tomonidan o’zbek
tiliga tarjima qilindi va nashr etildi (Toshkent, 2001, 382 bet).
Qadimgi Xorazm tili va yozuvi. Qadimgi Xorazm yozuvi Oromiy
yozuvi asosida shakllangan. Xorazm alifbosi miloddan avvalgi V-III asrlarda
qo’llanilgan bo’lib, u 22 harfdan iborat. U Katta Oybuyirqal’a, Qo’yqirilgan
qal’adan topilgan sopol idishning sirtida saqlangan. Bu manba yagona
aspabarak - otliq so’zidan iborat.
Baqtriya tili va yozuvi. Bizgacha yuzdan ortiq baqtriylar so’zlari yetib
kelgan. Uning topilmalari milodning I asrlariga tegishlidir. Baqtriya yozuvi
oromiy va qadimgi yunon alifbesiga asoslanib rivojlangan. Baqtriya tili va
yozuvi namunalari Surxon vohasi, Tojikiston, Shimoliy Afg’onistondan
topilgan bo’lib, ular uncha yaxshi o’rganilmagan.
So’g’d tili va yozuvi. So’g’diyona viloyati Zarafshon, Qashqadaryo
vohalarini o’z ichiga olgan. Milodning I-IV asrlaridan boshlab, so’g’d yozuvi
keng hududda tarqalgan.
So’g’d tilidagi yozma yodgorliklar Markaziy Osiyo, Qozog’iston,
Sharqiy Turkiston, Pokiston va Mo’g’ulistondan topilib o’rganilgan.

So’g’d yozuvi 17 harfiy belgidan iborat bo’lib, u qadimgi uyg’ur,
mo’g’ul va manjur yozuvlari uchun asos bo’lgan.
Sak tili va yozuvi. Sak(shak)lar Markaziy Osiyo va Qozog’istonda
istiqomat qilgan ko’chmanchi qabilalardir. Sak tilida yoritilgan eng qadimgi
manba -bu Olmaota yaqinidagi Issiq qo’rg’oni, Andijonning Lo’mbitepa,
Termizning Fayoztepa, Afg’onistonning Dashti Novur, Sharqiy Turkistonning
Xotan vohasidan topilgandir. Bu yodgorliklar alifbesida 26 harfiy belgi
mavjud. Bu yodgorliklarni o’rganishga G.V.Beyli, M.J.Drezden,
L.G.Gersenberg, I.M.Oranskiylar katta hissa qo’shganlar.
«Avesto», xorazmiy, baqtriy, so’g’d, sak tillaridagi ayrim atamalar,
tushunchalar va nomlar hozirgi tillarda saqlanib ishlatilmoqda. Jumladan,
«Avesto» so’zlari bratar -birodar, aka(rus tilida brat), xapta - hafta, yetti;
band - bog’lab qo’yish; zar - oltin; nau (nav) - yangi; ap - ob; framana -
farmon; hovana - o’g’ir, keli; miysra - mehr, qasam, keng, yilning yettinchi
oyi; Afrosiyob - Turon shohi; bod - shamol; bihisht - eng yaxshi jahon;
raoshana - yorug’, ravshan, oydin (bu so’z Zarafshon nomida saqlangan) va
hokazo.
So’g’d tili so’zlaridan quyidagilar hozirgi tillarda saqlangan: kand (kent)
- shahar, qo’rg’on; tak - qurilish, gumbaz; kat - uy-joy, makon. Masalan:
Katob (Kitob) - daryo bo’yidagi makon, qo’rg’on; Chortak (Chortoq) - to’rt
qurilish, gumbaz; Navkat (Navqat) - yangi uy-joy, makon.
Yozma manbalarga ko’ra yurtimizda eng qadimgi mahalliy tillar: turkiy,
fors, arab va o’zbek tillari rivoj topgan. Ular ish yuritish va ma’muriy, adabiy
va xalqaro, mahalliy qishloq va shahar tillari vazifasini bajargan 9
.
b) Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili
Tarkiy xalqlarning moddiy-ma’naviy hayoti va yozuv tarixi haqidagi
tarixiy, arxeologik ma’lumotlar turkiy tilda so’zlovchi urug’ hamda
9
Сагдуллаев А. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. –Тошкент. 1996, 15-бет.

qabilalarning eramizdan ilgari mavjud bo’lganligini, jamiyat bo’lib tashkil
topganligini va birgalikda turmush kechirganligini yuqorida ko’zdan
kechirilgan faktlar ko’rsatadi.
Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili milodning VI-X asrlarini o’z
ichiga oladi. Bu davrda arab istilosi amalga oshirildi va Arab xalifaligiga asos
solindi. Lekin o’zaro ichki feodal kurashlar va xalq qo’zg’olonlari ta’sirida
VIII asrning oxirlaridan mayda-mayda qismlarga bo’linib ketdi: idrisiylar
(789-926), ag’labiylar (800-909) davlatlari vujudga keldi. Eron va
Movarounnahrda IX asrning 20-yillaridan boshlab tohiriylar (821-873),
safforiylar (867-1495), somoniylar (819-1005) va qoraxoniylar (982-1147)
o’zlarining mustaqil boshqaruviga ega bo’ldilar. Bu davlatlarni xalifalik
tomonidan yuborilgan noiblar boshqarar va xalifalikka xiroj, juzya (jon
solig’i) va o’lpon to’lab turar edi. Shunday bo’lishiga qaramasdan, VIII-IX
asrlardayoq o’lkamizda Fanlar akademiyasi «Baytul-hikma», keyinchalik
1010 yilda Xorazmda Ma’mun akademiyasi tashkil topgan. Jahon ilmiy
hayotida o’ziga xos o’rin egallagan ushbu akademiyada al-Beruniy, al-
Xorazmiy, Ibn Sino, al-Farg’oniy, Zayniddin Jurjoniy kabi yuzlab allomalar
faoliyat ko’rsatganlar. Sohibqiron Amir Temur davrida Samarqand ilm-fan
markaziga aylandi. Mirzo Ulug’bek, Husayn Boyqaro davrida ham fan va
madaniyat taraqqiy etdi.
Bu davrda riyoziyat, falakiyot, tabobat, musiqa, mantiq, falsafa kabi
tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida Abu Nasr Forobiyning alohida
o’rni bor. Mazkur fanlarni yoritish orqali terminologiya sohasiga ham o’z
hissasini qo’shgan. Forobiy tilshunoslikning falsafiy masalalari bilan
shug’ullanib, bilishning ikki bosqichi hissiy va idrokiy, umumiylik-
xususiylik, mohiyat-hodisa dialektikasi haqida o’zining «Falsafatu
Aristutalis» asarida qimmatli ma’lumotlar beradi. Forobiy fikricha, faqat
inson bilimga intiladi. Bilish insonning mohiyati. Undan maqsad haqiqatga

erishmoqdir. U Aflotun, Arastu ta’limotini puxta egallab, uni ma’lum
darajada Sharqqa tarqatdi. Albatta, uning o’zining qarashlari ham alohida
o’rin egallaydi.
Forobiy fikricha, o’zgarishlar asosida ziddiyatlar yotadi. U o’zining
«Fanlar tasnifi haqidagi so’z» asarida tilshunoslikka e’tibor berganligini aniq
ko’rish mumkin. O’sha davrdayoq Forobiy til haqidagi fanning ikki qismdan
iborat ekanligini ta’kidlaydi: a) tilda mavjud bo’lgan so’zlarni xotirada
saqlash; b) so’zlarni boshqarib turadigan qonunlarni bilish. U atoqli va
turdosh otlar, ot va fe’llar to’g’risida ma’lumot berib, jins, son terminlarini
ko’rsatib, fe’lning uch zamon shaklini ko’rsatadi.
Forobiy tilshunoslikni quyidagicha tasnif etadi: a) sodda so’z haqidagi
fan; b) so’z birikmalari haqidagi fan; v) sodda so’z qonunlari haqidagi fan; g)
yozuv qonunlari va to’g’ri talaffuz haqidagi fan; d) she’r tuzilishi qoidalari
haqidagi fan.
U yuklamalarni o’zgarmaydigan so’zlar qatoriga kiritib, alohida
o’rganishni ta’kidlaydi. Forobiy butun tilshunoslik bo’limlari: fonetika,
leksika, morfologiya, sintaksis, orfografiya, orfoepiya, stilistika haqida,
ularning o’rganish obyektlari to’g’risida ilk ma’lumot beradi. Forobiy
grammatika bilan mantiqning o’zaro uzviy aloqador ekanligini ko’rsatadi.
Uning fikricha, qanday qilib ta’lim berish va ta’lim olish, fikrni qanday
ifodalash, bayon etish, qanday so’rash va qanday javob berishga kelganda, bu
haqdagi ilmlarning eng birinchisi jismlarga, ya’ni substansiya va
aksidensiyalarga ism beruvchi til to’g’risidagi ilmdir. Ikkinchi ilm -
grammatika, ya’ni u jismlarga berilgan nomlarni tartibga soladi. Shu bilan
birga nutqqa ham alohida e’tibor qaratiladi. Uchinchi ilm mantiqdir. U
dialektika qonuni asosida umumiylik va xususiylikka alohida e’tibor beradi.
Tillararo umumiylik va xususiylik to’g’risida fikr yuritib, arab va yunon tili
asosida misollarni tahlil etadi.

Dunyo madaniyati va ma’naviyatiga ulkan iz qoldirgan allomalardan
biri Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al Beruniy hisoblanadi. U 150 dan
ortiq asar qoldirib, ular orasida «Xronologiya», «Hindiston», «Geodeziya»,
«Mineralogiya», «Ma’sud qonuni» hamda «Saydana» alohida o’rin egallaydi.
Uning asarlari arab, rus, ingliz, nemis va boshqa tillarga tarjima qilingan.
Qomusiy olim boshqa fanlar qatori terminologiya sohasida ham ibratli
ishlarni amalga oshirdi.
Beruniy ilmiy xazinaning kaliti sanaluvchi til va tilshunoslikka alohida
e’tibor berdi. Bir qancha tillarni mukammal egallagan Beruniy, dastavval,
xorazmiy tilini puxta egallaganini ta’kidlaydi. U Hindistonga borgandan
so’ng mamlakat tarixi, madaniyati, urf-odati, hayvonot va nabotot olamini
o’rganishga qiziqib, hind tili bo’lgan sanskrit tilini mukammal o’rganishga
bel bog’ladi. U 1048 yilda o’simliklar, hayvonlar va ma’danlar to’g’risida
«Saydana» asarini yaratdi. Ushbu asarda tilga oid qimmatli ma’lumotlarni
berdi. Asarda dorivor o’simliklarning nomlari bir necha tilda va shu
jumladan, dialektlardagi nomlari ham berilganligi alohida o’rin egallaydi.
Beruniy arab yozuvining insoniyat tomonidan kashf etilganligin
ko’rsatib, yunon, lotin, hind tillaridagi ayrim so’zlarni transkripsiyada
berishni lozim topadi. Uning «Saydana» asari dorivor o’simliklar lug’ati
vazifasini ham bajaradi. Ushbu asar, o’z navbatida, ham izohli, ham tarjima,
ham etimologik, ham dialektologik, ham terminologik lug’atning ilk
namunasi hisoblanadi.
Tabobat olamida dunyoni lol qoldirgan Ibn Sinoning tilshunoslikka oid
«Asbobi xudut al xuruf» asari hozirga qadar tilshunoslar diqqatini jalb etib
kelmoqda. Ibn Sinoning dahosiga mahliyo bo’lgan Mikelanjelo: «Boshqa
olimlarni ma’qullab haq bo’lgandan ko’ra Galen va Ibn Sinolar orqasidan
ergashib xato qilgan yaxshiroqdir», - deydi. Allomaning «Asbob» asari
asosan, arab til fonetikasiga bag’ishlangan bo’lsa ham, unda fors, turk va

boshqa tillar materiallaridan foydalanilgan. Asar mundarijasi asosan
quyidagilardan iborat: 1.Tovushning paydo bo’lish sabablari haqida. 2.Nutq
tovushlarining paydo bo’lishi. 3. Bo’g’iz va til anatomiyasi. 4. Ayrim
arab tovushlarining paydo bo’lishidagi o’ziga xos xususiyatlari haqida. 5. Bu
tovushlarga o’xshash nutq tovushlari haqida. 6. Bu tovushlarning nutqiy
bo’lmagan harakatda eshitilishi.
Ibn Sino tovushlarning qanday paydo bo’lishini birinchilardan bo’lib
ilmiy asoslab bergan olimdir. Muallif birinchilardan bo’lib, fizikaviy va nutq
tovushlarini ajratib, fizikaviy-akustik tovushni « savt », nutq tovushlarini
« harf » termini bilan izohlaydi. Muallif unli va undoshlarni ajratib, unlilar
uchun-musannito, undoshlar uchun samita terminlarini qo’llaydi. U arab
tilida yigirma sakkizta undosh va uchta unli fonema mavjud ekanligini
ko’rsatadi. U tovushlarni akustik belgisiga ko’ra jarangli-maghura va
jarangsiz-magmusa kabilarga ajratadi.
Qadimgi turkiy til manbalarida qayd etilgan turfa soha terminologiyasi
asosan sof turkiycha tub hamda yasamalardan hamda buddizm va moniyzm
ta’sirida so’g’d, sanskrit, xitoy tillaridan kirib kelgan o’zlashmalardan tashkil
topgan edi. Jumladan, barg’u ‘‘o’lja’‘, qarg’u ‘‘soqchi, dozor’‘, tamg’a
‘‘mug’r ’‘, ko’rug ‘‘ayg’oqchi’‘, elchi ‘‘elchi; hukmdor, yurtboshi’‘, yo’lchi
‘‘sardor’‘, chig’ay ‘‘yo’qsil, kambag’al’‘, qishlag’(q)’‘ qo’shinning qishki
qarorgohi’‘, ayg’uchi ‘‘davlat maslahatchisi’‘ singari asl turkcha,
cherig/cherik ‘‘qo’shin, armiya’‘, sart ‘‘tojir, savdogar’‘ kabi sanskritcha ,
xatun/qatun ‘‘malika’‘, kent ‘‘qishloq; shahar’‘ singari so’g’dcha, qag’an
‘‘hukmdor’‘, xan ‘‘hokim’‘, tegin ‘‘xonzoda, shahzoda’‘, yabg’u ‘‘xoqondan
keyingi oliy lavozim egasi’‘, sengun ‘‘xitoy generali’‘, tarqan ‘‘tarxon ’‘,
tutug’ ‘‘tuman hokimi’‘ kabi xitoycha , shad ‘‘Turk xoqonligida oliy
lavozim’‘ , shadapit singari eroncha terminlar faol qo’llanishda bo’lganligini
manbalar so’z boyligi yaqqol ko’rsatadi. Ayni chog’da e’tirof etish joizki,

sanskrit, eron, xitoy tillarida bitilgan asarlarning turkiy tilga qilingan
tarjimalarida qayd etilgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy, iqtisodiy, sosial, hayvonot
dunyosi-fauna, o’simlik dunyosi-flora, ilmi nujum-astoronomiya va h.k.
sohalarga xos terminlar keyinchalik deyarli qo’llanmadi, turkiy tillar,
chunonchi, o’zbek tili ularni qabul qilmadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Нурмонов А. Ўзбек тилшунослиги тарихи // Танланган асарлар.
3 жилдлик. 2-жилд. – Тошкент: Академнашр, 2012, 226-441-б.
2. Нурмонов А.Ўзбек тилшунослиги тарихи. - Тошкент, 2002, 3-26-
б.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Тошкент: Абдулла
Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993.
4. Йўлдошев Б. “Ўзбек тилшунослиги тарихи” фанидан услубий
қўлланма. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2012. – 164 б.
5. Ўринбоев Б., Йўлдошев Б. Ўзбек тилшунослиги тарихи. Ўқув-
услубий қўлланма. - Навоий, 2002.
6. Ўринбоев Б., Қурбонов Т. Ўзбек тилшунослиги тарихи. Услубий
қўлланма. - Самарқанд, 2006, 7-39-б.
7. Абу Али ибн Сино. Фонетика ҳақида рисола. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1979.
8. Фозилов Э. Шарқнинг машҳур филологлари. – Тошкент: Фан,
1971.
9. Хайруллаев М. Абу Наср Форобий. – Тошкент: Фан, 1961.
10. Бердиёров Ҳ., Хўжаев Т., Йўлдошев Б. Умумий тилшунослик. –
Самарқанд, 1979.

O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish